R apoRt

Dość milczenia. Przemoc seksualna wobec kobiet i problem gwałtu w Polsce

Copyright © Fundacja Feminoteka, Warszawa 2011

Wydanie raportu zostało sfinansowane przez Fundację H. Bölla

Przedstawicielstwo w Polsce w ramach Regionalnego Programu

„Demokracja płci/ polityka kobiet”

Zespół badawczy: Magdalena Grabowska, Zofia Nawrocka

Projekt graficzny: Teresa Oleszczuk

Redakcja: Joanna Piotrowska, Alina Synakiewicz

Korekta: Agata Zawiszewska

Skład i łamanie: Palebek

ISBN: 978-83-62206-28-5

Wydawca:

FUNDACJA FEMINOTEKA

00-040 Warszawa

ul. Warecka 8/91

tel./faks: 22/ 826 83 05

e-mail: info@feminoteka.pl

www.feminoteka.pl

Spis treści

1. Wstęp – Joanna Piotrowska, Alina Synakiewicz

4

2. Skala przestępstwa zgwałcenia w Polsce

– Olga Borkowska

10

3. Przestępstwo zgwałcenia w świetle prawa i z perspektywy

osób poszkodowanych – Monika Płatek

2

4. Przemoc seksualna w Polsce – działania rządu

– Zofia Nawrocka

44

5. Polskie media wobec przemocy seksualnej

– Agnieszka Kaim

72

6. Gwałt na randce. Przemoc wobec dziewcząt w grupie

rówieśniczej – Joanna Piotrowska, Alina Synakiewicz

87

7. Chcę o tym zapomnieć – psychologiczne konsekwencje

gwałtu – Agnieszka Czapczyńska

97

8. Pomiędzy wiedzą a stereotypem. Instytucje publiczne

i organizacje pomocowe wobec problemu gwałtu.

Raport z badań – Magda Grabowska

121

9. Sytuacja ofiar przemocy seksualnej w postępowaniu

karnym – Małgorzata Łojkowska

191

10. Mężczyźni przeciwko męskiej przemocy seksualnej

wobec kobiet – Jacek Fenderson

212

11. Dobre praktyki – Kamila Raczyńska

220

12. „Mam ogromną niezgodę na to, żeby o gwałcie nie

mówić” – podsumowujące publikację wypowiedzi kobiet,

które doświadczyły gwałtu

20

13. Przydatne telefony i strony internetowe

255

14. Autorki i autorzy

257

R apoRt

Wstęp

Droga Czytelniczko, Drogi Czytelniku,

oddajemy w Twoje ręce Raport „Dość milczenia. Przemoc sek-

sualna wobec kobiet i problem gwałtu w Polsce” . Postanowiłyśmy

przyjrzeć się bliżej temu tematowi, ponieważ z naszych wielolet-

nich doświadczeń, działań antyprzemocowych i równościowych

oraz analiz inicjatyw rządowych w sprawie przeciwdziałania

przemocy ze względu na płeć wynika, że kwestiami przemocy

seksualnej w naszym kraju niemal nikt nie zaprząta sobie głowy.

To nadal temat tabu, zepchnięty na margines, zamieciony pod

dywan. Większość inicjatyw podejmowanych przez rząd, które

w niniejszej publikacji szczegółowo omawia Zofia Nawrocka, ma

charakter działań pozorowanych. Ani nie przyczyniają się one

do zmniejszenia skali przemocy seksualnej, ani nie poprawiają

sytuacji kobiet po gwałtach, pozwalają jedynie wykazać w do-

kumentach oficjalnych, jak wiele działań podejmuje rząd w tym

zakresie. Statystki są niepełne i nie przedstawiają faktycznej

skali tego zjawiska, o czym pisze Olga Borkowska, a działania

instytucji, takich jak policja, służba zdrowia czy pomoc społecz-

na – niewystarczające. Zbyt często bowiem powielają traumę

kobiet, które zgłaszają się do nich z prośbą o pomoc, zaś postę-

powanie karne – jak pisze Małgorzata Łojkowska – „nadal tylko

w niewielkim stopniu uwzględnia potrzeby osób pokrzywdzo-

nych, nadając pierwszoplanowe znaczenie prawom oskarżo-

nego […], a ofiary przestępstw seksualnych nadal nie uzyskują

4

WSTĘP

w postępowaniu karnym wystarczającej ochrony”. Prawniczka

zwraca też uwagę na zależność między sposobem traktowa-

nia ofiar przemocy seksualnej przez wymiar sprawiedliwości

a (nie)ponoszeniem odpowiedzialności karnej przez sprawców.

Im częściej ofiary są traktowane przez organy ścigania i wymiar

sprawiedliwości poniżająco, tym rzadziej zawiadamiają one

o popełnieniu przestępstwa. Oznacza to, że więcej sprawców

przemocy seksualnej bezkarnie chodzi na wolności i dopuszcza

się kolejnych gwałtów.

W trudnych sytuacjach – jak zwykle – w sukurs przychodzą

organizacje pozarządowe. Czytając tekst Kamili Raczyńskiej na

temat dobrych praktyk w zakresie przeciwdziałania przemocy

seksualnej, można odnieść wrażenie, że organizacje pozarządo-

we wyręczają rząd w tych działaniach. Co więcej, rząd blokuje

wdrażanie dobrych rozwiązań, które zmniejszyłyby cierpienia

kobiet zadawane im podczas badań ginekologicznych po gwał-

cie. Taki właśnie los spotkał chociażby Pakiet Pomocy dla Zgwał-

conych Kobiet stworzony przez Grzegorza Południewskiego

z Towarzystwa Rozwoju Rodziny.

Kolejny problem to media, które zamiast edukować społe-

czeństwo i zmieniać jego postawy, reprodukują stereotypy na

temat gwałtów i przemocy seksualnej. Pisze o tym Agnieszka

Kaim, która zanalizowała doniesienia medialne na ten temat

w dwóch najbardziej opiniotwórczych polskich dziennikach,

a mianowicie w „Gazecie Wyborczej” i „Rzeczypospolitej”.

W Polsce brakuje także publikacji poświęconych interesującej

nas tu tematyce. Te które istnieją, przedstawiają problematykę

gwałtu zwykle z perspektywy kryminologicznej, seksuologicz-

nej lub psychologicznej. Dominuje dyskurs prezentujący gwałt

– czy szerzej: przemoc seksualną – jako zjawisko patologiczne,

wynik działania zdeprawowanej jednostki, która wymaga le-

czenia. Tymczasem żyjemy w społeczeństwie, które przyzwala

na przemoc seksualną wobec kobiet, prezentując ją jako wyraz

normalnej relacji seksualnej między kobietą a mężczyzną. Bra-

kuje opracowań w języku polskim (poza kilkoma tekstami opub-

likowanymi w pismach naukowych), które koncentrowałyby się

właśnie na wpływie społecznym, a problem gwałtu czy prze-

5

WSTĘP

R apoRt mocy seksualnej prezentowałyby jako wytwór kultury, w jakiej

żyjemy, nazywanej przez niektóre badaczki kulturą gwałtu 1) czy

kulturą wspierającą gwałt 2).

Media, policja, sądy, pracownicy służby zdrowia, a nawet

psychologowie i psycholożki często powielają stereotypy doty-

czące ofiar gwałtów. Przekonanie, że to kobieta jest winna, że

to kobieta zrobiła coś nie tak, że to ona powinna się wstydzić,

nadal jest bardzo silnie zakorzenione w społeczeństwie. Dlate-

go też psycholożka Agnieszka Czapczyńska, od wielu lat pracu-

jąca z kobietami doświadczającymi przemocy, omawia gwałt

z perspektywy psychologicznej. Rozprawia się w nim z mitami

i stereotypami na temat gwałtu, pisząc o jego konsekwencjach

psychicznych i społecznych. Podkreśla również, że wiele kobiet

decyduje się nie mówić o swoim doświadczeniu ani go nigdzie

nie zgłaszać, ponieważ boją się wtórnej wiktymizacji, czyli sytu-

acji, w której oprócz pokrzywdzenia przestępstwem ofiary do-

znają krzywd powtórnie poprzez reakcję otoczenia. Pojawia się

tutaj kwestia poruszona wcześniej przez Małgorzatę Łojkowską

dotycząca traumy i dyskomfortu, jakich doświadczają kobiety

po przemocy seksualnej podczas kontaktu z organami ścigania.

Kilka autorek tekstów tworzących raport zauważyło i pod-

kreśliło w swoich tekstach, że działania, jakimi obejmowane

są kobiety doświadczające gwałtów, są tak naprawdę reakcją

na przemoc, która już się dokonała, i że – aby móc faktycznie

przeciwdziałać przemocy czy przemocy seksualnej wobec kobiet

– czas zacząć zmieniać postawy grupy, z której najczęściej re-

krutują się sprawcy przemocy, czas zacząć pracę z mężczyznami.

Stąd też w naszym raporcie pojawił się artykuł Jacka Fenderso-

na, w którym autor opisuje grupy oraz organizacje męskie (są

to grupy i organizacje czy akcje zagraniczne, ponieważ w Polsce

takich inicjatyw nie ma) walczące z przemocą seksualną wobec

kobiet i kierujące swoje działania do mężczyzn. Główną myśl,

Termin po raz pierwszy został użyty w 975 roku przez Amerykanki Margaret

Lazarus i Renner Wunderlich, które stworzyły dokumentalny film pRape culture, w którym opisywały jak mass media normalizują przemoc seksualną wobec kobiet.

Termin ukuty przez Susan Brownmiller w książce Against Our Will: Men, Wom-

en, and Rape.

WSTĘP

jaka przyświeca temu tekstowi, można streścić w jednym zdaniu

– rozwiązaniem problemu męskiej przemocy seksualnej wobec

kobiet są mężczyźni i to na nich powinny się koncentrować dzia-

łania prewencyjne.

Chcemy, aby ta publikacja była jedną z pierwszych jaskółek

zmian3), jakie zachodzą w świadomości polskich mężczyzn,

dlatego z tyłu okładki umieściłyśmy dekalog „nie-gwałciciela”,

czyli zestaw porad, jak nie zostać sprawcą przemocy seksualnej.

Jest to ironiczne – choć nie do końca – odwrócenie tendencji

panującej w naszym społeczeństwie, zgodnie z którą to zazwy-

czaj kobietom radzi się, jak mają się zachowywać, ubierać itd.,

by nie doświadczyć przemocy czy przemocy seksualnej i uniknąć

zagrożenia. Tymczasem to nie kobiety, które doświadczają prze-

mocy, są problemem, lecz mężczyźni, którzy tę przemoc stosują

i społeczeństwo oraz instytucje, takie jak policja, służba zdrowia

czy sądy, które przyzwalają na przemoc poprzez brak skutecz-

nych działań.

W odpowiedzi na te braki, białe plamy, zaniechania, a przede

wszystkim lekceważenie problematyki przemocy seksualnej wo-

bec kobiet w Polsce, poprosiłyśmy ekspertki i eksperta z różnych

dziedzin o przygotowanie tekstów analizujących te zagadnie-

nia oraz przeprowadziłyśmy stosowne badania. Badania, choć

skromnie zakrojone ze względów finansowych, dają jednak

obraz sytuacji kobiet, które doświadczają gwałtów i przemocy

seksualnej. Raport z badań jest najważniejszą częścią naszej pub-

likacji. Prowadzone były one w Warszawie od lipca do września

2011 roku wśród policjantów i policjantek, ginekologów i gine-

kolożek, pracowników i pracownic instytucji i organizacji pomo-

cowych, takich jak ośrodek pomocy społecznej, schronisko dla

ofiar przemocy domowej, organizacje pozarządowe działające

w obszarze przeciwdziałania przemocy, punkt interwencji kry-

zysowej. Drugą badaną grupą były kobiety, a wśród nich takie,

które miały za sobą doświadczenie gwałtu lub próby gwałtu,

oraz takie, o których nie wiemy, czy doświadczyły przemocy

W roku 006 za sprawą Towarzystwa Interwencji Kryzysowej ukazała się pierw-

sza w Polsce publikacja na temat walki mężczyzn z przemocą wobec kobiet, która no-

siła tytuł Mężczyźni na rzecz zmiany.

7

WSTĘP

R apoRt seksualnej. Obie badane grupy pytałyśmy o opinie na temat

przemocy seksualnej oraz o to, gdzie kobieta po doświadczeniu

gwałtu może się zgłosić, jakiej pomocy oczekiwać i jakie przy-

sługują jej prawa. Wyniki badań opisuje szczegółowo Magda

Grabowska w tekście Pomiędzy wiedzą a stereotypem. Instytucje

publiczne i organizacje pomocowe wobec problemu gwałtu. Ra-

port z badań.

Niezwykle istotną cechą przeprowadzonych przez nas badań

jest to, że pracowałyśmy zgodnie z metodologią feministyczną,

tzn. chciałyśmy podkreślić podmiotowość kobiet (z doświadcze-

niem gwałtu), które zaprosiłyśmy do udziału w badaniach. Tym

samym spróbowałyśmy odwrócić dominujący w nauce paradyg-

mat traktujący instrumentalnie osoby biorące udział w badaniu.

Od samego początku założyłyśmy, że kobiety, które doświad-

czyły gwałtu są najważniejszymi naszymi ekspertkami, dlate-

go chciałyśmy podkreślić ich perspektywę i na każdym etapie

pracy nad raportem miały one wpływ na to, w jaki sposób ich

wypowiedzi będą cytowane. Większość kobiet po gwałtach,

które zgodziły się na rozmowę z nami, opowiadając o swoich

doświadczeniach, podkreślała, że spotkały się z wtórną wik-

tymizacją. Sugerowano im, by przestały mówić o swoich do-

świadczeniach i jak najszybciej o wszystkim zapomniały, a same

doświadczenia były bagatelizowane lub tabuizowane zarówno

przez najbliższych, jak i przez instytucje publiczne. Podpisujemy

się pod tym, co powiedziała jedna z naszych rozmówczyń: „mam

ogromną niezgodę na to, by o gwałcie, przemocy seksualnej nie

mówić”. Dlatego też wybrałyśmy dla niniejszej publikacji tytuł

Dość milczenia, a kobiety, które doświadczyły przemocy seksu-

alnej, zaprosiłyśmy również do dyskusji na temat tekstów w niej

zamieszczonych. Uczestniczki tej rozmowy podkreślały, jak bar-

dzo jest dla nich ważny fakt, że ich perspektywa jest stawiana na

równi z wypowiedziami ekspertek/ ekspertów z różnych dzie-

dzin. Zapis rozmowy znajduje się na końcu publikacji i stanowi

jej podsumowanie.

Zdajemy sobie sprawę, że temat nie został wyczerpany. Żywi-

my jednak nadzieję, że publikacja Dość milczenia stanie się inspi-

racją do dalszych badań i analiz zjawiska przemocy seksualnej

8

WSTĘP

wobec kobiet. Chcemy, by raport trafił przede wszystkim do rąk

osób, które z racji wykonywanego zawodu stykają się z ofiarami

gwałtu. Marzy nam się, że nasza wspólna praca wywrze wpływ

na decyzje przedstawicieli i przedstawicielek rządu w zakresie

systemowych rozwiązań dotyczących przeciwdziałania przemo-

cy seksualnej, których – jak wynika z naszym badań – bardzo

brakuje.

Na koniec chcemy gorąco podziękować uczestniczkom badań:

kobietom, które doświadczyły gwałtu i zdecydowały się nam

o tym opowiedzieć. Dziękujemy za okazane nam zaufanie

i ogromną pomoc: BarBarze, marii, olDze, monice,

katarzynie, zofii.

Część badawcza projektu nie zostałaby zrealizowana bez upo-

ru i dociekliwości naszych ankieterek, którym dziękujemy za ich

ogromny wysiłek. Są to: olga BorkowSka, jolanta ga-

węDa, małgorzata łojkowSka, zofia nawrocka, ka-

mila raczyńSka, karolina tejchman, anna zajDel.

Dziękujemy również wszystkim tym, które i którzy nas zain-

spirowali do opracowania tego raportu, a na etapie jego przy-

gotowania służyli pomocą, radą i wsparciem.

Joanna Piotrowska, Alina Synakiewicz

9

R apoRt

SKALA PRZESTĘPSTWA

ZGWAŁCENIA W POLSCE

Olga Borkowska, Monika Płatek

Zjawisko przemocy możemy podzielić na przemoc fizyczną,

psychiczną, ekonomiczną, seksualną, a także zaniedbanie i za-

niechanie, co dotyczy głównie osób zależnych, czyli nieletnich,

starszych lub niepełnosprawnych fizycznie lub/i psychicznie.

Kobiety, bez względu na wiek, są największą grupą doświad-

czającą każdego rodzaju przemocy. Dostępne polskie statysty-

ki i badania bardzo często jednak nie uwzględniają zmiennej

„płeć”, przez co nie jest możliwe dokładne oszacowanie skali

zjawiska przemocy wobec kobiet, a niektóre obszary, takie jak

przemoc ekonomiczna czy seksualna, charakteryzują się bardzo

fragmentarycznymi danymi. Na fakt ten zwracały od lat dzia-

łaczki organizacji kobiecych i autorki wielu publikacji poświę-

conych problematyce przemocy wobec kobiet, m.in. raportu

fundacji Feminoteka Kogo chronimy przed przemocą? Dwa lata

ustawy z dnia 29 lipca 2005 roku. Raport Krytyczny opublikowa-

nego w roku 2007. Podkreśliły w nim brak wyodrębnienia zja-

wiska przemocy w rodzinie wobec kobiet, który przyczynia się

do ukrycia faktu, „że (jak wynika z badań i raportów zarówno

polskich, jak i międzynarodowych), to kobiety doświadczają naj-

częściej przemocy ze strony swoich partnerów i że bardzo często

jest to przemoc długotrwała, zarówno fizyczna, jak i psychiczna.

Wyraźne wprowadzenie do zapisów ustawy określenia: «prze-

moc w rodzinie wobec kobiet», czy też np. w postaci sformu-

łowania: «przemoc w relacjach rodzinnych, zwłaszcza wobec

kobiet i dzieci», nie tylko lepiej oddawałoby stan faktyczny, ale

10

SKALA PRZESTĘPSTWA ZGWAŁCENIA W POLSCE

także podkreślało podmiotowość kobiet”. Autorki raportu zwró-

ciły również uwagę na nieuwzględnianie przemocy seksualnej

w statystykach dotyczących przemocy w rodzinie, co ujawniły

ankiety przeprowadzone na potrzeby raportu wśród pracowni-

ków i pracowniczek komend wojewódzkich1) czy badania CBOS

z roku 2005.

Gwałt jest najbardziej jaskrawym przykładem przemocy sek-

sualnej. Potocznie jest definiowany jako stosunek seksualny bez

zgody ofiary. Jednak literatura fachowa podkreśla, że oznacza on

stosunek seksualny i inne czynności seksualne (takie jak dotyka-

nie, obnażanie, stosunek udowy, zmuszanie do seksu oralnego,

itp.) bez zgody ofiary. O zgwałceniu możemy mówić również

w przypadku, gdy stosunek lub inna czynność seksualna odbyła

się za zgodą ofiary, jednakże ofiara z powodu nieletniości, nie-

świadomości lub zależności nie była w stanie wyrazić sprzeciwu.

Jak pokazuje praktyka (i przeprowadzone na potrzeby niniejszej

publikacji badania), w wielu przypadkach wymiar sprawiedliwo-

ści i instytucje zajmujące się pomocą osobom zgwałconym, ma

problem z uznaniem „innych czynności seksualnych” za gwałt ze

względu na brak dowodu, jakim jest brak śladów penetracji.

Polskie statystyki dotyczące zgwałceń

Dostępnych statystyk i badań pokazujących skalę zgwałceń

w Polsce jest stosunkowo niewiele. Poniższe dane pochodzą

z referatu Jarosława Warylewskiego oraz z danych policyjnych2).

Jak widać, przestępstwo zgwałcenia utrzymuje się na podobnym

poziomie od końca lat 60. ubiegłego wieku, nie można natomiast

wyodrębnić płci ofiar (przestępstwa seksualne wobec nieletnich

są ujmowane w odrębnych danych, jednak i tam nie występu-

je zmienna „płeć”, wobec czego nie wiadomo, ile dziewczynek

a ilu chłopców pada ofiarą gwałtu).

Tylko w jednej ankiecie spośród 0 otrzymanych z Komend Wojewódzkich

Policji zakwalifikowano gwałt jako jedną z form przemocy domowej.

Statystyki zaczerpnięte z: J. Warylewski, Problematyka właściwej reakcji karnej

na zachowania związane z godzeniem w wolność seksualną lub obyczajność, www.

prawo.univ.gda.pl/karne/problem.pdf; http://www.statystyka.policja.pl/portal/

st/840/5489/Przestepstwa_zgwalcenia_statystyka_i_rady_prewencyjne.html.

11

SKALA PRZESTĘPSTWA ZGWAŁCENIA W POLSCE

R apoRt

Statystyki policyjne: wszczęte postępowania karne o zgwałcenie:

2004

2005

200

2007

2008

2009

Styczeń

137

166

150

198

176

130

Luty

138

132

125

151

141

112

Marzec

153

138

164

154

117

154

Kwiecień

151

166

152

146

145

137

Maj

180

176

190

204

160

141

Czerwiec

196

226

183

198

210

178

Lipiec

191

211

209

174

205

199

Sierpień

249

213

226

160

198

172

Wrzesień

220

208

208

161

185

158

Październik

172

169

213

184

174

166

Listopad

178

167

216

153

161

130

Grudzień

161

165

176

144

169

139

ogółem

212

217

2212

2027

2041

181

W Polsce oficjalnie odnotowuje się jedynie około 8% tego

typu przestępstw. Pozostałe 90% to „ciemna liczba”, dane do-

stępne po przeprowadzeniu badań wiktymizacyjnych. Jak pisze

w tekście Przemoc wobec kobiet Joanna Piotrowska, „w sytuacji

przemocy, a zwłaszcza przemocy seksualnej tzw. ciemna liczba

ofiar jest ogromna. Według kanadyjskich badań szacuje się, że

liczba gwałtów jest dziesięciokrotnie wyższa niż to, co przed-

stawiają policyjne czy sądowe statystyki”3). Z badań przepro-

wadzonych przez Beatę Gruszczyńską w roku 2004 wynika, że

przemocy (fizycznej i seksualnej) doświadcza w Polsce 800 tys.

kobiet, zaś 150 ginie rocznie w wyniku tzw. nieporozumień do-

mowych”4).

J. Piotrowska Przemoc wobec kobiet, w: Białe plamy na mapie (nie)równości płci, Warszawa 0.

4 Tamże.

12

SKALA PRZESTĘPSTWA ZGWAŁCENIA W POLSCE

Statystyka zgwałceń

W książce poświęconej pozornej społecznej równości kobiet

i mężczyzn Kat Banyard cytuje statystyki, według których każ-

dego roku w Wielkiej Brytanii ofiarą zgwałcenia pada 100.000

kobiet, przy czym skazań za zgwałcenia jest zaledwie 6.500

(6,5%)5). Nie wiadomo, ile kobiet i mężczyzn pada ofiarą zgwałce-

nia w Polsce. Wiadomo natomiast, ile osób odważyło się złożyć

wniosek o ściganie. W latach, w których klimat społeczny sprzy-

ja nastrojom emancypacyjnym i antydyskryminacyjnym, wnio-

sków o ściganie jest więcej; w latach, w których więcej mówi się

publicznie o ochronie „życia nienarodzonego” czy wprowadza-

niu powszechnego zakazu aborcji (także tej, która zagraża życiu

kobiety, lub do której doszło w wyniku zgwałcenia), liczba wnio-

sków spada. Wnioskowanie na temat faktycznej liczby zgwałceń

na podstawie oficjalnych statystyk jest więc nieuprawnione.

Zgwałcenia

LICZBA PRZESTĘPSTW WYKRYWALNOŚĆ

LICZBA

CZYNY

STWIERDZONYCH

(%)

PODEJRZANYCH

NIELETNICH

2008

1.611

81,1

1.021

92

2007

1.827

84,2

1.111

126

2006

2.001

82,7

1.215

148

2005

1.987

83,7

1.183

116

2004

2.176

82,7

1.253

95

2003

2.322

85,7

1.449

237

2002

2.345

85,3

1.476

118

2001

2.339

83,9

1.524

166

2000

2.399

85,9

1.481

191

1999

2.029

83,7

1.306

137

Statystyki pochodzą z oficjalnej strony:

www. Policja.pl, zgwałcenia ttp://www.policja.pl/index.php?dzial=4&id=[0/09/

0]

5 K. Banyard, The Equality Ilussion…, dz. cyt., s. .

1

SKALA PRZESTĘPSTWA ZGWAŁCENIA W POLSCE

R apoRt Nie inaczej wygląda kwestia statystyk dotyczących ściganych

na wniosek przestępstw z art. 198 k.k. i 199 k.k.:

Wykorzystanie seksualne osoby bezradnej lub niepoczytalnej

(art. 198 k.k.)

art. 198 Kto, wykorzystując bezradność innej osoby lub

wynikający z upośledzenia umysłowego lub choroby psychicz-

nej brak zdolności tej osoby do rozpoznania znaczenia czynu lub

pokierowania swoim postępowaniem, doprowadza ją do obco-

wania płciowego lub do poddania się innej czynności seksualnej

albo do wykonania takiej czynności, podlega karze pozbawienia

wolności od 6 miesięcy do lat 8.

Rok

art. 198

2010

165

2009

161

2008

153

2007

159

2006

168

2005

150

2004

143

2003

135

2002

119

2001

116

2000

112

1999

96

Seksualne wykorzystanie zależności (art. 199 k.k.)

art. 199 k.k. §1. Kto, przez nadużycie stosunku zależno-

ści lub wykorzystanie krytycznego położenia, doprowadza inną

osobę do obcowania płciowego lub do poddania się innej czyn-

ności seksualnej albo do wykonania takiej czynności, podlega

karze pozbawienia wolności do lat 3. §2. Jeśli czyn określony

w §1 został popełniony na szkodę małoletniego, sprawca podle-

ga karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. §3. Karze

14

SKALA PRZESTĘPSTWA ZGWAŁCENIA W POLSCE

określonej w §2 podlega, kto doprowadza małoletniego do ob-

cowania płciowego lub poddania się innej czynności seksualnej

albo do wykonania takiej czynności, nadużywając zaufania lub

udzielajac mu korzyści majątkowej lub osobistej, albo jej obiet-

nicy.

Rok

art. 199 § 1- 3

2010

84

2009

71

2008

69

2007

78

2006

69

2005

64

2004

46

2003

64

2002

62

2001

52

2000

56

1999

42

Nieco inaczej wygląda liczba przestępstw z art. 200 k.k. ści-

ganych z oskarżenia publicznego, gdzie to nie ofiara, ale organy

ścigania mają obowiązek działania.

Seksualne wykorzystanie małoletniego (art. 200 k.k.)

art. 200.

§1. Kto obcuje płciowo z małoletnim poniżej lat 15 lub do-

puszcza się wobec takiej osoby innej czynności seksualnej lub

doprowadza ją do poddania się takim czynnościom albo do ich

wykonania, podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 12.

§2. Tej samej karze podlega, kto w celu zaspokojenia seksualne-

go prezentuje małoletniemu poniżej lat 15 wykonanie czynności

seksualnej.

15

SKALA PRZESTĘPSTWA ZGWAŁCENIA W POLSCE

R apoRt

Rok

art. 200

2010

1793

2009

1906

2008

1944

2007

2029

2006

1993

2005

1884

2004

1884

2003

1744

2002

1333

2001

1196

2000

1223

1999

1148

Nie jest tak, jak niekiedy przedstawia to prasa6), iż przestępstw

tych jest więcej – inny tryb ścigania decyduje tu o statystykach.

Spadek w ostatnim roku może, ale nie musi, być wynikiem błęd-

nych zmian przyjętych przez ustawodawcę i nowe, omówione

wyżej, brzmienie art. 197 §3 k.k.

Badania opinii

Według danych OBOP z roku 2007, przemocy seksualnej do-

świadczyło 3% respondentek i respondentów, 1% był/była świad-

kiem przemocy seksualnej w rodzinie (co również powoduje

traumę), a 9% respondentek i respondentów zna rodzinę, w któ-

rej występuje przemoc seksualna7). Ta forma przemocy dotyczy

kobiet w 86%, a wskazanie, że sprawcą jest mąż, wynosi 60%.

Ponadto 25% ofiar przemocy seksualnej wyrażało obawy, że sy-

6 Gwałty, pedofilia i pornografia – najnowsze statystyki – policja.pl „Wirtualna.pl”

z dnia 4 listopada 009 r., http://wiadomosci.wp.pl/kat,47,title,Gwalty-pedofilia-i-pornografia-najnowsze-statystyki,wid,7697,wiadomosc.html

[0/09/0];

Codziennie w Polsce dochodzi do 200 gwałtów, „Gadu-Gadu”8 luty 00, http://www.

gadu-gadu.pl/szok-codziennie-w-polsce-dochodzi-do-00-gwaltow [0/09/0].

7 Polacy wobec zjawiska przemocy w rodzinie oraz opinie ofiar, sprawców i świadków

o występowaniu i okolicznościach występowania przemocy w rodzinie, OBOP dla MPiPS, Warszawa 007.

1

SKALA PRZESTĘPSTWA ZGWAŁCENIA W POLSCE

tuacja mogłaby się powtórzyć, a 39% sprawców nie wyklucza-

ło ponownego użycia przemocy seksualnej! Natomiast aż 83%

ofiar przemocy seksualnej nie korzysta/nie korzystało z żadnej

pomocy instytucjonalnej.

Z kolei według badań Zbigniewa Izdebskiego przeprowadzo-

nych dla OBOP w roku 2005, aż 30% badanych kobiet doznało

którejś z form przemocy seksualnej (dotykowej i/lub bezdoty-

kowej), z czego 10% zostało zgwałconych. Ogółem 3% kobiet

mających doświadczenia seksualne, zostało zgwałconych. Tylko

od 5% do 10% badanych kobiet, które doświadczyły przemocy

seksualnej powiadomiło kogoś o tym zdarzeniu, z czego tylko

40% zostało zgłoszonych na policję8).

Dane pokazują, że sprawcą przemocy seksualnej w ponad

80% jest osoba znana ofierze (w przypadku przemocy z kontak-

tem fizycznym), natomiast w przypadku przemocy bez kontak-

tu fizycznego, sprawca jest znany ofierze w 44%. W 75% gwałt

dokonany jest na kobiecie powyżej 15. roku życia. Z danych

dostępnych na stronie internetowej policji wynika, że według

„statystycznego portretu gwałciciela”: w 99,15% jest to mężczy-

zna9). Ponadto 10% całkowitej liczby zgwałceń to akty dokonane

ze szczególnym okrucieństwem; gwałciciel najczęściej ma od 30

do 40 lat, ale sprawcy gwałtów występują w każdym przedziale

wiekowym. 10% zatrzymanych sprawców dopuszcza się gwałtu,

pomimo wcześniejszej kary za podobne przestępstwo, w ponad

50% są to osoby bezrobotne i poszukujące pracy, a w ponad 60%

znajdujące się pod wpływem alkoholu i innych środków odu-

rzających. 80% zgwałceń dokonano w mieszkaniach i domach

osób zgwałconych i gwałciciel był znany ofierze.

Mimo że według statystyk Eurobarometru przeprowadzonych

w roku 2010, 69% Polek i Polaków uznaje przemoc seksualną za

bardzo poważne przestępstwo10), w 90% przypadków zgwałceń

sprawcy pozostają bezkarni. Ponad 30% wszystkich postępo-

8 Z. Izdebski Przemoc seksualna wobec kobiet, OBOP, Warszawa 005.

9 Statystyczny portret gwałciciela, http://www.policja.pl/portal/pol//6/Stat-ystyczny_4portret4_gwalciciela.html.

0 Przemoc domowa wobec kobiet, Eurobarometr 00, http://ec.europa.eu/pub-lic_opinion/archives/ebs/ebs_44_fact_pl_pl.pdf.

17

SKALA PRZESTĘPSTWA ZGWAŁCENIA W POLSCE

R apoRt wań jest umarzanych z powodu niewykrycia sprawców. Chociaż

przestępstwo zgwałcenia jest karane wyrokiem od 2 do 12 lat,

średnia wyroków w Polsce to 3 lata za gwałt ze szczególnym

okrucieństwem. „Wszelkie działania poszczególnych krajów idą

w parze ze skutecznością ścigania i skazywania sprawców – wg

badań dotyczących gwałtów, średnia długość wyroków za gwałt

ze szczególnym okrucieństwem we Francji i USA wynosi 8,8 lat;

w Wielkiej Brytanii – 7,1; w Polsce 3,3. Natomiast wyroki za

gwałt w zawieszeniu wynosiły we Francji, USA 10%, Wielkiej

Brytanii 4%, a w Polsce 33%! To wystarczająco jaskrawe przykła-

dy, by zobaczyć, jak rząd Polski podchodzi do kwestii przemocy

seksualnej”11).

Statystyki pokazują, że najczęstszym rodzajem gwałtu jest

gwałt w małżeństwie lub w bliskiej relacji niemałżeńskiej12). Nie

ma jednak na ten temat wielu badań, ponieważ kobiety boją

się zgłaszać gwałt małżeński na policję w obawie przed kon-

sekwencjami ze strony sprawcy, gdyż bardzo często są ofiara-

mi długotrwałej wieloczynnikowej (ekonomicznej, psychicznej

i fizycznej) przemocy. Cytowany wcześniej raport OBOP z roku

2007, w akapicie dotyczącym charakterystyki ofiary na podsta-

wie deklaracji sprawców, również pokazuje, że sprawcą przemo-

cy seksualnej w 78% jest mąż.

W Polsce przestępstwo gwałtu małżeńskiego jest otoczone

aurą wstydu i powszechnym milczeniem ze względu na bardzo

silnie zakorzenione stereotypy dotyczące ochrony prywatnego

życia i „małżeńskiego obowiązku”. Stereotypy te są spotyka-

ne zarówno w społecznościach lokalnych, w postawach osób

z najbliższego otoczenia ofiary, jak i w postawach pracowników

policji, służby zdrowia, instytucji i organizacji pomocowych, czy-

li właściwie na wszystkich poziomach. Wyrażane są one w opi-

niach dotyczących prowokacyjnego zachowania lub stroju ofia-

ry czy „poszanowania” prywatności, np. „lepiej się nie mieszać

J. Piotrowska, Przemoc ma płeć. Wymazywanie kobiet z programów antyprzemo-

cowych, http://www.feminoteka.pl/readarticle.php?article_id=840.

Unikam określenia „partnerskiej”, bo jest to sytuacja, która nie ma nic wspólnego z partnerstwem.

18

SKALA PRZESTĘPSTWA ZGWAŁCENIA W POLSCE

w cudze sprawy domowe”, „sama tego chciała”, „mąż bierze so-

bie, co jego”.

Joanna Piotrowska pisze o stereotypizacji przemocy następu-

jąco: „Jeśli chodzi o stereotypy związane z przemocą w rodzinie

wobec kobiet, czyli przemocą męża wobec żony (partnera wobec

partnerki), to najbardziej rozpowszechniona (19%) jest opinia,

że nie istnieje coś takiego, jak gwałt w małżeństwie polegają-

cy na zgwałceniu żony przez męża. W dalszej kolejności badani

podzielają opinię, że w małżeństwie nie istnieje prywatna włas-

ność i mąż ma prawo robić z rzeczami żony, co zechce (14%), że

jeśli mężowi/partnerowi zdarzy się uderzyć żonę/partnerkę, to

jeszcze nie jest to przemoc (11%) i że, gdy w domu dochodzi do

kłótni, obrażanie żony/partnerki przez męża/partnera i wyzwi-

ska pod jej adresem są czymś normalnym (7%)”13).

Służby publiczne i procedury pomocy

ofiarom gwałtu

Przestępstwa gwałtu charakteryzują się niewielką liczbą zgło-

szeń ze względu na wstyd i traumę, jaką przeżywa zgwałcona

osoba, a także z powodu braku przeszkolenia i wsparcia ze stro-

ny instytucji mających pomóc ofiarom oraz odpowiednich pro-

cedur. Z badań jakościowych przeprowadzonych w roku 2006

przez Beatę Zadumińską14) oraz z badań OBOP z roku 200715) wy-

nika, że wśród pracowników i pracowniczek policji, prokuratury,

służby zdrowia czy instytucji pomocowych problemem jest brak

wiedzy, jak postępować z ofiarami gwałtów. Częstym przypad-

kiem jest brak odosobnionego pokoju przesłuchań dla kobiet,

zeznania przyjmuje funkcjonariusz (a nie funkcjonariuszka), któ-

ry dywaguje, czy to na pewno był gwałt i czy ofiara nie prowoko-

wała strojem. Istnieją udokumentowane nierzadkie przypadki,

kiedy policjanci i policjantki pozwalali sobie na niewybredne

J. Piotrowska, Przemoc ma płeć, dz. cyt.

4 B. Zadumińska, Sytuacja ofiar zgwałcenia w postępowaniu przygotowawczym.

Raport z monitoringu, Kraków 006.

5 Polacy wobec zjawiska przemocy w rodzinie oraz opinie ofiar, sprawców i świad-

ków o występowaniu i okolicznościach występowania przemocy w rodzinie, OBOP dla MPiPS, Warszawa 007.

19

SKALA PRZESTĘPSTWA ZGWAŁCENIA W POLSCE

R apoRt komentarze pod adresem ofiary. Obecnie procedury pomocy

ofierze gwałtu i procedury współpracy między wymiarem spra-

wiedliwości a służbą zdrowia lub instytucjami pomocowymi są

albo fikcją w wielu miejscach („takich procedur u nas nie ma”

i „my się tym nie zajmujemy, my się zajmujemy przemocą domo-

wą” – usłyszałam od kierowniczki jednej z organizacji pozarzą-

dowych zajmujących się pomocą ofiarom przemocy w rodzinie),

albo znajdują się na zatrważająco niskim poziomie. Polskie pra-

wo lepiej dba o interes przestępcy popełniającego gwałt (czyn

karany od 2 lat do 12 lat pozbawienia wolności) niż o interes

pokrzywdzonej/pokrzywdzonego.

Andrzej Dominiczak w raporcie z badania pracownic i pracow-

ników prokuratury i policji, opublikowanym w roku 2000, podaje

następujące dane: prawie 38% prokuratorów i prawie 45% po-

licjantów było zdania, że kobieta nie ma prawa przerwać nie-

chcianego kontaktu i w tym wypadku nie ma mowy o gwałcie.

Natomiast „wymuszenia stosunku za pomocą presji innej niż fi-

zyczna, np. przez […] podanie środków farmakologicznych nie

uważa za gwałt aż […] 29,7% prokuratorów, 39,3% policjantów.

[…] Z kolei doprowadzenia do obcowania płciowego wbrew woli

osoby poszkodowanej przy użyciu przemocy lub groźby jej uży-

cia, za zgwałcenie nie uważa: […] 18,9% prokuratorów i 32,6%

policjantów. Wyniki te oznaczają, że dla pewnej grupy funkcjo-

nariuszy (około 20% prokuratorów i blisko 40% policjantów)

przestępstwo zgwałcenia w ogóle nie istnieje, nie ma bowiem

zachowań, które skłonni byliby za zgwałcenie uznać” 16).

We wspomnianym już raporcie opracowanym przez Beatę Za-

dumińską pracownicy i pracownice resortu wymiaru sprawied-

liwości zgłaszali, że nie ma jasnych wytycznych, jak postępo-

wać z ofiarami gwałtów, nie mają dostępu do szkoleń, a wielu

funkcjonariuszy i funkcjonariuszek dokonuje „korekt” zeznań na

6 A. Dominiczak Służby publiczne w służbie popędów. Policjanci i prokuratorzy

a przemoc seksualna wobec kobiet – omówienie wyników badania ankietowego, „Prawo i płeć” 000, nr .

20

SKALA PRZESTĘPSTWA ZGWAŁCENIA W POLSCE

korzyść ofiar17) lub działa na własną rękę, pomagając ofiarom18)

(zwłaszcza w sytuacji, w której kobieta pochodzi z grupy defa-

woryzowanej, jeszcze bardziej dotkniętej stereotypizacją, jak pro-

stytutki, kobiety bezdomne czy emigrantki), w przeciwnym razie

prokuratura umorzyłaby postępowanie.

Osobę zgwałconą, jeśli wykaże się determinacją i samoza-

parciem, czeka długa droga procedur sądowych, które okazują

się często prawie tak upokarzające jak gwałt. To zjawisko nosi

nazwę wtórnej wiktymizacji. Dlatego też wiele kobiet rezygnu-

je ze zgłoszenia gwałtu na policji, co powoduje zwiększenie się

„ciemnej”, nieznanej liczby przypadków zgwałceń.

Jak podaje Beata Zadumińska, policyjne statystyki wskazują

wzrost wykrywalności przestępstwa zgwałcenia i obecnie wy-

krywalność utrzymuje się na poziomie 81,1%: „Takie przedsta-

wienie sprawy zdaje się świadczyć o tym, iż policja zadawala się

jedynie brakiem znaczących liczbowych rozbieżności pomiędzy

sprawami wniesionymi w stosunku do spraw zakończonych sfor-

mułowaniem aktu oskarżenia – tak bowiem statystycznie opisu-

je się «wykrywalność». Natomiast cała «ukryta», jak się wydaje,

przemożna część zgwałceń – które z różnych przyczyn w ogóle

nie trafiają do resortu sprawiedliwości – nie stanowi dla policji

znaczącego problemu”19).

Według statystyk OBOP z roku 2007 tylko 17% ofiar przemo-

cy seksualnej korzysta z pomocy instytucji i organizacji pomoco-

wych, a jej skuteczność lub częściowa skuteczność oceniona jest

na 49%. Dawać to może nadzieję na przyszłość, jeśli zostałyby

wprowadzone klarowne, powszechnie obowiązujące procedury

7 B. Zadumińska, Sytuacja ofiar zgwałcenia, w postępowaniu przygotowawczym, Kraków 006, s. 4.

8 B. Zadumińska pisze m.in.: „Bardzo ciekawy i […] autorski model pracy zaprezen-

towała jedna z funkcjonariuszek. Całą procedurę zabezpieczania dowodów i przepro-

wadzania badań w sprawie o gwałty organizuje ona jeszcze […] przed złożeniem przez

ofiarę wniosku o ściganie i jeszcze przed zawiadomieniem prokuratury: «To wszystko

na wypadek, gdyby prokurator uznał, że sprawa jest kiepska dowodowo, i dlatego nie

ma potrzeby inwestować w finansowanie badań i analiz. […] potem dziewczyny okrzep-

ną, przemyślą, uspokoją się i decydują się na złożenie wniosków. Tyle że co z tego, jak już nie ma żadnych oznak popełnienia przestępstwa»”, tamże, s. 6).

9 Tamże.

21

SKALA PRZESTĘPSTWA ZGWAŁCENIA W POLSCE

R apoRt postępowania między policją, prokuraturą, służbą zdrowia i or-

ganizacjami pomocowymi.

Nie istnieje szczególny typ kobiety podatnej na gwałt. Taka

tragedia może się przydarzyć każdej z nas – jak pokazują staty-

styki, rocznie w Polsce jest zgłaszanych około 2000 zgwałceń,

a według badań liczba ta jest prawdopodobnie dziesięciokrotnie

wyższa. Wyroków natomiast zapada około 200, zaś umorzenia

z powodu niewykrycia sprawców stanowią ponad 60%. Trudno

zrozumieć, dlaczego w sytuacji, gdy zgwałcona kobieta potrze-

buje pomocy, wymiar sprawiedliwości i służba zdrowia skupia-

ją się raczej na dobrym samopoczuciu sprawcy lub sprawców

gwałtu, natomiast ofiara staje się jedynie dowodem w sprawie,

nie zaś jej podmiotem, wokół którego powinna ogniskować się

pomoc.

22

PRZESTĘPSTWO ZGWAŁCENIA

W ŚWIETLE PRAWA

I Z PERSPEKTYWY OSÓB

POSZKODOWANYCH

Monika Płatek

Tekst ten traktuje o przestępstwie zgwałcenia z perspektywy

osób poszkodowanych: przybliża istotę przestępstwa zgwałce-

nia w prawie polskim, prezentuje oficjalny program zapobie-

gania zgwałceniom i program alternatywny, który uwzględnia

perspektywę ofiar, niedyskryminacji ze względu na płeć oraz

potrzebę zmiany dotychczasowej perspektywy tak, by zapewnić

działaniom prewencyjnym efektywność.

1. Przestępstwo zgwałcenia w kontekście

karnym

Na wstępie trzeba uświadomić sobie, iż ze zgwałceniem, ro-

zumianym potocznie jako wymuszone wbrew woli seksualne

zbliżenie, mamy do czynienia w sytuacjach, które wykraczają

poza prawnokarne ujęcie zgwałcenia w art. 197 kodeksu karne-

go (k.k.). Przestępstwo zgwałcenia umieszczone jest w rozdziale

XXV k.k. dotyczącym przestępstw przeciwko wolności seksual-

nej i obyczajowości. Zgwałcenie jest tylko jednym z przestępstw

tam ujętych, obok m.in. seksualnego wykorzystania bezradności

(art. 198 k.k.), nadużycia zależności (art. 199 k.k.), obcowania

płciowego z małoletnim (art. 200 k.k.), kazirodztwa (art. 201

k.k.) czy zmuszania do prostytucji (art. 203). Wszystkie te prze-

stępstwa dotyczą sytuacji, w których dochodzi do seksualnego

wykorzystania, ale tylko te z nich, które odpowiadają opisowi

2

PRZESTĘPSTWO ZGWAŁCENIA W ŚWIETLE PRAWA

I Z PERSPEKTYWY OSÓB POSZKODOWANYCH

R apoRt ujętemu w art. 197 k.k. zostaną zakwalifikowane jako zgwałce-

nie w rozumieniu kodeksu karnego.

Sytuacje mogą być różne:

• Kamilę jej chłopak skłonił do stosunku, którego nie chciała,

stosując przemoc i groźby (art. 197 k.k.).

• Asia została napadnięta przez znajomego, który poszedł za

nią do łazienki na imprezie i odbył z nią, pomimo jej wyraźnego

sprzeciwu, brutalny stosunek seksualny (art. 197 k.k.).

• Beacie poznany w barze, miło wyglądający Holender podał

napój z tzw. pigułką gwałtu, na drugi dzień zorientowała się, że

była przez całą noc wykorzystywana seksualnie (art. 197 k.k.).

• Na Tomka padło, bo był w celi nowy, słaby, bez pieniędzy

(art. 197 k.k.) – wielokrotnie zgwałcony przez współosadzonych

w przeludnionej celi ledwo uszedł z życiem; wtedy okazało się,

że zamknęli go przez pomyłkę, bo karę dostał brat.

• Na Martę napadło czterech nieznajomych, gdy wracała wie-

czorem do domu (art. 197 k.k.). Marię seksualnie wykorzystał

sąsiad, który napadł na nią w jej mieszkaniu – wpuściła go, bo

prosił o pożyczenie soli (art. 197 k.k.).

• Julię wykorzystywał pan od wf-u (art. 198 k.k.); Lidię i Mar-

ka, jej brata – ich ojciec (art. 201 k.k.).

• Tula miała 8 lat, gdy kolega jej ojca, który miał się nią opie-

kować po szkole, rzucił się na nią i, pomimo jej widocznego

przerażenia, odbył z nią stosunek (art. 198 k.k. i art. 200 k.k.).

• Wanda miała lat 14, gdy podobnie zachował się brat jej naj-

lepszej przyjaciółki, gdy została u niej na noc (art. 200 k.k.).

• Jola i jej brat przez kilka lat byli regularnie wykorzystywa-

ni przez rówieśników w domu dziecka, dokąd trafili po tym, jak

wyszło na jaw, że seksualnie wykorzystywał ich własny ojciec

(art. 198 k.k.).

• Teresę zmusił do stosunku, przyduszając i grożąc nożem,

mąż, z którym była już w separacji, a na spotkanie zgodziła się,

bo mieli omówić wybór szkoły dla ich wspólnych bliźniaków

(art. 197 k.k.).

24

PRZESTĘPSTWO ZGWAŁCENIA W ŚWIETLE PRAWA

I Z PERSPEKTYWY OSÓB POSZKODOWANYCH

• Ela nie miała wyboru: szef uzależnił jej pozostawanie na

stanowisku od świadczenia mu dodatkowo usług seksualnych

(art. 199).

• Weronika gwałtu nie przeżyła – została wielokrotnie brutal-

nie wykorzystana seksualnie i uduszona przez chłopaka, z któ-

rym umówiła się na pierwszą randkę (art. 148 k.k. – zabójstwo

i art. 197 k.k.).

• Renatę i jej brata seksualnie wykorzystywała ich własna

babka (art. 201 k.k.);

• Ulę wykorzystywał seksualnie przydzielony jej kurator są-

dowy (art. 199 k.k.); poznany w galerii handlowej dyrektor kan-

toru płacił szesnastoletniej Zosi za uprawianie z nią seksu (art.

203 k.k.).

Tylko niektóre z tych historii zostały zgłoszone na policję.

Jeszcze rzadziej, gdy okazywało się, że aby ścigać przestępcę,

potrzebny jest wniosek, wniosek taki nie był składany. Wniosek

zaś jest konieczny zawsze wtedy, gdy ma miejsce zgwałcenie,

nadużycie zależności wobec osoby, która nie jest dzieckiem,

oraz w przypadku wykorzystania bezradności, chyba że stan

ofiary jest wynikiem trwałych zaburzeń psychicznych. Wniosek

może złożyć osoba, która osiągnęła pełnoletność. Tak więc ofia-

ra, która nie ukończyła 18 lat, wniosku złożyć nie może. Brak

wniosku bywa wynikiem braku odwagi, by na siebie brać to, co

– jak sądziła osoba poszkodowana – należy do zadań organów

ścigania. W rezultacie tylko niektóre z przytoczonych historii

znalazły finał w sądzie. Tylko niektóre zostały zakwalifikowane

jako przestępstwo zgwałcenia. Żadna z nich nie zakończyła się

happy endem1). Ofiary bowiem najczęściej pozostawione są

same sobie, i nadal – chodź dziś już wiemy, że to zbyt trudne

– radzi się im, by o wszystkim zapomniały.

Wyliczone wyżej historie – a wszystkie są prawdziwe – nie

wyczerpują scenariuszy, w których mamy do czynienia ze zgwał-

http://gwalt.blog.onet.pl/Prawdziwe-Historie-Kilku-Dziew,,ID867846,n

[/09/0].

25

PRZESTĘPSTWO ZGWAŁCENIA W ŚWIETLE PRAWA

I Z PERSPEKTYWY OSÓB POSZKODOWANYCH

R apoRt ceniem2). Mają za zadanie rozwiać mit, iż do gwałtu dochodzi

jedynie wśród obcych, gdzie sprawcą jest dorosły mężczyzna,

a ofiarą dorosła kobieta. Pokazują także, iż doświadczenie zgwał-

cenia rozumianego potocznie często wykracza poza jego usta-

wową definicję.

Teoretycznie, temat powinien być prosty, ponieważ polskie

prawo szczyci się w tym zakresie dobrym uregulowaniem. Za-

gadnienie zgwałcenia nie należy jednak do prostych. W kodeksie

karnym z roku 1997 poświęcony jest mu odrębny artykuł 197 k.k.

Przestępstwo to należy – tuż po morderstwie – do najbardziej

drastycznych. Drastyczność zazwyczaj idzie w parze z rzadkoś-

cią. W Polsce odnotowuje się od lat coraz mniej zabójstw. Nie

inaczej powinno być ze zgwałceniem. Powinno, lecz nie jest. Nie

oznacza to wcale, że znajduje to odzwierciedlenie w statystyce3).

Nie znajduje. Nie lepiej jest z prawem, bo art. 197 k.k. w swej

podstawowej warstwie (przepisany z rozwiązań przyjętych jesz-

cze w roku 1932) nie obejmuje całości zjawisk, które zgwałcenia

dotyczą.

Definicja zgwałcenia, którą dziś się posługujemy, wypraco-

wana została już w tzw. kodeksie Juliusza Makarewicza z roku

1932. Był to pierwszy kodeks karny wprowadzony po odzyskaniu

niepodległości w roku 1918 i do dziś przepis ten, w swojej war-

stwie definicyjnej, wciąż wyróżnia się nowoczesnością podejścia

na tle współczesnych definicji kodeksów karnych innych państw

europejskich. Zgodnie z przyjętą w Polsce definicją, zgwałcenie4)

polega na doprowadzeniu osoby do obcowania płciowego przy

użyciu przemocy, groźby lub podstępu, przez co narusza się jej

wolność seksualną. Nieliczenie się z wolnością seksualną ozna-

K. Banyard, The Equality Illusion. The Truth about Women and Men Today, London 00; J. Spiegel, Sexual Abuse of Males, New York 00.

Dane statystyczne dotyczące gwałtów przedstawia O. Borkowska w niniejszym

raporcie.

4 Ustawodawca używa pojęcia „zgwałcenie”, a nie „gwałt”, aby odróżnić seksual-

ny charakter czynu od innych zamachów, również z użyciem przemocy, ale bez kon-

tekstu seksualnego. Dla polskiego ustawodawcy gwałt dotyczy zachowań związanych

z przemocą, a zgwałcenie z seksem. Przestępstwo zgwałcenia ma konotację wyłącznie

seksualną, ale przestępstwu temu nie musi towarzyszyć przemoc, stąd ustawodawca

posługuje się terminem generycznym „zgwałcenie”. Tu oba pojęcia używane są wy-

miennie.

2

PRZESTĘPSTWO ZGWAŁCENIA W ŚWIETLE PRAWA

I Z PERSPEKTYWY OSÓB POSZKODOWANYCH

cza, że ofiara nie chciała zbliżenia i dała to do zrozumienia. Usta-

wodawca podkreślił, iż celem kryminalizacji jest ochrona wolno-

ści seksualnej rozumianej „jako wolność od wszelkich nacisków

prowadzących do naruszenia nieskrępowanego podejmowania

decyzji w zakresie stosunków seksualnych”5).

Przed szczegółowym omówieniem samego przestępstwa

zgwałcenia z art. 197 k.k., trzeba zwrócić uwagę na niedo-

strzegane i najczęściej pomijane zagadnienie „konsumowania”

zgwałcenia przez inne, dodatkowe warunki zachowania, jakie

muszą zostać wypełnione dla przyjęcia, że doszło do popełnie-

nia przestępstwa, zilustrowane przykładami na wstępie tego

artykułu. Zgwałcenie rozumiane jako zamach na wolność sek-

sualną bywa „ukryte” i w innych przestępstwach stypizowanych

w rozdziale XXV k.k. Chodzi konkretnie o: art. 198 k.k.– wyko-

rzystanie bezradności i/lub upośledzenia, art. 199k.k. – naduży-

cie zależności, art. 200 k.k. – obcowanie płciowe z małoletnim.

Zgwałcenie może też, choć niekoniecznie musi, być elementem

przestępstwa z art. 201 – kazirodztwa, zawsze wtedy, gdy do sto-

sunków seksualnych dochodzi wbrew woli jednej ze stron, oraz

art. 203 k.k., który zakazuje zmuszania do prostytucji, zawsze

wtedy, gdy klient wykorzystuje do prostytucji dziecko, a więc

płaci za stosunek seksualny z osobą, która nie osiągnęła 18 lat.

Ważne jest, by uświadamiać sobie ten fakt, jako że tradycyjnie,

omawiając przestępstwo zgwałcenia, uwagę skupia się wyłącz-

nie na treści art. 197 k.k. Prowadzi to, już na wstępie, zarówno

do okrojenia wiedzy o zjawisku, jak też do nieporozumień legis-

lacyjnych, a wręcz do psucia prawa, czego dowodem jest obec-

ne brzmienie §3 art. 197 k.k.6). W sposób dobitny manifestuje

ono niezrozumienie ze strony ustawodawcy, iż zachowanie sty-

5 Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz do k.k. t. 2, do art. 117-277, red.

A. Zoll, Kraków 999, s. 50.

6 Art. 97§ k.k. w brzmieniu ustawy z dnia 5..009 r. (Dz. U. Nr 06, poz. 589) wszedł w życie 8.06.00 r. Typizuje on odrębnie zgwałcenie dziecka, które nie ukoń-

czyło 5 lat, oraz zgwałcenie w warunkach kazirodztwa. Ustawodawca daje tym sa-

mym do zrozumienia, iż każdy stosunek w warunkach art. 00 to zgwałcenie, tyle że

statutowe, więc śmiało mógł przewidzieć surowszą odpowiedzialność w ramach art.

00 k.k. za czyny, które charakteryzuje dodatkowo nasilenie przemocy fizycznej, psy-

chicznej lub podstępu. Podobna regulacja mogła zostać przyjęta w ramach art. 0

k.k., który kryminalizuje kazirodztwo.

27

PRZESTĘPSTWO ZGWAŁCENIA W ŚWIETLE PRAWA

I Z PERSPEKTYWY OSÓB POSZKODOWANYCH

R apoRt pizowane w art. 200 k.k. wypełnia to, co np. w doktrynie ame-

rykańskiej określane jest mianem zgwałcenia statutowego, zaś

kazirodztwo opisane w art. 201 k.k. często, choć nie zawsze, nie-

sie za sobą zgwałcenie7). Stosunek z osobą poniżej piętnastego

roku życia jest zawsze zabroniony przez prawo i nie ma znacze-

nia wola osoby pokrzywdzonej, zakłada się bowiem, że osoba,

która nie ukończyła 15 lat woli takiej nie ma. Przy zgwałceniu

z art. 197 k.k. natomiast trzeba udowodnić, iż do stosunku takie-

go doszło wbrew woli osoby pokrzywdzonej, co pozwala na oce-

nianie jej zachowania8). Art. 200 k.k. przewiduje odpowiedzial-

ność karną, gdy dorosły odbywa stosunek z dzieckiem, które

nie ma 15 lat, tymczasem art. 197 k.k. w żadnym przypadku nie

przewiduje automatycznego założenia, że doszło do stosunku

wbrew woli osoby, a więc i wtedy, gdy osoba ta nie ma 15 lat9).

Poza tym zgwałcenie z art. 197 k.k., w każdym przypadku, nawet

po nowelizacji, gdy dotyczy osoby poniżej 15 lat, jest zbrodnią,

a mimo to nadal ścigane jest na wniosek – wniosku zaś nie może

złożyć osoba, która nie ukończyła 18 lat. Tymczasem przestęp-

stwo z art. 200 k.k. ścigane jest z urzędu.

W przypadku zaś kazirodztwa, skoro nie udowodni się zgwał-

cenia, a zostanie ustalony fakt, iż doszło do współżycia np. mię-

dzy ojcem i córką, to wówczas córka – nawet jeśli czuje się ofiarą

– może jednak zostać uznana za winną przestępstwa z art. 201

k.k. Skoro bowiem doszło do obcowania, a nie było to zgwałce-

nie z art. 197 k.k., to znaczy, że córka nie jest ofiarą zgwałcenia,

lecz osobą, która dopuściła się współżycia z ojcem, a więc też

jest winna przestępstwa kazirodztwa. I tym razem zmiana, która

miała wzmocnić ochronę, w praktyce grozi osłabieniem pozycji

ofiary10).

7 M. Platek, Pozorna ochrona dziecka przed wykorzystaniem seksualnym, „Państwo i Prawo” 0, nr , s. -6.

8 Kodeks karny... , red. A. Zoll, dz. cyt., s. 55.

9 M. Płatek, Pozorna ochrona dziecka…, dz. cyt., s. 0 i n.

0 M. Płatek, Tryptyk obyczajowy: zgwałcenie, kazirodztwo i prostytucja, w: Materiały z I Warmińskiej Konferencji Nauk Penalnych Tożsamość polskiego prawa kar-

nego, Katedra Prawa Karnego Materialnego Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, 7–9 października 0; materiały w druku.

28

PRZESTĘPSTWO ZGWAŁCENIA W ŚWIETLE PRAWA

I Z PERSPEKTYWY OSÓB POSZKODOWANYCH

Prawo karne zna instrumenty zapobiegające przeoczeniom

i niedopatrzeniom, które utrudniają oddanie w języku przepisów

prawa karnego czynu, czyli zdarzenia, które poddaje się ocenie

prawa karnego. Z jednej strony odwołująca zasada lex specialis

derogat legi generali, przewidująca sytuacje, w których przepis

bardziej szczegółowy wyłącza stosowanie przepisu generalne-

go, z drugiej zaś koncepcja zbiegu przepisów ustawy, gdy jedno

zachowanie wyczerpuje treść kilku przepisów, które dany czyn

opisują. Zakaz współżycia bez przyzwolenia osoby pokrzywdzo-

nej ujęty jest więc i w innych przepisach rozdz. XXV k.k. Nato-

miast ze względu na szczególne warunki, w jakich sprawca działa

(art. 198 k.k.), lub dodatkowy przedmiot ochrony, np. prawidło-

we funkcjonowanie instytucji publicznych (art. 199 k.k.) czy pra-

widłowy rozwój psychofizyczny dziecka (art. 200 k.k.), artykuły

te są unormowane w odrębnym przepisie i noszą odrębną na-

zwę. Nie mówimy wówczas o zgwałceniu (art. 197 k.k.), lecz np.

o nadużyciu zależności (art. 199 k.k.), choć w obu przypadkach

mamy do czynienia z istotą tego, co oddaje zgwałcenie, a więc

wymuszenie stosunku i zamach na wolność seksualną jednostki.

W rezultacie jednak to, co zostaje zakwalifikowane jako naduży-

cie zależności z art. 199 k.k., nie figuruje w statystykach jako

dane na temat zgwałcenia. To pierwsza istotna kwestia, która

wymaga odnotowania, gdy mowa o zgwałceniu. Kolejna kwe-

stia dotyczy teorii, na której oparta została definicja zgwałcenia.

Jest to teoria wolności seksualnej.

Polskie prawo karne opiera definicje zgwałcenia i pozosta-

łych przestępstw ujętych w rozdziale XXV kodeksu karnego

z 1997 roku na teorii wolności seksualnej. Oznacza ona wolność

od niechcianych zbliżeń i kontaktów seksualnych. Teoria ta kła-

dzie nacisk na wolność wyrażenia sprzeciwu wobec niechcia-

nych awansów seksualnych. Wciąż jeszcze natomiast obce jest

polskiemu prawu karnemu (podobnie zresztą, jak doktrynom

i kodeksom karnym wielu innych państw) pojęcie autonomii

seksualnej, które wymaga nie tyle sprzeciwu, co świadomego,

nieskrępowanego przyzwolenia na zbliżenie seksualne. Współ-

czesna, zwłaszcza feministyczna, doktryna prawa karnego wy-

pracowała definicję zgwałcenia, według której do zgwałcenia

29

PRZESTĘPSTWO ZGWAŁCENIA W ŚWIETLE PRAWA

I Z PERSPEKTYWY OSÓB POSZKODOWANYCH

R apoRt dochodzi w przypadku naruszenia autonomii seksualnej. Ma to

miejsce wówczas, gdy brak jest nie tyle sprzeciwu, co wyraźne-

go, świadomego, wyrażonego w warunkach wolnych od przy-

musu, strachu i dezorientacji, przyzwolenia na zbliżenie.

Trzeba pamiętać, iż nie jest to standard oceny zachowań sto-

sowany w polskim kodeksie karnym. Art. 197 k.k., który dotyczy

zgwałcenia, nadal opiera się na teorii wolności, która wymaga

dowiedzenia braku zgody, a nie braku świadomego nieskrępo-

wanego przyzwolenia na stosunek seksualny lub na wykonanie

lub poddanie się innym czynnościom seksualnym. Pojęcie auto-

nomii seksualnej zostało już wprowadzone do dyskursu nauko-

wego i obecne jest w orzecznictwie Europejskiego Trybunału

Praw Człowieka (wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowie-

ka w sprawie M.C. v. Bułgaria (39272/98) – wyrok z 4 grudnia

2003 r., ostateczny z 4 marca 2004 r.). Mimo to nadal jest obce

polskiej praktyce prawa karnego11).

Dopiero teraz, pamiętając, iż zjawisko zgwałcenia nie ogra-

nicza się do zachowań, które stypizowane (ujęte) zostały w art.

197 k.k. (zgwałcenie), można przejść do omówienia treści tego

przepisu.

2. Prawne unormowanie przestępstwa

zgwałcenia w polskim k.k.

Treść art. 197 k.k. brzmi następująco:

§1. Kto przemocą, groźbą bezprawną lub podstępem dopro-

wadza inną osobę do obcowania płciowego, podlega karze po-

zbawienia wolności od lat 2 do 12.

§2. Jeżeli sprawca, w sposób określony w §1, doprowadza

inną osobę do poddania się innej czynności seksualnej albo wy-

konania takiej czynności, podlega karze pozbawienia wolności

od 6 miesięcy do lat 8.

C.A. MacKinnon, Reflexions on Sex Equality under Law, „The Yale Law Journal”

vol. 00, nr. 5, s. 8; C.A. MacKinnon, Towards Feminist Jurisprudence, „Stanford Law Review” 98, vol. 4, nr. , s. 70-77; L. Zilli, The Crime of Rape in the Case Law

of the Strasbourg Institutions, „Criminal Law Forum” 00, nr , s. 45-65; M. Płatek, Kryminologiczno-epistemologiczne i genderowe aspekty przestępstwa zgwałcenia,

„Archiwum Kryminologii” t. XXXII, 0, s. 49-8.

0

PRZESTĘPSTWO ZGWAŁCENIA W ŚWIETLE PRAWA

I Z PERSPEKTYWY OSÓB POSZKODOWANYCH

§3. Jeżeli sprawca dopuszcza się zgwałcenia: wspólnie z inną

osobą, wobec małoletniego poniżej lat 15, wobec wstępnego,

zstępnego, przysposobionego, przysposabiającego, brata lub

siostry, podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy

od lat 3.

§4. Jeżeli sprawca czynu określonego w §1-3 działa ze szcze-

gólnym okrucieństwem, podlega karze pozbawienia wolności

na czas nie krótszy od lat 5.

Ponieważ już wcześniej krytycznie odniosłam się do rozwiązań

ujętych w §3 art. 197 k.k., omówię tu pozostałą treść przepisu.

Specyfiką polskiej definicji zgwałcenia wypracowanej już na

gruncie pierwszego porozbiorowego kodeksu karnego z roku

1932 jest nowoczesne ujęcie tego przestępstwa. Nowoczesność

wyraża się w tym, iż – w przeciwieństwie do wielu innych usta-

wodawstw – definicja i byt przestępstwa zgwałcenia nie jest

uzależniony od płci osoby pokrzywdzonej: ofiarą zgwałcenia

może być zarówno kobieta, jak i mężczyzna, podczas gdy inne

ustawodawstwa często nadal nie przewidują możliwości zgwał-

cenia mężczyzny. Byt przestępstwa nie jest też uzależniony od

cywilno-prawnych stosunków między sprawcą a osobą pokrzyw-

dzoną, co oznacza, że już latach 30. XX w. polski ustawodawca

dopuszczał istnienie gwałtu w małżeństwie. Dla porównania

warto przypomnieć, że Szwecja wprowadziła to prawo dopiero

w roku 1975, a Nebraska – jako pierwszy stan USA – w roku 1977.

Sprawcą może być więc każdy, bez względu na płeć. Ponadto

polska definicja zgwałcenia przyznaje, że można się go dopuścić

nie tylko przy użyciu przemocy fizycznej, lecz także przemocy

psychicznej lub podstępu, podczas gdy inne ustawodawstwa

długo postrzegały to przestępstwo jako popełnione wyłącznie

przez mężczyzn i wyłącznie przy użyciu przemocy, wykluczając

jednocześnie gwałt w małżeństwie.

Specyfiką polskiej regulacji przestępstwa zgwałcenia z art.

197 k.k. jest również tryb jego ścigania. Tryb ten wprowadził już

kodeks karny z roku 1932. Oznacza to, że bez złożonej na piśmie

i podpisanej przez osobę poszkodowaną woli ścigania, organy

ścigania i wymiar sprawiedliwości nie podejmą żadnych czyn-

1

PRZESTĘPSTWO ZGWAŁCENIA W ŚWIETLE PRAWA

I Z PERSPEKTYWY OSÓB POSZKODOWANYCH

R apoRt ności, a sprawca nie poniesie odpowiedzialności. Podobnie –

jak już zaznaczono – na wniosek ścigane jest wykorzystanie bez-

radności i upośledzenia z art. 198 k.k. oraz nadużycie zależności

z art. 199 k.k. Pozostałe przestępstwa, których istotą jest do-

prowadzenie ofiary wbrew jej woli do współżycia seksualnego,

stypizowane w art. 200 k.k. (obcowanie płciowe z małoletnim),

art. 201 k.k. (kazirodztwo), a także w art. 203 k.k. (wykorzysta-

nie dziecka do prostytucji), są ścigane z oskarżenia publicznego,

a więc organy ścigania mają obowiązek działania, gdy zacho-

dzi podejrzenie popełnienia przestępstwa. Trzeba przy tym za-

uważyć, iż współżycie z dzieckiem poniżej 15 roku życia nie jest

w odczuciu doktryny i praktyki identyfikowane jako zgwałcenie.

Nie inaczej jest z przypadkami kazirodztwa, a odpowiedzialność

klienta za wykorzystanie seksualne dziecka do prostytucji jest

generalnie obce polskiej doktrynie i praktyce karnej12).

Ustawodawca generalnie dzieli przestępstwa na „występki”

i „zbrodnie”. „Występki” to czyny, których naturę ocenia się jako

mniej nasycone społeczną szkodliwością, choć skala oceny kon-

kretnego przestępstwa, słusznie pozostawiona sędziemu, jest

niezwykle szeroka i wynosi od 30 stawek dziennych kary ogra-

niczenia wolności po karę pozbawienia wolności od miesiąca

do lat 15. „Zbrodnia” zarezerwowana jest dla czynów ex defi-

nitione szczególnie groźnych i zasługujących na potępienie, co

wyraża się zagrożeniem karą pozbawieniem wolności na czas

nie krótszy od lat 3 lub karą surowszą (25 lat pozbawienia wol-

ności lub dożywociem). Zgwałcenie, opisane w §§1 i 2 art. 197

k.k., ustawodawca zakwalifikował jako występek, a w §§3 i 4

art. 197 k.k. jako zbrodnię. Zbrodnią jest każde zgwałcenie, jeśli

sprawca działa ze szczególnym okrucieństwem (§4), zbrodnią

jest również gwałt zbiorowy (§3). Zgodnie z linią orzecznictwa

szczególne okrucieństwo ma miejsce, gdy zgwałceniu towarzy-

szy zachowanie niewspółmierne do skutku przełamania oporu

ofiary (zbyt intensywne lub długotrwałe). Szczególne okrucień-

M. Platek, Odpowiedzialność karna klienta za wykorzystywanie dziecka do pro-

stytucji, „Państwo i Prawo”, w druku; M. Płatek, Tryptyk obyczajowy: zgwałcenie,

kazirodztwo i prostytucja, w: Tożsamość polskiego prawa karnego, red. S. Pikulski, M. Romańczuk-Grącka, B. Orłowska-Zielińska, Olsztyn 0, s. 58-9.

2

PRZESTĘPSTWO ZGWAŁCENIA W ŚWIETLE PRAWA

I Z PERSPEKTYWY OSÓB POSZKODOWANYCH

stwo powoduje u ofiary dodatkowe cierpienie fizyczne i psy-

chiczne, a mamy z nim do czynienia, gdy zgwałceniu towarzyszy

dotkliwe bicie ofiary, związywanie, duszenie, ciąganie za włosy,

przypalanie lub nacinanie skóry ostrym narzędziem, oddawanie

na ofiarę moczu itp.

Szczególne okrucieństwo ma również miejsce, gdy spraw-

ca gwałci małe dziecko, naruszając mu odbyt, waginę, organy

rodne itp. Jednym z celów postępowania karnego zapisanych

w kodeksie postępowania karnego (k.p.k.) jest pociągnięcie

do odpowiedzialności karnej sprawcy przestępstw. Tymczasem

w przypadku zgwałcenia, nawet wówczas, gdy stanowi ono

zbrodnię, a więc gdy jest zgwałceniem zbiorowym lub dokona-

nym ze szczególnym okrucieństwem, ustawodawca przyzwala

na jego nieściganie, o ile ofiara wyraźnie i na piśmie nie zło-

ży wniosku o ściganie13). Innymi słowy ustawodawca, wbrew

deklarowanym celom działania wszystkich organów ścigania,

godzi się na bezkarność sprawców najpoważniejszych prze-

stępstw przeciwko porządkowi prawnemu i konkretnym ofia-

rom. I nie ma tu znaczenia, że organy ścigania nabędą wiedzę

oraz że dowody będą wskazywały, że doszło do popełnienia

przestępstwa – bez wniosku sprawca/sprawcy pozostają bezkar-

ni. Polska jest jednym z nielicznych państw przyjmujących roz-

wiązanie, w którym zgwałcenie ścigane jest na wniosek osoby

pokrzywdzonej przestępstwem.

Tłumaczenie, że w grę wchodzi dobro samej ofiary, sporo

mówi o nastawieniu ustawodawcy i organów ścigania do zjawi-

ska, ale nie pomaga ofierze. Rozwiązanie przyjęte w roku 1932

– biorąc pod uwagę stan wiedzy i mentalności wówczas panują-

cej – mogło uchodzić za stosowne. Dziś jednak podtrzymywa-

nie stanowiska, że wnioskowy charakter ścigania chroni ofiary

przed wstydem i wtórną wiktymizacją organów ścigania, jakie

ściąga na nie „udział” w przestępstwie zgwałcenia, utrwala

Ofiarę, która jest dzieckiem, czyli nie osiągnęła 8 lat, reprezentuje jej rodzic lub przedstawiciel prawny. Zdarza się, że to rodzic lub przedstawiciel prawny jest sprawcą zgwałcenia. W takiej sytuacji sąd może wyznaczyć dziecku kuratora. Nie ma jednak

sensu ukrywać, iż ochrona dziecka (zarówno małego, jak i po ukończeniu 5, gdy mo-

że samodzielnie podejmować decyzje o współżyciu seksualnym, ale nadal nie może

samodzielnie złożyć wniosku o ściganie zgwałcenia) jest demonstracyjnie wątła.

PRZESTĘPSTWO ZGWAŁCENIA W ŚWIETLE PRAWA

I Z PERSPEKTYWY OSÓB POSZKODOWANYCH

R apoRt i wzmacnia patriarchalne i seksistowskie wzorce kultury – tak-

że kultury prawnej. Zgwałcenie nie jest więc tylko i wyłącznie

wynikiem relacji między sprawcą a ofiarą, ale również skut-

kiem atmosfery społecznego przyzwolenia na tego typu zacho-

wania, wzmacnianej przez umożliwienie nieścigania i pozosta-

wienie zgwałcenia bezkarnym.

Jest to szczególnie drastyczne w świetle zasad obowiązują-

cych w polskim prawie karnym. Polski ustawodawca stał i nadal

stoi na gruncie zasady legalizmu, co oznacza, że organy ścigania

mają obowiązek ścigać każde popełnione przestępstwo, w od-

różnieniu od systemów opartych na zasadach oportunizmu, któ-

re dopuszczają zaniechanie ścigania przestępstwa, gdy ściganie

zgodnie z literą prawa, zasadne z różnych względów postrzega-

ne jako niecelowe. W systemie opartym na zasadzie legalizmu

takie podejście nie znajduje uzasadnienia. Przewidziane od za-

sady wyjątki w postaci ścigania niektórych przestępstw z oskar-

żenia prywatnego, gdzie sam zainteresowany wnosi sprawę lub

na wniosek osoby poszkodowanej, gdzie bez pisemnego wnio-

sku o ściganie w ogóle nie prowadzi się sprawy, chociażby ist-

niejące dowody wyraźnie wskazywały na popełnienie przestęp-

stwa, najczęściej dotyczy sytuacji, gdy ciężar przestępstwa jest

mniejszej wagi.

Zastosowanie tej samej logiki do przestępstwa zgwałcenia,

nawet wówczas, gdy ustawodawca uznaje zachowanie za zbrod-

nię, wraz z towarzyszącym temu przestępstwu przekonaniem,

że jego sprawcą jest mężczyzna, a ofiarą kobieta, wskazuje na

nieprzykładanie wagi do ochrony wolności seksualnej, gdy rzecz

dotyczy kobiet. W rzeczywistości ofiarą tego przestępstwa pa-

dają i mężczyźni, co również – w związku z prawnym lekceważe-

niem demonstrowanym wobec kobiet – sprzyja jeszcze większej

mitologizacji i tabuizacji zjawiska. Skutecznie przeciwdziała ono

ujawnieniu faktu przez mężczyzn, którzy padli ofiarą zgwałcenia,

z obawy przyrównania do „czegoś tak strasznego” jak kobieta

lub homoseksualista. Mało który mężczyzna chce się przyznać,

iż został sprowadzony do tak niskiej, bo kojarzonej z kobietą,

4

PRZESTĘPSTWO ZGWAŁCENIA W ŚWIETLE PRAWA

I Z PERSPEKTYWY OSÓB POSZKODOWANYCH

pozycji14). W efekcie, pomimo świetnej neutralnej definicji wy-

pracowanej w kodeksie karnym z roku 1932, przez zastosowany

tryb ścigania i wytworzoną wokół zjawiska kulturę zgwałcenie

raczej obwiniania ofiary i niedostatecznie chroni tytułową wol-

ność seksualną ujętą w polskim kodeksie karnym15).

Kodeks w art. 197 k.k. teoretycznie chroni wolność każdego

człowieka do swobodnego decydowania o swoim życiu seksu-

alnym, do wyboru partnerki/partnera, czasu, miejsca i sposobu

odbywania takich czynności. Z założenia decyzje w tej sferze po-

winny być podejmowane przez konkretną osobę dobrowolnie,

świadomie, bez przymusu. Nie jest to jednak jednoznaczne ze

stwierdzeniem, iż w takim razie ofiara sama musi decydować,

czy chce, aby ścigano sprawcę. Mimo to, kolejne, wielokrotne

nowelizacje przestępstwa zgwałcenia utrzymują wnioskowy cha-

rakter ścigania tego przestępstwa.

Aby uznać, że doszło do zgwałcenia stypizowanego, a więc

opisanego w art. 197 k.k., trzeba stwierdzić, że nastąpiły zda-

rzenia, które wypełniają ustawowe znamiona czynu nazwanego

zgwałceniem. Osoba musi zostać doprowadzona określonym

zachowaniem, takim jak przemoc, groźba czy podstęp, do ob-

cowania płciowego lub innej czynności seksualnej lub wykorzy-

stania seksualnego (dotykanie, pieszczenie, masturbacja itp.).

Obcowanie płciowe dotyczy stosunków seksualnych i obejmuje

stosunki seksualne waginalne, oralne oraz analne, zarówno

heteroseksualne, jak i homoseksualne. Do obcowania płcio-

wego zalicza się również zachowania polegające na wsuwaniu

różnych przedmiotów do pochwy lub odbytu ofiary. Jeśli po-

dejmowane zachowania odbywają się za zgodą osoby, z którą

dochodzi do zbliżenia – nie ma przestępstwa. Do przestępstwa

dochodzi, gdy zgody takiej brak. Do zgwałcenia dochodzi więc,

4 J. Spiegel, Sexual Abuse of Males…, dz.cyt., s. 0-4; M. Hunter, Abused Boys. The

Neglected Victims of Sexual Abuse, New York 990, s. 5-45; N. Abdullah-Khan, Male

Rape. The Emergence of a Social and Legal Issue, New York 008, s. 9-5; M. Dorais,

Don’t Tell. The Sexual Abuse of Boys, London 009, s. 6-.

5 J. Makarewicz, Kodeks karny z komentarzem, Lwów 9, s. 98; L. Peiper, Ko-

mentarz do kodeksu karnego, Kraków 9, s. 559; Z uzasadnienia do Projektu kodek-

su karnego z 1932 r. , w: J. Jamontt, E.S. Rappaport, Kodeks karny z 1933 roku, Kraków

9, s. 88.

5

PRZESTĘPSTWO ZGWAŁCENIA W ŚWIETLE PRAWA

I Z PERSPEKTYWY OSÓB POSZKODOWANYCH

R apoRt gdy sprawca podejmuje określone zachowanie bez zgody osoby

zmuszonej do stosunku lub innej czynności seksualnej, przeła-

mując jej wolę lub działając podstępem. Zgwałceniem jest rów-

nież taki stosunek seksualny, na który zgodę sprawca na ofie-

rze wymusił (przemocą, groźbą, podstępem) lub kiedy dokonał

czynności seksualnej innej niż ta, na którą ofiara się zgodziła,

np. ofiara godziła się na stosunek z użyciem prezerwatywy, ale

nie godziła się na współżycie bez tej formy zabezpieczenia, co

sprawca zlekceważył i zmusił ofiarę do stosunku bez prezerwa-

tywy). Nie ma wymuszenia zgody, gdy sprawca bardzo długo

ofiarę przekonywał czy nawet błagał.

Z orzecznictwa sądów wynika, że sytuacja, w której ofiara

przyzwoliła na stosunek seksualny, nawet jeśli zrobiła to nie-

chętnie, nie stanowi zgwałcenia. Szczególnie jeśli wcześniej ta

ofiara wywarła na sprawcy wrażenie, że takiego przyzwolenia

udzieli. Sprawca nie może się jednak usprawiedliwiać tym, że

opór ofiary traktował jako pozorny. Wskazane jest więc dla

uniknięcia nieporozumień, czyli dla unikania popełniania prze-

stępstw i krzywdzenia ludzi, by nie zakładać, lecz mieć pewność,

że partnerzy, którzy co najmniej ukończyli 15 lat, mają ochotę

na stosunek seksualny16). Dla bytu przestępstwa zgwałcenia nie

ma znaczenia, czy ofiara była dziewicą, czy miała innych partne-

rów i ilu ich było. Ważne jest, że nie chciała tego konkretnego

stosunku, do którego została zmuszona przez sprawcę. Przemoc

jest obecna, gdy sprawca podejmuje działania zmierzające do

złamania fizycznego oporu innej osoby lub wywarcia wpływu na

jej decyzję. Nawet jeśli ofiara nie wykorzysta wszystkich moż-

liwych sposobów obrony, a do stosunku seksualnego dojdzie

wbrew jej woli, mamy do czynienia ze zgwałceniem. Nie ma

znaczenia intensywność użytej siły. Nawet oceniana z punktu

widzenia dorosłego mężczyzny niewielka siła, jeśli prowadzi do

złamania oporu, jest przemocą.

6 K. Więckiewicz, Zgwałcenie, w: Ministerstwo Sprawiedliwości, Pokrzywdzeni.

gov.pl http://testpok.ms.gov.pl/kategorie-przestepstw/crimes,47.html [/09/0].

PRZESTĘPSTWO ZGWAŁCENIA W ŚWIETLE PRAWA

I Z PERSPEKTYWY OSÓB POSZKODOWANYCH

Przemoc nie musi być użyta bezpośrednio – formą przemo-

cy jest również szantaż. Mamy z nim do czynienia na przykład

wtedy, gdy zabiera się ofierze jakąś cenną rzecz i jej zwrot uza-

leżnia od stosunku seksualnego lub innej czynności seksualnej

(np. dotykania części intymnych). Sąd, oceniając wartość rzeczy,

stosował będzie zobiektywizowany punkt widzenia rozsądnego

człowieka (cenny więc może być paszport, gdy za kilka dni wy-

jeżdża się w podróż, która wymaga jego posiadania, ale ten sam

paszport nie będzie mieć takiej wagi, gdy podróż planowana

jest za dwa miesiące; cenne może być jedyne zdjęcie zmarłego

dziecka, ale już nie własna aktualna fotografia).

Przemoc i jej groźba może być też użyta w stosunku do innej,

bliskiej ofierze, osoby bądź wartościowej dla niej rzeczy (spraw-

ca ma wyciągnięty nóż, chwycił i grozi, że skrzywdzi dziecko;

sprawca grozi zapaloną pochodnią, że podpali dom mieszkalny).

Przemoc taką traktuje się jako przemoc wobec ofiary, nawet jeśli

skierowana jest na inną osobę lub rzecz.

Gwałt ma miejsce również wtedy, gdy sprawca posługuje się

groźbą lub podstępem.

Groźba obejmuje groźbę karalną, czyli groźbę popełnienia

przestępstwa na konkretnej osobie lub osobie jej najbliższej,

gdy ofiara obawia się, że zostanie ona spełniona (np. sprawca

szantażuje ofiarę, iż rozgłosi wiadomości uwłaczające jej czci

lub jej najbliższych; milczenie uzależnia od poddania się ofiary

stosunkowi seksualnemu, które jest zgwałceniem, ponieważ do-

chodzi do niego pod przymusem).

Podstęp ma miejsce wtedy, gdy osoba godzi się na zbliżenie,

bo została przez sprawcę oszukana (np. osoba, która dokonała

zgwałcenia, podszyła się pod partnera/partnerkę ofiary). Pod-

stęp ma miejsce również wtedy, gdy ofiara zostaje doprowadzo-

na do stanu, w którym nie ma możliwości wyrażenia zgody na

stosunek (np. do zgwałcenia dochodzi pod wpływem „pigułki

gwałtu”, innego narkotyku, we śnie, w stanie upojenia alkoho-

lowego, w stanie hipnozy).

7

PRZESTĘPSTWO ZGWAŁCENIA W ŚWIETLE PRAWA

I Z PERSPEKTYWY OSÓB POSZKODOWANYCH

R apoRt 3. Przeciwdziałanie zgwałceniom

Obok ukarania sprawcy, zadaniem organów ścigania i pro-

wadzonego postępowania karnego jest przeciwdziałanie prze-

stępczości, a więc działania prewencyjne oraz uwzględnienie

prawnie chronionych interesów osoby pokrzywdzonej przestęp-

stwem. W sytuacji, gdy nie dojdzie do złożenia wniosku, osoba

pokrzywdzona nie ma takiego statusu i żadnej pomocy nie uzy-

skuje. Tym bardziej ważne jest, by zdać sobie sprawę, jakie dzia-

łania są i jakie powinny być podejmowane, aby przeciwdziałać

zgwałceniom.

Wciąż nie dość głośny, zrozumiały i zinternalizowany jest

fakt, iż za zgwałcenie winę ponosi gwałciciel, a nie jego ofia-

ra. Niezależnie od tego, jak zachowywała się ofiara, zanim

u sprawcy pojawiła się chęć odbycia z nią stosunku, to jeśli nie

wyraziła na niego zgody, doszło do zgwałcenia. Strój, maki-

jaż, przyjęcie zaproszenia na kawę czy do mieszkania sprawcy

lub sprawczyni bądź też kokieteryjne zachowanie nie oznacza-

ją przyzwolenia na seks! Pozwolenia na seks nie można rów-

nież wnioskować z faktu, że ofiara była sama na ciemnej ulicy,

podróżowała samotnie pociągiem lub innym środkiem komu-

nikacji, była pod wpływem alkoholu. Jest to jednak wiedza sła-

bo zinternalizowana nie tylko przez społeczeństwo, ale także

przez przedstawicieli organów ścigania.

W roku 2011 Prokuratura Generalna przygotowała stosowne

wytyczne co do sposobu postępowania z ofiarami zgwałcenia.

Z policjantami, prokuratorami i sędziami zostały przeprowadzo-

ne także szkolenia przygotowane przez organizacje pozarządo-

we wrażliwe na kwestie genderowe, język neutralny płciowo

i wolne od podtrzymywania stereotypów17). Wiedzą oni, że ofia-

ra nie jest winna zgwałceniu, nie ponosi za nie odpowiedzial-

ności i ma prawo żądać ukarania sprawcy. Wiedza, że ofiary nie

powinno się od tego odwodzić i straszyć nieprzyjemnościami,

jakie mogą ją spotkać na sali sądowej. Ofiara nie musi spotkać

się z nieprzyjemnościami, ponieważ system wyposażony jest

7 Szkolenia były prowadzone min. przez Fundację Centrum Praw Kobiet oraz

Ogólnopolskie Pogotowie dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia”

8

PRZESTĘPSTWO ZGWAŁCENIA W ŚWIETLE PRAWA

I Z PERSPEKTYWY OSÓB POSZKODOWANYCH

w instrumentarium pozwalające na ograniczanie traumy (jedno-

razowe zeznania, oddzielne pomieszczenia itp.) i trzeba jedynie

chcieć z niego skorzystać. Ofiara ma prawo prosić, aby zezna-

nie było przyjęte przez policjanta lub policjantkę, w zależności

od tego, z kim łatwiej jej rozmawiać. Przedstawiciele wymiaru

sprawiedliwości mają zatem wiedzę, jak chronić przed wtórną

wiktymizacją, czyli zwiększaniem i zadawaniem dodatkowych

cierpień w związku z popełnionym przestępstwem.

Policja i prokuratorzy wiedzą, iż powinni i mogą ułatwiać

ofierze kontakt z lekarzem, który może pobrać materiał dowo-

dowy w sprawie. Wiedzą, iż ofierze przysługuje prawo do bez-

płatnego zaświadczenia lekarskiego, a także do antykoncepcji

doraźnej – takiej, która zapobiega ciąży, jeśli zażyta zostanie

przed upływem 72 (lub 120) godzin od stosunku. Jeśli ofiara

zgwałcenia o to prosi, lekarz nie ma prawa odmówić jej wysta-

wienia recepty (chyba że stwierdzi przeciwwskazania medycz-

ne)18). Raz złożonego wniosku o ściganie zgwałcenia nie można

cofnąć. W praktyce zachowania policji i prokuratury, a także

lekarzy w sprawach o zgwałcenia są różne – od jak najbardziej

poprawnych, zgodnych ze etyką zawodową i przygotowanymi

wytycznymi po takie, które etyce tej się sprzeniewierzają. Istot-

ne jest przesłanie, które towarzyszy sposobom przeciwdziałania

i które może oddziaływać na atmosferę, która zgwałceniom to-

warzyszy.

Oto wskazania z oficjalnej strony policji, które mają służyć

przeciwdziałaniu przestępstwu zgwałcenia. Adresowane są do

potencjalnych ofiar, a według policji ofiara zgwałcenia to ko-

bieta. Policja radzi kobietom zadbać o swoje bezpieczeństwo

w następujący sposób:

• O zamiarze wyjścia z domu, miejscu zabawy, przewidywa-

nej trasie oraz terminie powrotu poinformuj zaufaną osobę. Bę-

8 Na mocy ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta każda pacjentka

ma prawo do świadczeń zdrowotnych (art. 6). Wystawienie recepty jest świadczeniem

zdrowotnym. Lekarz zaś ma obowiązek takich świadczeń udzielać i wykonywać swój

zawód zgodnie ze wskazaniami aktualnej wiedzy medycznej, poszanowaniem etyki

lekarskiej i należytą starannością, gdyż podlega ustawie o zawodach lekarza i lekarza dentysty (art. 4).

9

PRZESTĘPSTWO ZGWAŁCENIA W ŚWIETLE PRAWA

I Z PERSPEKTYWY OSÓB POSZKODOWANYCH

R apoRt dzie to pierwsza osoba, która rozpocznie poszukiwania, gdy nie

wrócisz do domu w określonym czasie.

• Nie akceptuj jazdy windą z nieznajomymi.

• Nigdy nie chodź na skróty, trzymaj się miejsc uczęszczanych

i dobrze oświetlonych. Po zmierzchu noś ze sobą latarkę.

• Podróżując środkami komunikacji miejskiej, siadaj zawsze

w grupie kilku osób lub blisko kierowcy. Nie podróżuj pociągiem

w pustym przedziale. Nie zgadzaj się na podwiezienie przez nie-

znaną Ci osobę. Nie korzystaj z tzw. okazji.

• Gdy stałaś się ofiarą napadu: uciekaj, jeśli masz taką możli-

wość; jeśli nie możesz uciekać, alarmuj otoczenie. Krzycz, wzy-

wając pomocy, np. „pali się” albo zwracaj się do wybranej osoby

wymyślonym imieniem.

• Postaraj zapamiętać jak najwięcej cech charakterystycznych

napastnika.

• Jeśli zostaniesz zaatakowana, masz prawo się bronić. Użyj

czegokolwiek, aby ten atak odeprzeć: parasolki, obcasa buta,

lakieru w sprayu, kluczy itp. Gdy walczysz o swoje zdrowie lub

życie, Twoje prawo do samoobrony jest bardzo szerokie.

• Wybierając się na imprezę lub spotkanie z przyjaciółmi do

klubu, pubu czy też w inne miejsce, gdzie jest podawany alko-

hol, musisz mieć świadomość zagrożeń związanych z użyciem

tzw. „pigułki gwałtu”. Itd., itd.

W tej długiej litanii nie znalazła się ani jedna linijka skierowa-

na do mężczyzn – do sprawcy zgwałcenia. Nie ma ani jednego

zalecenia: nie napadaj, nie gwałć, jeśli ona pije, to nie znaczy, że

daje ci dostęp do swego ciała. Gdy się do ciebie uśmiecha, gdy

cię przytula w tańcu, gdy pozwala ci się odprowadzić do domu,

to nie powód ani dowód, że chce uprawiać z tobą seks. To, że ty

masz na to ochotę, nie jest jednoznaczne z jej pożądaniem. Jej

krótka spódniczka nie jest twoją przepustką do zbliżenia. To, że

ona chce wyglądać seksy i podniecająco, i nawet jeśli cię pod-

nieca, nie oznacza, że chce akurat ciebie. Zamiast tego, kobieta

dowiaduje się, że w domu zależy od partnera, poza domem jest

na terenie wrogim, niebezpiecznym, gdzie może liczyć tylko na

siebie i tylko wtedy, gdy ma latarkę, pieniądze i chodzi oświet-

lonymi arteriami miasta. Spacery przy księżycu? Mowy nie ma!

40

PRZESTĘPSTWO ZGWAŁCENIA W ŚWIETLE PRAWA

I Z PERSPEKTYWY OSÓB POSZKODOWANYCH

Lekko i bez bagażu? Zbyt niebezpieczne. Tak jakby urządzenie to

pomyślane było dla niekoniecznie bezpiecznych mężczyzn.

W domu kobietę w szachu tradycji trzyma mężczyzna znajo-

my, który często stosuje przemoc; na ulicy ma ją pod kontrolą

– ten obcy, nieznany. W efekcie w Polsce obyczaj, ustawodawca

i policja dbają o bezmyślną bezkarność mężczyzny i przerzucają

całą odpowiedzialność najczęściej na kobiety i dzieci – ofiary

zgwałcenia19). Różnica między kobietami i mężczyznami jest za-

sadniczo taka, że to one najczęściej są gwałcone, oni najczęś-

ciej tworzą prawo. One na co dzień starają się unikać napaści

seksualnej, oni takowej napaści nie biorą pod uwagę, bo ta im

najczęściej nie grozi. Gdyby więc to od kobiet zależało, wolałyby

wpływać na mężczyzn, by nie gwałcili i brali odpowiedzialność

za swoje seksualne zachowania. Warto też rozważyć przyjęcie

koncepcji autonomii seksualnej, gdzie „nie” oznacza „nie”, ale

dopiero „tak” wypowiedziane bez przymusu i pod wpływem

nieskrępowanego pożądania, jest przyzwoleniem na zbliżenie.

To proste, każdy potrafi to zrozumieć – mężczyźni też.

Aby skończyć z gwałtem, trzeba, obok akcji skierowanych

do kobiet, zacząć prowadzić akcje skierowane do mężczyzn.

W Edmonton, w stanie Alberta w Kanadzie, tamtejsza policja

rozpoczęła społeczną kampanię przeciwko zgwałceniom. „Nie

gwałć“ – głosi hasło – nie bądź tym, który to robi. Seria pla-

katów rozwieszonych w mieście niesie prosty przekaz. Kobie-

ta, jeśli jest pod wpływem alkoholu lub gdy jest nieprzytomna,

nie jest w stanie wyrazić zgody na seks. Z tego, że kobieta nie

mówi „nie“, nie wynika „tak“ i przyzwolenie na zbliżenie. Z tego,

że pomogłeś dostać się jej do domu, nie płynie przyzwolenie,

by się do niej dobrać. Karen Smith z Centrum dla ofiar napaści

seksualnej w Edmonton wykazała, że jak długo społeczeństwo

kieruje akcję prewencyjną wyłącznie do kobiet, tak długo nie

dostrzega rzeczywistego problemu – sprawców zgwałceń.

W Szkocji policja rozpoczęła społeczną kampanię przeciwko

zgwałceniom. Film pokazuje młodą dziewczynę, która ma na so-

bie krótką, niebieską spódniczkę podkreślającą zgrabny kształt

9 M. Platek, Na początku jest…mężczyzna, „Niebieska Linia” 0, nr , s. -4.

41

PRZESTĘPSTWO ZGWAŁCENIA W ŚWIETLE PRAWA

I Z PERSPEKTYWY OSÓB POSZKODOWANYCH

R apoRt pośladków, wysokie obcasy dodają urody długim nogom, głę-

boki dekolt nie skrywa urody biustu. Tańczy z wieloma, nie stro-

ni od alkoholu, świetnie się bawi i wyraźnie podoba jej się to, że

się podoba, że jest atrakcyjna. Jeszcze później, tej samej nocy,

nie zostaje brutalnie zgwałcona. Kilku podchmielonych, którzy

też są na tej zabawie, wie, że mają ochotę, ale ona się nie prosi.

Ona ma prawo się bawić, co nie daje im do niej prawa. Przesła-

nie jest proste. Nie gwałć. Myśl. Możesz.

Mogą Szkoci, Kanadyjczycy. Czy mogą Polacy? Nie dowiemy

się, dopóki nie spróbujemy. Akcja „Biała wstążka – mężczyźni

wobec przemocy wobec kobiet” to być może krok w dobrym kie-

runku, jednak trzeba tu czegoś więcej niż akcji – trzeba zmiany

postawy. Nie gwałć, nie bądź tym, który to robi – jest potrzebne

w sposób zdecydowany i potrzebne natychmiast. Potrzebne ze

strony policji, prokuratury i sądu w nie mniejszym stopniu, niż

ze strony prawodawcy. I jeśli wówczas statystyki zgwałcenia nie

spadną, a wzrosną, to i tym razem – o ironio – znaczyć może, że

zaczęliśmy dawać sobie z problemem zgwałcenia radę20). Warto

zacząć od wdrożenia do świadomości i praktyki zasad przygoto-

wanych w celu przeciwdziałania zgwałceniom, przygotowanych

przez kobiety na blogu feministing.com (09.09.2011). Skierowa-

ne zostały tam, gdzie powinny być skierowane – do potencjal-

nych sprawców, bo to oni, a nie ich ofiary, są źródłem zjawiska.

Oto dekalog nie-gwałciciela:

1. Nie wrzucaj kobietom narkotyków do drinków.

2. Kiedy widzisz kobietę idącą samotnie, zostaw ją w spokoju.

3. To, że pomogłeś komuś naprawiać samochód, nie daje ci

prawa do seksu w zamian.

4. Nie tłumacz swojej agresji wobec innych tym, że to oni cie-

bie prowokują.

5. Winda to nie ring, nie atakuj w niej.

0 Tamże, s. -4.

42

PRZESTĘPSTWO ZGWAŁCENIA W ŚWIETLE PRAWA

I Z PERSPEKTYWY OSÓB POSZKODOWANYCH

6. PAMIĘTAJ! Z osobą, która śpi lub jest nieprzytomna – nie

można uprawiać seksu. To nie seks – to gwałt!

7. Seks, na który kobieta nie wyraża zgody, to gwałt.

8. Jeśli kobieta mówi „nie”, to znaczy „nie”.

9. Traktuj inne kobiety tak, jak chciałbyś, aby twoi koledzy trak-

towali bliskie ci osoby – twoją dziewczynę, siostrę czy matkę.

10. Nie gwałć!

Ta lista może być dłuższa, może być także zbudowana nie tylko

z doświadczeń i wiedzy ofiar, ale i policji, i prokuratury, i sądów.

Taka właśnie i w tej formie winna być przekazana do społeczne-

go zinternalizowania. To może być dobry krok na drodze prze-

ciwdziałania zgwałceniom.

4

R apoRt

PRZEM4 OC SEKSUALNA W POLSCE

– DZIAŁANIA RZĄDU

Zofia Nawrocka

Charakterystyka działań rządu w obszarze przeciwdziałania

przemocy seksualnej wobec kobiet, popełnianej głównie przez

mężczyzn, musi zawierać odpowiedź na dwa pytania: jakie dzia-

łania podejmuje rząd i w jaki sposób je realizuje. Odpowiedź

brzmi: rząd nie podejmuje żadnych działań. Pragnę więc w tym

miejscu podpowiedzieć, dlaczego państwo powinno podejmo-

wać działania w tym zakresie.

1. Dlaczego państwo powinno prowadzić

działania w zakresie przeciwdziałania

przemocy seksualnej?

1.1 Skala i ciężar konsekwencji

Przemoc seksualna wobec kobiet jest problemem powszech-

nym – zgodnie z badaniami IVAWS przeprowadzonymi w roku

2004 pod kierunkiem Beaty Gruszczyńskiej na ogólnopolskiej

próbie losowej kobiet w wieku 18-70 lat 11,5% kobiet w Polsce

doświadczyło przynajmniej raz w ciągu swojego dorosłego ży-

cia gwałtu lub próby gwałtu1).

Doświadczenie gwałtu powoduje u ofiar poważne problemy

zdrowotne, zarówno fizyczne, jak i psychiczne, pociąga też za

sobą konsekwencje społeczne i ekonomiczne. Gwałt jest jednym

z najbardziej traumatyzujących przeżyć. Objawy zespołu stresu

B. Gruszczyńska, Przemoc wobec kobiet w Polsce. Aspekty kryminologiczne, Warszawa 007.

44

PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU

pourazowego (PTSD), w tym m.in. przerażenie, bezsenność, de-

ficyt koncentracji, diagnozuje się w ciągu miesiąca po zdarze-

niu u 94% zgwałconych kobiet, po upływie miesiąca u 50-90%

kobiet. Częściej objawy te diagnozuje się jedynie wśród żołnie-

rzy, którzy wpadli w zasadzkę wroga – 100% w ciągu miesiąca

po zdarzeniu2). Gwałt powodować może także depresję, zacho-

wania autodestrukcyjne, agorafobię, nadużywanie substancji

psychoaktywnych, a także dolegliwości dróg rodnych i układu

pokarmowego oraz chroniczne bóle głowy, pleców, okolic brzu-

cha3). Wszystkie te objawy utrzymują się nawet wiele lat po

gwałcie4). Skutkiem gwałtu są też obrażenia fizyczne, choroby

przenoszone drogą płciową i niechciane ciąże.

Ofiary gwałtu z powodu odczuwanych dolegliwości mają

zmniejszoną możliwość zaspokajania swoich potrzeb i realizowa-

nia celów na polu zawodowym, edukacyjnym czy towarzyskim.

Ze względu na ciążące na gwałcie mity i stereotypy przenoszą-

ce na ofiary odpowiedzialność za gwałt, doświadczenie gwałtu

często oznacza obniżenie ich pozycji społecznej, marginalizację

w społeczności, odrzucenie przez bliskich5). Często pogarsza też

sytuację ekonomiczną ofiar, ponieważ z jednej strony leczenie

urazów psychicznych i fizycznych wymaga nakładów finanso-

wych, z drugiej natomiast – depresja, chęć wycofania z życia

społecznego, trudności w koncentracji i inne objawy stresu po-

urazowego utrudniają pracę zawodową. Zgodnie z amerykań-

skimi danymi 50% ofiar napaści seksualnej rezygnuje z pracy ze

względu na odczuwane dotkliwe konsekwencje6).

R.A. Bryant, A.G. Harvey, Zespół ostrego stresu, Warszawa 00, s. 5 i ; M. Lis-Turlejska, Traumatyczne zdarzenia i ich skutki psychiczne, Warszawa 005.

E. Zdankiewicz-Ścigała, M. Przybylska, Trauma. Proces i diagnoza, Warszawa

00; A. Łuszczyńska, Czy poczucie koherencji i style radzenia sobie ze stresem sprzyjają

adaptacji w sytuacji doświadczenia gwałtu i przemocy fizycznej? w: Osobowość a ek-

stremalny stres, red. J. Strelau, Gdańsk 004.

4 J.L. Herman, Przemoc. Uraz psychiczny i powrót do równowagi, Gdańsk 004.

5 M. Wysocka-Pleczyk, Interwencja kryzysowa wobec ofiar gwałtu, w: Wobec prze-

mocy, red. D. Kubacka-Jasiecka, A. Lipowska-Teutsch, Kraków 997.

6 E.M. Ellis, B.M. Atkeson, K.S. Calhoun, An assessment of long term reaction to

rape, “Journal of Abnormal Psychology” 99, nr 90, s. 6-66, cyt. za: The Costs and

Consequences of Sexual Violence and Cost-Effective Solutions, NAESV 0, dostępne on-line 9.09.0 http://naesv.org/?page_id=5.

45

PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU

R apoRt Zestawiając dane statystyczne i wyniki badań, otrzymuje-

my przerażające dane. Jeśli w Polsce gwałtu lub próby gwał-

tu doświadczyło 11,5% kobiet w wieku 18-70 lat, to przy licz-

bie 13.981.714 kobiet w tym wieku, żyjących w Polsce w roku

2010 (Główny Urząd Statystyczny, Tabl. 17 Ludność według płci,

wieku i województw, stan na 13.12.2010), otrzymujemy liczbę

1.607.897 (słownie: milion sześciuset siedmiu tysięcy ośmiuset

dziewięćdziesięciu siedmiu) kobiet zgwałconych. Jeśli od 50 do

90% zgwałconych kobiet doświadcza objawów PTSD, to można

założyć, że w roku 2010 żyło w Polsce od 803.948 do 1.447.107

(słownie: milion czterystu czterdziestu siedmiu tysięcy stu sied-

miu) kobiet z objawami zespołu stresu pourazowego po dozna-

nym gwałcie lub próbie gwałtu. Czyli prawie półtora miliona

kobiet w Polsce w roku 2010 cierpiało, zmagało się z problema-

mi, nie realizowało w pełni swoich możliwości życiowych czy

zawodowych z powodu doznanego gwałtu lub próby gwałtu.

1.2 Koszty społeczne i ekonomiczne

Przemoc seksualna jest nie tylko jednostkowym doświad-

czeniem ofiar borykających się z rozmaitymi problemami, ale

i zjawiskiem wywierającym wpływ na kondycję całego społe-

czeństwa. Jedną z metod obrazowania konsekwencji przemocy

wobec kobiet jest szacowanie jej szeroko rozumianych kosztów.

Bierze się tu pod uwagę koszty bezpośrednie (wydane pieniądze)

i pośrednie (utracony potencjał) oraz koszty namacalne (takie,

które można wprost przeliczyć na pieniądze) i nienamacalne.

Bezpośrednie koszty namacalne to na przykład pieniądze wyda-

ne na taksówkę do szpitala, na wizytę u psychologa czy wyna-

grodzenie osób pracujących w ośrodku interwencji kryzysowej.

Pośrednie koszty namacalne to na przykład zmniejszone wyna-

grodzenie ze względu na opuszczone dni pracy. Koszty nienama-

calne oznaczają ból, cierpienie, strach i obniżoną jakość życia,

a ich wartość szacuje się na przykład na podstawie wysokości

zadośćuczynień zasądzanych na rzecz ofiar przez sądy7).

7 T. Day, The Economic Costs of Violence Against Women: An Evaluation of the

Literature, UN Canada 005, dostępne on-line .0.0 http://www.un.org/women-watch/daw/vaw/expert%0brief%0costs.pdf.

4

PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU

Koszty te ponoszą poszczególne jednostki, ich rodziny, spo-

łeczności, przedsiębiorstwa i całe społeczeństwa. Indywidualne

osoby z własnej kieszeni pokrywają bieżące wydatki, odczuwa-

ją ciężar obniżonych dochodów i oszczędności, co wpływa na

zmianę poziomu życia i poczucia bezpieczeństwa ich rodzin.

Dla przedsiębiorstw nieobecność w pracy ofiar i innych osób

zaangażowanych, na przykład biorących udział w rozprawach,

oznacza spadek produktywności i koszty przejęcia ich zadań

przez inną osobę (a więc koszty rekrutacji i szkoleń). Władze

państwowe i samorządowe utrzymują wymiar sprawiedliwości,

system penitencjarny, poradnie dla ofiar. Ogół społeczeństwa

ponosi koszty przemocy wobec kobiet poprzez podatki, skład-

ki na ubezpieczenie, wolniejszy rozwój ekonomiczny, wolonta-

riat w organizacjach pomocowych, a także strach odczuwany

przez wszystkie kobiety czy poczucie winy odczuwane przez

wszystkich mężczyzn. „Podsumowując, cała ekonomia i całe

społeczeństwo są dotknięte stratami pieniężnymi wynikającymi

z przemocy wobec kobiet”8).

Szacowanie ekonomicznych kosztów przemocy seksualnej

wobec kobiet jest praktyką realizowaną z powodzeniem na przy-

kład w Stanach Zjednoczonych. Obszerny raport m.in. na temat

kosztów przemocy seksualnej wobec kobiet opublikował w roku

1996 Narodowy Instytut Sprawiedliwości (NIJ – National Insti-

tute of Justice), ośrodek badawczy funkcjonujący przy Departa-

mencie Sprawiedliwości USA9). Zgodnie z podanymi w raporcie

szacunkami pojedynczy gwałt pociąga za sobą szacunkowe

koszty w wysokości 87.000$, z czego 5.100$ to opisane wyżej

koszty namacalne, a 81.400$ to koszty obniżonej jakości życia

ofiary (koszty nienamacalne). Łączny koszt gwałtów popełnia-

nych w ciągu jednego roku w USA wynosi 127 bilionów dolarów,

z czego 4 biliony to koszty pomocy medycznej, 3,5 biliona inne

koszty namacalne, a 119 bilionów to koszty obniżonej jakości

życia. Tym samym gwałty są przestępstwami najdroższymi, za-

8 Tamże, s. .

9 T.R. Miller, Victim Costs and Consequences: A New Look, National Institute of Justice, USA 996, dostępne on-line .0.0 http://www.nij.gov/ pubs-sum/558.

htm.

47

PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU

R apoRt równo jeśli chodzi o koszty jednostkowe, jak i łączne. Następne

w kolejności są napaści (93 biliony) i morderstwa (71 bilionów).

W raporcie NIJ nie uwzględniono przy tym kosztów funkcjono-

wania wymiaru sprawiedliwości i systemu penitencjarnego, nie

wliczono też tak zwanych „ukrytych kosztów służby zdrowia”,

a zgodnie z wynikami najnowszych badań, doświadczenie prze-

mocy czyni ofiary podatnymi na rozmaite fizyczne problemy

zdrowotne. Badania wykazały m.in. że kobiety, które doświad-

czyły przemocy, częściej są hospitalizowane, częściej korzystają

z poradni, częściej otrzymują skierowania do dalszego leczenia,

a wydatki na ich leczenie przez długie lata są o około 20-36%

wyższe niż kobiet bez doświadczenia przemocy10).

1.3 Prawo wewnętrzne i zobowiązania międzynarodowe

Obowiązek przeciwdziałania przemocy seksualnej wobec

kobiet nakładają na polskie władze umowy międzynarodowe,

programy unijne i akty prawne na poziomie krajowym. Jednym

z najważniejszych międzynarodowych dokumentów w tym za-

kresie jest przyjęta przez ONZ Konwencja w sprawie Likwidacji

Wszelkich Form Dyskryminacji Kobiet (CEDAW) i ratyfikowana

przez Polskę w roku 1982. Inne dokumenty międzynarodowe to

np. Ramowa strategia na rzecz równości płci 2001-2006 Unii Euro-

pejskiej oraz Plan działań na rzecz równości kobiet i mężczyzn na

lata 2006-2010 Komisji Europejskiej. Konstytucja RP gwarantuje

prawo do bezpieczeństwa (art. 5), ochronę godności człowieka

(art. 30), równość kobiet i mężczyzn (art. 33) i nakłada na wła-

dze publiczne obowiązek ochrony tych praw. W świetle polskie-

go Kodeksu Karnego zgwałcenie jest przestępstwem, za które

grozi sprawcy od 6 miesięcy do 12 lat więzienia (art. 197 k.k.).

Oddzielne artykuły dotyczą seksualnego wykorzystania osoby

bezradnej, niepoczytalnej lub chorej umysłowo (art. 198) oraz

seksualnego wykorzystania zależności (art. 199).

0 T. Dolezal, Hidden Costs in Health Care: The Economic Impact of Violence and Abuse, MN: Academy on Violence and Abuse, USA 009, dostępne on-line .0.0 http://

avahealth.org/vertical/Sites/%7B75FA088-D7-4580-A9D-57F5BB94F%7D/

uploads/%7B6BEE7E-F7BB-48E-A46-AF9BB875CF8%7D.PDF.

48

PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU

2. Polska – działania w zakresie

przeciwdziałania przemocy seksualnej

Omówienie działań rządu w obszarze przeciwdziałania prze-

mocy seksualnej nie jest zadaniem łatwym. Informacje na ten

temat, rzadko zresztą publikowane, są szczątkowe i rozsiane po

różnych instytucjach, co pozwala przypuszczać, że tymi samymi

określeniami można by opisać i same działania. Przełomem mo-

gło być utworzenie w roku 2009 z inspiracji ministerki Elżbiety

Radziszewskiej, Pełnomocniczki ds. Równego Traktowania, Plat-

formy Działania Przeciw Przemocy Seksualnej. Poniżej opisuję

rezultaty działania Platformy. Dane czerpię głównie ze strony in-

ternetowej Pełnomocniczki, z Informacji Prezesa Rady Ministrów

na temat polityki na rzecz równouprawnienia i przeciwdziałania

dyskryminacji z powodu płci 11) (dalej: Informacji Rządu) oraz z od-

powiedzi Pełnomocniczki z dn. 9.09.2011 na wniosek fundacji

Feminoteka o dostęp do informacji publicznej na temat działań

Platformy Działania Przeciw Przemocy Seksualnej (dalej: odpo-

wiedzi Pełnomocniczki). Niestety w wielu miejscach źródła te są

ze sobą sprzeczne, choć wszystkie wyszły z tego samego biura

Pełnomocniczki. Są także sprzeczne z informacjami otrzymany-

mi z innych źródeł, np. od innych instytucji publicznych.

2.1 Platforma Działania Przeciw Przemocy Seksualnej

Zawiązana w listopadzie 2009 r. Platforma Działania Przeciw

Przemocy Seksualnej „Stop przemocy seksualnej w Polsce” zrze-

sza pod wspólnym hasłem instytucje publiczne i samorządowe,

placówki medyczne oraz organizacje pozarządowe. Zgodnie

z treścią podpisanej deklaracji, jej misją jest uczynienie walki

z przemocą seksualną priorytetem polityki państwa. „Nie moż-

na mówić o równości, rozwoju i pokoju bez przezwyciężenia

przemocy seksualnej wobec kobiet” – głosi podpisana przez ko-

alicjantów deklaracja, obecna w wypowiedzi Kofi Annana z roku

Informacja przygotowana przez Pełnomocnika Rządu do spraw Równego

Traktowania na podstawie sprawozdań z działalności sporządzonych przez poszc-

zególne resorty i wybrane instytucje centralne oraz działalności Pełnomocnika Rządu

do spraw Równego Traktowania w okresie od listopada 007 do marca 0, przed-

stawiona na Posiedzeniu Sejmu RP w dniach 8-9.09.0.

49

PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU

R apoRt 200612). W deklaracji podane zostały cele platformy: monitoro-

wanie instytucji i przedsiębiorstw w zakresie przestrzegania

zasady równego traktowania, w tym przeciwdziałania molesto-

waniu seksualnemu kobiet; wdrożenie skutecznych antyprze-

mocowych programów edukacyjnych; wdrożenie systemu szyb-

kiego obejmowania ochroną kobiet, które zgłaszają przemoc

seksualną; upowszechnienie specjalistycznych, całodobowych

telefonów zaufania; szkolenie właściwych służb z zakresu stan-

dardów w kontaktach z kobietami, które padły ofiarą przemocy

seksualnej.

W skład Platformy weszli/ły przedstawiciele/ki Biura Pełno-

mocnika Rządu do spraw Równego Traktowania, Fundacji Po-

moc Kobietom i Dzieciom, Komendy Głównej Policji, Minister-

stwa Pracy i Polityki Społecznej, Ministerstwa Sprawiedliwości,

Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji, Ministerstwa

Zdrowia, Prokuratury Generalnej, Prokuratury Okręgowej War-

szawa Praga w Warszawie, Szpitala Praskiego p.w. Przemienie-

nia Pańskiego w Warszawie, Szpitala Medicover, Ministerstwa

Obrony Narodowej oraz Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji13).

Niewątpliwą zaletą Platformy jest to, że w ogóle powstała,

realizując formułowany od lat przez organizacje pozarządowe

– w tym zwłaszcza organizacje feministyczne – postulat stworze-

nia międzyinstytucjonalnego programu prewencji i reagowania

na przemoc seksualną. Pozytywnym sygnałem jest także to, że

w deklaracji wyraźnie podkreślono wagę problemu. Dobrze sfor-

mułowane są cele Platformy – wśród nich jest i prewencja (an-

typrzemocowe programy edukacyjne), i wspieranie ofiar (kom-

pleksowy system interwencyjny, telefony zaufania), dostrzeżono

także konieczność reformowania samych instytucji i szkolenia

kadr. Zarówno na poziomie sformułowania celów, jak i ich reali-

Deklaracja dostępna on-line, 5.08.0 http://www.rownetraktowanie.gov.pl/

files/dokumenty/deklaracja.pdf.

Te instytucje i organizacje zostały wymienione pod tekstem Procedury Postępo-

wania Policji i Placówki Medycznej z Ofiarą Przemocy Seksualnej, dostępnym on-line

5.08.0 http://www.rownetraktowanie.gov.pl/files/dokumenty/procedura%0p

o%0poprawkach.pdf, oraz w informacji o konferencji podsumowującej działania

platformy, dostępnej on-line 5.08.0 http://www.rownetraktowanie.gov.pl/pelno-

mocnik/kalendarium_wydarzen_/574.

50

PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU

zacji, istnieją jednak duże braki. Przyjrzę się, jak Platforma reali-

zuje postawione cele, sprawdzając również, czy cele te są realizo-

wane przez państwo poza Platformą.

2.2 System szybkiego wspierania ofiar

Dostrzeżenie konieczności szybkiego wspierania ofiar już

w pierwszym kontakcie z policją czy placówką medyczną jest

krokiem w dobrym kierunku. Obecnie zgłoszenie gwałtu na

policji wiąże się z przejściem długiej, trudnej procedury, która

zwykle okazuje się dla ofiar wtórnie wiktymizująca. Z badań do-

tyczących sytuacji ofiar zgwałcenia wynika, że po pierwsze – ani

na policji, ani w szpitalach nie obowiązują jasne procedury, a po

drugie – ofiary spotykają się na przykład z podważaniem ich wia-

rygodności, testowaniem ich stylu życia (ich „prowadzenia się”),

badaniem okoliczności gwałtu (czy kobieta nie prowokowała?),

przerzucaniem na nich winy za gwałt (sama jesteś sobie winna),

a także komentowaniem (czasem w wulgarny, seksistowski spo-

sób) zachowania i wyglądu14).

Działalność policji w tym obszarze Beata Zadumińska nazywa

w raporcie z monitoringu aktywnością szeryfa, tzn. „policjanci

w obszarze pracy z ofiarami przemocy na tle seksualnym prze-

jawiają skłonność do zachowań pozaproceduralnych i odnoszą-

cych się jedynie do ich psycho-społecznych zasobów”15). Policja

i lekarze/rki nie współpracują ani ze sobą nawzajem (ponad

wykonanie koniecznych czynności), ani z lokalnymi organizacja-

mi pozarządowymi. Tymczasem w przypadku gwałtu ofiary po-

winny podlegać szczególnej ochronie, zwłaszcza w tak zwanej

ostrej fazie urazu16).

Wdrażaniu systemu szybkiego wsparcia dla ofiar służyć ma

opracowana w ramach Platformy jednolita procedura postępo-

wania dla policji i placówek medycznych wraz z towarzyszącymi

4 Sytuacja ofiar zgwałcenia w postępowaniu przygotowawczym. Raport z monitor-

ingu, red. B. Zadumińska, Kraków 006, s. 6, dostępne on-line .09.0 http://

www.ekologiasztuka.pl/pdf/f007zaduminska.pdf; badania własne – w druku.

5 Tamże, s. 6.

6 R.A. Bryant, A.G. Harvey, Zespół ostrego stresu, Warszawa 00.

51

PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU

R apoRt jej Informatorami dla ofiar i pakietami kryminalistycznymi oraz

wytycznymi dla prokuratury i rekomendacjami dla sądów.

2.2.1 Gdzie jest Procedura?

Procedura postępowania Policji i Placówki medycznej z Ofiarą

przemocy seksualnej 17) zbiera w jednym dokumencie przepisy

i postanowienia dotyczące metodyki czynności dochodzenio-

wo-śledczych18) oraz chroniące prawa ofiar19). Postępowanie

zostało opisane krok po kroku i rozrysowane na plakacie, któ-

ry ma się znaleźć w policyjnych komisariatach i w placówkach

medycznych. Procedura zakłada współpracę policji i placówek

medycznych oraz uwzględnia lokalne organizacje pozarządowe

(przynajmniej na poziomie zbierania o nich aktualnych danych

i informowania).

Treść i forma Procedury wymagają drobnych poprawek. Choć

niektóre kroki postępowania opisane zostały bardzo szcze-

gółowo, to profilaktyce zapobiegającej ciąży i zakażeniu HIV

poświęcono tylko jedno ogólne zdanie. Trzeba zatem podkre-

ślić informację, że zgodnie z prawem lekarz/rka umożliwia po-

krzywdzonej skorzystanie z antykoncepcji awaryjnej, informuje

o możliwości legalnego przerwania ciąży powstałej w wyniku

gwałtu oraz w przypadku wystąpienia ryzyka zakażenia HIV po-

daje leki antyretrowirusowe.

7 dostępna on-line, .09.0 http://www.rownetraktowanie.gov.pl/files/doku-

menty/procedura%0po%0poprawkach.pdf.

8 Zarządzenie nr 46 komendanta głównego Policji z grudnia 004 r. w spra-

wie metodyki wykonania czynności dochodzeniowo-śledczych przez służby policyjne

wyznaczone do wykrywania przestępstw i ścigania ich sprawców, Dz. Urz. KGP z 005

r., nr , poz. ; Zarządzenie nr 58 komendanta głównego Policji z 6 czerwca 007 r.

w sprawie form i metod wykonywania zadań przez dzielnicowego i kierowania rewi-

rem dzielnicowych, Dz. Urz. KGP nr , poz. 95; Zarządzenie komendanta głównego

Policji z grudnia 00 r. w sprawie sposobu przeprowadzania interwencji domo-

wej wobec przemocy w rodzinie pod nazwą „Niebieskie Karty”, Dz. Urz. KGP nr 4,

z późn. zm.

9 m.in. art. §. Kodeksu Postępowania Karnego gwarantujący prawo ofiary przestępstwa do uwzględnienia jej interesów w trakcie postępowania karnego; art.

4 § Ustawy o policji dot. obowiązku respektowania godności ludzkiej; Wytyczne

Prokuratora Generalnego z dn. 0 lutego 009 w sprawie działań na rzecz pokrzyw-

dzonego; Polska Karta Praw Ofiary; §4 kodeksu etyki zawodowej policjanta dot. re-

spektowania godności ludzkiej.

52

PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU

Na konferencji inauguracyjnej Procedurę zaprezentowano

w formie plakatu o formacie A3, na którym ledwo mieszczą się

spisane drobnym drukiem poszczególne kroki postępowania.

Jeśli rzeczywiście Procedura ma być narzędziem ułatwiającym

pracę policjantom/kom i lekarzom/kom, musi zostać rozprowa-

dzona w bardziej czytelnej i przejrzystej formie.

Najważniejsze pytanie dotyczy jednak tego, na jakim etapie

znajduje się wdrażanie Procedury. Zaprezentowano ją i podpisa-

no na konferencji 25 listopada 2010 r. w ramach międzynarodo-

wej kampanii 16 Dni Działań Przeciwko Przemocy wobec Kobiet,

co nie oznaczało jednak, że jest gotowa. We wrześniu 2011 r.,

czyli prawie rok po jej zaprezentowaniu, Procedura wciąż nie

została zatwierdzona i nie jest wdrażana, nie przeszła jesz-

cze wymaganego ustawą międzyresortowego trybu zbierania

podpisów. Zgodnie z odpowiedzią Pełnomocniczki na pytanie

o wdrażanie Procedury, do końca bieżącego roku ma zostać

przeprowadzony jej pilotaż w Warszawie i Olecku. Następnie

Procedura ma zostać uzupełniona, wydrukowana i rozprowa-

dzona w jednostkach policji i placówkach medycznych, nie po-

dano jednak terminu tych działań. Budzi to, niestety, podejrze-

nia o fasadowość działań Platformy.

2.2.2 Informator dla ofiar zgwałcenia i pakiety

kryminalistyczne

Procedurze towarzyszyć ma tak zwany Informator dla ofiar

przemocy seksualnej, w tym zgwałcenia 20), którego dotyczą uwa-

gi podobne, co samej Procedury. Informator ma formę dwustron-

nej ulotki formatu A6, na której drobnym drukiem wydrukowa-

no informacje o tym, czym jest przemoc seksualna, porady dla

ofiary oraz informację o prawach przysługujących jej w kontak-

tach z policją i lekarzem/rką. Informowanie ofiar o przysługują-

cych im prawach jest z pewnością dobrą praktyką, realizowaną

0 dostępny on-line, .09.0 http://www.rownetraktowanie.gov.pl/files/ob-

razy/ULOTKA%0DLA%0OFIAR%0PRZEMOCY%0SEKSUALNEJ/ulotka.jpg;

http://www.rownetraktowanie.gov.pl/files/obrazy/ULOTKA%0DLA%0OFIAR%0

PRZEMOCY%0SEKSUALNEJ/ulotka.jpg.

5

PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU

R apoRt zresztą od lat przez organizacje pozarządowe21). Dopracowania

wymaga jednak zarówno forma ulotki (w obecnym kształcie

jest nieczytelna i za mała), jak i jej treść (nie jest na przykład

jasne, która część odnosi się do przemocy seksualnej ogólnie,

a która tylko do zgwałcenia). Uzupełnienia wymaga także spis

praw przysługujących ofiarom zgwałcenia, np. brakuje informa-

cji o konsekwencjach złożenia/niezłożenia wniosku o ściganie

sprawcy, zupełnie pominięto także kwestię ciąży będącej wyni-

kiem gwałtu oraz prawa do otrzymania antykoncepcji awaryj-

nej i legalnego przerwania ciąży. Choć mała, poręczna ulotka,

taka jak ta zaprezentowana przez Platformę, z pewnością się

przyda, powinien jej jednak towarzyszyć informator z praw-

dziwego zdarzenia, opracowany na wzór obszernej publikacji

dla pokrzywdzonych przestępstwem przygotowanej przez Mi-

nisterstwo Sprawiedliwości22) publikacji przygotowanej przez

Prokuraturę Generalną23). Na razie ulotka nie została szeroko

rozpowszechniona – wydrukowana została zaledwie w 1000

egzemplarzach, które rozprowadzano w miejscach nieznanych.

Dodruk ma być rozprowadzany razem z Procedurą, czyli w termi-

nie nieokreślonym.

Na konferencji 12 maja 2011 r. poinformowano, że wraz z Pro-

cedurą wprowadzone zostaną pakiety kryminalistyczne do za-

bezpieczania dowodów. Pakiety takie miałyby być przez policję

przekazywane lekarzom/kom w momencie przywiezienia ofiary

zgwałcenia. Jest to działanie wzorowane na dobrych praktykach

zagranicznych, gdzie pakiety zawierają m.in. instrukcję prze-

prowadzenia badania, probówki do wymazów i grzebienie do

wyczesywania włosów łonowych. Stosowanie pakietów ułatwia

odpowiednie przeprowadzenie badania (z dbałością o dobro

pacjentki), a także zabezpieczanie materiałów dowodowych na

Np. L. Tomaszewska, Jeśli jesteś ofiarą gwałtu. Poradnik prawny dla kobiet, Centrum Praw Kobiet, dostępny on-line, .09.0 http://www.cpk.org.pl/images/sto-

ries/documents/attach_0.pdf.

Zostałem pokrzywdzony przestępstwem i co dalej? red. T. Sroka, Ministerstwo Sprawiedliwości, Kraków 00; dostępne on-line, .09.0 http://ms.gov.pl/Data/

Files/_public/mediacje/informatorpokrzywdzonego_00__ok.pdfalbo.

E. Bieńkowska, L. Mazowiecka, Uprawnienia pokrzywdzonego przestępstwem, Prokuratura Generalna, Warszawa 0.

54

PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU

potrzeby rozprawy sądowej. Warto dodać, że próby wprowadze-

nia na policji pakietów kryminalistycznych były już podejmowa-

ne zarówno przez organizacje pozarządowe, jak i z inicjatywy

samych policjantów. Mimo zaawansowania prac, nie zostały

one wprowadzone, ponieważ zwierzchnictwo nie wyraziło na

to zgody24). Pozostaje nadzieja, że tym razem, skoro inicjatywa

idzie z samej góry, zostaną one wreszcie wprowadzone. Nieste-

ty, ani Informacja rządu, ani odpowiedź Pełnomocniczki o pakie-

tach nawet nie wspominają – póki co nie ma więc ani pakietów,

ani żadnej nowej o nich informacji.

2.2.3 Niepodpisane wytyczne dla prokuratorów i nieistniejące

rekomendacje dla sędziów

Na zorganizowanej przez Platformę konferencji 12 maja 2011 r.

zaprezentowany został projekt Wytycznych Prokuratora General-

nego z dn. 9.05.2011 dotyczących postępowania z pełnoletnimi

ofiarami zgwałceń i innych przestępstw seksualnych. Wytyczne,

obowiązujące policję i prokuraturę, mają szansę razem z Proce-

durą poprawić sytuację kobiet zgłaszających gwałt – co więcej,

w przeciwieństwie do Procedury mogą też być przedmiotem

działań kontrolnych.

Wytyczne są efektem pracy Zespołu Doradców do spraw Ofiar

Przestępstw przy Prokuratorze Generalnym, czyli zespołu pro-

fesorskiego specjalizującego się w ochronie praw pokrzywdzo-

nych, działającego od 24 września 2010 r. pod kierownictwem

prok. Lidii Mazowieckiej (znanej z wcześniejszych inicjatyw na

rzecz pokrzywdzonych, w tym zwłaszcza na rzecz ofiar zgwał-

ceń – za jej sprawą podpisana została na przykład Polska Karta

Praw Ofiary). Członkowie Zespołu nie wchodzą w skład Platfor-

my – Wytyczne opracowywane były niezależnie od niej. Po raz

pierwszy zostały zaprezentowane 22 lutego 2011 r. podczas kon-

4 J. Piotrowska, Przemoc ma płeć! Wymazywanie kobiet z programów antyprze-

mocowych, dostępne on-line .0.0, http://www.feminoteka.pl/readarticle.

php?article_id=840; Sytuacja ofiar zgwałcenia w postępowaniu przygotowawczym.

Raport z monitoringu, red. B. Zadumińska Kraków 006, s. -4, dostępne on-line

.0.0 http://www.ekologiasztuka.pl/pdf/f007zaduminska.pdf.

55

PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU

R apoRt ferencji zorganizowanej w ramach Tygodnia Pomocy Ofiarom

Przestępstw.

Jako projekt Wytyczne są znakomicie przygotowanym, ob-

szernie omawiającym temat dokumentem. Odwołują się do

szeregu umów i rekomendacji międzynarodowych w zakresie

ochrony praw kobiet i pomocy dla ofiar przestępstw; podkreśla-

ją te aspekty kontaktu z pokrzywdzonymi, które są specyficzne

dla sytuacji kobiet zgwałconych i które wobec tego wymagają

szczególnego postępowania; na końcu projektu znajduje się

także wyczerpujące uzasadnienie. Zalecenia dotyczące czynno-

ści podejmowanych w ramach postępowania sprawdzającego,

przygotowawczego i procesu sądowego odpowiadają zgłasza-

nym wadom obecnej praktyki i potrzebom ofiar.

Opracowanie Wytycznych jest krokiem ku tworzeniu systemu

wsparcia dla ofiar, na razie jednak nie można powiedzieć, by wy-

wołało realną zmianę, bowiem podobnie jak Procedura, także

Wytyczne nie zostały jeszcze zatwierdzone i nie są wdrażane.

Od ponad pół roku czekają na podpis Prokuratora Generalne-

go.

Zgodnie z odpowiedzią Pełnomocniczki na konferencji 12

maja 2011 r. zaprezentowane zostały propozycje rekomendacji

dla sędziów w zakresie kontaktu z ofiarami przemocy seksual-

nej, a obecnie Krajowa Rada Sądownictwa prowadzi nad nimi

dalszą dyskusję i nie podjęła jeszcze decyzji. W Informacji rządu

znalazła się z kolei bardziej enigmatyczna wzmianka o tym, że

na tej konferencji Rada zaprezentowała zaledwie kwestię reko-

mendacji dla sędziów. Tymczasem Krajowa Rada Sądownictwa

w odpowiedzi przesłanej fundacji Feminoteka 2 września 2011r.

na wniosek o udostępnienie informacji publicznej poinformo-

wała, że nie podjęto żadnych rekomendacji w tej sprawie ze

względu na zasadę niezawisłości sędziów. Zgodnie z odpowie-

dzią Rady jej reprezentant wziął udział w wyżej wspomnianej

konferencji jedynie w roli dyskutanta. Działanie Rady w zakre-

sie ochrony praw ofiar przemocy seksualnej ograniczyło się do

sformułowanej na spotkaniu z prezesami Sądów Apelacyjnych

i Okręgowych prośby o nadzór nad sprawnością postępowania

w sprawach dotyczących przemocy seksualnej.

5

PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU

2.2.4 Wsparcie poza policją/lekarzem

Zgodnie z celami Platformy tworzonym systemem ochrony

objęte byłyby tylko kobiety zgłaszające gwałt. Oczywiste wydaje

się jednak, że z systemu wsparcia powinny móc skorzystać rów-

nież te kobiety, które po gwałcie nie zgłosiły się ani na policję,

ani do lekarza/rki. Obecnie jedyną instytucją skierowaną wprost

do pomocy ofiarom przemocy są prowadzone przez samorządy

Poradnie Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie, gdzie ofiary

mogą za darmo skorzystać z porad psychologicznych. Skojarze-

nie z przemocą w rodzinie nie zachęca jednak do zgłaszania się

tych kobiet, które doświadczyły przemocy poza rodziną. Ponad-

to na terapię czeka się nawet pół roku. Pomoc terapeutyczna nie

jest też jedynym możliwym rodzajem wsparcia ofiary, zwłaszcza

gdy mówimy o wiktymizacji kryminalnej.

Ministerstwo Sprawiedliwości na swojej stronie interneto-

wej informuje, że w rozmieszczonych we wszystkich wojewódz-

twach Ośrodkach Pomocy Ofiarom Przestępstw skorzystać moż-

na nie tylko z porad psychologicznych, ale i z porad prawnych,

z pomocy wolontariusza-opiekuna oraz ze wsparcia socjalnego.

Program wspierania ofiar gwałtu przez możliwość skorzystania

z usług asystenta/ki-doradcy/czyni (wspomagającego/j ofiary

także w ewentualnych kontaktach z lekarzem czy szpitalem) re-

alizowany był w USA w latach 90. XX w., gdzie okazał się roz-

wiązaniem skutecznym i efektywnym25). Polskie ośrodki nie są

jednak ukierunkowane wprost na pracę w obszarze przemocy

seksualnej, pracownicy nie są więc zapewne odpowiednio prze-

szkoleni. Ponadto ośrodków tych jest zaledwie 16 w całej Polsce.

Oddzielnym tematem są rekompensaty dla ofiar przestępstw,

o których również informuje strona Ministerstwa. Ich otrzymanie

uzależnione jest od rozpoczęcia procedury karnej, a procedura

jest tak skomplikowana, że pozyskanie rekompensaty dla osoby

indywidualnej jest praktycznie niemożliwe, więc konieczne jest

wsparcie organizacji. Sam proces starania się o rekompensatę

określony może być jako wiktymizujący.

5 The National Alliance To End Sexual Violence, The Costs and Consequences of

Sexual Violence and Cost-Effective Solutions, NAESV April 0, dostępne on-line,

.0.0 http://naesv.org/?page_id=5.

57

PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU

R apoRt Celem Platformy związanym z tworzeniem systemu wsparcia

dla ofiar jest upowszechnienie specjalistycznych, całodobowych

telefonów zaufania. Cel trafnie sformułowany, gdyż przemoc

seksualna jest jednym z najbardziej stabuizowanych tematów.

Zgodnie z wynikami Międzynarodowych Badań nad Przemocą

wobec Kobiet (IVAWS), w co siódmym przypadku, gdy sprawcą

przemocy był partner, i w co piątym, gdy sprawcą był inny męż-

czyzna, ofiara nigdy nikomu nie powiedziała o doświadczonej

przemocy – ankieterka była pierwszą słuchaczką26). Ze względu

na szczególny charakter przemocy seksualnej – jej skutki dla

psychiki, wiązane z nią mity i stereotypy oraz wynikające z nich

wstyd i poczucie winy u ofiar – można przypuszczać, że wśród

kobiet, które jej doświadczyły odsetek tych, które zachowują

milczenie, jest jeszcze wyższy. Jednocześnie w rozmowach ofia-

ry podkreślają silną potrzebę mówienia o swoim doświadczeniu

(badania własne; badania fundacji Feminoteka zamieszczone

w niniejszym raporcie). Obecnie działa szereg telefonów dla

ofiar przemocy, także całodobowych, prowadzonych przez or-

ganizacje pozarządowe i przez instytucje państwowe lub samo-

rządowe. Są one jednak skoncentrowane głównie na przemocy

w rodzinie. Najbardziej znana Niebieska Linia jest telefonem dla

ofiar przemocy w rodzinie, nie jest linią całodobową. W żadnym

z trzech pochodzących z biura Pełnomocniczki źródeł nie ma

wiadomości o działaniach w zakresie upowszechnienia całodo-

bowych telefonów zaufania dla ofiar przemocy seksualnej – ani

o nowych liniach, ani o kampaniach o nich informujących. Na

opracowanej w ramach Platformy ulotce dla ofiar gwałtu (omó-

wiony wcześniej Informator) nie umieszczono numeru żadnego

telefonu zaufania.

6 B. Gruszczyńska, Przemoc wobec kobiet w Polsce, Warszawa 007, s. 0.

58

PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU

3. Szkolenie służb

Wśród deklarowanych celów działania platformy znalazło się

„szkolenie właściwych służb z zakresu standardów w kontaktach

z kobietami, które padły ofiarą przemocy seksualnej”, co jest

znakomitą wiadomością. Opracowywanie dokumentów, takich

jak Procedura czy Wytyczne, jest istotne jako podstawa działań

czy jako łatwa w wykorzystaniu „ściąga” w podejmowaniu czyn-

ności, ale to regularne, specjalistyczne szkolenia mają większą

szansę wpływania na postawy pracowników/czek służb. Tym

bardziej, że – jak wykazał monitoring policji B. Zadumińskiej27)

– na przykład w policji specjalistycznych szkoleń z tego obszaru

zasadniczo nie ma, a postępowania z ofiarami gwałtu funkcjo-

nariusze/ki policji uczą się głównie od starszych kolegów/kole-

żanek (nie zaś z dokumentów).

Konieczność prowadzenia szkoleń wynika po pierwsze z po-

trzeby omówienia nowej Procedury (oraz pakietów) i nowych

Wytycznych, po drugie z faktu, że przemoc seksualna obarczona

jest w naszej kulturze niezwykle głęboko zakorzenionymi mitami

i stereotypami. Brak specjalistycznych szkoleń oznacza korzysta-

nie przez służby nie z rzetelnej wiedzy, lecz z przesyconej stereo-

typami wiedzy podręcznej. Niską świadomość policjantów/ek,

prokuratorów/ek i sędzi/ów w zakresie przemocy seksualnej

potwierdzają badania28). Nawet przesłany mi przez Komendę

Główną Policji materiał szkoleniowy dotyczący postępowania

z ofiarą zgwałcenia prezentuje stereotypową wizję gwałtu,

np. nie ma w nim mowy o gwałtach między partner(k)ami in-

tymnymi, do gwałtu dochodzi według autora głównie w nocy

w ciemnym zaułku, a sprawcą jest obca osoba29). Mity zakłócają

możliwość udzielenia ofierze odpowiedniego wsparcia. Analiza

7 Sytuacja ofiar zgwałcenia w postępowaniu przygotowawczym. Raport z monito-

ringu, red. B. Zadumińska, Kraków 006, s. -4, dostępne on-line, 9.06.00 http://

www.ekologiasztuka.pl/pdf/f007zaduminska.pdf; S. Cybulski, Policjanci i ich klien-

ci. Prawo w działaniu. Raport z monitoringu, Helsińska Fundacja Praw Człowieka, Warszawa 00.

8 A. Dominiczak, Służby publiczne w służbie popędów, w: „Prawo i płeć” 000, nr .

9 S. Prusik, Taktyka postępowania Policji w sprawach o przestępstwa zgwałcenia, Szkoła Policji w Pile, 008, dostępne on-line, .09.0 http://www.policja.pl/portal/

pol/54/4708/Taktyka_postepowania_Policji_w_sprawach_o_przestepstwa_zgwal-

cenia_Slawomir_Prusi.html.

59

PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU

R apoRt akt sądowych i relacje kobiet pokazują, że wciąż dochodzi do

sytuacji, w których kobiety zeznają kilkanaście razy zamiast za-

lecanego jednorazowego składania zeznań, w sądach często ze-

znają w obecności sprawcy, a sędziowie/e biorą pod uwagę ich

styl życia czy stosują przestarzałe definicje gwałtu. Na przykład

we wrześniu 2009 r. sąd kielecki skazał gwałciciela nie za gwałt,

lecz za wykorzystanie bezradności, ponieważ nie znaleziono

oznak oporu ofiary30).

Niestety, podobnie jak wcześniej omówione działania, także

postawiony przez Platformę cel szkolenia kadr nie jest satysfak-

cjonująco realizowany. Informacja rządu i strona Pełnomocnicz-

ki donoszą tylko o dwóch szkoleniach – zaplanowanych w roku

2011 przez Krajową Szkołę Sądownictwa i Prokuratury szko-

leniach dla prokuratorów/ek i sędzi(ów), które zresztą nie do-

tyczyły stricte przemocy seksualnej, lecz przemocy w rodzinie,

a metodyka pracy z ofiarami dotyczyła dzieci–ofiar przemocy

w rodzinie.

Pełniejszy spis szkoleń, w tym szkoleń dotyczących wprost

przemocy seksualnej, znajduje się na stronie KSSiP. W latach

2010 i 2011 odbyły się w sumie cztery szkolenia dla prokurato-

rów/ek i sędzi/ów, na których poruszono temat przemocy seksu-

alnej. We wszystkich przypadkach temat ten dodawano do szko-

leń dotyczących przemocy w rodzinie. Podczas tych czterech

szkoleń 48 godzin dotyczyło wprost przemocy seksualnej (dane

ze strony: http://www.kssip.gov.pl). Choć opis poruszanych na

szkoleniach zagadnień przedstawia się obiecująco, nie jest to

liczba szkoleń czy godzin szkoleniowych, którą można uznać za

satysfakcjonującą. Warto jednak zauważyć, że jeszcze w roku

2009 szkoleń takich nie było w ogóle. Zgodnie z odpowiedzią

Pełnomocniczki na pytanie o szkolenia, z jej biura wyszła suge-

stia do KSSiP o dodanie tematu przemocy seksualnej do szkoleń

dotyczących przemocy w rodzinie.

0 A. Drabikowska, Wyrok nie za gwałt, ale wykorzystanie bezradności, „Gazeta Wyborcza” Kielce, 9.09.0, dostępne on-line, .0.0 http://kielce.gazeta.pl/

kielce/,476,05954,Wyrok_nie_za_gwalt__ale_wykorzystanie_bezradnosci.

html.

0

PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU

W odpowiedzi Pełnomocniczki na pytanie o realizowane szko-

lenia znalazła się za to informacja o szkoleniach w Służbach Zbroj-

nych RP dotyczących przeciwdziałania dyskryminacji i molestowa-

niu seksualnemu. Zgodnie z Programem umacniania dyscypliny,

przeciwdziałania uzależnieniom oraz zapobiegania patologiom

społecznym w SZ RP w latach 2010-2011 31) w latach 2010 i 2011

zaplanowano „Szkolenie dla żołnierzy i pracowników wojska, do-

tyczące stresu, konfliktów, agresji, przemocy (mobbingu, mole-

stowania) i dyskryminacji”. Niestety, w otrzymanej informacji nie

podano liczby szkoleń ani uczestników/czek. W tych samych la-

tach odbyć mają się także szkolenia „Równe traktowanie standar-

dem dobrego rządzenia” (tu także brak bardziej szczegółowych

informacji).

Na przyszły rok zaplanowano wdrażające Procedurę szkolenia

dla policji i placówek medycznych. Ani w Informacji Rządu, ani

na stronie Pełnomocniczki nie ma natomiast wiadomości o już

zrealizowanych szkoleniach dotyczących przemocy seksualnej

dla policji i pracowników/czek placówek medycznych. Ostatnia

wzmianka na temat szkoleń dla policji zamieszczona na stronach

Komendy Głównej Policji pochodzi z roku 2004, gdy odbywały

się szkolenia w ramach Ogólnopolskiego Programu Opieki nad

Ofiarami Gwałtu realizowanego przez KGP wraz z Towarzystwem

Rozwoju Rodziny i Centrum Praw Kobiet32). W odpowiedzi na py-

tanie o zrealizowane szkolenia dla policji i pracowników/czek

placówek medycznych otrzymałam z biura Pełnomocniczki za-

powiedź dostarczenia danych w terminie późniejszym ze wzglę-

du na konieczność ich pozyskania z realizujących szkolenia in-

stytucji. Brak tych danych nie świadczy o poważnym podejściu

do postawionych przez Platformę celów.

http://www.wojsko-polskie.pl/download/tmp/009--/bbfc79d-

0f5acc0a99cfb909cec74c Program.pdf.

M. Michalski, Zaciemniony obraz, w: „Gazeta Policyjna”, rok XV, nr 4,

.04.004, dostępne on-line, 9.06.00 http://www.gazetapolicyjna.policja.pl/archi-

wum/404/s4a.html.

1

PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU

R apoRt 4. Platforma (Nie)Działania

Niektóre z postawionych przez Platformę celów nie zostały

w żaden sposób zrealizowane. Na tej liście znajduje się omó-

wione już wcześniej (nie)upowszechnianie telefonów zaufania.

Ponadto nie są realizowane także dwa cele wymienione w de-

klaracji na czołowych miejscach, a mianowicie „monitorowanie

instytucji i przedsiębiorstw w zakresie przestrzegania zasady

równego traktowania, w tym przeciwdziałania molestowaniu

seksualnemu kobiet” i „wdrożenie skutecznych antyprzemoco-

wych programów edukacyjnych”.

4.1 (Nie)monitorowanie instytucji i przedsiębiorstw

Za plus uznać można dostrzeżenie przez Platformę problemu

przemocy seksualnej w miejscu pracy, o której powszechności

świadczą wyniki badań33). Rozumiem, że autorki/rzy deklaracji

dostrzegają bezczynność państwa w tym zakresie, m.in. brak

kampanii świadomościowych, działań rządu, działań Państwo-

wej Inspekcji Pracy czy dobrych praktyk w przedsiębiorstwach34).

Szkoda, że za postawionym celem nie idzie prawie żadne dzia-

łanie. Jedynym działaniem dotyczącym molestowania seksu-

alnego podjętym przez Pełnomocniczkę jest przygotowanie

i publikacja (nie wiadomo jednak gdzie rozpowszechnianego)

miniporadnika Powiedz „nie” molestowaniu seksualnemu, za-

wierającego zbiór definicji, przepisów prawnych oraz porad dla

kobiet doświadczających molestowania seksualnego w miejscu

pracy35). Choć sam pomysł opracowania publikacji ocenić moż-

na pozytywnie, nie jest to jednak przykład przeciwdziałania.

Żądanie aktywności wysuwane jest znów pod adresem samych

Molestowanie seksualne, Sondaż CBOS, luty 007, Warszawa, http://www.cbos.

pl/SPISKOM.POL/007/K_05_07.PDF.

4 Niemoralne propozycje. Molestowanie seksualne w miejscu pracy, Fundacja Feminoteka, Warszawa 008, dostępne on-line, 4.09.0 http://www.feminoteka.pl/

downloads.php?cat_id=0&download_id=6; Gendermeria. Równościowy monitor-

ing, Fundacja Feminoteka, Warszawa 009, dostępne on-line, 4.09.0 http://www.

feminoteka.pl/downloads.php?cat_id=0&download_id=66.

5 Powiedz NIE molestowaniu seksualnemu w pracy, Biuro Pełnomocnika Rządu do Spraw Równego Traktowania, Warszawa 009, dostępne on-line, 4.09.0 http://

www.rownetraktowanie.gov.pl/pelnomocnik/publikacje/powiedz_nie_molestowa-

niu.

2

PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU

doświadczających przemocy kobiety, nie są natomiast podejmo-

wane działania, które mają kobiety przed przemocą uchronić.

4.2 (Nie)wdrażanie antyprzemocowych programów

edukacyjnych

W deklaracji Platformy cel wdrożenia skutecznych antyprze-

mocowych programów edukacyjnych znalazł się na pierwszym

miejscu. Zgodnie z danymi WHO najbardziej efektywną formą

przeciwdziałania przemocy w relacjach intymnych jest prowa-

dzenie w szkołach programów edukacyjnych dla młodzieży.

Można założyć, że takie programy są również najskuteczniejszą

formą przeciwdziałania przemocy seksualnej. WHO zaleca także

m.in. prowadzenie warsztatów genderowych, programów pro-

mujących umiejętności komunikacyjne oraz zmieniających kul-

turowo określone normy płciowe36).

W Polsce nie ma edukacyjnych programów dotyczących prze-

mocy seksualnej – ani w szkołach, ani w mediach. Mimo na-

głaśnianych przez media dramatycznych historii, polska szkoła

wciąż pomija milczeniem temat przemocy, zwłaszcza przemo-

cy seksualnej. Podczas realizowanego w szkołach programu

Edukacja dla Bezpieczeństwa, który zastąpił wcześniejsze zaję-

cia z przysposobienia obronnego, uczennica czy uczeń dowie

się, jak ustrzec się przed ukąszeniem węża albo co zrobić, gdy

przewróci się kajak, ale nie dowie się, co zrobić, gdy kolega ją/

go bije, próbuje jej/mu zdejmować spodnie lub ciągnie za ra-

miączko od stanika. Co więcej, ten bijący czy zdejmujący spod-

nie nie ma szans dowiedzieć się, że takie zachowanie nie jest

w porządku. Temat przemocy nie jest wprowadzany do szkol-

nych programów nauczania dlatego, że sam problem przemocy

w szkołach nie jest tematem dostatecznie rozpoznanym. Jak pi-

sze Anna Dzierzgowska: „problem przemocy ze względu na płeć

w szkole jest zjawiskiem niemal nie dostrzeganym w polskich

6 WHO, Violence against women: Intimate partner and sexual violence against

women, Fact sheet N°9 Updated September 0, dostępne on-line, .0.0

http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs9/en.

PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU

R apoRt badaniach i statystykach”37), ignorowanym zwłaszcza w bada-

niach prowadzonych przez instytucje rządowe38). Problem prze-

mocy ze względu na płeć wiąże się z relacjami władzy, a także

ze stereotypami kobiecości i męskości – w preambule ONZ-ow-

skiej Deklaracji o Eliminacji Przemocy Wobec Kobiet z roku 1978

czytamy: „przemoc wobec kobiet jest manifestacją historycznej

nierówności w relacjach między płciami, która doprowadziła

do dominacji mężczyzn i dyskryminacji kobiet oraz stanęła na

drodze do ich pełnego rozwoju, […] przemoc wobec kobiet jest

podstawowym mechanizmem społecznym, przy pomocy które-

go kobiety są zmuszane do podległości wobec mężczyzn”. Prze-

moc jest więc soczewką, która skupia zagadnienia kluczowe

z perspektywy równości płci. Na ten temat jednak, jeśli chodzi

o polski system edukacji, nie wiemy prawie nic.

Przykładem dobrych praktyk w zakresie wprowadzania do

szkół tematu przemocy jest realizowany przez firmy prywatne

i organizacje pozarządowe program „Szkoła bez Przemocy”,

w ramach którego szkoły są zachęcane do podejmowania dzia-

łań antyprzemocowych, organizowane są warsztaty i szkolenia

dla nauczycieli, a także prowadzone są badania dotyczące prze-

mocy w szkołach. Fakt, że temat tak poważy jak przemoc (zgod-

nie z wynikami badania co piąty/a uczeń/nnica uważa, że jego

szkoła nie radzi sobie z problemem przemocy) realizowany jest

przez ośrodki zewnętrzne, a nie na przykład przez Ministerstwo

Edukacji Narodowej, nie świadczy najlepiej o stronie rządowej39).

Sam program pomija także fakt, że problem przemocy nie jest

neutralnym płciowo – w raporcie z badań nie znalazłam na przy-

kład informacji o tym, jaka była płeć sprawców przemocy. Pro-

gram więc niedostatecznie skupia się na przemocy ze względu

7 Białe plamy na mapie (nie)równości płci, red. A. Dzierzgowska, J. Piotrowska, Fundacja Feminoteka, Stowarzyszenie Kongres Kobiet, Warszawa 0.

8 J. Piotrowska, A. Synakiewicz, Dlaczego dziewczęta są agresywne? Szkoła wobec

problemu przemocy ze względu na płeć, „Społeczny Monitor Edukacji”, grudzień 00, www.monitor.edu.pl.

9 A. Giza Poleszczuk i in., Przemoc w szkole. Raport z badań, IS UW w ramach programu Szkoła bez Przemocy, maj 0, dostępne on-line, 8.0.0 http://www.

szkolabezprzemocy.pl/479,badania.

4

PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU

na płeć, choć niewątpliwie pozytywnym sygnałem jest wprowa-

dzenie w tegorocznym badaniu pytań o przemoc seksualną.

W polskich szkołach nie ma ponadto, także zalecanych przez

WHO, programów oddziałujących na ściśle określone normy

płciowe. Polska edukacja szkolna jest ślepa na płeć, a „tym sa-

mym przyjmuje się za oczywiste i niepodlegające kwestiono-

waniu przekonania i praktyki zakorzenione w konserwatyw-

nym przekazie kulturowym”40). Podtrzymywane są więc normy

biernej kobiecości i aktywnej męskości, czyli podstawy kultury

gwałtu. Pełnomocniczka zrealizowała zaledwie jedno działanie,

które można uznać za dobrą praktykę w tym obszarze – prze-

prowadzony w latach 2010 i 2011 konkurs „Jestem szefową” dla

uczennic szkół ponadgimnazjalnych. Brak jednak danych o za-

sięgu konkursu, jego promocji i liczbie uczestniczek.

Walce z przemocą seksualną nie sprzyja brak edukacji sek-

sualnej w szkołach. Młodzież uczy się seksu z mainstreamowej,

dostępnej w Internecie pornografii powielającej obrazy prze-

mocy wobec kobiet i ich uległości. W szkole brakuje miejsca na

swobodną rozmowę młodzieży z dorosłymi o seksualności, co

oznacza, że zgwałcona dziewczynka może po prostu nie mieć

komu lub nie umieć komukolwiek powiedzieć o swoim doświad-

czeniu.

W ramach działań Platformy Działania Przeciw Przemocy nie

zostały podjęte żadne kroki w celu wypracowania i wdrażania

programów antyprzemocowych w szkołach. Chciałabym wie-

rzyć, że Platforma zajmie się wdrażaniem takich programów,

niestety wśród sygnatariuszy deklaracji nie ma ani Ministerstwa

Edukacji Narodowej, ani organizacji zajmujących się prowadze-

niem szkoleń antyprzemocowych czy antydyskryminacyjnych.

Kolejnym obszarem, w którym realizowane mogłyby być pro-

gramy edukacyjne przeciwdziałające przemocy seksualnej, są

media, zwłaszcza media publiczne. Niestety, przeprowadzony

w roku 2009 monitoring polskich mediów publicznych wykazał,

„że w mediach publicznych równością płci nikt sobie głowy nie

zaprząta. Problematyka związana z dyskryminacją kobiet jest

40 Tamże.

5

PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU

R apoRt nadal traktowana pobłażliwie, jeśli nie pogardliwie”41). Za prze-

jaw dobrych praktyk uznać można zorganizowaną przez Pełno-

mocniczkę w roku 2010 konferencję na temat wizerunków ko-

biet i mężczyzn w reklamie oraz dwie edycje konkursu „Łamanie

stereotypów w reklamie”. Jednak choć pod deklaracją Platformy

podpisał się reprezentant KRRiT, w obszarze mediów nie zosta-

ły podjęte żadne działania dotyczące bezpośrednio przemocy

seksualnej.

Wśród działań Platformy znajduje się tylko jedna akcja okre-

ślona w odpowiedzi Pełnomocniczki jako „informacyjno-eduka-

cyjna”. Jest to realizowana przez Pełnomocniczkę w latach 2009

i 2010 Kampania Białej Wstążki „Mężczyźni przeciw przemocy

wobec kobiet!”. W ramach akcji w grudniu 2009 r. w Warszawie

oraz w kilku innych miastach Polski rozdawane były wstążki

oraz ulotki dotyczące przemocy wobec kobiet. Rok później Peł-

nomocniczka nominowała członków Kapituły Bractwa Rycerzy

Białej Wstążki, czyli – jak napisano w Informacji rządu – 10 zna-

nych i cenionych mężczyzn. Akcje okazywania przez mężczyzn

sprzeciwu wobec przemocy seksualnej mają sens i siłę rażenia

tylko wtedy, gdy realizowane są oddolnie przez samych męż-

czyzn. Nie chodzi w tego typu akcjach o nagradzanie tych, którzy

wyrażają swój sprzeciw wobec przemocy, ponieważ powinno to

być absolutną normą. Wątpliwy jest także sam wybór nomino-

wanych: w gronie Rycerzy Białej Wstążki znaleźli się m.in. Piotr

Marzec „Liroy”, Borys Szyc i Krzysztof „Diablo” Włodarczyk. Nie

wiadomo, czym nominowani przysłużyli się idei przeciwdziała-

nia przemocy wobec kobiet poza tym, że przed kamerami po-

wiedzieli, że są przeciwko. Wiadomo za to, że w piosence Liroya

J…ać mi się chce kobiecy wokal śpiewa „na czworaka lubię, kiedy

mocno trzyma mnie za pupę, kiedy ostro z całej siły bije mnie

po dupie”.

4 J. Piotrowska, Seksistowski szum medialny, w: Brak misji na wizji i wizji w eduka-

cji, Warszawa 009, s. 5-6.

PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU

4.3. Brakujące cele

Poza celami realizowanymi częściowo i celami nierealizowa-

nymi wskazać można też takie, których Platforma w ogóle so-

bie nie postawiła, choć powinna. Po pierwsze więc, Platforma

nie dostrzega potrzeby zbierania danych dotyczących prze-

mocy seksualnej wobec kobiet. Opisanie problemu przemocy

seksualnej za pomocą danych ilościowych i jakościowych jest

konieczne dla zbudowania skutecznych i efektywnych progra-

mów. Zbieranie danych na temat przemocy, z uwzględnieniem

zmiennej płci, zalecane jest przez WHO, a także przez ONZ w ra-

mach rekomendacji dla Polski dotyczących realizacji Konwencji

CEDAW, na którą powołuje się zresztą deklaracja Platformy42).

W Stanach Zjednoczonych dane dotyczące przemocy seksualnej

wobec kobiet gromadzone są przez National Institute of Justi-

ce będący naukową jednostką Departamentu Sprawiedliwości.

Jego polskim odpowiednikiem jest Instytut Wymiaru Sprawied-

liwości, który jednak nie prowadzi badań wrażliwych gende-

rowo. Wśród celów Platformy znaleźć powinno się więc zbie-

ranie genderowo sprofilowanych informacji. Z tym działaniem

powiązane jest także monitorowanie efektów podejmowanych

działań czy wprowadzanych przepisów, np. zmian wywołanych

wdrożeniem Procedury i Wytycznych, czego ani Platforma, ani

obecny rząd nie robi.

Wśród celów Platformy brakuje także poprawy legislacji do-

tyczącej zgwałcenia, zawierającej liczne wady. Umiejscowienie

przestępstwa zgwałcenia w dziale „przestępstwa przeciwko

wolności seksualnej i obyczajności”, a nie w działach „przestęp-

stwa przeciwko zdrowiu i życiu” czy „przestępstwa przeciwko

wolności” sugeruje, że gwałt jest naruszeniem norm obyczajo-

wych, a nie zagrożeniem zdrowia, życia i wolności kobiety. Pra-

wo niepotrzebnie oddziela zgwałcenie od łagodniej karanego

seksualnego wykorzystania osoby bezradnej lub niepoczytalnej

oraz od seksualnego wykorzystania zależności. Zgwałcenie jest

4 CEDAW, Concluding comments of the Commitee on the Elimination of Dicrimi-

nation against Women: Poland, CEDAW/C/POL/CO/6, pkt. , dostępne on-line,

0.0.0 http://www.federa.org.pl/dokumenty_pdf/prawaczlowieka/Cedawcom-

ments.pdf.

7

PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU

R apoRt przestępstwem wnioskowym, co uznać można za ciche przy-

zwolenie państwa na gwałt. W praktyce bowiem oznacza to, że

ofiary często nie składają wniosków o ściganie z powodu lęku

przed sprawcą, lojalności wobec niego (gdy jest to znajomy lub

bliski) czy lęku przed upokarzającą procedurą policyjno-sądową.

Ściganie gwałtów na wniosek ofiary sugeruje, że prawodawca

zakłada niską szkodliwość społeczną czynu.

Kolejną wadą są nieścisłości definicyjne, np. na przykład

zgodnie ze współczesną interpretacją przestępstwo zgwałcenia

postrzegane jest „przez pryzmat woli ofiary, a nie zastosowanej

wobec niej przez sprawcę przemocy czy też doznanych przez nią

obrażeń lub stawianego oporu”43), co podkreślił także Trybunał

Praw Człowieka44). Choć polskie przepisy w obecnym brzmieniu

nie zakładają konieczności okazania przez ofiarę czynnego opo-

ru, często jednak interpretowane są właśnie w ten sposób45). Dla

wykluczenia, takich często niekorzystnych dla ofiar, interpretacji

konieczne jest albo przeformułowanie przepisu, albo budowa-

nie odpowiedniej kultury prawnej. Wśród opisanych w Informa-

cji zgłoszonych przez Pełnomocniczkę propozycji zmian legisla-

cyjnych żadna nie dotyczy przemocy seksualnej.

Najbardziej rażący jest jednak brak takich celów i działań

Platformy, które skupiałyby się na sprawcach, a nie na ofiarach.

W treści deklaracji kobiety–ofiary przemocy seksualnej pojawia-

ją się siedem razy – i dobrze, bo warto mówić wyraźnie, kto od

tej przemocy cierpi. Nie można jednak zapominać o tych, któ-

rzy tej przemocy się dopuszczają. Przemoc seksualna nie jest

chorobą przenoszoną przez wirusy. Za każdym jej aktem stoi

konkretny sprawca, przy czym statystycznie dużo częściej są to

mężczyźni, którzy w treści deklaracji nie pojawiają się ani razu.

A to zwłaszcza ich powinny dotyczyć antyprzemocowe progra-

my edukacyjne. Oni też, gdy rzeczywiście staną się już spraw-

4 E. Zielińska, Definicja gwałtu, dostępne on-line, 9.06.00 http://www.federa.

org.pl/?page=news&newsid=46&lang=.

44 A. Kurzawa, Gwałt w polskim prawie, w: „Prawo i płeć” 005, nr .

45 B. Kunicka-Michalska, J. Wojciechowska, Przestępstwa przeciwko wolności,

wolności sumienia i wyznania, wolności seksualnej i obyczajności oraz czci

i nietykalności cielesnej, Warszawa 00, s. 95; przykład uzasadnienia wyroku: II AKa

05/08 wyrok s.apel. 008.0.0 w Katowicach LEX nr 477649.

8

PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU

cami, powinni być adresatami programów resocjalizacyjnych,

o których w deklaracji nie wspomina się słowem i które prak-

tycznie nie są w Polsce realizowane. Tymczasem mężczyźni, do

których kierowane są działania Pełnomocniczki, to „Mężczyźni

przeciw przemocy wobec kobiet!”, a więc adresaci Kampanii

Białej Wstążki nagradzani za niestosowanie przemocy, czyli za

to, co powinno być normą.

5. Przeciwdziałanie przemocy seksualnej

– programy państwa.

Odpowiedź: nie dotyczy?

Tylko dwa z pięciu celów sformułowanych w deklaracji Plat-

formy Działania Przeciw Przemocy Seksualnej zostały zreali-

zowane, ale w bardzo ograniczonym zakresie. Największym

osiągnięciem Platformy jest opracowanie jednolitej Procedury

postępowania dla policji i szpitali wraz z towarzyszącym jej In-

formatorem dla ofiar. Platforma wspiera także, przynajmniej

deklaratywnie, projekt Wytycznych Prokuratora Generalnego

w zakresie kontaktu z ofiarami gwałtu. Czas teraz na wpro-

wadzenie obu dokumentów w życie. Szczątkowo realizowa-

ne są także szkolenia dla pracowników/nic instytucji mających

kontakt z ofiarami gwałtu. Czas na objęcie szkoleniami policji

i pracowników/czek placówek medycznych oraz większej niż

dotychczas liczby prokuratorów/ek i sędzi(ów). Zatwierdzenie

i wdrażanie Procedury i Wytycznych, realizacja szkoleń – oto

działania, których zrzeszeni w Platformie reprezentanci insty-

tucji państwowych mogą się podjąć od ręki, jeśli tylko wykażą

się dobrą wolą. Zwrócić uwagę trzeba także na te działania,

których realizacja wymagałby większych nakładów czasu, pra-

cy i finansów, a więc na działania prewencyjne, dotąd przez

Platformę pomijane.

Realizowanym przez rząd programom dotyczącym przemocy

seksualnej przyświecać mogą zasadniczo dwa cele. Podstawo-

wym celem w zakresie przeciwdziałania przemocy seksualnej

wobec kobiet jest zmniejszenie liczby gwałtów, co wymaga pod-

jęcia takich działań, które mają gwałtom zapobiegać. Warto za-

9

PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU

R apoRt uważyć, że gdy ten cel przekuwa się na konkretne działania, od-

powiedzialność za gwałt często przerzucana jest na potencjalne

ofiary. Prowadzone są więc kursy samoobrony dla kobiet, publi-

kowane są poradniki typu „jak nie paść ofiarą gwałtu”. Są to nie-

wątpliwie działania wartościowe, przynoszące natychmiastowe

realne skutki dla ich beneficjentek. Problem powstaje wówczas,

gdy państwo podejmuje wyłącznie działania tego typu, a nie

adresuje żadnych programów do potencjalnych sprawców. Przy-

czyną gwałtów nie jest fakt, że kobiety nie potrafią się bronić,

że spotykają się z nieodpowiednimi mężczyznami, piją alkohol

i wracają wieczorami same do domu. Przyczyny przemocy sek-

sualnej wobec kobiet tkwią głęboko w kulturze. Gwałty nie są

chorobą; za każdym gwałtem stoi konkretny sprawca i dopóki

na sprawców nie zostanie skierowana uwaga programów pre-

wencyjnych, dopóty te programy nie przyniosą oczekiwanych

skutków. Jak zaznaczyłam wyżej, za najskuteczniejsze i najbar-

dziej efektywne programy prewencyjne uznawane są m.in. anty-

przemocowe programy edukacyjne, warsztaty genderowe, war-

sztaty uczące umiejętności komunikacyjnych i tworzenia relacji

czy programy zmieniające kulturowo określone normy płciowe.

Ponieważ jednak prewencja oznacza działanie o odroczonych,

długofalowych skutkach, a gwałty popełniane są codziennie, tu

i teraz, sformułować trzeba też cel numer dwa: redukcję szkód

poprzez skuteczną, kompleksową, prowadzoną na bieżąco po-

moc ofiarom. Podkreślając znaczenie kompleksowego wspar-

cia dla ofiar, pamiętać trzeba o tym, że jest to leczenie skutków

przemocy, a nie zapobieganie jej. Tworzeniu systemu pomocy

dla ofiar muszą towarzyszyć działania prewencyjne. Podejmo-

wanie wyłącznie działań interwencyjnych jest nieracjonalne

i nieefektywne – bez prewencji nie ma szans na to, by koniecz-

ność interwencji kiedykolwiek ustała.

Jak w tym świetle prezentują się działania Platformy? Procedu-

ra dla policji i lekarzy w zakresie kontaktu z ofiarami przemocy

seksualnej, Wytyczne Prokuratora Generalnego, Informator dla

ofiar, poradnik dotyczący molestowania seksualnego – wszyst-

ko to są działania interwencyjne, oddziałujące na sytuację ko-

biet wówczas, gdy staną się już ofiarami przemocy. Choć Plat-

70

PRZEMOC SEKSUALNA W POLSCE – DZIAŁANIA RZĄDU

formie przyświeca cel przeciwdziałania przemocy seksualnej,

jak dotąd zajmowała się wyłącznie leczeniem jej skutków. Nie

są natomiast realizowane działania prewencyjne, zapobiegające

przemocy seksualnej. Brakuje programów oddziałujących, za-

nim chłopiec czy mężczyzna zgwałci swoją koleżankę, partnerkę,

obecną lub byłą żonę, koleżankę z pracy, podwładną, pacjentkę,

studentkę, sąsiadkę, siostrzenicę czy dziewczynę poznaną na

imprezie. Interwencja i bieżąca pomoc ofiarom nie docierają

do źródła problemu, nie wpływają na sprawców czy poten-

cjalnych sprawców, nie zmniejszają zagrożenia gwałtami. Jeśli

chcemy mówić o przeciwdziałaniu przemocy, a nie o leczeniu jej

skutków, tworzenie kompleksowego systemu pomocy powinno

być doraźną odpowiedzią na przemoc, towarzyszącą staraniom

o stworzenie społeczeństwa bez przemocy. Jak dotąd, zamiast

Platformy Działania Przeciw Przemocy Seksualnej „Stop prze-

mocy!”, mamy Platformę „Leczmy Ofiary!”.

Brak działań prewencyjnych jest najpoważniejszym zarzu-

tem wobec Platformy, a także wobec polityki państwa, każ-

dego z samorządów i każdej z instytucji dysponującej narzę-

dziami zmiany. Przytoczone na początku szacunkowe koszty

gwałtów ponoszone przez całe społeczeństwo pokazują wyraź-

nie, że w tej dyskusji argumentem nie może być brak środków

w budżecie na prowadzenie działań prewencyjnych. Właśnie

ich nieprowadzenie, a więc poniekąd akceptacja dla ogromnej

skali rozprzestrzenienia gwałtów, kosztuje dużo więcej, zarów-

no w skali mikro, jak i makroekonomicznej. Niepodejmowanie

przez państwo działań przeciwdziałających przemocy seksu-

alnej oznacza pomijanie przez władze ogromnego problemu,

dotykającego w bardzo bolesnej, ale i w bardzo namacalnej

formie znaczną liczbę osób, a pośrednio wpływającego też na

kondycję całego państwa.

71

R apoRt

5 POLSKIE MEDIA WOBEC

PRZEMOCY SEKSUALNEJ

Agnieszka Kaim

Sposób przedstawiania gwałtu w mediach wpływa na spo-

łeczne postrzeganie tego przestępstwa i jego ofiar1). Niestety,

stoi on często w sprzeczności z faktycznymi uwarunkowaniami

gwałtu2). Media powielają liczne mity na temat gwałtu, czyli

stereotypy dotyczące zarówno samej sytuacji gwałtu, jak i jego

ofiar oraz sprawców3). Do mitów tych należą m.in. przekonania

bagatelizujące konsekwencje przemocy seksualnej, przypisujące

winę ofierze; sugerujące, że zasłużyła sobie na gwałt z powodu

swojego stroju czy zachowania; łączące gwałt raczej z seksem

niż z przemocą; ukazujące typowego sprawcę jako osobę, która

nie potrafi panować nad swoim popędem, a typowy gwałt jako

napad dokonany na ulicy przez osobę nieznaną ofierze.

Mity na temat gwałtu powiązane są z wiarą w „sprawiedliwy

świat”: łatwiej nam odsunąć od siebie myśli, że też możemy być

narażone na przemoc seksualną, jeśli wierzymy, że ofiary są

same sobie winne, że gwałt nie spotyka „porządnych kobiet”,

tylko takie, które go w jakiś sposób sprowokowały, że gwałt

najczęściej zdarza się w ciemnym zaułku, a sprawcą może być

jakiś zwyrodnialec, ale na pewno nie osoba, którą dobrze zna-

my. Jednak poczucie bezpieczeństwa oferowane przez mity jest

J. Ardovini-Brooker, S. Caringella-McDonald, Media attributions of blame and

sympathy in ten rape cases, „The Justice Professional” 00, nr 5, s. -8.

K. Soothill, Editorial. Sex crime and the media, “Criminal Behaviour and Mental Health” 004, Nr 4, s. 7-0.

M.R. Burt, Cultural Myths and Supports for Rape, “Journal of Personality and Social Psychology” 980, vol. , s. 7-0.

72

POLSKIE MEDIA WOBEC PRZEMOCY SEKSUALNEJ

złudne – nie znając faktycznych uwarunkowań gwałtu i wierząc

w stereotypy, łatwo można przeoczyć potencjalnie niebezpiecz-

ne sytuacje4).

Powielanie w mediach mitów na temat gwałtu ma poważne

konsekwencje. Wpaja ono stereotypowe postrzeganie gwałtu tym

osobom, które wcześniej nie miały takich przekonań, wzmacnia

stereotypy u tych, którzy już wcześniej w nie wierzyli i wyzwala

postrzeganie konkretnych przypadków gwałtu zgodne ze ste-

reotypami, czyli w sposób umniejszający winę sprawcy5). Ofiary

gwałtu są mniej skłonne do zgłoszenia przemocy seksualnej, ja-

kiej doświadczyły, jeśli odbiega ona od stereotypu „prawdziwe-

go gwałtu”6). Mogą wierzyć w mity i nie postrzegać tego, co je

spotkało, jako gwałtu, bądź też obawiać się reakcji bliskich czy

policji. Sposób przedstawiania danego przypadku gwałtu w me-

diach może też przyczynić się do skazania bądź uniewinnienia

sprawcy. Dlatego rzetelne przedstawianie gwałtu przez dzien-

nikarzy jest niezwykle istotne. Niniejszy tekst dotyczy sposobu

ukazywania przemocy seksualnej w polskich mediach.

Ogólne tendencje w ukazywaniu przemocy

seksualnej w polskiej prasie

Z uwagi na ograniczoną objętość niniejszej publikacji, zdecy-

dowałam się zawęzić badania do analizy prasy opiniotwórczej,

tj. „Gazety Wyborczej” i „Rzeczpospolitej”, przyjmując, że punkt

widzenia przyjęty przez te dzienniki w określonych przypadkach

przemocy seksualnej często powielany jest przez inne media.

„Gazeta Wyborcza” i „Rzeczpospolita” od lat przodują bowiem

w rankingach najbardziej opiniotwórczych mediów, wyprzedza-

jąc tygodniki, radio i telewizję7).

4 L. Kahlor, D. Morrison, Television Viewing and Rape Myths Acceptance among

College Women, “Sex Roles” 007, vol. 56, s. 79-9.

5 R. Franiuk, J.L. Seefelt, J.A. Vandello, Prevalence of rape Myths in Headlines and

Their Effects on Attitudes Toward Rape, “Sex Roles” 008, vol. 58, s. 790-80.

6 S.E. Shaw, E. Nye, J. Jamel, H.D. Flowe, The print media and rape, “The Psychologist” 009, vol. , part 0.

7 Por.: roczne raporty Instytutu Monitorowania Mediów z badań Najbardziej opi-

niotwórcze media w Polsce, www.instytut.com.pl/raporty.

7

POLSKIE MEDIA WOBEC PRZEMOCY SEKSUALNEJ

R apoRt Zdecydowałam się przeanalizować prasę z lat 1995 i 2010,

aby uchwycić ewentualne zmiany w przedstawianiu przemocy

seksualnej. Zbadałam 251 tekstów wyszukanych w archiwum

„Gazety Wyborczej” i archiwum „Rzeczpospolitej” według słów

kluczowych związanych z gwałtem, przemocą seksualną i mo-

lestowaniem8), w tym 83 teksty z roku 1995 (42 z GW, 41 z Rp)

i 168 tekstów z roku 2010 (124 z GW, 44 z Rp9)).

Pierwszą obserwacją była znacząco większa w roku 2010 licz-

ba tekstów poruszających problem przemocy seksualnej wobec

kobiet, mimo że w roku 1995 kontekst również mógł sprzyjać

refleksji nad tym tematem – to właśnie wtedy po odbyciu po-

łowy kary wyszedł na wolność Mike Tyson skazany za gwałt na

Desiree Washington, w Niemczech toczyła się debata na rzecz

uznania gwałtu w małżeństwie za przestępstwo, w Polsce dzia-

łalność rozpoczęło pogotowie telefoniczne „Niebieska Linia”,

Amnesty International prowadziło międzynarodową kampanię

„Human Rights Are Women’s Right”, a w Pekinie odbyła się IV

Światowa Konferencja w sprawie Kobiet.

Częstsze pojawianie się w mediach tematu gwałtu jest zjawi-

skiem pozytywnym, świadczącym o przełamywaniu tabu wokół

tego zjawiska.

Analizowane artykuły dzielone były na teksty ogólnie odno-

szące się do tematu przemocy seksualnej i na teksty dotyczące

konkretnych przypadków przemocy seksualnej, które z kolei

przypisywane były do kategorii: sprawca znany/nieznany ofierze

i sprawca o wysokim/niskim statusie społeczno-ekonomicznym.

Wszystkie teksty były także dzielone na stereotypowe, antyste-

reotypowe (mające wymiar edukacyjny) i neutralne. Za teksty

stereotypowe uznawałam artykuły, które:

8 Pominięto artykuły dotyczące przemocy seksualnej wobec dzieci, uznając je za

oddzielny wątek, oraz nieliczne teksty dotyczące przemocy seksualnej wobec mężczyzn

(były to głównie teksty o molestowaniu przez księży i gwałtach w więzieniach).

9 Przy czym analizowany materiał nie uprawnia do wniosku o częstszym porusza-

niu tematu przemocy seksualnej przez GW niż Rp, ponieważ GW była analizowana

wraz z dodatkami lokalnymi.

74

POLSKIE MEDIA WOBEC PRZEMOCY SEKSUALNEJ

1. Bagatelizują poszczególne przypadki molestowania

i gwałtu lub całe zjawisko, np. poprzez niepoważne, żartobli-

we w zamierzeniu tytuły10), bagatelizujące sformułowania (np.

„Grzechy młodości się nie skończyły. Rozbił sportowe bmw,

wjeżdżając do ośrodka treningowego, na zgrupowaniu repre-

zentacji młodzieżowej został aresztowany pod zarzutem gwałtu

na tancerce w nocnym klubie”11), porównania („Seksafera [w Sa-

moobronie] to druga taka głośna sprawa w najnowszej historii

Radomska. Pierwsza miała miejsce w 1971 r., gdy PAP podała za

„Gazetą Radomszczańską”, że podczas koncertu pijany Niemen

pokazał publiczności gołą pupę”12), motta („Pesymista twierdzi,

że wszystkie kobiety to nierządnice. Optymista nie jest tego zda-

nia, ale ma nadzieję” [Julian Tuwim] jako motto tekstu o pro-

stytucji, stręczycielstwie i handlu kobietami13) czy wyśmiewanie

problemu wprost (np. „A kobiety w kilku krajach odkryły, że są

nagminnie seksualnie molestowane przez mężczyzn, choćby

spojrzeniami. Skala zjawiska też niebywała. Zaczęto z tym wal-

czyć i są miasta, gdzie strach się za niewiastą obejrzeć”14).

2. Powielają mit, że w gwałcie chodzi przede wszystkim

o seks, a nie o przemoc, tymczasem seksualne motywy spraw-

cy nie są konieczne dla stwierdzenia gwałtu, a przestępstwo to

częściej wiąże się z motywacją agresywną, a nie seksualną15).

Dzieje się tak np. poprzez używanie słowa „seksafera” do opisu

przypadków oskarżeń o gwałt, nadawanie artykułom tytułów

sugerujących, że chodziło przede wszystkim o seks czy flirt16),

traktowanie spraw o gwałt jak skandali obyczajowych, a nie po-

ważnych przestępstw , m.in. opisanie sprawy prezydenta Kaca-

wa w kontekście „romansów na salonach”17).

0 Np. J. Kalabiński, Języczek Packwooda, GW 08.09.995 – tekst o wymuszonym całowaniu podwładnych przez generała; W. Kostyrko, Nie gwałć męża, żono, GW

.0.995 – tekst o karalności gwałtów w małżeństwie.

M. Kołodziejczyk, Bardzo chce być ważny, Rp 05.07.00.

M. Goss, Radomsko: krajobraz po seksaferze, Rp 6.0.00.

A. Fandrejewska, Wdzięki na sprzedaż, Rp 4.0.995.

4 T. Jastrun, Epidemia narcyzmu, Rp 08.07.995.

5 M. Rodzynkiewicz, Przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i obyczajności, w:

Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, red. A. Zoll, Kraków 006.

6 Np. L. Wójcik, Sex cathedra, GW 08.04.995 – tekst o molestowaniu studentek.

7 P. Wroński, Stosunki polityczne, GW 0.0.00.

75

POLSKIE MEDIA WOBEC PRZEMOCY SEKSUALNEJ

R apoRt 3. Przyjmują perspektywę podejrzanego lub skazanego za

gwałt, wyrażają empatię wobec niego, ale nie wobec ofiary, np.

„Ma być lepiej dla naszych obywateli. […] Najgłośniejszy przy-

kład takiej sprawy to przypadek Jakuba T., skazanego za gwałt

na Brytyjce na dożywocie. Odsiaduje wyrok w Polsce, mimo że

nasz kodeks nie przewiduje takiej kary za gwałt”18).

4. Powielają mit, że ofiary są współodpowiedzialne za prze-

moc seksualną, bo prowokują mężczyzn swoim wyglądem, np.

„Konsekwencją wyzywającego stroju i makijażu jest przedmioto-

we traktowanie dziewczyny, a w skrajnym przypadku gwałt”19);

lub „Kobiety, które najczęściej padają ofiarą molestowania sek-

sualnego, mogą uniknąć wielu nieprzyjemnych sytuacji, przy-

chodząc do pracy w dłuższej spódnicy i z mniejszym dekoltem

niż na plażę. Powinny zapomnieć o wieczorowym makijażu

i fryzurze oraz o obwieszaniu się biżuterią. Chyba że mają za-

miar prowokować wyglądem przełożonych, oczekując w zamian

nawiązania z nimi bliższej przyjaźni, po której obiecują sobie

szybszy awans”20).

5. Sugerują, że ofiary są współodpowiedzialne za napaść,

gdy chodzą same po mieście, np. „Zdarzenie jest przestrogą dla

wszystkich, że kobiety nie powinny chodzić same nocą po uli-

cach”21); lub „Kobieta nie powinna wychodzić z domu sama”22).

6. Umniejszają krzywdę, jakiej doświadczają zgwałcone pro-

stytutki, poprzez opisywanie tego, co je spotkało, jako nie do

końca gwałtu (czasem poprzez przejmowanie języka sprawców,

np. określanie gwałtu mianem sprawdzania kwalifikacji na pro-

stytutkę23)).

Za powielające mity uznawałam zarówno stereotypowe opi-

nie dziennikarzy, jak i przytaczane stereotypowe wypowiedzi

osób trzecich, o ile nie były opatrzone komentarzem lub prze-

ciwstawione innemu punktowi widzenia, lecz potraktowane

8 A. Łukaszewicz, Polskie sądy powinny dopasowywać wyroki, Rp 0.09.00.

9 A. Gutowska, Demoralizacja, GW 7.06.995.

0 E. Barlik, Jak unikać nieprzyjemnych sytuacji, Rp ..995.

K. Lubiniecka, Gwałciciel schwytany w centrum, GW 7.0.00.

M. Sałwacka, Bądźmy ostrożni, ale nie panikujmy, GW 05.0.00.

H. Pasek, Gwałt w agencji towarzyskiej, Rp 7.05.995.

7

POLSKIE MEDIA WOBEC PRZEMOCY SEKSUALNEJ

jako w pełni uprawniona opinia czy wręcz podsumowanie spra-

wy, np.:

„Wszystko to razem sprawiało wrażenie sekwencji gangster-

skiego filmu i wielu Amerykanów zadawało w związku z tym

pytanie, czy tak wyobrażamy sobie wizerunek pokory i skruchy

ze strony kogoś, kto właśnie zakończył odsiadywanie 3-letnie-

go wyroku za gwałt popełniony na osobie Desiree Washington,

murzyńskiej piękności. Inni odpowiadali jednak, że Tyson nie był

wcale sprawcą przestępstwa, tylko sam stał się ofiarą, ponieważ

oskarżenie, wniesione przez panienkę, która w nocy zamiast

spać poszła z wizytą do pokoju hotelowego samotnego męż-

czyzny, z dala pachnie intrygą. Ponownie odezwały się głosy, że

proces, w wyniku którego Mistrza uwięziono, mógł mieć miejsce

tylko w Indianapolis, czyli wśród kukurydzianych pól na zacofa-

nym Środkowym Zachodzie, ponieważ w mieście »normalnym«,

jak Los Angeles albo Nowy Jork, podobne oskarżenie nawet by

nie wpłynęło do sądu, zostałoby bowiem wyśmiane”24).

Za teksty antystereotypowe (edukacyjne) uznawałam artyku-

ły, które rzetelnie edukują o prawach ofiar gwałtu, o tym, czym

jest molestowanie itp., zawierają informacje przeczące mitom na

temat gwałtu (np. „sprawcą przemocy najczęściej bywa osoba

znajoma lub partner”25)) lub sprzeciwiające się stereotypowym

przekonaniom innych („Autorki projektu twierdzą, że gwałty na

kobietach traktowane są przez polskie sądy jak incydenty oby-

czajowe wynikłe z prowokacyjnego zachowania się kobiet, a nie

jak przestępstwa. Podczas rozprawy kobieta musi udowodnić,

że nie zrobiła nic, co mogłoby sprowokować gwałt”26)).

Za teksty neutralne uznawałam takie, które ani nie powielają

mitów na temat przemocy seksualnej, ani się im nie przeciwsta-

wiają.

4 L. Matuszyńska-Kwinta, Tysonmania, czyli trzeci powrót, Rp .08.995.

5 K. Fryc, Zmusza mnie, bo mnie kocha, GW ..00.

6 E.O., Gwałt jako incydent obyczajowy, Rp 0.04.995.

77

POLSKIE MEDIA WOBEC PRZEMOCY SEKSUALNEJ

R apoRt

Wykres 1.

Przedstawianie przemocy seksualnej w polskiej prasie opiniotwórczej

w latach 1995 i 2010.

70%

60% 62%

60%

1995

50%

2010

40%

30%

28%

24%

20%

17%

10%

10%

0%

stereotypowo neutralnie antystereotypowo

Analiza tekstów prasowych pokazuje, że najwięcej, bo ok.

60%, jest przekazów neutralnych. Treści powielające stereoty-

py stanowią jednak znaczny procent. Zadziwiająco niewiele jest

treści antystereotypowych, edukujących o prawach ofiar gwał-

tu, o tym, czym jest molestowanie seksualne i jak się przed nim

bronić, o tym, gdzie szukać pomocy itp.

Jak zmienił się sposób przedstawiania

przemocy seksualnej w polskiej prasie

w ciągu ostatnich piętnastu lat?

Widzimy, że wzrosła liczba stereotypowych przedstawień

przemocy seksualnej (Wykres 1). Kiedy przeanalizuje się oba ty-

tuły oddzielnie, widać wyraźnie, że zmiana ta nastąpiła głównie

w „Rzeczypospolitej” (Wykres 2). W obu tytułach zmniejszyła

się liczba tekstów edukacyjnych, łamiących stereotypy dotyczą-

ce gwałtu i molestowania.

78

POLSKIE MEDIA WOBEC PRZEMOCY SEKSUALNEJ

Wykres 2.

Przedstawienie przemocy seksualnej w „Rzeczypospolitej” i „Gazecie Wy-

borczej” w latach 1995 i 2010.

70%

65%

60%

61%

54%

52%

50%

stereotypowo

40%

neutralnie

36%

30%

antystereotypowo

24%

22%

24%

25%

20%

15%

10%

10%

11%

0%

Rp 1995 Rp 2010 GW 1995 GW 2010

Z czego może wynikać wzrost relacji medialnych powielają-

cych mity? Badania pokazują, że prawdopodobieństwo obwinia-

nia ofiary przez media jest większe, gdy znała ona sprawcę i gdy

ma on wyższy status społeczno-ekonomiczny, zaś najbardziej

negatywnie oceniani są w mediach sprawcy nieznani ofiarom,

dokonujący napadu na ulicy czy w parku, czyli zgodnie ze ste-

reotypowym scenariuszem gwałtu27). W roku 1995 doniesienia

o sprawcy znanym ofierze i mającym wysoki status stanowiły

27% wszystkich doniesień o przypadkach przemocy na tle sek-

sualnym, a w roku 2010 już 46%, wzrosła więc liczba doniesień

o przypadkach najbardziej narażonych na stereotypowe reakcje.

Mimo że sam fakt przełamywania tabu i częstszego ujawniania

przez media takich przypadków jest pozytywny, to jednak tym

samym media częściej powielają mity. Podobne zmiany w me-

diach kanadyjskich zdiagnozowały Maria Łoś i Sharon E. Cha-

mard28).

7 J. Ardovini-Brooker, S. Caringella-McDonald, Media attributions of blame…, dz.cyt.

8 M. Łoś, S.E. Chamard, Selling newspapers or educating the public? Sexual violence

in the media, “Canadian Journal of Criminology” July 997, s. 9-8, http://www.

thepsychologist.org.uk/archive_home.cfm?volumeID=&editionID=80.

79

POLSKIE MEDIA WOBEC PRZEMOCY SEKSUALNEJ

R apoRt Jakie sprawy najczęściej ukazywane były stereotypowo?

Przeanalizowałam teksty na temat konkretnych przypadków

gwałtu pod kątem sposobu ich przedstawienia w zależności od

tego, czy sprawca znany był ofierze i czy miał wysoki czy niski

status społeczno-ekonomiczny.

Wykres 3.

Przedstawianie przemocy seksualnej a znajomość sprawcy przez ofiarę.

100%

93%

90%

80%

80%

70%

62%

60%

59%

50%

stereotypowo

41%

40%

neutralnie

32%

30%

antystereotypowo

20%

20%

10%

7%

6%

0%

0%

0%

0%

sprawca sprawca sprawca sprawca

znany nieznany znany nieznany

1995 2010 1995 2010

Wykres 4. Przedstawianie przemocy seksualnej a status społeczno-ekono-

miczny sprawcy.

90%

86%

80%

78%

70%

60%

57%

57%

50%

stereotypowo

43%

40%

39%

neutralnie

30%

antystereotypowo

20%

18%

10%

14%

0%

0%

4%

4%

0%

sprawca sprawca sprawca sprawca

wysoki status niski status wysoki status niski status

1995 1995 2010 2010

80

POLSKIE MEDIA WOBEC PRZEMOCY SEKSUALNEJ

Za typowy gwałt uważany jest napad w ciemnej uliczce do-

konany przez „psychopatę” czy osobę z marginesu społeczne-

go. Przestępstwa seksualne, które wymykają się temu scenariu-

szowi, są dokonane przez sprawcę znanego ofierze i mającego

wysoki status społeczno-ekonomiczny, traktowane są podejrzli-

wie (Skoro znała sprawcę, to może się zgodziła? Dlaczego się

z nim spotkała? Jak ten szanowany człowiek mógłby to zrobić?),

mimo że tego typu scenariusz jest częsty, bowiem sprawcy

przestępstw seksualnych wywodzą się ze wszystkich środowisk

i grup społecznych, najczęściej nie są chorzy psychicznie29), nie

byli ofiarami molestowania, są aktywni seksualnie30) i atakują

z reguły osoby sobie znane31). Odzwierciedlenie stereotypu na

temat typowej sytuacji gwałtu widać w polskiej prasie. Baga-

telizowanie napaści, sugerowanie, że tak naprawdę chodziło

o seks, obwinianie ofiary czy usprawiedliwianie sprawcy wy-

stępuje najczęściej w artykułach dotyczących przestępstw sek-

sualnych, których ofiara znała sprawcę i których sprawca miał

wysoki status społeczno-ekonomiczny – nie był recydywistą czy

osobą z patologicznego środowiska, tylko politykiem, gwiazdą

sportu, artystą, lekarzem itp.

Procent tekstów powielających stereotypy jest wysoki. Nie

można mówić o znaczącej poprawie w stosunku do roku 1995.

Co prawda w roku 2010 pojawia się niewielki procent przeka-

zów antystereotypowych w tekstach o konkretnych przypad-

kach gwałtu, ale procent stereotypowych przedstawień spraw,

w których sprawca był znany ofierze i był osobą o wysokim sta-

tusie, zmalał tylko nieznacznie. Z kolei stereotypowych przed-

stawień spraw, w których sprawca jest nieznany, było w roku

2010 aż o 13% więcej niż w roku 1995. Warto jednak podkreślić,

że efekt ten jest powiązany głównie z tekstami na temat sprawy

Jakuba Tomczaka, który został skazany za gwałt na nieznajomej

9 L.M.W. Taylor, The role of offender profiling in classifying rapists: Implications for

counselling, ”Counselling Psychology Quarterly” 99, nr 6, s. 5-48.

0 Zrozumieć przemoc na tle seksualnym, Warszawa 000.

Z. Izdebski, Profesjonalnie traktować ofiary. Wywiad przeprowadzony przez Marka Michalskiego, „Gazeta Policyjna” 004, nr 7; U.S. Department of Justice 005

National Crime Victimization Study 005; U.S. Department of Justice, Bureau of Sta-

tistics. 997 Sex Offenses and Offenders Study.

81

POLSKIE MEDIA WOBEC PRZEMOCY SEKSUALNEJ

R apoRt kobiecie w Exeter. Mimo że w takich przypadkach media raczej

solidaryzują się z ofiarą, tu solidaryzowały się ze sprawcą ze

względu na jego narodowość.

Problemem polskich mediów jest nie tylko powielanie mitów

na temat gwałtu, ale też pogoń za skandalem. Takie podejście

widać często w przypadkach gwałtów popełnionych na młodych

dziewczętach, w tym w przypadkach kazirodztwa. Media, nie

tylko tabloidy, szokują niepotrzebnie ujawniając najintymniejsze

szczegóły zajścia i stosując skandalizujące porównania, jak „pol-

ski Fritzl”, naznaczające także ofiarę32). Tego rodzaju pogoń za

skandalem często odbywa się ze szkodą dla osoby pokrzywdzo-

nej lub jej najbliższych. Pani Katarzyna Kulpa, matka zgwałco-

nej i zamordowanej Mai, wspomina agresywnych dziennikarzy,

którzy zaraz po zbrodni zdobyli jej numer telefonu i obiecywali

profity w zamian za wywiad33).

Poza analizą tekstów dotyczących konkretnych przypadków

przemocy zbadałam także artykuły poruszające ogólnie prob-

lem przemocy seksualnej. Nie było ich wiele, od kilku do kilku-

nastu rocznie, łącznie 47. Wśród nich edukacyjnych, antystereo-

typowych było 24, czyli 51%, a stereotypowych 19%.

Reakcje mediów na poszczególne przypadki

przemocy seksualnej

Jak wynika z przeprowadzonego badania, polskie media

nadal powielają mity na temat gwałtu, zwłaszcza gdy opisują

głośne przypadki przemocy seksualnej osób o wysokim statusie

społeczno-ekonomicznym (np. gwiazd, polityków) wobec osób

im znanych (np. podwładnych, znajomych). Przykłady można

mnożyć. Warto tu wymienić chociażby reakcje na zatrzymanie

Romana Polańskiego, aresztowanego w Szwajcarii po 31 latach

unikania kary za współżycie z trzynastoletnią dziewczynką.

Relacje medialne były pełne stereotypów przypisujących winę

ofierze – chętnie relacjonowały one agresywne wypowiedzi

w obronie reżysera, sugerujące np., że trzynastolatki są sobie

J. Klimowicz, W. Więcko, Kazirodca chce mówić, GW 04.0.00.

K. Lubiniecka, Pani Kasiu, pani córka nie żyje, GW 04..00.

82

POLSKIE MEDIA WOBEC PRZEMOCY SEKSUALNEJ

winne, bo właściwie same pchają się mężczyznom do łóżka34),

a ta konkretna ofiara zapewne była prostytutką35). Również sami

dziennikarze pisali krzywdzące opinie, np. Seweryn Blumsztajn

wsławił się wówczas tekstem, w którym stwierdził, że wybitnym

artystom wolno więcej i dodał:

„Nie usprawiedliwiam tego, co zrobił Polański. Apeluję tylko

o pokorę wobec wielkiego talentu. To dar, wobec którego jeste-

śmy bezradni w naszych sądach moralnych. Mogę oczywiście się

puszyć, jaki jestem szlachetny – nigdy nie prowadziłem się tak

źle jak Polański. No i co z tego, skoro nie potrafię dokonać cze-

goś tak wybitnego jak on”36).

Zabrakło wówczas zdecydowanej reakcji mediów na zniewa-

żanie ofiar przemocy seksualnej i umniejszanie krzywdy, jakiej

doznają. Jak zauważa Roman Kurkiewicz, jeśli chodzi o przemoc

wobec kobiet, „język mediów bywa bardzo często językiem

oprawców”37).

Czasami media powielają mity poprzez specyficzne skupia-

nie się na sytuacji ofiary przemocy, np. analizują jej przeszłość,

wcześniejsze kontakty seksualne itd., tak jakby od tego zależało,

czy dana osoba zasługuje na ochronę przed przemocą. Analizując

niektóre relacje medialne, można dojść do wniosku, że najlepiej

jest, jeśli ofiara nie odbiega od wyidealizowanego obrazu, jeśli

w chwili gwałtu była skromnie ubraną dziewicą. W przeciwnym

razie może ją czekać medialny lincz, tak jak spotkało to poko-

jówkę oskarżającą o gwałt szefa Międzynarodowego Funduszu

Walutowego Dominique’a Strauss-Kahna.

Media manipulują także samymi tytułami, które często mają

szokować i wprowadzają w błąd, np. tytuł Strauss-Kahn zwol-

niony z aresztu. Pokojówka przyznaje, że skłamała sugeruje, że

4 Stalińska broni Polańskiego: 13-latki same pchają się do łóżka, Gazeta.pl,

9.09.009.

5 Zanussi broni Polańskiego: 30 lat temu skorzystał z usług nieletniej prostytutki, Gazeta.pl, 8.09.009.

6 S. Blumsztajn, O pokorę wobec talentu apeluję, GW 0.09.009.

7 R. Kurkiewicz, Pseudoszarmanckością w standardy. Czy możliwa jest polityka

równości płci w polskich mediach? w: Gendermeria. Raport z wyników monitoringu, Fundacja Feminoteka, Warszawa 008, s. 6.

8

POLSKIE MEDIA WOBEC PRZEMOCY SEKSUALNEJ

R apoRt kobieta przyznała się do postawienia fałszywego oskarżenia

o gwałt. Tymczasem w tekście czytamy:

„Dziś pokojówka przyznała, że nie powiedziała wcześniej

prawdy o tym, co stało się po incydencie ze Strauss-Kahnem.

Okazuje się, że po ataku kobieta posprzątała jeszcze jeden po-

kój, czemu wcześniej zaprzeczała. Według »New York Timesa«,

wątpliwości nie budzi samo oskarżenie o próbę gwałtu, ponie-

waż przeprowadzone badania medyczne dowodzą, że między

Strauss-Kahnem a kobietą doszło do kontaktu seksualnego, ale

raczej przekazane przez nią informacje na temat okoliczności

zdarzenia i jej przeszłości. Pewne nieścisłości wykryto też w zło-

żonym przez kobietę wniosku o azyl”38).

Kłamstwo dotyczyło zatem czegoś innego. Jednak nawet

kłamstwo z przeszłości, jak nieprawda we wniosku o azyl, może

być wykorzystane przeciwko ofierze, gdyż za godne ochrony

przed przemocą uznaje się przede wszystkim kobiety o nieskazi-

telnej przeszłości, często niejako przyjmując założenie, że inne

najwyraźniej „same chciały” lub są elementem spisku przeciwko

domniemanym sprawcom.

Doniesienia medialne pomniejszają powagę przestępstwa,

jakim jest gwałt, poprzez jego seksualizację i bagatelizowanie

przemocowego wymiaru39). Przekonanie, że gwałt to coś błahe-

go, związanego przede wszystkim z seksem, a nie z przemocą,

szczególnie często powielane było w ostatnich latach. Ogromną

karierę w mediach zrobiło bowiem słowo „seksafera”, początko-

we używane w kontekście oskarżeń Anety Krawczyk wobec An-

drzeja Leppera i Stanisława Łyżwińskiego, później także w opisie

innych przypadków przemocy seksualnej, np. sprawy prezyden-

ta Olsztyna. Sytuacja, w której osobę podejrzaną o gwałt okre-

śla się mianem „bohatera seksafery”, sprawia wrażenie, że to

przestępstwo to tak naprawdę nic złego, a wręcz swoisty powód

do dumy40). Zrównywanie obyczajowych skandali z przypadkami

8 Strauss-Kahn zwolniony z aresztu. Pokojówka przyznaje, że skłamała, Gazeta Wyborcza, .07.0.

9 J. Ardovini-Brooker, S. Caringella-McDonald, Media attributions of blame…, dz.cyt.

40 M. Kowalewski, Małkowski stara się o powrót do ratusza, Rp 05.0.00.

84

POLSKIE MEDIA WOBEC PRZEMOCY SEKSUALNEJ

gwałtu i molestowania stało się bardzo popularne i dokonywa-

ne jakby zupełnie bezrefleksyjnie. Innym rażącym przykładem

tego zjawiska jest tekst Seks niszczy kariery polityków Dominika

Uhliga. Opisując „kariery, które pogrzebał seks”, przywołuje on

zarówno afery związane z romansami na szczytach władzy, jak

i sprawy dotyczące przemocy seksualnej, np. aferę wokół pre-

zydenta Olsztyna Czesława Małkowskiego oskarżonego o gwałt

i molestowanie urzędniczek czy przypadek prezydenta Izraela

Mosze Kacawa skazanego za gwałty na podwładnych41).

Media hołdują także mitowi, że gwałt to tylko wymuszony

stosunek. Tymczasem zgwałceniem w rozumieniu art. 197 k.k.

jest także doprowadzenie drugiej osoby do poddania się innej

czynności seksualnej wbrew jej woli. Gwałtem może zatem być

także dotykanie intymnych części ciała ofiary42). Polscy dzienni-

karze i dziennikarki zdają się jednak nie rozumieć takiej możli-

wości. Było to szczególnie widoczne przy relacjonowaniu przy-

padku Ani z Gdańska, która popełniła samobójstwo po napaści

dokonanej przez kolegów z klasy, kiedy to dziennikarze opisy-

wali inną czynność seksualną dokonaną na dziewczynie (roze-

branie i dotykanie miejsc intymnych), a określali tego rodzaju

przemoc mianem „udawanego gwałtu”43).

Podsumowanie

Stereotypy na temat przemocy seksualnej nadal są powszech-

ne w polskiej prasie. W ciągu ostatnich piętnastu lat nie nastą-

piła znacząca zmiana na lepsze. Częściej pisze się o przemocy

seksualnej, przestaje to być temat tabu, ale nadal około 25%

artykułów powiela mity na temat gwałtu. W „Rzeczypospolitej”

nastąpił znaczący wzrost liczby tekstów stereotypowych, czyli ba-

gatelizujących przypadki gwałtu i molestowania, sugerujących,

że w gwałcie chodzi o seks, a nie o przemoc, przyjmujących per-

spektywę sprawcy, przypisujących winę za gwałt kobietom, któ-

4 D. Uhlig, Seks niszczy kariery polityków, GW 5.0.0.

4 J. Polanowski, Przemoc seksualna, „Niebieska Linia” 00, nr .

4 A. Kaim, Przemoc bagatelizowana. Mity na temat gwałtu, „Unigender”, nr 6-7.

85

POLSKIE MEDIA WOBEC PRZEMOCY SEKSUALNEJ

R apoRt ra rzekomo „prowokują wyglądem” i zachowaniem, czy umniej-

szających krzywdę, jakiej doznają zgwałcone prostytutki.

Wzrost stereotypów jest związany z tym, że w ostatnich latach

ujawniono wiele przypadków przemocy seksualnej dokonanej

przez osoby o wysokim statusie społecznym, a takie przypadki,

niezgodne ze stereotypowym scenariuszem gwałtu, narażone są

na największe niezrozumienie. Przykłady takich spraw, to m.in.

oskarżenie Andrzeja Leppera i Stanisława Łyżwińskiego przez

Anetę Krawczyk, oskarżenie Dominique’a Strauss-Kahna przez

pokojówkę, oskarżenie prezydenta Olsztyna Czesława Małkow-

skiego przez podwładne czy zatrzymanie Romana Polańskiego

oskarżonego o współżycie z małoletnią.

Niewiele jest tekstów edukacyjnych, dostarczających rzetel-

nej wiedzy na temat uwarunkowań gwałtu. Zauważyć można za

to problem, jakim jest medialna pogoń za skandalem, która od-

bywa się często bez poszanowania praw ofiary i jej najbliższych

do prywatności.

Ze względu na duży wpływ społeczny, jaki mają mity zwią-

zane z gwałtem powielane przez media, konieczne jest podej-

mowanie inicjatyw edukujących dziennikarzy i dziennikarki.

Zalecane byłoby stworzenie i egzekwowanie zasad etycznych

dotyczących pisania o przemocy seksualnej tak, aby media jej

nie bagatelizowały i nie przypisywały winy ofiarom. Zgodne ze

stereotypami reakcje mediów na dany przypadek przemocy sek-

sualnej mogą wpłynąć na to, że inne ofiary w podobnej sytuacji

mogą nie złożyć doniesienia o krzywdzie, jaka je spotkała, bojąc

się podobnego ostracyzmu.

Należy zwracać uwagę m.in. na język używany do opisu przy-

padków przemocy seksualnej i nie powielać bagatelizujących

określeń typu „seksafera”.

8

GWAŁT NA RANDCE

I PROBLEM PRZEMOCY

WOBEC DZIEWCZĄT W GRUPIE

RÓWIEŚNICZEJ

Joanna Piotrowska, Alina Synakiewicz

Kiedy media opisują przypadki przemocy w relacjach rówieś-

niczych, której sprawcami są chłopcy, nie podają płci sprawcy.

Pisze się i mówi, że mamy do czynienia z agresją nastolatków

lub z problemem przemocy wśród młodzieży. Zupełnie inaczej

dzieje się, gdy to dziewczęta stają się sprawczyniami przemocy –

wtedy media biją na alarm. „Dziewczyny są coraz bardziej agre-

sywne”, „Dziewczyny się biją” – to tylko niektóre tytuły, które

pojawiły się w ostatnim czasie. Możemy więc odnieść wrażenie,

że problem z agresją mają w Polsce wyłącznie dziewczęta.

Jak podaje policja: „Analiza danych pokazała, że na przestrze-

ni lat 1999-2010 liczba młodych kobiet podejrzanych o popełnie-

nie […] przestępstw rosła najszybciej np.:

•

o 169% wzrosła liczba dziewcząt do 16. roku życia podejrza-

nych o bójki i pobicia, podczas gdy wzrost liczby chłopców

w tej kategorii wyniósł 55%,

•

o ponad 176% wzrosła liczba dziewcząt do 16. roku życia po-

dejrzanych o zniszczenie i uszkodzenie mienia, podczas gdy

wzrost liczby chłopców w tej kategorii wyniósł 38,3%,

•

o 61% wzrosła liczba dziewcząt do 16. roku życia podejrza-

nych o spowodowanie uszczerbku na zdrowiu, podczas gdy

wzrost liczby chłopców w tej kategorii wyniósł 20%,

•

o 14,2% zmalała liczba dziewcząt do 16. roku życia podej-

rzanych o przestępstwa rozbójnicze, podczas gdy liczba

chłopców w tej kategorii zmalała o prawie 30%.

87

GWAŁT NA RANDCE I PROBLEM PRZEMOCY WOBEC DZIEWCZĄT

W GRUPIE RÓWIEŚNICZEJ

R apoRt Podobne tendencje można zaobserwować w kategorii wie-

kowej 17-20 lat. Wzrosła o 16% liczba kobiet podejrzanych

o spowodowanie uszczerbku na zdrowiu, podczas gdy liczba

mężczyzn zmalała o 14,9%. Podobnie wygląda sytuacja w przy-

padku bójek i pobić: wzrost liczby kobiet o 34,5%, wzrost liczby

mężczyzn tylko o 0,3%.”

A jednak, gdy spojrzymy uważniej na statystyki policyjne

i przyjrzymy się liczbom a nie tylko procentom, dostrzeżemy,

że choć skala przemocy ze strony dziewcząt zwiększa się, to

nadal jest nieporównywalnie mniejsza od skali przemocy sto-

sowanej przez chłopców.

Weźmy dane z roku 2009:

podejrzani w wieku do 16 lat podejrzani w wieku 17- 20 lat

kwalifikacja prawna

mężczyźni

kobiety

mężczyźni

kobiety

spowodowanie uszczerbku na zdrowiu

2.562

404

1.248

58

udział w bójce lub pobiciu

5.121

1.208

6.106

269

przestępstwa rozbójnicze

3.924

362

3.822

151

niszczenie, uszkodzenie mienia

4.543

362

4.671

107

RaZEM

16. 150

2.336

15.847

585

Jak wynika z tego zestawienia, dziewczęta do 16. roku życia

stanowią 12,7% sprawców, zaś chłopcy – 87,3%. W przypadku

osób powyżej 17 roku życia mężczyźni stanowią 85,7% spraw-

ców. Trudno zatem powiedzieć, że to dziewczęta mają większy

niż chłopcy problem z agresją. Oczywiście, problem przemocy ze

strony młodzieży powinien być nagłaśniany bez względu na to,

kto tę przemoc stosuje. Jednak niepokoi fakt, że gdy stosują ją

chłopcy, media i instytucje nie zwracają uwagi na płeć sprawcy,

choć ewidentnie ma ona związek z przemocą. Kiedy natomiast

dziewczęta stosują przemoc, płeć jest wyraźnie podkreślana.

88

GWAŁT NA RANDCE I PROBLEM PRZEMOCY WOBEC DZIEWCZĄT

W GRUPIE RÓWIEŚNICZEJ

Gwałt na randce – poważny problem

W Polsce nie słyszymy o problemie przemocy w związkach

nastolatków, o gwałtach na randce, molestowaniu seksualnym

dziewcząt; może się on wydawać społecznie nikły w porównaniu

z bezkresem przemocy, do jakiej dochodzi w związkach małżeń-

skich osób dorosłych. „Tymczasem statystyki, przede wszystkim

amerykańskie, bo takimi głównie dysponujemy, biją na alarm.

Przemoc w związkach nastolatków jest podobnie nasilona, jak

to, co dzieje się w relacjach dorosłych” – pisała rok temu w piś-

mie „Niebieska Linia” Agnieszka Czapczyńska, terapeutka zaj-

mująca się przemocą. Amerykańskie statystyki pokazują, że:

•

12% respondentek badań dotyczących przemocy wobec ko-

biet podaje, że było nagabywanych seksualnie przed osiąg-

nięciem 18 roku życia,

•

większość gwałtów nie dzieje się w „ciemnym parku”. 6 na

10 gwałtów na młodych kobietach wydarzyło się w ich włas-

nych domach, domach przyjaciół lub dalszej rodziny,

•

38% ofiar gwałtów to kobiety w wieku 14-17 lat,

•

20% nastolatków podaje, że zostało uderzonych pięścią,

spoliczkowanych lub popchniętych przez partnera/kę,

•

najbardziej narażone na przemoc w związku są młode ko-

biety w wieku 16-24 lat,

•

ok. 10% nastolatków doświadczyło przemocy werbalnej lub

fizycznej, której sprawcą był partner/partnerka znajdujący/a

się pod wpływem alkoholu,

•

14% nastolatków podaje, że było zastraszanych przemocą

fizyczną przez swojego partnera/rkę w celu uniknięcia roz-

stania,

•

nastolatki, które identyfikują się jako geje, lesbijki czy oso-

by biseksualne, doświadczają podobnej przemocy jak osoby

heteroseksualne,

•

w roku 2001 w USA ponad 97.000 studentów wieku 18-24

lat było ofiarami przemocy seksualnej pod wpływem alko-

holu na „imprezie” czy gwałtu na randce,

•

poważnym czynnikiem ryzyka przemocy na randce jest nie-

pełnosprawność ofiary.

89

GWAŁT NA RANDCE I PROBLEM PRZEMOCY WOBEC DZIEWCZĄT

W GRUPIE RÓWIEŚNICZEJ

R apoRt W Polsce, gdzie nikt regularnie nie monitoruje problemu

przemocy i przemocy seksualnej wobec dziewcząt, podobnych

danych jest bardzo mało, co nie znaczy, że problem nie istnieje.

„Gwałt na randce” – termin powszechnie znany i opisany w Sta-

nach Zjednoczonych i krajach Unii Europejskiej nie jest praktycz-

nie używany w Polsce. Jest objęty takim samym, jeśli nie więk-

szym tabu, jak termin „gwałt małżeński”. Jedyne polskie badania

dotyczące przemocy seksualnej dotykającej młodzieży pocho-

dzą z roku 2008. Były to badania ankietowe przeprowadzone

wśród ok. 850 uczniów i uczennic z 60 krakowskich gimnazjów.

Przeprowadzili je naukowcy z Instytutu Socjologii UJ z inicjaty-

wy Fundacji Rozwoju Społecznego DEMOS oraz krakowskiego

samorządu. Wynika z nich, że około 14% krakowskich gimna-

zjalistów i gimnazjalistek doświadczyło przemocy seksualnej.

Jej ofiarami najczęściej padały dziewczęta. Wśród form prze-

mocy seksualnej przeważają akty molestowania słownego, ale

zdarzają się też gwałty. W 68% owa przemoc lub wykorzystanie

polegały na tzw. komentarzach seksualnych. Według naukow-

ców, molestowanie słowne jest najlżejszą formą wykorzystywa-

nia seksualnego dzieci. 36% ofiar wskazało na obnażanie, 16%

– dotykanie miejsc intymnych, 15% – stosunek seksualny, a 4%

– udział w pornografii. W każdej z przebadanych form przemo-

cy seksualnej grupą ofiar zdecydowanie bardziej narażoną były

dziewczęta.

Wyniki polskich badaczy są porównywalne do tych uzyska-

nych w badaniach przeprowadzonych w roku 2006 przez UNICEF.

Wykazały one, że dziewczęta w wieku szkolnym w Europie do-

świadczają różnych form przemocy (w tym przemocy seksualnej)

znacznie częściej niż chłopcy. W Niemczech np. 16% dziewcząt

przed 16 rokiem życia pada ofiarą przemocy (fizycznej, seksual-

nej, psychologicznej). Należy przypuszczać, że skala problemu

jest podobna we wszystkich krajach UE. O ile jednak w innych

krajach problem jest rozpoznany, opisany i regularnie badany,

o tyle w Polsce badania na temat przemocy w grupach rówieśni-

czych rzadko uwzględniają zmienną płci. Na przykład program

społeczny „Szkoła bez przemocy” („Diagnoza szkolna” 2007

oraz 2008) prowadzi badania z uwzględnieniem płci sprawców,

90

GWAŁT NA RANDCE I PROBLEM PRZEMOCY WOBEC DZIEWCZĄT

W GRUPIE RÓWIEŚNICZEJ

ale nie odnotowuje płci ofiar. W niezwykle przyjaźnie sformuło-

wanych podręcznikach tej inicjatywy, także tych skierowanych

do uczniów, nigdzie nie występuje sformułowanie skierowane

wprost do dziewcząt, nie stosuje się żeńskich końcówek, nie

wyjaśnia specyfiki agresji wobec dziewcząt i wśród dziewcząt

(mimo że ten aspekt program uwzględnia w szkoleniach dla na-

uczycieli). Fundacja Feminoteka w roku 2008 w opracowała ra-

port krytyczny na temat realizowania polityki równości płci oraz

działań związanych z przeciwdziałaniem przemocy ze względu

na płeć w polskiej szkole. Z raportu wynika, że poza kilkoma wy-

jątkami w polskiej szkole takie działania nie są prowadzone.

Konieczna edukacja

Na forach międzynarodowych czy unijnych, gdy mowa o prze-

mocy, niemal zawsze podkreślany jest problem przemocy ze

względu na płeć. Przemocy wobec dziewcząt zakazuje Dekla-

racja Pekińska ONZ z roku 1995, a jej dokument programowy

– Pekińska Platforma Działania, która stała się podstawą do

formułowania licznych dyrektyw Unii Europejskiej dotyczących

równości, wskazuje szereg rekomendacji, mających na celu rów-

nouprawnienie dziewczynek i przeciwdziałanie przemocy wo-

bec nich. Należy do nich m.in. wprowadzanie do programów

edukacyjnych nauczania o prawach kobiet i przeciwdziałaniu

przemocy wobec kobiet oraz prowadzenie statystyk osób mło-

docianych z uwzględnieniem płci.

Tymczasem w Polsce skala przemocy wobec dziewcząt w ogó-

le nie jest monitorowana. Statystyki policyjne wykazują liczbę in-

terwencji w sprawie przemocy domowej czy przemocy w szkole

bez wskazywania na płeć ofiary czy osoby, która o interwencję

prosiła. W rekomendacjach dla rządu dotyczących skuteczniej-

szej walki z przemocą w rodzinie wobec kobiet, zamieszczonych

w raporcie krytycznym opracowanym przez Fundację Femino-

teka Kogo chronimy przed przemocą? Dwa lata ustawy z dnia 29

lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Warszawa

2007), zalecałyśmy „większe zwrócenie uwagi na profilaktykę

przemocy i propagowanie działań profilaktycznych oraz wpro-

91

GWAŁT NA RANDCE I PROBLEM PRZEMOCY WOBEC DZIEWCZĄT

W GRUPIE RÓWIEŚNICZEJ

R apoRt wadzenie do szkół programów profilaktyki przemocy skiero-

wanych do dziewcząt”. Jednak, choć skala zjawiska przemocy

rośnie, od tamtej pory nie wprowadzono w polskich szkołach

działań profilaktycznych uwzględniających kwestie stereotypów

płciowych.

Sama młodzież uważa przemoc za najważniejszy problem

w szkole („Diagnoza szkolna 2008”). Psycholog Ewa Czemierow-

ska, jedna z koordynatorek akcji „Szkoła bez przemocy”, zauwa-

ża, że mimo pozornego alarmu rozniecanego od czasu do cza-

su przez media, ani nauczyciele, ani dzieci i rodzice nie wiedzą

dokładnie, czym jest przemoc, ponadto nie zdają sobie sprawy,

jakie mogą być jej skutki. A przecież nawet popychanie, wyśmie-

wanie, przewracanie, poklepywanie po pupie czy żarty mogą

na całe życie naruszyć poczucie wartości ofiary. Agresywne za-

chowania młodzieży biorą się nie tylko z Internetu i telewizji,

ale przede wszystkim z domu. Badania wykazują, że uczniowie

z rodzin patologicznych, niepełnych lub placówek opiekuńczych

najczęściej są sprawcami lub ofiarami przemocy. Potwierdza

to Anna Giza-Poleszczuk, która prowadziła badania CBOS w ra-

mach akcji „Szkoła bez przemocy”. Uważa ona, że nasiąknięta

agresją młodzież przenosi do szkoły wzorce domowego funkcjo-

nowania. A dokładniej – przenosi brak umiejętności komuniko-

wania się ze światem: niemówienie o uczuciach, brak zaufania

do bliskich, brak asertywności, nieumiejętność nieagresywne-

go rozwiązywania problemów oraz rozwiązywania problemów

w ogóle, brak pewności siebie.

Młodzież gimnazjalna i licealna znajduje się w trudnym okre-

sie rozwoju psychoseksualnego. To czas poszukiwania tożsamo-

ści, wchodzenia w nowe role społeczne, podejmowania decyzji

na temat dorosłego życia, czemu często towarzyszy poczucie

zagubienia. Dodatkowo są to lata, w których następuje zmiana

szkoły, grupy rówieśniczej, co również powoduje niepokój i lęk.

Często młodzież w tym okresie podejmuje ryzykowne zachowa-

nia, w tym takie, które są nacechowane przemocą. Dziewczęta

w tym wieku narażone są nie tylko na przemoc ze strony do-

rosłych czy też rówieśników, ale również ze strony starszych

dziewcząt i swoich rówieśniczek. Przemoc ta ma głównie cha-

92

GWAŁT NA RANDCE I PROBLEM PRZEMOCY WOBEC DZIEWCZĄT

W GRUPIE RÓWIEŚNICZEJ

rakter psychiczny i objawia się głównie w wyzwiskach, obma-

wianiu, izolowaniu od grupy. Dziewczęta często wstydzą się

powiedzieć o tych doświadczeniach nauczycielom czy swojej

rodzinie, nie potrafią reagować w takiej sytuacji i nie wiedzą,

gdzie szukać pomocy. Na to nakłada się szczególna sytuacja do-

rastania i pierwszych kontaktów seksualnych. Trudna zwłaszcza

dla dziewcząt w ostatnich klasach gimnazjum i w wieku liceal-

nym, które są bardziej narażone na niechciane doświadczenia

seksualne. Wiele nastolatek doświadcza presji seksualnej ze

strony partnerów, z którymi się spotykają. Te formy przemocy

objawiają się przez werbalne lub niewerbalne przekazy, przez

przemoc fizyczną i seksualną (napastowanie seksualne w szkole,

gwałty na randkach).

Wedle danych ze Stanów Zjednoczonych, na 339 nastolatek

przebadanych w ankiecie, 28% określiło, że były nakłaniane lub

miały stosunek seksualny wbrew ich woli. Badania te dowiodły,

że w większości przypadków dziewczęta nie mówią o tego ro-

dzaju wydarzeniach rodzicom czy też osobom, które mogłyby

zaoferować im potrzebną pomoc. Podobnie jest w Polsce. Jak

wynika z przytoczonych wcześniej badań w krakowskich szko-

łach, 27% dzieci nie informuje nikogo o przypadku wykorzysta-

nia, 40% ofiar powiadomiło kogoś o przypadku wykorzystania

tuż po fakcie, a 33% dopiero po jakimś czasie. Pozostałe zacho-

wały to w całkowitej tajemnicy. Z badań tych wynika także, że

dzieci, które padły ofiarą przemocy seksualnej, poszukują póź-

niej pomocy najczęściej u rówieśników i rodziców, a znacznie

rzadziej w powołanych do tego instytucjach.

Media, szkoła, rodzina

Czasopisma dla młodzieży („Bravo”, „Bravo Girl”, „Popcorn,

„Dziewczyna” itp.) przedstawiając dziewczęta jako bierne, niea-

sertywne i skoncentrowane na wyglądzie, utrwalają negatywne

stereotypy płci i – co za tym idzie – przyczyniają się do tego, że

dziewczęta tracą zdolność skutecznej obrony przed przemocą.

Promowanie przez czasopisma określonego modelu sylwetki

skutkuje takimi zachowaniami autoagresywnymi, jak np. buli-

9

GWAŁT NA RANDCE I PROBLEM PRZEMOCY WOBEC DZIEWCZĄT

W GRUPIE RÓWIEŚNICZEJ

R apoRt mia czy anoreksja. Z kolei chłopcy w związku z funkcjonującym

w kulturze młodzieżowej oraz w grupach rówieśniczych mode-

lem męskości, który promuje postawę „macho”, często zacho-

wują się agresywnie w stosunku do kolegów oraz dziewcząt,

z którymi są w relacjach intymnych. Konieczne jest podjęcie

specjalnych działań adresowanych do chłopców: uczenie ich sza-

cunku i partnerstwa oraz umiejętności radzenia sobie z agresją.

Szczególnie, że – jak wynika z raportu Fundacji Feminoteka ( Śle-

pa na płeć – edukacja równościowa po polsku. Raport krytyczny,

2008), to chłopcy są bardziej narażeni na niepowodzenia szkolne

i ich negatywne skutki, np. częściej niż dziewczęta przenoszeni

są do szkół specjalnych. Jak dotąd jednak, zajęć dla chłopców

z profilaktyki przemocy praktycznie w Polsce się nie prowadzi.

Należy także zwrócić uwagę na trudności wynikające z wieku

dorastania, takie jak podejmowanie czynności seksualnych, na-

śladowanie dorosłych w rozładowywaniu stresu czy sposobach

spędzania wolnego czasu (picie alkoholu, zażywanie narkoty-

ków itp.) W ciągu ostatnich lat obniżył się wiek inicjacji seksu-

alnej w Polsce. W ostatnim raporcie „Szkoła bez przemocy” do

aktywności seksualnej przyznaje się 49% uczniów, w tym w cią-

gu ostatniego roku przybyło uczniów w grupach młodszych (14-

15 lat). Niechęć państwa do włączenia edukacji seksualnej do

systemu nauczania, brak rzetelnej wiedzy rodziców oraz wielu

pedagogów i pedagożek, powoduje wzrost liczby ryzykownych

zachowań seksualnych młodzieży i nasilanie się zjawiska prze-

mocy seksualnej, której ofiarami są głównie dziewczęta. Dlatego

ważne jest, by dziewczęta jak najwcześniej informować o tym,

jakie zachowania wobec nich mogą skutkować przemocą, jak

rozpoznawać sygnały dotyczące tego zjawiska i jak reagować.

Chłopców natomiast należy uczyć, że takie zachowania są na-

ganne i powinny spotkać się z dezaprobatą społeczną.

Ponieważ stereotypy płciowe są jednym z głównych źródeł

przemocy ze względu na płeć, ich wyeliminowanie nie tylko

z podręczników szkolnych, ale także z całego procesu naucza-

nia jest dla nas jedną z priorytetowych kwestii. Stąd nasze re-

komendacje:

94

GWAŁT NA RANDCE I PROBLEM PRZEMOCY WOBEC DZIEWCZĄT

W GRUPIE RÓWIEŚNICZEJ

1) Polski system oświatowy nie przewiduje badań przy użyciu

wskaźników wrażliwych na płeć, stąd pierwszą rekomendacją

jest przeprowadzenie takich badań na szczeblu lokalnym i kra-

jowym.

2) Władze oświatowe powinny uwzględniać zagadnienie

równości kobiet i mężczyzn we wszystkich prowadzonych przez

siebie programach i działaniach. Powinny inspirować nauczycie-

li i nauczycielki do podejmowania w szkole tematów związanych

z równością płci i tak wpływać na kształt debaty publicznej, by

tematyka równościowa przestała być traktowana jako tematyka

marginalna i mało znacząca.

3) W programach kształcenia i doskonalenia nauczycieli i na-

uczycielek należy uwzględnić szeroko rozumianą problematykę

emancypacyjną i antydyskryminacyjną. Należy uwrażliwiać na

problemy związane ze stereotypowym postrzeganiem ról płcio-

wych, na znaczenie, jakie w procesie socjalizacji mają przeko-

nania i oczekiwania nauczycieli i nauczycielek wobec uczniów

i uczennic. Należy także zwracać uwagę na język, jakim posłu-

gują się nauczycielki i nauczyciele.

4) Konieczne jest stworzenie programów profilaktycznych

z zakresu prewencji przemocy (w szczególności przemocy do-

mowej, w szkołach z uwzględnieniem rozkładu płciowego), al-

koholizmu i narkomanii. Programy powinny być konsultowane

z partnerami społecznymi: środowiskiem nauczycielskim, spe-

cjalistami/ specjalistkami z danych dziedzin, organizacjami po-

zarządowymi.

5) Konieczna jest zmiana treści edukacyjnych w podręczni-

kach połączona ze zmianą języka (stosowanie języka nieopre-

sywnego i neutralnego płciowo). Autorzy/ autorki programów

edukacyjnych i podręczników, jak również wydawcy/ wydawczy-

nie powinni/powinny uwzględniać zasadę równego traktowania

kobiet i mężczyzn i nie umieszczać w swoich pracach żadnych

treści dyskryminujących ze względu na płeć, wiek, rasę, wyzna-

nie oraz orientację seksualną. Nie powinni/ powinny wzmacniać

stereotypów i utrwalać tradycyjnego podziału ról, krzywdzące-

95

GWAŁT NA RANDCE I PROBLEM PRZEMOCY WOBEC DZIEWCZĄT

W GRUPIE RÓWIEŚNICZEJ

R apoRt go kobiety i inne grupy defaworyzowane. Podręczniki powinny

odzwierciedlać różnorodność świata społecznego, dając wska-

zówki, jak radzić sobie z innością.

6) Konieczne jest stworzenie apolitycznego centrum kom-

petencji w zakresie równości płci jako miejsca, w którym będą

dokonywane ekspertyzy, analizy i oceny programów nauczania,

podręczników, programów oraz podstawy programowej.

7) Konieczne jest wprowadzenie obowiązkowej i wolnej od

ideologii edukacji seksualnej do szkół, dostosowanej do wieku

i poziomu dojrzałości uczniów. Uprawnione do prowadzenia za-

jęć z tego przedmiotu powinny być osoby po studiach podyplo-

mowych z edukacji seksualnej.

Tekst przygotowany na konferencję w 00 roku “Dlaczego dziewczęta są agresywne.

Szkoła wobec problemu przemocy ze względu na płeć” został też opublikowany w Spo-

łecznym Monitorze Edukacji.

9

7 CHCĘ O TYM ZAPOMNIEĆ…

PSYCHOLOGICZNE

KONSEKWENCJE GWAŁTU

Agnieszka Czapczyńska

„Znaliśmy się od kilku lat, ale nigdy nie zwracałam na nie-

go uwagi. Dopiero pod koniec trzeciej klasy liceum jakoś mnie

zainteresował i zaczęliśmy się spotykać. Tak po koleżeńsku:

chodziliśmy do kina, czasem przychodziłam do niego do domu

oglądać razem filmy. Trochę się całowaliśmy, ale nic więcej. Kie-

dyś zaprosił mnie do siebie, gdy nikogo nie było, piliśmy piwo

i słuchaliśmy muzyki. Było fajnie. Przytulaliśmy się, ale on był

coraz bardziej natarczywy. Mówiłam mu, że nie chcę tego robić,

ale nie słuchał. Zaczęłam się bać, wyrwałam się do przedpokoju.

Przewrócił mnie, szarpaliśmy się; on miał dużą przewagę fizycz-

ną, ja nie miałam siły, żeby się bronić. Przygniótł mnie swoim

ciężarem... Nie mogłam złapać tchu ani krzyczeć… Potem okrop-

nie płakałam. Siedzieliśmy u niego w pokoju, on mnie przytulał

i mówił, że wie, że przecież po to przyszłam. Czułam nienawiść

do samej siebie i obrzydzenie. To chyba nie był gwałt, przecież

sama się do niego przytulałam. On mówi, że go sprowokowa-

łam…”.

Dla części kobiet, które stały się ofiarami gwałtu, nie jest

wcale oczywiste, czym było to doświadczenie. Statystyczna

większość sprawców to mężczyźni znani ofierze – koledzy,

partnerzy, członkowie rodziny. Ponad 80% zgwałconych kobiet

znało napastnika wcześniej, a w wielu sytuacjach kobiety łą-

czył z napastnikami jakiś rodzaj relacji, czasem o charakterze

intymnym. Jest to jeden z czynników, który powoduje, że kiedy

97

PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU

R apoRt dochodzi do nadużycia, kobiety mają trudność w jasnej ocenie

tego, co tak naprawdę wydarzyło się w ich życiu. Wiele kobiet,

które doświadczyły gwałtu, jest w zgoła innej sytuacji psycholo-

gicznej i potrafi precyzyjnie określić, że było to nadużycie. Nie

zmienia to jednak faktu, że i jedne, i drugie często borykają się

z wieloletnimi konsekwencjami psychologicznymi gwałtu, np.

odczujwają wstyd i strach, mają poczucie winy, przeżywają róż-

ne trudności życiowe związane z tym doświadczeniem.

Liczba gwałtów, których sprawcami są mężczyźni wobec ko-

biet, każe je postrzegać nie tylko jako zjawisko natury psycholo-

gicznej, lecz także jako problem społeczny. Wiąże się je z takimi

zjawiskami, jak nierówność płci, pornografia oraz legitymizacja

przemocy. Nierówność płci stawia kobiety w roli osób zależnych

od partnerów, ojców, braci. Pornografia redukuje kobiece ciało

do roli przedmiotu, promuje przemoc seksualną, przedstawiając

ją jako atrakcyjny i kuszący element intymnego zbliżenia. Legity-

mizacja przemocy z kolei polega na wspieraniu jej przez środki

masowego przekazu, np. przez trywializowanie aktów przemo-

cy w mediach, militarne gry wideo, oparte na brutalności sporty

itp. Żyjemy w świecie podwójnych norm: z jednej strony gwałt

uchodzi za zachowanie społecznie naganne, z drugiej natomiast

codziennie przymykamy oczy na akty naruszania kobiecej prze-

strzeni, z których gwałt stanowi formę skrajną.

Co to jest gwałt?

Istnieje wiele definicji gwałtu – niektóre z nich mają charak-

ter prawny, inne odnoszą się do strony psychologicznej tego

nadużycia. Według S. Brownmiller gwałt to „wymuszona siłą

inwazja cielesna, wtargnięcie w prywatną, osobistą przestrzeń

wewnętrzną bez uzyskania zgody, […] stanowiące celowe po-

gwałcenie emocjonalnej, fizycznej i racjonalnej integralności

i będące wrogim, degradującym aktem przemocy”1).

S. Brownmiller, Against our will: Men, women and rape, New York 975.

98

PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU

Konsekwencje psychologiczne gwałtu

„Zostałam zgwałcona przez znajomego, którego poznałam

na wakacjach. Całe moje życie runęło. Przedwczoraj znowu my-

ślałam o samobójstwie. Czuję się strasznie... przed chwilką wró-

cił mi straszny lęk, brzydzę się siebie i swojego ciała, nie mogę

na siebie patrzeć... Najlepiej zniszczyłabym swoje ciało, swoją

twarz... Najlepiej niech to lato się skończy – nie cierpię, gdy jest

tak gorąco. Momentami wstydzę się wychodzić na dwór”.

Mity na temat gwałtu

W naszym społeczeństwie istnieje wiele mitów, czyli fałszych

przekonań, dotyczących gwałtu. Są one ważną przyczyną, dla

której ofiary nie ujawniają nadużycia, obwiniają siebie, nie szu-

kają pomocy. Poniżej przytaczamy najczęstsze z nich:

MIT: Ofiara gwałtu jest sama sobie winna.

„Daily Mail” podaje, że niemal 1/4 kobiet w wieku 18-24 lat

uważa, że noszenie minispódniczek, flirtowanie z mężczyzną

oraz śmiały taniec są równoznaczne ze zgodą na postawienie

drinka, a w rezultacie czyni ją współodpowiedzialną za gwałt.

Z kolei aż 20% respondentek przyznało, że jeśli kobieta poszła

z oprawcą do domu, to sama sprowokowała gwałt, a 14% jest

zdania, że większość oskarżeń w sprawie gwałtów jest niepraw-

dziwa. Mit ten sięga korzeniami historii, która rozegrała się

w rajskim ogrodzie. To Ewa była kusicielką, Adam nie potrafił

się oprzeć. Jej wina jest ewidentna. Zgwałcone kobiety i dziew-

czyny są szczegółowo wypytywane, jak były ubrane (czy aby nie

nazbyt prowokująco), tak jakby to miało znaczenie.

fakt: koBieta, która atrakcyjnie Się uBiera czy śmia-

ło zachowuje, nie roBi tego po to, By ją zgwałcono.

nikt nie chce DoświaDczyć gwałtu i nikt nie ma prawa

zmuSzać kogoś Do SekSu wBrew jej/jego woli.

MIT: Gwałt to rządza; mężczyzna w pewnym momencie nie

może się już wycofać.

99

PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU

R apoRt W badaniach prowadzonych przez Andreę Parrot wśród nasto-

latków z koledżów przy Uniwersytecie Kalifornijskim w Los An-

geles 1/3 respondentek uważa, że mężczyzna musi uciec się do

przemocy, gdy jest tak pobudzony, że nie może się powstrzymać.

Korzenie tego mitu to, zdaniem Alicji Długołęckiej, syndrom

„madonny” i „ladacznicy” funkcjonujący tam, gdzie brak part-

nerstwa między płciami i przekonania, że kobieta nie ma prawa

do wytyczania granic2). Dziewczyny dzielą się na porządne, które

nie dają się nawet dotknąć, i łatwe, które właściwie „same się

proszą”. Lustrzanym odbiciem jest stereotyp dzielący chłopców

na łowców okazji i frajerów, którzy z nich nie korzystają.

fakt: więkSzość mężczyzn jeSt w Stanie kontrolo-

wać Swoje zachowania SekSualne; a ci, którzy tego nie

umieją, powinni poDDać Się StoSownemu leczeniu.

MIT: Randka to wymiana usług: mężczyzna zaprasza i płaci,

kobieta w zamian oferuje seks.

Jak głęboko sięgają korzenie tego stereotypu, pokazują cy-

towane powyżej badania Andree Parrot, w których 54% respon-

dentów nie widziało nic niewłaściwego w użyciu przemocy,

jeśli dziewczyna wcześniej zgodziła się na seks, a potem zmie-

niła zdanie. Podobnie, gdy wcześniej zgodziła się na pocałunki

i pieszczoty. Prawie 40% osób uznało, że wymuszanie seksu jest

w porządku, jeśli chłopak wydał na randce dużo pieniędzy. Po-

nad połowa uważała, że chłopak ma prawo wymagać stosunku,

jeśli to dziewczyna go podrywała.

fakt: koBieta ma prawo wycofać Się z aktywności

SekSualnej w Dowolnym momencie, nawet jeśli wcześ-

niej Była nią zaintereSowana.

MIT: Gwałt to normalna forma aktywności seksualnej.

W naszej kulturze gwałt utożsamiany jest przez wiele osób

z seksem. Sprzyjają temu media pokazujące intymność w spo-

sób przesycony przemocą wobec kobiet, więc problem doty-

http://www.polskatimes.pl/magazynrodzinny/4548,seks-po-porodzie,id,t.

html.

100

PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU

czy nie tylko pornografii. Nasze codzienne życie: prasa, którą

czytamy, reklamy, jakimi jesteśmy otoczeni, filmy dostępne dla

wszystkich użytkowników w sieciach telewizyjnych, pokazują

seks w sposób sugerujący naturalność przemocy w intymnych

relacjach. Powstaje fałszywy obraz, że gwałt sprawia ofierze

przyjemność i podnieca ją erotycznie.

fakt: gwałt to w każDym przypaDku DoświaDcze-

nie upokarzające Dla ofiary, oDzierające ją z poczucia

kontroli naD właSnym ciałem i Szacunku Do SieBie.

MIT: Gwałciciele to osoby zaburzone psychicznie.

Badania pokazują, że gwałciciele pochodzą ze wszystkich

warstw społecznych; 80% sprawców gwałtu jest znanych ofierze

i często łączy je z nimi jakiś rodzaj relacji. Traktowanie sprawców

jako osób zaburzonych tworzy fałszywy obraz mężczyzn, którzy

są w jakiś sposób „chorzy” i nie potrafią kontrolować swojego

zachowania.

fakt: Sprawcy gwałtów to w więkSzości mężczyźni

całkowicie zDrowi pSychicznie, którzy DecyDują Się na

StoSowanie przemocy woBec koBiet. oDSetek mężczyzn

o Skłonnościach pSychopatycznych w populacji jeSt

zDecyDowanie mniejSzy niż oDSetek gwałcicieli.

MIT: Ofiary gwałtu chciały być zgwałcone.

Większość gwałcicieli racjonalizuje swoje zachowanie, tłuma-

cząc się tym, że zostali „sprowokowani” przez ofiarę, która była

„wyzywająco ubrana”, „miała silny makijaż”, „siedziała sama przy

barze”, „narzucała się”. Jest to sposób myślenia przerzucający od-

powiedzialność za zachowanie sprawcy na ofiarę i tym samym

zdejmujący z gwałciciela poczucie winy za własne działanie.

fakt: żaDne zachowanie ze Strony ofiary nie uSpra-

wieDliwia przemocy, nie jeSt powoDem ani zachętą Do

gwałtu.

MIT: Tylko kobiety o „złej reputacji” doświadczają gwałtu.

fakt: gwałt jeSt przeStępStwem woBec każDej ko-

Biety, niezależnie oD tego, kim ona jeSt. każDa koBieta

101

PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU

R apoRt

może w ciągu Swojego życia DoświaDczyć gwałtu. Dane

policji pokazują, że naDużycia SekSualne Spotykają ko-

Biety, które pochoDzą z różnych warStw Społecznych,

Są w różnym wieku, mają różny StatuS ekonomiczy.

Domniemana reputacja koBiet jeSt tylko Stereotypem,

który ułatwia Sprawcom poczuć Się Bezkarnie.

MIT: W małżeństwie kobiety są bezpieczne od gwałtu.

Stereotypowy pogląd głosi, że jeśli kobieta raz powiedziała

„tak”, nie ma już prawa powiedzieć „nie”, a zatem jest „zobo-

wiązana” do seksu z mężczyzną, który jest/był jej partnerem.

Dotyka to bardzo trudnego problemu, jakim jest gwałt w mał-

żeństwie – przestrzeni praktycznie absolutnej bezkarności gwał-

cicieli. Wiele kobiet nie ma świadomości, że doświadcza gwałtu

ze strony męża, ponieważ uważa seks za swój obowiązek. Inne

natomiast mają taką świadomość, ale nie zgłaszają się na policję

w obawie, że nie uda im się dowieść swoich praw.

fakt: małżeńStwo nie uSprawieDliwia StoSowania

przemocy SekSualnej.

MIT: Tylko kobiety są ofiarami gwałtu.

Polskie dane statystyczne na ten temat są trudno dostępne,

ponieważ mężczyźni – ofiary gwłatu zazwyczaj nie zgłasza-

ją nigdzie takich przestępstw. Według raportu U.S. Bureau of

Justice’s National Crime Survey, który ukazał się w roku 1991,

w Stanach Zjednoczonych rocznie dochodziło do ok. 168.000

gwałtów, z czego 13.000 ofiar stanowili mężczyźni. Sprawcami

niemal wszystkich gwałtów byli mężczyźni.

fakt: ofiarą gwałtu może Stać Się zarówno ko-

Bieta, jak i mężczyzna, co nie zmienia faktu, że więk-

Szość Sprawców to mężczyźni (także woBec innych

mężczyzn).

102

PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU

Konsekwencje psychologiczne gwałtu

Gwał jest nadużyciem, które w drastyczny sposób odbiera

ofierze autonomię i prawo do decydowania o własnym ciele.

Istnieje wiele typologii reakcji ofiar na gwałt. Najbardziej popu-

larny jest trójfazowy model reakcji na sytuację gwałtu3).

1. Szok i odrętwienie

Bezpośrednio po ataku występuje pierwsza ostra faza szoku

i odrętwienia. Może ona trwać od kilku godzin do dwóch ty-

godni. Ofiara gwałtu jest przerażona, nie może uwierzyć w to,

co się stało, odczuwa strach przed sprawcą. Zazwyczaj boi się

zwierzyć komuś bliskiemu, gdyż obawia się reakcji ze strony oto-

czenia. Obawia się oskarżeń ze strony otoczenia, a często sama

obwinia się za zaistniałą sytuację („mogłam to przewidzieć, jak

mogłam być taka naiwna, do niczego się nie nadaję” itp.). Do-

świadcza poczucia własnej bezradności, winy, lęku; odczuwa

wstyd, głębokie upokorzenie. Paradoksalnie, niektóre kobiety

w tym okresie są nienaturalnie spokojne lub wręcz beztroskie.

Osoby najbliższe – rodzina czy znajomi – mogą być zaskoczo-

ne taką reakcją, a nawet podejrzewać, że widocznie dla ofiary

było to przyjemne albo mało znaczące doświadczenie. Jednak

zaprzeczanie i minimalizowanie to mechanizmy obronne, chro-

niące przed konsekwencjami bolesnych wydarzeń.

2. Dezorientacja

W tym okresie mogą pojawić się stany lękowe, depresyjne,

narasta niepewność, następuje zachwianie dotychczasowego

porządku życia. Pojawiają się pytania: co dalej, jak żyć z czymś

takim, czy można zaufać drugiemu człowiekowi? Ofiary zaczyna-

ją unikać kontaktów z ludźmi, izolują się, zamykają w sobie. Pró-

bują zapomnieć, wymazać wspomnienia związane z gwałtem.

Faza ta może trwać miesiącami, a charakteryzuje ją zwiększenie

ryzyka samobójstwa, nadużywanie alkoholu albo leków.

S. Kluczyńska, Psychologiczne konsekwencje gwałtu, „Niebieska Linia” 00, nr .

10

PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU

R apoRt 3. Reorganizacja

To faza stopniowego powrotu do równowagi, która może

trwać latami. Ofiara próbuje powrócić do swojego normalnego

rytmu życia. Gwałt zaczyna postrzegać jako incydent należący

do przeszłości. Powracają plany, marzenia o bliskości drugiego

człowieka, pomimo nieufności do mężczyzn, która zazwyczaj

pozostaje na stałe.

Zespół stresu pourazowego (PTSD)

Z przeprowadzonych badań wynika, że 80% ofiar gwałtu cier-

pi na zespół stresu pourazowego ( post-traumatic stress disorder

– PTSD). W następstwie obciążającego psychicznie wydarzenia,

które amerykańska klasyfikacja DSM-III-R określa jako „wykra-

czające poza zakres zwykłych ludzkich doświadczeń”, pojawiają

się takie charakterystyczne objawy, jak:

1. Powtórne przeżywanie stresującego

wydarzenia.

A. Natarczywe, nawracające wspomnienia związane

z gwałtem.

„Byłam zgwałcona dwukrotnie. Raz jak miałam 15 lat – przez

mojego brata ciotecznego, drugi raz jak miałam 19 lat – przez

chłopaków, gdy wracałam od przyjaciółki (trzeba było iść przez

duży park). Do tej pory pamiętam te sceny. Gdy chcieliśmy się

zbliżyć z moim mężem, widziałam ich twarz. Moja pamięć od-

twarza te koszmarne sceny, czuję zapach ich potu, słyszę własne

krzyki”.

„Mam momentami wrażenie, że nie istnieję, że ten świat nie

istnieje, że to wszystko to jakiś sen. Czasem chciałabym krzyk-

nąć, powiedzieć coś, ale nie mogę, nie jestem w stanie się nawet

odezwać. Jedyne co czuję to lęk bliżej nieokreślony. Prześladują

mnie ręce i inne obrazy z przeszłości. Tak jakby ktoś przymu-

sowo puszczał mi film, który się zacina w jednym miejscu – na

obrazach, których nie chcę widzieć! Czuję się tak, jakby ktoś

zmuszał mnie do patrzenia na to i śmiał mi się w twarz, widząc

jak cierpię. Tak czuję się cały czas”.

104

PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU

B. Powracające koszmarne sny o wydarzeniu.

„Mam taki powtarzający się koszmar senny. Jestem w jakimś

mieście, którego nie znam. Na początku jestem spokojna, ale

potem chcę już wracać i nie mogę znaleźć drogi. Idę jedną z ulic,

jest ciemna i pusta, słyszę za sobą męskie kroki. Czuję narasta-

jący lęk, chcę uciekać, ale nie mam dokąd, bo ulica się kończy.

Boję się odwrócić, ale wiem, że tuż za mną stoi ten mężczyzna,

co wtedy…Wiem, że nie mam wyjścia. To jest straszny lęk.

U mnie to też dawna sprawa, bo miałam wtedy 16 lat, ale jed-

nak takich rzeczy się nie zapomina... w snach wraca wszystko...

podświadomość nie odpuszcza...

Co noc mi się to śni. Budzę się z krzykiem, nie mogę znaleźć

sobie miejsca w mieszkaniu. Wsiadam w auto i jadę przed siebie

lub nad jezioro, ale to też już powoli nie pomaga. Nie wiem,

co mam robić. Staram się to stłamsić w sobie, ale nie daję rady.

Czuję często, że to moja wina”.

C. Epizody flashback, czyli nagłe uczucie, jakby wydarzenie

znów miało miejsce. Doświadczenia te mogą obejmować wszyst-

kie rodzaje halucynacji zmysłowych lub omamów powodujących

oderwanie od rzeczywistości. W tym stanie ofiara gwałtu czuje

i działa, jak gdyby zdarzenie rozgrywało się na nowo.

„Stałam się nerwowa, boję się przebywać z facetami sam na

sam. Na dotyk facetów reaguję panicznym strachem... Staram

się budować swoje życie od nowa, ale jest mi strasznie ciężko.

Zdarza mi się płakać całymi dniami, tak jakby to się stało wczo-

raj... Kiedy wracam do domu, lęk się potęguje. Staje się panicz-

ny, przeradza się w pragnienie śmierci. Mam wrażenie, że mój

mozg funkcjonuje na podwójnych obrotach; pomimo zmęcze-

nia fizycznego, nie mogę zasnąć. Mój oddech staje się szybki,

bicie serca też i muszę wziąć żyletkę, nóż, cokolwiek. Muszę,

bo inaczej eksploduję! W takim momencie biorę leki (jak dziś)

i zaczyna być spokojniej, ale czasem nie mam leków. Wolę nie

opisywać tego, co się wtedy dzieje”.

105

PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU

R apoRt D. Silne napięcie wywołane każdym wspomnieniem o wy-

darzeniu czy też przedmiotem, który się z tą rzeczą kojarzy.

Pojawianie się reakcji fizjologicznych (np. uczucie silnego lęku,

drżenie ciała itp.) wywołanych wydarzeniami symbolizującymi

lub przypominającymi pewne aspekty gwałtu.

„Pracuję w jednej z popularnych księgarni, klientów jest wie-

lu. Czasami wydaje mi się, że on wszedł do sklepu. Jak złapie

mnie taka panika, to mówię sobie, że przecież mam prawo od-

mówić obsługi klienta, a potem mogę iść na fajkę i jakoś to bę-

dzie, a poza tym to jak szansa jeden do kilku milionów.

Kiedyś na samo słowo „gwałt” zaczynałam się trząść, pocić

itp. Teraz wspomnienia nawracają już rzadziej: przy tego typu

rozmowach albo jak w filmie jest taka scena... W każdym razie

już przy takich konkretniejszych wyzwalaczach... Ale w snach

bardzo często, niestety...”.

2. Uporczywe unikanie bodźców

związanych z wydarzeniem lub ogólna

utrata wrażliwości na bodźce

A. Unikanie myśli lub uczuć związanych z gwałtem.

„Nienawidzę tych wspomnień, chciałabym je po prostu wy-

mazać, nie pamiętać. Powiedzieć komuś? Nie, nigdy tego nie

zrobię.

Nie umiem odpoczywać, śmiać się, ciągle od siebie uciekam,

a wspomnienia kończą się chyba tragicznie, że tak jak teraz od-

cinam się od swoich uczuć”.

B. Unikanie działań lub sytuacji, które mogłyby wywołać

dramatyczne wspomnienie.

„Szukam pracy, ale nie pójdę do takiej, gdzie mogę spotkać

jakieś osoby, czyli w sumie do większości (np. sklep, bar, restau-

racja, banki i wiele innych), bo co jak spotkam JEGO?! Boję się

jechać w kierunku niektórych dzielnic w moim mieście, bo co jak

spotkam JEGO?! Ani nie chcę przejeżdżać obok jego pracy, bo

może akurat będzie tam jechał lub wracał? (To była osoba, któ-

rą znałam). Większość imprez itp. też omijam szerokim łukiem,

10

PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU

a także miejsc, w których mógłby się pojawić. To naprawdę bar-

dzo ogranicza i to życie z ciągłym lękiem...

Bałam się przeprowadzić, bo jeden z nich jest z Gdańska,

wcześniej bałam się wychodzić z domu, bo drugi mieszkał w tym

samym mieście i pracował niedaleko. Mimo to jakoś do tej pory

się udało i uda się dalej”.

C. Niepamięć wydarzenia – osoba, która doświadczyła gwałtu,

nie jest w stanie przypomnieć sobie istotnych aspektów

zdarzenia.

„Nie pamiętam nic. Ostatni obraz, jaki mam w głowie, to jak

razem wyszliśmy wieczorem z tych urodzin, byłam trochę po al-

koholu. A potem już jak siedzę zmarznięta w parku, jest noc, ki-

wam się jakoś dziwnie, mam poszarpaną sukienkę. Nie wiem, co

się stało. To jest potworne. Mam uczucie, że wydarzyło się coś

strasznego, ale nie wiem co. Wydaje mi się, że to przez mnie”.

D. Utrata zainteresowań ważnymi czynnościami, np.

pracą, szkołą, poczucie oderwania oraz emocjonalnego

i społecznego dystansu wobec innych ludzi.

„Kiedyś nie wiązałam swojego stanu z tym wydarzeniem nad

jeziorem, ale teraz myślę, że to wtedy się zaczęło. Ten stan to

jakby ktoś wyłączył we mnie akumulator. Nie chce mi się nic

– ubrać, pomalować, jakoś się ogarnąć, uczyć. Zmuszam się na

siłę do normalności, boję się, żeby rodzice nic nie zauważyli.

Gdybym mogła, to bym leżała i patrzyła w sufit, żeby mnie już

nie było”.

E. Uczucie obojętności lub chłodu, odrętwienie, znaczne

ograniczenie zakresu odczuwanych emocji.

„Czuję się, jakby całe życie było filmem. Idę ulicą, jadę auto-

busem, patrzę na ludzi i wydaje mi się, że oni są z innego świa-

ta, daleko, jak za jakąś taflą szkła. Że ja nie jestem wcale sobą,

a jedynie jestem »czymś«, co obserwuje to wszystko, ale nie

uczestniczy. Mam momentami wrażenie, że nie istnieję, że ten

świat nie istnieje, że to wszystko to jakiś sen. Czasem chciałabym

107

PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU

R apoRt krzyknąć, powiedzieć coś, ale nie mogę, nie jestem w stanie się

nawet odezwać. Jedyne co czuję to lęk, bliżej nieokreślony.

Coraz rzadziej wychodziłam z domu i coraz mniej jadłam. Tak

się dzieje, kiedy pojawią się jakieś problemy, jestem przemęczo-

na, albo jak jakaś sytuacja skojarzy mi się z tamtymi wydarze-

niami. Ostatnio czuję, że znowu coś się zaczyna ze mną dziać.

Nie chcę wychodzić z domu, coraz częściej wybucham płaczem,

łapię się na tym, że patrzę w jeden punkt i praktycznie o niczym

nie myślę”.

F. Poczucie braku perspektyw na przyszłość; odczucie, że

życie zakończyło się wraz z doświadczoną traumą. Przyszłość

zawodowa, rodzinna, rodzicielstwo, starość wydają się być

nierealne.

„Nigdy nikomu o tym nie powiedziałam. Zawsze się wsty-

dziłam, bałam. Kto to by mi uwierzył? Przecież to zawsze był

porządny człowiek, z dobrą opinią, wszyscy go uwielbiali. Te-

raz... nienawidzę swojego ciała, nienawidzę mężczyzn, nienawi-

dzę, kiedy ktoś mnie dotyka. Czuję wstyd i wstręt do siebie. Nie

mogę o tym nikomu powiedzieć. Nie chce mi się o nic starać. Po

co? I tak nie ma sensu…”.

„Wydaje mi się, jakby wszystko się dla mnie skończyło. Nie

mam nadziei na nic dobrego w moim życiu. Jem, śpię, opieku-

ję się moim dzieckiem, ale nic nie czuję. Jakbym była w środku

martwa. Nie czuję smutku, ani radości. Jestem zupełnie pusta”.

3. Utrzymujące się objawy zwiększonego

pobudzenia.

A. Trudności z zasypianiem lub snem, częste budzenie się.

„Od tamtego wydarzenia biorę leki. Nie jestem w stanie za-

snąć. Boję się, że znowu mi się przyśni ten koszmar i znowu się

będę bała tak jak wtedy. Jak nie mam leków, to czasami nie śpię

dwie, trzy doby. Jestem nie do życia”.

B. Drażliwość lub wybuchy gniewu, agresja kierowana

przeciwko sobie, samookaleczenia.

108

PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU

„Nie mogłam na siebie patrzeć. Któregoś dnia, gdy stałam

przed lustrem, nie wytrzymałam i w końcu je rozbiłam. Poha-

ratałam sobie rękę. Bolało. Ale ból ręki jakby przyćmił ten inny

ból. Na jakiś czas poczułam ulgę. Ale kiedy ręka przestała boleć,

znowu to wszytko się nasiliło. Więc zaczęłam się okaleczać. Po-

magało na chwilę, a później wszystko powracało i to z jeszcze

większą siłą. Wiedziałam, że to co robię jest chore, ale nie mo-

głam przestać. Później zaczęło się zmieniać. Chciałam siebie zra-

nić, chciałam, żeby mnie bolało, bo na to zasługiwałam. Byłam

przekonana, że wszystko, co mnie spotkało, to moja wina, że to

ze mną coś jest nie tak. Kaleczyłam się szkłem z rozbitych kie-

liszków i szklanek. Aż w końcu chciałam tylko, żeby to się skoń-

czyło. Chciałam, przestać cokolwiek czuć. Podcięłam sobie żyły.

Trafiłam do szpitala nieprzytomna”.

C. Trudności w koncentrowaniu się na wykonywanym zadaniu.

„Trudno mi skupić uwagę, mam taki natłok myśli. Różne sytu-

acje przypominają mi o tym, co się wydarzyło i potrafię wtedy

zapominać o tym, gdzie jestem i co robię. Moje koleżanki mó-

wią, że odpływam. Ja tego nie czuję, czuję tylko ciągły strach, że

to się może powtórzyć”.

D. Nadmierna czujność, nieustanne wypatrywanie

rzeczywistych lub wyimaginowanych zagrożeń.

„Czuję się taka napiętnowana. Chociaż staram się nie dopusz-

czać do siebie tej myśli, to jednak boję się, że to może się po-

wtórzyć, bo to nie w nich leży wina, tylko we mnie. Ciągle o tym

myślę. To ja robię coś źle, tylko nie wiem co. Próbowałam nie-

nawidzić tych, którzy zrobili mi krzywdę, ale nie potrafię. Mam

negatywne uczucia w stosunku do siebie. Czuję się jak ścierka

do podłogi. Mam wrażenie, że jestem nic niewarta. Boję się tych

uczuć. Myślałam, że mam to już za sobą. Ile można się nad sobą

użalać? Powinnam już dawno się z tego pozbierać. Wydaje mi

się, jakbym czekała na jakiś atak. Wydaje mi się, że wszystkim

zależy na tym, by mi zrobić krzywdę. Chyba zwariowałam”.

109

PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU

R apoRt E. Wyolbrzymione, przesadne reakcje przestrachu na

minimalne i niezagrażające bodźce.

„Zaczynam się bać, kiedy robi się ciemno. Zapalam wtedy

wszystkie światła, nawet śpię przy świetle. Przez ten strach za-

chowuję się czasem jak wariatka. Kiedyś siostra weszła niespo-

dziewanie do mojego pokoju, a ja zaczęłam normalnie wrzesz-

czeć, jakby mnie ktoś napadł. Czasami wystarczy, że coś mocniej

stuknie za oknem, a ja skaczę na krześle. Nie umiem tego po-

wstrzymać”.

O zespole stresu pourazowego można mówić, gdy część po-

wyższych objawów trwa przynajmniej jeden miesiąc. Traktuje

się je jako normalny adaptacyjny proces reakcji na nienormalną

sytuację. Badania PTSD u ofiar gwałtu sugerują, że natężenie

i rozmiary kryzysu spowodowanego nadużyciami seksualnymi

bywają bardziej nasilone niż w innych rodzajach kryzysów4).

Długoterminowe konsekwencje gwałtu

„Stałam się nerwowa, boję się przebywać z facetami sam na

sam. Na dotyk facetów reaguję panicznym strachem…”.

Badania nad zespołem stresu pourazowego, m.in. u ofiar

gwałtu, wyraźnie wskazują, że przewlekle przeżywany stres

wywiera długofalowy wpływ na powstanie zaburzeń psychicz-

nych. Badania te pozwalają również na zrozumienie nie tylko

istniejącego schematu funkcjonowania biologicznego związa-

nego z traumą, a także sposobu widzenia świata i osobowości.

Schemat ten nie jest związany z podłożem genetycznym, lecz

z długotrwałymi przeżyciami, które spowodowały bezradność.

Wśród zaburzeń często obserwowanych w późniejszym okresie

u ofiar gwałtu opisuje się mniej lub bardziej poważne zaburze-

nia lękowe, depresje, zaburzenia osobowości5).

4 B.E Gilliland, R.K. James, Strategie interwencji kryzysowej, Warszawa 00.

5 http:// www.seks.wieszjak.pl/ psychoseksuologia/ 97,Co-to-jest-ozieblosc-

seksualna. html\ t_self.

110

PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU

Depresja jest jednym z najczęstszym spośród długotermi-

nowych negatywnych efektów wykorzystania. Ofiary wykorzy-

stania seksualnego częściej niż inni ludzie myślą o popełnieniu

samobójstwa, mają za sobą historię samouszkodzeń i prób sa-

mobójczych. Lęk oraz stałe napięcie przeżywane przez ofiary

mają swój wyraz w symptomach somatycznych, np. często poja-

wiają się zaburzenia snu i koszmary nocne.

Z doświadczeniem wykorzystania seksualnego mają również

związek zaburzenia jedzenia, np. anoreksja i bulimia. W przy-

padku ofiar motywacją do odchudzania się często nie jest troska

o atrakcyjny wygląd, lecz – przeciwnie – chęć pozbycia się cech

kobiecych, co ma jakoby zapewnić bezpieczeństwo, ochronić

przed ponownym skrzywdzeniem.

Dłutoreminową konsekwencją traumy gwałtu może też być

dysocjacja, m.in. generowanie przez nieświadomość rozmaitych

(pozornych lub rzeczywistych) dolegliwości fizycznych w celu

uzasadnienia niepodejmowania działań przez ofiarę lub odwró-

cenia jej uwagi od niechcianych myśli i uczuć. Początkowo jest

to strategia radzenia sobie z wykorzystaniem, w późniejszym

okresie staje się autonomicznym symptomem.

Doświadczenie gwałtu ma wpływ na kształtowanie własnego

obrazu. Długoterminową konsekwencją wykorzystania seksual-

nego często jest negatywny obraz własnej osoby i niska samo-

ocena. Ofiary nadużyć seksualnych mogą przeżywać problemy

w funkcjonowaniu seksualnym, np. przejawiają większy lęk sek-

sualny, mają większe poczucie winy związane ze współżyciem

seksualnym, brakuje im satysfakcji ze związków seksualnych.

U kobiet–ofiar nadużycia seksualnego występuje niejednokrot-

nie zmniejszenie popędu seksualnego. Wiele ofiar gwałtu jest

niezdolnych do zrelaksowania się i odczuwania przyjemności

z aktywności seksualnej, unika seksu lub przeciwnie – odczuwa

kompulsywne pragnienie seksu.

Ofiary gwałtu odczuwają wpływ wykorzystania na swoje re-

lacje z innymi ludźmi, np. czują silny lęk przed mężczyznami,

przejawiają wysoki poziom lęku w sytuacjach społecznych. Oso-

by, które doświadczyły wykorzystania seksualnego, przyjmując

rolę ofiary, są podatne na ponowną wiktymizację, np. gwałt lub

111

PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU

R apoRt przemoc ze strony kolejnego mężczyzny. U ofiar nadużyć sek-

sualnych występują ponadto różnego rodzaju uzależnienia: od

alkoholu, narkotyków, leków psychotropowych.

Gwałt w małżeństwie

Gwałt w małżeństwie to termin opisujący przemoc seksualną

wobec kobiety, której sprawcą jest mąż lub były mąż. Do gwałtu

może dojść przy użyciu siły fizycznej, groźby użycia siły wobec

ofiary czy osób trzecich (np. dzieci), w wyniku wcześniejszych ak-

tów przemocy ze strony sprawcy, które powodują, że ofiara ma

realne powody, żeby bać się odmówić. Żona doświadcza gwałtu

ze strony męża nie tylko wtedy, gdy seks poprzedza awantura

i przemoc fizyczna, w wyniku której kobieta traci możliwość

obrony. Gwałtem jest także taka sytuacja, w której kobieta zga-

dza się na współżycie ze strachu przed konsekwencjami własnej

odmowy.

Pojęcie rodziny w kulturze Zachodu początkowo obejmowało

cały stan posiadania mężczyzny, w który wliczano również jego

żonę i dzieci. Kobieta przez stulecia traktowana była jako prze-

dłużenie mężczyzny. W mentalności wielu mężczyzn i kobiet ten

rodzaj myślenia pokutuje do naszych czasów. Mężowska władza

dotyczy także prawa dysponowania seksulanością żony. Bardzo

ostrożne szacunki sugerują, że 14% zamężnych kobiet doświad-

czyło gwałtu ze strony męża6). Przestępstwo gwałtu w małżeń-

stwie, poza ekstremalnymi sytuacjami przemocy, w praktyce

nigdy nie jest zgłaszane przez kobiety. Poza wstydem i lękiem

przed wtórną wiktymizacją ze strony służb pomocowych, po-

wodem jest wciąż żywe przekonanie społeczne, że seks w mał-

żeństwie jest obowiązkiem kobiety. Oznacza to, że partner ma

prawo domagać się współżycia i wiele kobiet nie widzi w tym

nadużycia. Prawo wielu krajów (w tym polskie) mówi inaczej, co

nie zmienia faktu, że kobiety w małżeństwie są tak samo nara-

żone na ryzyko gwałtu jak każda inna grupa. Przekonania spo-

łeczne zmieniają się o wiele wolniej niż akty legislacyjne. Wie-

lu ludzi, w tym także osoby reprezentujące służby pomocowe,

6 E. Kaschack, Nowa psychologia kobiety, Sopot 996.

112

PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU

uważa, że gwałt w małżeństwie jest „mniej niszczący” dla ofiary

niż gwałt dokonany przez obcego. Badania pokazują jednak, że

tak nie jest. Ofiary gwałtu w małżeństwie są narażone na ryzyko

wielokrotnego gwałtu. W badaniach, w których uczestniczyły

ofiary gwałtu ze strony męża, większość podawała, że naduży-

cie zdarzyło się więcej niż jeden raz, 1/3 badanych była zgwałco-

na ponad 20 razy w trakcie trwania związku7).

Ofiary gwałtu ze strony męża doświadczają cięższych i bar-

dziej długotrwałych konsekwencji fizycznych i psychicznych niż

kobiety zgwałcone przez obcego mężczyznę.

Gwałtom w małżeństwie towarzyszą zazwyczaj inne formy

przemocy – psychiczna, ekonomiczna, fizyczna. Przemoc psy-

chiczna w związku zwykle nie jest rozpoznawalna przez ofiary.

Sprawca stosuje ją poprzez kontrolę zachowania ofiary i stop-

niowe odbieranie jej autonomii w kolejnych obszarach życia.

Zgodnie z teorią E Starka, opisaną prze B. Szymkiewicz: „Taktyki

obierane w obszarze zniewolenia i kontroli bywają tak wyrafi-

nowane, że ofiary zaczynają postrzegać sprawcę jako wszech-

władnego i wszechobecnego, nawet jeśli racjonalnie zdają sobie

sprawę, że tak nie jest. W ich przestrzeni psychicznej jest coraz

mniej miejsca niezależnego od sprawcy, coraz mniej miejsca na

własne myślenie, niezależny osąd sytuacji i samodzielne decy-

zje”8). Postawowe strategie i taktyki sprawcy przemocy psychicz-

nej to zastraszanie, upokarzanie, umniejszanie wartości ofiary,

izolowanie od otoczenia9).

1. Zastraszanie i upokarzanie

Zastraszanie jest dostosowane do ofiary, więc sprawcy nie za-

wsze muszą uciekać się do przemocy fizycznej. Mogą przywołać

wspomnienie wywołujące strach, zagrozić ujawnieniem intym-

nych informacji o ofierze, skrzywdzić ulubione zwierzę, znisz-

czyć cenną pamiątkę itp. Zachowania te budzą w ofierze strach,

potęgując poczucie izolacji i samotności.

7 D. Russell, Rape and marriage, New York 98.

8 B. Szymkiewicz, Zniewolenie i kontrola. Przemoc domowa jako łamanie praw

człowieka, „Niebieska Linia” 009, nr 5.

9 Tamże.

11

PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU

R apoRt 2. Upokarzanie i umniejszanie

Obejmuje szeroki zakres zjawisk opisywanych jako przemoc

psychologiczna, mogą to być np. wyzwiska, obelgi, prywatne

i publiczne ośmieszanie czy obrażanie, podkopywanie wiary we

własne siły i własną percepcję, wycofanie uczuć, bierne odrzu-

cenie czy oczywiste kłamstwa, żeby pokazać, jak groźna może

być konfrontacja. Istotna jest nie tyle siła pojedynczych aktów,

co stała obecność tych zachowań w życiu codziennym.

3. Izolacja

Sprawcy izolują swe ofiary od kontaktów z innymi po to, by

uniknąć ujawnienia tego, co robią, zwiększyć stopień zależności

ofiar, odciąć je od innych źródeł informacji zwrotnych czy poten-

cjalnej pomocy. Głównym celem oddziaływań sprawcy jest znisz-

czenie autonomii ofiary, więc wszystko, co może ją wspierać,

będzie – z jego punktu widzenia – niebezpieczne. Inni ludzie

stanowią ciągłe źródło „zagrożenia”dla systemu, który sprawca

stara się stworzyć. Ofiara może uzyskać realne wsparcie i spot-

kać osoby, które będą podważały słuszność jego poczynań.

4. Kontrola

Kontrola służy bezpośrednio temu, aby podporządkować

sobie partnerkę. Najczęściej stosowane taktyki to: wykorzysty-

wanie jej zasobów dla własnych korzyści (np. korzystanie z jej

zasobów finansowych, pracy, umiejętności społecznych), unie-

możliwianie autonomicznego działania i ucieczki, wymuszanie

zachowania, tak by pasowało do stereotypu kobiecości (np. ofia-

ra ma się ubierać w określony sposób czy spędzać czas, działając

na rzecz domu i rodziny itp.). Sprawcy mają dostęp do świata

ofiary. To właśnie osobista sfera poddana zostaje szczegółowej

kontroli, np. telefony komórkowe, maile, rachunki bankowe,

dzienniki. To zaledwie podstawowe przykłady przestrzeni prze-

chodzących pod kontrolę partnera.

Sprawca kontroluje ofiarę często pod pretekstem zazdrości:

„Kocham cię tak bardzo, że nie mogę znieść tego, że chodzisz do

pracy (i spotykasz tam innych mężczyzn), masz zajęcia, w które

ja nie mam wglądu (i może mnie wtedy zdradzasz), jesteś nie-

114

PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU

zależna (i możesz mnie porzucić)”. W naszej kulturze zazdrość

traktowana jest jako forma miłości i w związku z tym wiele ko-

biet nie jest w stanie rozpoznać w tym przemocy.

Niestosowanie się do reguł narzucanych przez sprawcę pro-

wadzi do konsekwencji w postaci fizycznych napaści lub psy-

chicznej przemocy. Ofiara doświadcza cierpienia, choć zwykle

nie nazywa tego przemocą, stara się dostosować do oczekiwań

partnera w nadziei, że gdy im sprosta, partner poczuje się bez-

piecznie i zaniecha swoich napaści. Daje to efekt przeciwny:

sprawca czuje się coraz bardziej bezkarny, a ofiara traci kolejne

obszary wolności i niezależności, np. rezygnuje ze spotkań z oso-

bami, których partner nie lubi lub obawia się (bo kończy się to

nieprzyjemnymi sytuacjami), natychmiast po zakończeniu pracy

wraca do domu (bo inaczej jest awantura), przestaje rozwijać się

zawodowo (bo wyjazdy służbowe i szkolenia drażnią partnera),

rozlicza się drobiazgowo z każdej podjętej przez siebie decyzji

itp. W konsekwencji, aktywne intelektualnie i społecznie kobie-

ty zmieniają się w osoby przestraszone, pełne lęku i niewiary we

własne możliwości, całkowicie zdane na krzywdzącą relację ze

sprawcą i bezradne wobec różnych jego oczekiwań, w tym także

związanych ze sferą seksu.

Drastyczną konsekwencją przemocy w obszarze seksu jest

brak wyboru kobiet w sferze płodności i prokreacji. Gwałt może

zaowocować niechcianą przez kobietę ciążą. Jeśli dzieje się to

w małżeństwie, kobieta jest często zmuszona do urodzenia dzie-

cka, nawet gdy nie jest na to gotowa lub gdy rodzina nie ma

takich możliwości. Dzieje się to nieraz za sprawą sprawcy gwał-

tu, który jest ojcem dziecka i wymusza taką decyzję na swojej

partnerce.

Trudno jest udzielić jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, dla-

czego mężowie gwałcą swoje żony. Badania obalają powszech-

ny mit, że robią to z powodu braku seksu w swoim związku,

bowiem zgwałcone kobiety podają, że w swoich związkach pro-

wadzą stałe życie seksualne z mężami. Wywiady ze sprawcami

pokazują, że sprawcom chodzi nie tyle o seks, co o utrzymanie

władzy i kontroli nad relacją i swoją partnerką, a także o ekspre-

115

PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU

R apoRt sję złości. Stereotypy z rodzaju „kobiety lubią być zmuszane do

seksu”, „kobieta mówi »nie«, kiedy myśli »tak«”, „obowiązkiem

żony jest zadowolić seksualnie męża” powodują, że sprawcy

czują się zwolnieni z odpowiedzialności za swoje zachowania.

Kobiety przyjmują te pseudoprawdy, uważając, że „widocznie

wysłały złe sygnały”, winiąc siebie same za niechciany seks, my-

śląc, że są „złymi żonami”, jeśli nie sprawia im przyjemności seks

z mężem wbrew ich woli.

Nie ma jednej odpowiedzi na pytanie, dlaczego kobiety po-

zostają w związkach ze swoimi partnerami, którzy je gwałcą.

Wiele ofiar uważa, że seks z mężem, nawet wbrew ich woli, jest

„obowiązkiem małżeńskim”. Stoi za tym sposobem myślenia

przekaz społeczny, a także przekaz religiny. Powodem do pozo-

stawania w związku jest niska świadomość swoich praw ze stro-

ny ofiar oraz trwający przez lata brak możliwości ich dochodze-

nia. Wiele kobiet żyje w zależności ekonomicznej od sprawcy, co

uniemożliwia im opuszczenie związku. Jeśli w rodzinie są dzieci,

stanowią one dla wielu kobiet bardzo ważny powód do trwania

w krzywdzącym małżeństwie. Stoi za tym myślenie typu: „nie

odbiorę dzieciom ojca”, „mnie krzywdzi, ale dla nich jest dobry”,

„ze mną będą miały trudniejsze życie”, „nie dam rady utrzymać

i wykształcić dzieci”, „rodzina bez ojca jest patologiczna” itp.

Sprawcy wymuszają na żonach różne działania, szantażując je

mniej lub bardziej realną wizją odebrania im dzieci. Innym po-

wodem trwania w związkach ze sprawcami gwałtów jest lojal-

ność i miłość wobec męża, często towarzyszące bólowi, złości

i zranieniu. Ofiary łączy ze sprawcami wiele lat wspólnych do-

świadczeń, z których wiele było autentycznie dobrych.

Dlaczego ofiary milczą?

W literaturze przedmiotu szacuje się, że od 50 do 90% wszyst-

kich gwałtów i prób gwałtów pozostaje niezgłoszonych. W więk-

szości przypadków nikt nie zgłasza kazirodztwa, molestowania,

gwałtów w małżeństwie10). Dane liczbowe, jakimi dysponujemy

0 B.E Gilliland, R.K. James, Strategie interwencji kryzysowej, Warszawa 00.

11

PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU

(np. liczba zgłoszeń na policję) nie są realistyczne, jeśli chodzi

o skalę zjawiska.

„Znienawidziłam go wtedy z całych sił. Załamałam się... Ale

przed innymi udawałam, że nic się nie stało. Tak bardzo się tego

wstydziłam. Nie chciałam, żeby ktokolwiek się o tym dowiedział”.

Gwałt nie jest zgłaszany ze względu na wstyd ofiar i poczucie

winy kształtowane przez społeczne stereotypy lokujące odpo-

wiedzialność za nadużycie po stronie ofiary. Wiele kobiet nie

jest w stanie ujawnić swojego doświadczenia nawet w najbliż-

szym otoczeniu, ponieważ spotkają się z zarzutami, że „źle się

prowadzą”, „sprowokowały” itp. W przypadku młodych kobiet,

zależnych od rodziców, ujawnienie czasem prowadzi do bezpo-

średniej kary z ich strony lub ograniczenia swobody kontaktów

ze znajomymi. Młode dziewczyny mówią o trudności związanej

z ujawnieniem gwałtu rodzicom, ze względu na strach przed

ich reakcją i wstyd dotyczący sfery seksualnej. Ofiary gwałtu

milczą, ponieważ doświadczają poczucia niskiej wartości typu:

„powinnam umieć się obronić”, strachu przed niechcianą ciążą

lub chorobą przenoszoną drogą płciową, jeśli sprawcą był ktoś

obcy, obaw dotyczących utraty akceptacji ze strony swojego

partnera, ostracyzmu ze strony znajomych. Pomoc i wsparcie

ofiarom gwałtu udzielane przez najbliższe otoczenie mają zna-

czenie kluczowe, ponieważ są to właśnie te osoby, z którymi ma

ona pierwszy kontakt po traumie, którą przeszła. Jeśli kobieta

wie, że usłyszy „to twoja wina”, a tak się często dzieje, będzie

milczała.

Większość sprawców gwałtów to osoby znane ofierze, jej zna-

jomi, partnerzy, członkowie rodziny. To kolejna trudność, jeśli

chodzi o ujawnianie prawdy, ponieważ kobiety łączy często jakiś

rodzaj pozytywnej więzi ze sprawcą. Często funkcjonują w tym

samym środowisku rodzinnym, społecznym. Kobieta ma powo-

dy, żeby obawiać się zemsty z powodu ujawnienia, odrzucenia

(np. rodzina stanie po stronie sprawcy, który ma wyższą rangę

niż ofiara), posądzenia o konfabulację („to taki miły człowiek,

117

PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU

R apoRt znamy go od dawna, nigdy by tego nie zrobił”), zmarginalizowa-

nia przez grupę rówieśniczą („to ta co została zgwałcona”).

Kobiety borykają się latami z konsekwencjami psychologicz-

nymi gwałtu, który na różne sposoby odbija się na ich psychi-

ce. Czasem mają świadomość, że to, co się z nimi dzieje, jest

konsekwencją nadużycia, czasem nie. Rzutuje to na ich sposób

postrzegania samych siebie: „jestem wariatką”, „nie kontroluję

samej siebie”, „powinnam się leczyć”. Ujawnienie gwałtu wy-

maga dużej siły psychicznej, a ofiary są często jej pozbawione

nie tylko przez działanie otoczenia, lecz także przez agresywne

myślenie na własny temat, samoobwinianie się, spostrzeganie

siebie jako „gorszej”, „brudnej”, „bezwartościowej”.

„Przechodziłam przesłuchanie po próbie gwałtu, ale niewiele

mi to pomogło. Na tym przesłuchaniu czułam się chyba nawet

gorzej niż kiedy to się działo. Pani sędzia traktowała mnie jak

– za przeproszeniem – prostytutkę, była bardzo opryskliwa, pró-

bowała wręcz wmówić mi, że sama tego chciałam, że NA PEW-

NO byłam prowokacyjnie ubrana i to go skusiło”.

Dochodzenie swoich praw przez ofiary blokuje więc realny

lęk przed ponownym skrzywdzeniem ze strony przedstawicieli

prawa i służb pomocowych, którzy w wielu sytuacjach wykazu-

ją trudny do uzasadnienia brak wiedzy na temat problemu oraz

zrozumienia i współczucia dla ofiar. Trudno się dziwić, że ofiary

gwałtów milczą i jeśli szukają ratunku, to w najlepszym przy-

padku za zamkniętymi drzwiami gabinetów terapeutycznych.

Bezpłatna pomoc psychologiczna dla ofiar gwałtów jest w wielu

miejscach trudno dostępna lub wręcz nieosiągalna. Kobiety la-

tami zmagają się same ze swoją tajemnicą, bólem i poczuciem

gniewu na bezkarność sprawców. Ta obojętność ze strony sy-

stemu sprawiedliwości i pomagania niejako sankcjonuje niską

rangę społeczną nadużycia, jakim jest gwałt, oraz stereotypowe

myślenie, wedle którego ofiary „same się prosiły”.

Znaczący jest także stosunek społeczeństwa do sprawców.

Z jednej strony doniesienia o gwałtach budzą społeczną dez-

aprobatę wobec gwałcicieli, z drugiej zaś nie istnieją programy

118

PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU

profilaktyczne czy akcje społeczne, które odnosiłyby się do męż-

czyzn i służyły promowaniu wzorca męskości opierającego się

na innych wyznacznikach niż przemoc wobec kobiet. Wszelkie

działania mające przeciwdziałać gwałtom są kierowane przede

wszystkim do kobiet, które uczone są, jak mają zachowywać

ostrożność w obecności mężczyzn. Kobiety edukowane są w ro-

dzinie, poprzez media, służby pomocowe (w tym np. policję),

w jaki sposób mają chronić się przed gwałtem. Sprowadza się to

do porad, aby nie chodziły same w nieznane miejsca, nie ryzyko-

wały przypadkowych kontaktów z mężczyznami, kontrolowały

swoje zachowanie w miejscach publicznych (np. „pilnowały swo-

ich drinków”) itp.

Nie podważam tych zasad, ale pokazują one, w jakiej rzeczywi-

stości żyjemy. W wielu miejscach sam fakt bycia kobietą jest po-

wodem, dla którego nie można czuć się swobodnie i bezpiecznie.

Przestrzeń publiczna nie jest, jak się okazuje, w równym stopniu

dostępna dla obydwu płci. Kobieta wychodząca z domu wkracza

w przestrzeń zagrożenia. Gwałt i lęk przed gwałtem wpływa na

psychikę wszystkich kobiet, zmuszając je do ograniczania włas-

nej aktywności i nieufności wobec świata. Gdyby popatrzeć na

to w szerszy sposób jako na wyraz społecznego porządku to wy-

raźnie widać, że w tym układzie to kobiety są „odpowiedzialne”

za gwałt, bo to one mają za zadanie „nie sprowokować”, by się

przed nim uchronić. Zachowanie mężczyzn, polegające np. na

praktykowaniu samokontroli w sytuacjach intymnych, pozostaje

poza jakąkolwiek refleksją i oddziaływaniami społecznymi. War-

to, aby poza formułowaniem ostrzeżeń dla kobiet, sformuować

listę zasad zachowania dla mężczyzn, które chroniłoby ofiary

i samych mężczyzn przed wejściem w rolę sprawcy gwałtu.

Wiele kobiet, ofiar nadużyć seksualnych wciąż spotyka się

z murem seksistowskich przekonań na temat gwałtu, ze strony

własnej rodziny, przyjaciół, znajomych oraz służb pomocowych.

Ten stan rzeczy wymaga bardzo wielu zmian, przede wszystkim

na poziomie przekonań i świadomości społecznej oraz procedur

działania służb. Trzeba jednak pamiętać, że żyjemy w czasach

dynamicznych, szybkich zmian. Pierwsze ośrodki pomocowe dla

ofiar gwałtów i innych form przemocy ze strony bliskich powsta-

119

PSYCHOLOGICZNE KONSEKWENCJE GWAŁTU

R apoRt ły w USA w latach 70. XX w., w Polsce – w latach 90. XX w. Wcześ-

niej policja nie rejestrowała w swoich statystykach przypadków

przemocy w rodzinie, a ofiary w bardzo sporadycznych, zwykle

ekstremalnych sytuacjach zagrożenia życia i zdrowia, uzyskiwa-

ły pomoc prawną, zgwałcone kobiety uchodziły społecznie za

odpowiedzialne za to, czego doświadczyły. Zmiany zachodzą

w gruncie rzeczy szybko, choć z perspektywy kobiet, które wciąż

nie otrzymują potrzebnej pomocy, dzieje się to zbyt opieszale.

Trzeba również pamiętać, że coraz większe grono ludzi rozumie

właściwie wagę problemu. Fakt, że jesteśmy społeczeństwem

w okresie przemian oznacza, że część z nas kultywuje stereoty-

powy sposób myślenia, a część podąża za zmianą i skłania się

do nowego. Stary i nowy sposób myślenia o gwałcie koegzystu-

ją na poziomie myślenia zbiorowego, ale znajduje to także od-

bicie w nas samych. Wiele kobiet, które doświadczyły gwałtu,

wciąż nie wie, że to nie była ich wina. Potrzebujemy gruntow-

nej, kulturowej zmiany sposobu myślenia na temat przemocy.

Wszystkie i wszyscy mamy wpływ na zmianę, nawet przez drob-

ne zachowania, np. reagowanie na seksistowskie żarty na temat

gwałtu i przemocy wobec kobiet, edukowanie ludzi z naszego

najbliższego otoczenia, angażowanie się w lokalne działania na

rzecz zmiany. Takie działania pozwalają żywić nadzieję, że kolej-

ne pokolenie kobiet będzie żyło w bezpieczniejszym świecie.

Cytaty użyte w tekście pochodzą z forów internetowych, zostały zmienione w taki sposób, aby zachować autentyczność wypowiedzi i równocześnie pełną anonimowość

autorek.

120

8 MIĘDZY WIEDZĄ

A STEREOTYPEM: INSTYTUCJE

PUBLICZNE I ORGANIZACJE

POMOCOWE WOBEC PROBLEMU

GWAŁTU. RAPORT Z BADAŃ

Magdalena Grabowska

„Społeczeństwa skore do gwałtu to takie, w których częstotliwość

i obserwowalność gwałtu jest wysoka, a gwałt jest postrzegany jako

symboliczna ekspresja męskości lub czyn, za pomocą którego mężczyźni

mogą ukarać lub zastraszyć kobiety”.

Peggy Reeves Sanday

„W społeczeństwie, w którym równość jest faktem, a nie tylko sło-

wem, słowa wyrażające rasową bądź seksualną agresję lub mające na

celu upokorzenie czy poniżenie, są jedynie nonsensownym bełkotem”.

Catherine MacKinnon

Wstęp: Metodologia i cele badania

Czym jest gwałt? Czy żyjemy w społeczeństwie potępiającym

i piętnującym gwałt, czy też jest on traktowany pobłażliwie jako

część naszej kultury, czyn odzwierciedlający stosunki i relacje

społeczne lub szerzej – kondycję społeczną? Jak traktujemy

kobiety, które mają za sobą doświadczenie gwałtu lub próby

gwałtu? Czy ich głos jest w naszym społeczeństwie słyszany

i szanowany? Pytania te zadawane są konsekwentnie i cierp-

liwie przez feministyczne badaczki społeczne, antropolożki,

działaczki ruchu kobiecego i prawniczki od lat 70. XX w. Podej-

mując zintegrowaną krytykę społecznego postrzegania gwałtu,

feministki w ciągu ostatnich czterdziestu lat doprowadziły nie

tylko do zmiany prawa dotyczącego gwałtu i przemocy (w tym

przemocy seksualnej wobec kobiet), ale także do zmiany spo-

121

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

R apoRt sobów konceptualizacji gwałtu i postrzegania go jako sympto-

mu wyrażającego nierówności społeczne. W swoich działaniach

badaczki i działaczki feministyczne kierowały i kierują się prze-

konaniem, że gwałt odzwierciedla głębsze zjawisko subordy-

nowania kobiet1) i konstatacją, że prawa i instytucje publiczne

niejednokrotnie kształtują nasze postawy dotyczące przemocy

seksualnej, oddzielając „prawdziwy gwałt” karany prawem od

innych przejawów agresji seksualnej (uznawanej na przykład za

należącą do sfery prywatnej lub sfery obyczajów), które pozo-

stają poza zasięgiem prawa2). Biorąc pod uwagę fakt, że zjawi-

sko przemocy seksualnej dotyczy w przeważającej większości

kobiet, feministki zwracają również uwagę na to, w jaki sposób

prawo i instytucje zajmujące się gwałtem odzwierciedlają i jed-

nocześnie kształtują dominujące postawy wobec relacji między

kobietami i mężczyznami, odpowiedzialności za gwałt, praw ko-

biet oraz ich podmiotowości.

Celem badań przeprowadzonych przez fundację Feminoteka

była odpowiedź na pytania: jakie podejście i definicje gwałtu

obecne są w polskim systemie prawnym i instytucjach publicz-

nych; na ile policja, służba zdrowia i instytucje pomocowe3) od-

zwierciedlają obecne w społeczeństwie postawy wobec gwałtu;

na ile działania tych instytucji kształtowane są przez istniejące

stereotypy dotyczące odpowiedzialności za gwałt, praw kobiet

i ich sprawczości; wreszcie jak stosowane przez instytucje pub-

liczne praktyki i procedury wpływają na doświadczenia indywi-

dualnych kobiet i sposób postrzegania i definiowania gwałtu

jako zjawiska społecznego i systemowego.

Niniejszy raport prezentuje wyniki badań jakościowych prze-

prowadzonych w Warszawie, od czerwca do września 2011 r.

wśród następujących grup: policjanci (6 osób), lekarze (6

osób), organizacje pomocowe (6 organizacji) i koBiety wy-

brane losowo (6 kobiet, o których nie wiadomo czy doświad-

C. MacKinnon, Toward a Feminist Theory of the State, Cambridge 989.

S. Estrich Real Rape, Cambridge, Harvard University Press, 988.

W niniejszym tekście używamy określenia „organizacje pomocowe” dla organi-

zacji pozarządowych i instytucji państwowych, takich jak ośrodki pomocy społecznej

czy ośrodki (państwowe i pozarządowe) udzielające pomocy psychologicznej.

122

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

czyły gwałtu lub próby gwałtu). Celem ankiety, która stała się

podstawą wywiadu pogłębionego było zdobycie informacji na

temat wiedzy i praktycznych umiejętności osób zajmujących się

pomocą kobietom. W szczególności chciałyśmy dowiedzieć się,

na ile prawa ofiary są przestrzegane w ramach działań wyko-

nywanych przez rozmaite instytucje, na ile stosowana jest Pro-

cedura Postępowania z Ofiarą Przemocy Seksualnej 4) – dokument

stworzony w roku 2010 przez Pełnomocniczkę Rządu do Spraw

Równego Traktowania oraz w jakim stopniu działania na rzecz

ofiar gwałtów są działaniami zintegrowanymi, tzn. takimi, które

opierają się na ciągłości i komplementarności postępowania roz-

maitych instytucji i organizacji. Dzięki ankiecie chciałyśmy rów-

nież zdobyć wiedzę na temat istniejących – zarówno wśród poli-

cji, lekarzy, jak i samych kobiet stereotypach i wyobrażeniach na

temat przemocy seksualnej. Stereotypy te, wyobrażenia i opinie

kształtują bowiem nie tylko postawy pracowników policji czy

służby zdrowia, ale również dają obraz tego, jak gwałt postrze-

gany jest w naszym społeczeństwie, jaką wagę przywiązujemy

do pomocy jego ofiarom i kogo obarczamy odpowiedzialnością

za występowanie (lub nie) przemocy seksualnej (czy są to kobie-

ty czy też sprawcy przemocy). Ogólny kontekst i znaczenie, jaki

dane społeczeństwo nadaje gwałtowi (i przemocy seksualnej)

ma decydujący wpływ na doświadczenia kobiet: ich postrzega-

nie samych siebie, doświadczenia relacji z bliskimi i instytucjami

po gwałcie oraz decyzje o zgłoszeniu się do rozmaitych insty-

tucji pomocowych (policji, służby zdrowia, organizacji pomoco-

wych i terapeutycznych)5).

Drugim elementem naszego badania były wywiady pogłębio-

ne z kobietami, które doświadczyły gwałtu lub próby gwałtu.

Celem wywiadu pogłębionego – opartego w luźny sposób na

4 Procedura została przyjęta w 5..00 r. w Międzynarodowym Dniu Przeciwko Przemocy wobec Kobiet – dniu rozpoczęcia międzynarodowej kampanii „6 Dni

przeciw przemocy ze względu na płeć”, podczas konferencji prasowej Pełnomocni-

ka Rządu do spraw Równego Traktowania. Więcej o Procedurze i jej realizacji pisze w niniejszym raporcie Z. Nawrocka w tekście Przemoc seksualna w Polsce – działania

rządu.

5 P.R. Sanday, Rape-Prone Versus Rape-Free Campus Cultures, “Violence Against Women” 996, vol. , nr. , s. 9-08.

12

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

R apoRt scenariuszu – z sześcioma osobami było poznanie doświadczeń

kobiet w ich kontaktach z bliskimi i instytucjami po doświadcze-

niu przemocy seksualnej (gwałtu lub próby gwałtu) oraz zdo-

bycie wiedzy na temat ich potrzeb i oczekiwań wobec otacza-

jących je ludzi, organizacji i instytucji. Chciałyśmy dowiedzieć

się, jakie – zdaniem kobiet – reakcje na ich doświadczenie są

pozytywne, a jakie negatywne, czego oczekują od rodziny i bli-

skich oraz jakie elementy doświadczenia z instytucjami, takimi

jak policja, służba zdrowia i organizacje pomocowe, są kluczowe

z perspektywy ich potrzeb. W tej części badań wykorzystałyśmy

też relacje kobiet, które mają za sobą doświadczenie zgłaszania

na policję gwałtu lub próby gwałtu, stanowiące fragment pracy

magisterskiej Zofii Nawrockiej, napisanej pod kierunkiem prof.

Małgorzaty Fuszary w ISNS UW, obronionej w roku 2010.

Nasze badanie zaprojektowane zostało w oparciu o dwa za-

łożenia metodologii feministycznej. Po pierwsze, tworząc narzę-

dzia badawcze, byłyśmy przekonane, że każdy feministyczny pro-

jekt badawczy jest jednocześnie przedsięwzięciem naukowym

i społecznym, badania feministyczne są kombinacją produkcji

wiedzy i polityki feministycznej6). Po drugie, przeprowadzając

wywiady, kierowałyśmy się wyrażoną przez metodologię femi-

nistyczną krytyką obiektywności wiedzy naukowej. Zdaniem ba-

daczek feministycznych zarówno umiejscowienie badaczki, jak

i ogólnie przyjęte przez społeczeństwo normy i wartości defor-

mują „obiektywność” danych zdobytych w procesie badawczym.

Przełamując paradygmat obiektywności, metodologia femini-

styczna proponuje skupić się na „subiektywnym” doświadcze-

niu kobiecym poprzez: 1) włączenie kobiet do procesów badaw-

czych na poziomie ustalania próby, 2) zwiększenie liczby kobiet

pracujących jako badaczki (empirycyzm) oraz 3) uznanie kobie-

cego doświadczenia jako krytycznej perspektywy analitycznej7).

W naszych badaniach przyjęłyśmy taką właśnie perspektywę

„kobietocentryczną”. Przejawiała się ona w trzech aspektach:

6 S. Reinhartz, Feminist Methods in Social Research, Oxford 99.

7 S. Harding, The Science Question in Feminism, Ithaca 986; S. Reinhartz, Femi-

nist Methods in Social Research, Oxford 99.

124

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

Skoncentrowanie uwagi badawczej na doświadczeniu ko-

biet. Praca i działania instytucji oraz opinie na temat gwałtu

i przemocy seksualnej analizowane były w odniesieniu do do-

świadczeń kobiet, które miały za sobą doświadczenie gwałtu

lub próby gwałtu.

Rozpoznanie politycznego wymiaru wiedzy zebranej w ra-

mach badania. Naszym celem była krytyczna ocena polityki spo-

łecznej w obszarze przemocy seksualnej i dążenie do jej zmiany

poprzez uznanie strukturalnego charakteru gwałtu i przemocy

seksualnej wobec kobiet.

Odejście od pojmowania badaczki/badaczek jako ekspert-

ki/ekspertek w dziedzinie nauk społecznych. Wiedza zebrana

w ramach tego badania i prezentowana w raporcie poddana

została (re)negocjacji poprzez zaangażowanie respondentek

w proces współtworzenia raportu końcowego.

Ogólne wnioski z badania: wiedza

i wyobrażenia a praktyka działań

na rzecz ofiar gwałtów

Z przeprowadzonych przez nas badań można wyciągnąć dwa

ogólne wnioski. Z jednej strony, na poziomie wiedzy praktycznej,

mamy do czynienia z dość wysokim poziomem świadomości roz-

maitych grup społecznych na temat gwałtu. Zarówno kobiety, jak

i przedstawiciele instytucji publicznych (policji i służby zdrowia)

oraz organizacji pomocowych mają świadomość tego, iż gwałt

nie jest zjawiskiem marginalnym czy przejawem patologii spo-

łecznej. Przekonanie takie wynika z ich doświadczeń życiowych

i zawodowych. Z drugiej strony, nasze badania pokazują, że wie-

dza ta i doświadczenie nie przekładają się ani na reprezentację

gwałtu w sferze symbolicznej (sposób postrzegania przez różne

grupy społeczne kobiet, które stały się ofiarami gwałtu, przede

wszystkim ich obwinianie i obarczanie współodpowiedzialno-

ścią), ani na społeczne konstruowanie obrazu przemocy seksual-

nej (gwałt nadal postrzegany jest jako indywidualny „problem”

kobiet, zarówno w zakresie jego prewencji, jak i konsekwencji),

ani wreszcie na działania na rzecz ofiar w sferze instytucjonalnej

125

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

R apoRt (posiadana przez naszych respondentów/respondentki wiedza

praktyczna i teoretyczna na temat powszechności i struktural-

nego charakteru zjawiska przemocy seksualnej nie przekłada się

na sferę działań na rzecz ofiar gwałtu).

Najważniejsze wnioski z badania można sformułować w na-

stępujący sposób:

1. Wśród naszych respondentów istnieje dość wysoki po-

ziom praktycznej wiedzy na temat zjawiska gwałtu i jego

przyczyn. Badania przeprowadzone przez fundację Feminoteka

wskazują na istnienie dość wysokiego poziomu wiedzy praktycz-

nej (wynikającej z doświadczeń osobistych lub zawodowych) na

temat skali i kontekstu gwałtu. Większość naszych responden-

tów/respondentek przyznała, że wie, iż gwałt lub próby gwałtu

doświadcza znacząca liczba kobiet (choć ich opinie różniły się

znacznie w tym zakresie: od przekonania, że gwałtu doświad-

cza jedna na trzy kobiety w ciągu całego życia, do opinii, że jest

to doświadczenie zaledwie jednej na sto kobiet). Zarówno pra-

cownicy policji, służby zdrowia, jak i organizacji pomocowych

z własnego doświadczenia zawodowego znali różne aspekty

gwałtów, np. większość z nich przyznała, że sprawcami gwałtów

są mężczyźni znani wcześniej kobietom, a do przemocy seksu-

alnej dochodzi najczęściej w domu ofiary. Podobnie wszystkie,

poza jedną respondentką w grupie kobiet wybranych „losowo”,

znały przynajmniej jedną osobę, która doświadczyła gwałtu.

O tym, że respondenci/respondentki zdawali sobie sprawę z te-

go, że gwałt nie jest zjawiskiem patologicznym, ale zdarza się

na co dzień, wśród „normalnych” osób, świadczy również fakt,

że wiele/wielu z nich przytaczało znane im historie gwałtów

zarówno ze strony osoby obcej („Koleżanka w Katowicach. Jest

pielęgniarką, wracała z dyżuru w nocy około 4 do domu. Pod

blokiem napadł na nią facet i zgwałcił. Był w kominiarce. Zgłosi-

ła się na policję, jego nigdy nie złapano”), jak i członka rodziny

(„Przyjechała zobaczyć się z dziećmi, mąż wzbudził zaufanie, to

był kiedyś jej rodzinny dom. Wykorzystał to zaufanie, zabierając

ją do pokoju i „biorąc to, co mu się należy”, czyli gwałcąc. Dzieci

były poniekąd świadkami”). W tym kontekście interesująca wy-

12

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

daje się również wysoka świadomość, szczególnie kobiet z grupy

wybranej losowo, społecznej funkcji gwałtu jako regulującego

relacje władzy pomiędzy kobietami i mężczyznami. Jak podkre-

ślała część z nich, gwałt nie jest jedynie przestępstwem, ale rów-

nież narzędziem regulującym kontrakt płci w społeczeństwie

i podtrzymującym patriarchalną strukturę w rodzinie i społe-

czeństwie. Jak wyraziła się jedna z respondentek: „To są bardzo

różni ludzie co gwałcą, ludzie od wykolejeńca po profesora. Na

przykład gwałt w rodzinie, tu nie ma różnicy w wykształceniu,

majątku, wieku. [On wynika] nawet nie z chęci seksualnej, tylko

[chodzi] o pokazanie mocy, władzy”.

2. W swoich działaniach na rzecz ofiar gwałtu instytucje pub-

liczne, w szczególności przedstawiciele służby zdrowia, nadal

w dużej mierze kierują się stereotypami dotyczącymi współ-

odpowiedzialności kobiety za gwałt. Zarówno na poziomie

wyobrażeń (reprezentacji), jak i działań wszystkie grupy respon-

dentów/respondentek (z wyjątkiem kobiet, które doświadczyły

gwałtu lub próby gwałtu) reprezentują podejście podtrzymujące

(fałszywy ich zdaniem) obraz gwałtu jako zjawiska marginalne-

go, patologicznego oraz będącego przede wszystkim indywi-

dualnym problemem kobiety. To ona – zdaniem wielu naszych

respondentów/respondentek – jest odpowiedzialna za prewen-

cję gwałtu (dbałość o odpowiedni ubiór, unikanie sytuacji ryzy-

kownych) oraz ponosi jego konsekwencje (konieczność radzenia

sobie ze stygmatyzacją, wykluczeniem społecznym i traumą).

Wielu/wiele z nich wciąż za prawdziwe uznaje stwierdzenie, iż

kobiety wybierające określony strój lub styl życia: „Naraża(ją)

się. […] To jest ryzykowne zachowanie, trzeba brać pod uwagę

możliwość gwałtu”. Jednocześnie, jak wynika z naszych badań,

wśród pracowników instytucji publicznych, w szczególności

wśród lekarzy, powszechne są stereotypy na temat winy lub

współodpowiedzialności kobiety za gwałt oraz traktowanie

zgwałconych kobiet jako „problem” dla instytucji społecznych

skupionych na innych (ważniejszych) działaniach. Zdaniem nie-

których pracowników służby zdrowia, niepoważne traktowanie

kobiet, które doświadczyły gwałtu lub próby gwałtu, należy

127

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

R apoRt w dużej mierze traktować jako „normalne na dyżurach”, ponie-

waż „takie przypadki [zgwałconych kobiet] są męczące” zarów-

no dla lekarzy, jak i policjantów, a niejednokrotnie również dla

osób z organizacji pomocowych.

3. Działania instytucji publicznych na rzecz kobiet, które do-

świadczyły gwałtu lub próby gwałtu są fragmentaryczne i cha-

otyczne, opierają się na wyrywkowej wiedzy i nie pozwalają

na podjęcie systemowych działań. Istniejące pęknięcie pomię-

dzy sferą wiedzy i doświadczenia a sferą wyobrażeń (stereoty-

pów) i działań, w których nadal w dużej mierze bagatelizuje się

gwałt jako zjawisko społeczne, jest widoczne przede wszystkim

w praktyce działań na rzecz ofiar gwałtu. O ile pracownicy insty-

tucji pomocowych: policji, służby zdrowia i organizacji pomoco-

wych dostrzegają skalę i wagę problemu przemocy seksualnej,

o tyle ich wiedza i doświadczenie praktyczne nie przekładają

się na spójny system pomocy ofiarom gwałtu. Z kolei brak wie-

dzy na temat gwałtu jako zjawiska społecznego (czy mającego

charakter strukturalny) wpływa na traktowanie gwałtów jako

odizolowanych przestępstw kryminalnych czy powodujących

indywidualne przypadki traumy, a nie jako ważnego elemen-

tu szerszego zjawiska przemocy seksualnej wobec kobiet. Jak

wynika z naszych badań pomoc oferowana kobietom, które

stały się ofiarami gwałtu, jest fragmentaryczna, chaotyczna,

niesystematyczna, a tym samym niesatysfakcjonująca kobie-

ty, które doświadczyły gwałtu. Fragmentaryczność działań in-

stytucji i organizacji oraz ich niedopasowanie do (rozpoznanej

przez respondentów/respondentki) skali zjawiska przejawia się

przede wszystkim w braku instytucji, ośrodków, jednostek czy

nawet osób, których pomoc skierowana byłaby jedynie dla ofiar

gwałtów. W kontaktach ze wszystkimi instytucjami kobiety ska-

zane są na ludzi, dla których przemoc seksualna nie jest głów-

ną specjalizacją. Jak skomentowała to jedna z kobiet: „Miałam

dużym problem z tym, że masa tych poradni nazywa się porad-

niami dotyczącymi przemocy w rodzinie. To gdzie ja mam iść?

Z przemocą poza rodziną?”. Chaotyczność i fragmentaryczność

działań na rzecz ofiar gwałtu i przemocy seksualnej przejawia

128

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

się także w braku współpracy pomiędzy rozmaitymi instytucja-

mi i organizacjami. Brakuje zintegrowanego systemu działań na

rzecz kobiet, działań, które w systematyczny sposób łączyłyby

pracę policji, służby zdrowia i organizacji pomocowych. Z pew-

nością próbą stworzenia takiego podejścia było wydanie przez

Pełnomocniczkę Rządu do spraw Równego Traktowania Proce-

dury Postępowania z Ofiarą Przemocy Seksualnej, ale z naszych

badań wynika, że dokument ten nie jest znany ani na policji, ani

w jednostkach służby zdrowia, a bardzo fragmentaryczną wie-

dzę na jego temat mają organizacje pomocowe.

4. Instytucje publiczne traktują kobiety, które doświadczy-

ły gwałtu lub próby gwałtu, w sposób przedmiotowy. Ważnym

aspektem działań instytucji publicznych i organizacji pomoco-

wych, wskazującym na rozbicie pomiędzy istniejącą wiedzą na

temat gwałtu a wyobrażeniami i działaniami opartymi w dużej

mierze na stereotypach, jest uprzedmiotowienie kobiet w in-

stytucjach. Chodzi tu zarówno o instytucje publiczne (policja

i służba zdrowia), jak i organizacje pomocowe. Jak opowiadała

jedna z kobiet: „W instytucji człowiek jest rzeczą, instytucja nie

jest dla człowieka, tylko po to, żeby działać i żeby była super

ważna; dużo ważniejsi są pracownicy instytucji niż to, po co oni

tam są, czyli ja”. W doświadczeniu kobiet, które mają za sobą

kontakty z instytucjami i organizacjami, brak podmiotowego

traktowania przejawia się przede wszystkim na trzech pozio-

mach: 1) odmówienia kobiecie kontroli nad jej sprawą, 2) pod-

ważania wiarygodności jej historii i „wiedzy” na temat własnego

doświadczenia oraz 3) braku poszanowania zasad prywatności

i intymności.

Wiele kobiet, które doświadczyły gwałtu lub próby gwałtu

podkreślało, iż kluczowe z punktu widzenia ich doświadczenia

jest odzyskanie poczucia bezpieczeństwa i kontroli (a także moż-

liwości wyboru). Jednak ani instytucje publiczne, ani organizacje

pomocowe takiego poczucia im nie zapewniły. Wiele kobiet na-

tomiast, zarówno na policji, jak i w organizacjach, spotkało się

z podważaniem wiarygodności ich historii, wyśmiewaniem czy

sugerowaniem, że ich interpretacja własnego doświadczenie

129

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

R apoRt jest błędna (np. przeprowadzona przez jedną z naszych respon-

dentek próba interpretacji jej doświadczenia gwałtu z perspek-

tywy feministycznej jako przejawu patriarchalnych relacji wła-

dzy została przez terapeutę uznana za przeintelektualizowaną).

Przedstawiciele instytucji i organizacji niejednokrotnie hołdują

przekonaniu wyrażonemu przez jednego z naszych responden-

tów, według którego: „Nie każda kobieta jest świadoma na tyle,

żeby podejmować samodzielnie wszystkie decyzje”. Zarówno

w instytucjach publicznych, jak i organizacjach pomocowych

niejednokrotnie łamane są zasady zapewnienia prywatności,

intymności i delikatności w relacji z kobietą, która ma za sobą

doświadczenie gwałtu lub próby gwałtu.

5. Wśród przedstawicieli instytucji publicznych i organiza-

cji pomocowych nie istnieje zgodność co do definicji gwałtu.

W kontekście dyskusji na temat napięcia pomiędzy wiedzą na

temat rzeczywistych doświadczeń kobiet a wyobrażeniami na

temat gwałtu i działaniami na rzecz kobiet, które go doświad-

czyły, niezwykle ważne jest zadanie niemal podstawowego py-

tania o to, „czym jest gwałt?”. Jednym z najbardziej zaskakują-

cych wniosków z naszego badania jest to, iż wśród „ekspertów”

zajmujących się kwestiami przemocy seksualnej (policjantek

i policjantów prowadzących sprawy, lekarek i lekarzy oraz przed-

stawicielek i przedstawicieli organizacji pomocowych) nie ma

zgody co do definicji gwałtu. Odpowiedzi naszych responden-

tek/respondentów różniły się zarówno pod względem klasyfi-

kacji czynu (na przykład w odpowiedzi na pytanie czy „nakłania-

nie” jest gwałtem), jak i w określaniu zakresu czynności, które

do gwałtu zaliczali. Wśród naszych respondentów/responden-

tek nie było zgody co do tego, czy gwałtem jest tylko genitalny

stosunek seksualny, seks oralny, dotyk, czy też zaliczyć do tej

kategorii należy również obraźliwe słowa, gesty i plakaty o treś-

ciach erotycznych. Wśród policjantów, lekarzy i przedstawicieli

organizacji pomocowych znaleźć więc można zarówno przeko-

nanie o tym, że „zmuszenie do [...] seksu oralnego to jest inna

czynność seksualna i nie jest to gwałt”, jak i takie, że „jesteśmy

10

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

poddawani gwałtom bardzo często, choćby tym, że patrzymy na

kalendarze z gołymi kobietami na harleyach”.

Niniejszy raport prezentuje wnioski z badań fundacji Femino-

teka w trzech częściach. W części pierwszej przedstawimy dzia-

łania instytucji publicznych (policji i służby zdrowia) oraz organi-

zacji pomocowych opracowane na podstawie przeprowadzonych

wywiadów z przedstawicielami/przedstawicielkami tych grup.

Naszym celem jest odzwierciedlenie tego, jak swoją pracę na

rzecz ofiar przemocy seksualnej widzą przedstawiciele policji,

służby zdrowia i organizacji pomocowych. Używając komentarzy

i uwag ankieterek, które przeprowadzały z nimi wywiady, posta-

ramy się również odpowiedzieć na pytanie, czego spodziewać

się może osoba, która stanie się klientką tych instytucji. W części

tej rozważamy również rozmaite aspekty współpracy pomiędzy

instytucjami oraz ich podejście do sprawczości kobiet.

Druga cześć raportu poświęcona jest opiniom i postawom

poszczególnych grup respondentów wobec problematyki gwał-

tu i przemocy seksualnej. Wypowiedzi pracowników instytucji

publicznych i organizacji pomocowych uzupełnione są w tej czę-

ści przez dane pochodzące z wywiadów z kobietami wybranymi

„losowo”, czyli takimi, o których nie wiedziałyśmy, czy mają za

sobą doświadczenie gwałtu lub próby gwałtu. Chcemy, aby te

wypowiedzi nadały szerszy kontekst opiniom i postawom repre-

zentowanym przez policję, służbę zdrowia i organizacje pomo-

cowe.

Trzecia cześć raportu skupia się wyłącznie na opowieściach

kobiet, które mają za sobą doświadczenie gwałtu lub próby gwał-

tu. Prezentując ich wypowiedzi, pragniemy przedstawić punkt

widzenia osób, które w swoim życiu doświadczyły konieczności

opowiedzenia rozmaitym grupom (bliskim, pracownikom służby

zdrowia, pracownikom policji i terapeutom) o swoim doświad-

czeniu, i które zetknęły się z przedstawicielami policji, służby

zdrowia i organizacji pomocowych. Chcemy, aby ich opowieści

stały się „odbiciem” wypowiedzi pracownic/pracowników tych

instytucji, i w pewnym sensie ich weryfikacją. Pragniemy rów-

nież, aby ich wypowiedzi, w których mowa jest zarówno o ich

osobistych potrzebach w stosunku do bliskich, jak i instytucji,

11

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

R apoRt stanowiły krok nie tylko w kierunku poprawy działań rozmai-

tych instytucji skierowanych do ofiar gwałtów, ale również lep-

szego rozumienia doświadczenia i potrzeb kobiet, które mają za

sobą doświadczenie przemocy seksualnej.

I. Policja, służba zdrowia i organizacje

pomocowe: działania instytucji na rzecz

ofiar gwałtu widziane oczami ich

pracowników

Przedstawiciele i przedstawicielki instytucji: policji, służby

zdrowia oraz organizacji pomocowych są najczęściej pierwszy-

mi, do których zwracają się kobiety po gwałcie lub próbie gwał-

tu. To od ich nastawienia, reakcji i sposobu postępowania zależy

nie tylko to, jak dalej potoczą się losy sprawy karnej, ale również

życie kobiety, która ma za sobą doświadczenie przemocy sek-

sualnej. Kim są pracownicy instytucji, którzy na co dzień pracu-

ją z kobietami? Jak postrzegają oni swoją pracę, swoje zadania

oraz kobiety, dla których pracują? Czym kierują się w swojej pra-

cy na rzecz kobiet i czy traktują swoją pracę i kobiety, którym

mają pomóc, w sposób poważny i przedmiotowy? W pierwszej

części naszego raportu staramy się odpowiedzieć na te pytania,

stawiając jednocześnie kolejne: jak funkcjonuje polski system

pomocy ofiarom gwałtu? czy jest on skuteczny i satysfakcjonu-

jący? jakie zmiany są w nim potrzebne, aby w bardziej skuteczny

sposób chronił on kobiety i im służył?

I.1. Policja

„Na pewno jest jakaś procedura, nie znam jej nazwy, numeru

czy czegoś w tym stylu. Rzeczy robi się odruchowo. […] Procedury

nie powinny w takich chwilach mieć miejsca, liczy się podejście

indywidualne i wiedza od psychologów i fachowców. Pracując

z ofiarami przemocy seksualnej, trzeba mieć serce i wyczucie”

(z wywiadu z jednym z funkcjonariuszy).

Pierwszy kontakt z policją jest dla wielu kobiet decydujący

dla ich późniejszego doświadczenia. Stosunek funkcjonariuszy

12

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

do zgłoszenia, podejście do kobiety; to, czy zostanie ona poin-

formowana o swoich prawach i obowiązkach, procedurach; to,

czy zostanie jej zapewnione poczucie bezpieczeństwa, komfort

i prywatność, stanowi w wielu przypadkach o późniejszych kro-

kach i decyzjach podejmowanych przez kobietę. Niestety, w przy-

padku wielu jednostek policji zgwałcone kobiety nadal nie mogą

liczyć na zapewnienie im podstawowych praw i procedur postę-

powania. Na wielu komisariatach, począwszy od chwili zgłosze-

nia gwałtu, kobietom nie jest zapewniona ochrona prywatności,

prawo do podejmowania niezależnych decyzji oraz możliwość

wykonania podstawowych w ich sytuacji czynności (takich jak

możliwość skorzystania z prysznica czy przebrania się).

W przypadku wielu jednostek policji już pierwszy kontakt

z instytucją może być traumatyczny. O tym, że komisariaty nie

zapewniają kobiecie poczucia bezpieczeństwa i intymności, po-

twierdzają zarówno kobiety, które doświadczyły gwałtu lub pró-

by gwałtu, jak też sami policjanci i nasze ankieterki. W żadnym

z odwiedzonych przez nasze ankieterki komisariatów nie ma

możliwości zgłoszenia przypadku gwałtu przy zachowaniu pry-

watności – odbywa się to zwykle w miejscu publicznym i ogólnie

dostępnym dla funkcjonariuszy i osób postronnych, w „okienku”

lub na recepcji. Zgłoszenie gwałtu przyjmuje w zdecydowanej

większości przypadków osoba, która może. Komisariaty nie po-

siadają specjalnie do tego wyznaczonych i przeszkolonych osób.

Jak bez ogródek oświadczył jeden z naszych respondentów:

„Nie ma [w naszej jednostce] w ogóle osób przeszkolonych [aby

odebrać zgłoszenie], nigdy ten sam policjant nie przyjmuje zgło-

szenia i prowadzi sprawy”.

O tym, że przypadki gwałtów lub próby gwałtów nie są przez

policję traktowane priorytetowo lub nawet poważnie świad-

czy fakt, że komendy i komisariaty nie prowadzą tak naprawdę

statystyk na temat liczby takich przypadków. Funkcjonariuszki

i funkcjonariusze, z którymi rozmawiałyśmy, w bardzo rozbież-

ny sposób szacują liczbę gwałtów zgłaszanych w swoich komi-

sariatach. O ile niektórzy przyznają, iż takie sprawy zdarzają się

dość często: cztery do pięciu razy na miesiąc (w szacunkach in-

nego policjanta 12-20 razy rocznie), inni twierdzą, że przypadki

1

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

R apoRt gwałtów zdarzają się stosunkowo rzadko: cztery razy w roku lub

raz na pół roku. Tak duża rozbieżność szacunków może być wy-

nikiem rozmaitych obliczeń oraz różnego rozumienia tego, czym

jest gwałt. Np. jeden z policjantów tak opisywał to, jak często

zdarza mu się prowadzić sprawę o zgwałcenie: „Taka sytuacja,

że przyszła kobieta świeżo po zgwałceniu i musieliśmy wykonać

różne czynności, to mi się zdarzyła jakieś pół roku temu. A taka,

że przyjmowałem zgłoszenie o przemocy, to zdarza się mi się

kilka razy w miesiącu”.

Z rozmów z funkcjonariuszami wynika, iż jedynie około 20%

gwałtów zgłaszanych jest przez kobiety bezpośrednio po zdarze-

niu („rzadko przychodzą same, częściej dzwonią po radiowóz”).

Zdaniem jednego z policjantów, kobiety zgłaszające gwałt bez-

pośrednio po zdarzeniu najczęściej są po „pigułce gwałtu”,

ewentualnie pod wpływem narkotyków lub alkoholu. Przedsta-

wiciel komendy znajdującej się w centrum Warszawy stwierdził

również, że jego jednostka prowadzi wiele spraw dotyczących

gwałtów „imprezowych”, dodając, że kobiety: „często znajdo-

wane są rano przez patrol w parku, na ławkach lub w innych

miejscach publicznych”. Najwięcej kobiet zgłasza się, w ocenie

policjantów, około dwa dni po gwałcie. Często wcześniej były

już u lekarza. Tak opisuje to jeden z policjantów: „Czasami ko-

biety już przychodzą z obdukcją, bo były wcześniej u lekarza, na

przykład prywatnie. Wolą zrobić to same niż trafić do państwo-

wej służby zdrowia. Bardzo często ofiara zgwałcenia po prze-

stępstwie jedzie najpierw do szpitala, a nie do nas, bo dla niej

ważniejsze jest zdrowie, bo się boi ciąży. Wtedy szpital nas za-

wiadamia”. Jeszcze inną grupę stanowią kobiety, które zgłaszają

gwałt przy okazji zawiadomienia o innym przestępstwie („Cza-

sami w trakcie składania innego zawiadomienia się dowiaduje-

my, że był też gwałt”). Zdaniem policjantów najczęściej dzieje

się to przy okazji zawiadomienia o przemocy w rodzinie.

Pierwsze czynności wykonywane przez policjantów/policjant-

ki zależą w dużej mierze od nastawienia i specjalizacji funkcjo-

nariusza oraz stanu ofiary. Jednak rzadko kiedy procedury po-

stępowania policji są w pełni zgodne z wytycznymi Procedury

Postępowania z Ofiarą Przemocy Seksualnej. Jedna z naszych

14

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

policjantek tak opisała swoje pierwsze czynności wykonywane

w kontaktach z ofiarą gwałtu: „Tu nie ma ścisłych procedur, któ-

re mogłyby być dla ofiary krzywdzące. Zależy od zachowania, od

nastawienia, czy ofiara chce mówić od razu, czy woli poczekać.

Ja nie ciągnę za język, nie stawiam pod pręgierzem, nie stwa-

rzam wrażenia, że skrzywdzona musi coś zrobić, powiedzieć.

Czasem to zajmuje wiele godzin, czasem kobiety chcą mówić

od razu. Nie oceniam. Jako specjalistka od przemocy seksualnej

na komendzie nie jestem przy każdej ofierze, jestem wzywa-

na w trudnych przypadkach. [...] Ofiary wstydzą się. Staram się

ich nie oceniać, nie naciskać”. Inny funkcjonariusz relacjonuje:

„Dużo zależy od przesłuchującego, czy zada odpowiednie py-

tania. Jeśli pytania będą niewłaściwe, może się nie udać zebrać

materiału do oskarżenia”. Inny funkcjonariusz relacjonował:

„Najpierw rozmawiam z tą osobą, żeby zorientować się, co się

stało, w jakim jest stanie. Nie zaczynam od razu protokołu pisać.

Wiadomo – jeżeli kobieta zgłosi się bezpośrednio po zgwałce-

niu, to do lekarza, po pomoc medyczną. Jedzie do lekarza i tam

jest pobierany materiał biologiczny. I w zależności od tego, jak

lekarz oceni stan zdrowia, dalsze czynności. Ale nie mieliśmy ta-

kich brutalnych gwałtów, gdy musiały zostać w szpitalu”. Jeszcze

inny policjant – funkcjonariusz operacyjny opisał swoje czynno-

ści dużo bardziej pragmatycznie: „Rozpytanie ofiary o to, co się

wydarzyło (bardzo dokładne), udanie się na miejsce zdarzenia

i dowiedzenie się skąd szła, dokąd zmierzała, po co, o której,

jaką dokładnie drogą, czy w jakimś oknie paliło się światło – czy-

li mógł być świadek zdarzenia etc., sporządzenie raportu”.

W zależności od przypadku, do pierwszych czynności proce-

duralnych wykonywanych przez policję należy spisanie zeznań

(np. gdy kobieta wcześniej była już u lekarza lub gdy zgłasza

gwałt, który nie wydarzył się w najbliższej przeszłości) lub wizy-

ta w szpitalu („Spisujemy zeznania lub zawiadamiamy prokura-

tora (zależy od sytuacji), chyba że powinna pojechać do szpitala,

to wtedy najpierw przewozimy. Jak trzeba pojechać, to najpierw

szpital, a potem dopiero zeznania. Ale jak to się stało wcześniej

i już nie ma obrażeń, to tylko spisujemy zeznania”). Na tym eta-

pie kobiety mają, przynajmniej teoretycznie, możliwość skorzy-

15

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

R apoRt stania z pomocy psychologicznej. W praktyce jednak większość

komisariatów nie zatrudnia takich specjalistów na stałe. Zwykle

psycholożka (najczęściej jest to kobieta), dyżuruje pod telefo-

nem i jest w razie potrzeby wzywana przez policjantów. Ozna-

cza to, że w niektórych przypadkach, szczególnie w godzinach

wieczornych, jej sprowadzenie może okazać się niemożliwe; te-

rapeutka nie chce lub nie może przyjechać w nocy (jeden z poli-

cjantów podał nam przykład sytuacji, w której psycholożka od-

mówiła przyjazdu na komisariat, gdyż wcześniej tego wieczoru

spożywała alkohol). W sytuacji „niedostępności osobistej” poli-

cjanci oferują kobiecie ulotki i informacje na temat możliwości

pomocy psychologicznej („Mamy broszury, są dostępne, ma je

grupa zdarzeniowa. Koleżanka ma je u siebie zamknięte w szaf-

ce, przekazujemy pokrzywdzonym, ale one nie chcą korzystać”;

„Koleżanka ma materiały na tematy poradni, psychologa. Choć

czasem nie chcą z tego korzystać, bo się wstydzą”). W żadnym

z odwiedzanych przez nas komisariatów nie istniała możliwość

przebrania się lub skorzystania przez kobietę z prysznica.

Z naszych wywiadów wynika, że procedurę przesłuchania

policja traktuje w sposób zadaniowy, a nie zindywiualizowany.

Policjanci/policjantki w swojej pracy nastawiają się na usta-

lenie faktów i przestrzeganie procedur, a nie na zapewnieniu

kobiecie poczucia ochrony i bezpieczeństwa. Z perspektywy

policji celem przesłuchania jest „uświadomienie konsekwen-

cji zgłoszenia gwałtu na policję tak, aby kobieta wiedziała, co

ją będzie czekało krok po kroku. Trzeba ustalić, czy pani chce

wszczynać postępowanie, ponieważ od tej decyzji nie ma od-

wołania. Trzeba ustalić, czy doszło do zgwałcenia [czy miejsce

miała przemoc i bezradność kobiety]”. Dużo rzadziej w swojej

pracy policjanci i policjantki nastawiają się na przestrzeganie

praw kobiety. Np. podczas przesłuchania kobieta nie zawsze

może liczyć na, przewidziane w Procedurze Postępowania z Ofia-

rą Przemocy Seksualnej czy Karcie Praw Ofiary, przesłuchanie

przez funkcjonariuszkę tej samej płci. Nie każda komenda posia-

da – zdaniem policjantów – możliwość zapewnienia całodobo-

wej obecności funkcjonariuszki. Nie zawsze również – zdaniem

policjantów i policjantek – wybór funkcjonariuszki tej samej płci

1

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

jest dla kobiety wskazany: „Staramy się, żeby rozmawiała z nią

kobieta, ale to nie zawsze jest najlepszy wybór. Są policjantki

zablokowane, mało wrażliwe, które tylko zniechęcają ofiarę”.

Ponadto przesłuchanie nie zawsze (a raczej bardzo rzadko) od-

bywa się z zachowaniem zasady prywatności. Jak powiedziała

jedna z funkcjonariuszek, ze względów lokalowych odbywa się

ono często w pokoju policjanta prowadzącego, które ten (lub

ta) dzieli z innym funkcjonariuszem (funkcjonariuszką). Wielu

policjantów jest również niechętnych obecności osoby bliskiej

podczas przesłuchania, bo ich zdaniem osoba taka może wpły-

wać na zeznania kobiety. Przesłuchanie prawie nigdy nie jest

również czynnością jednorazową – jak powiedzieli nam funkcjo-

nariusze, kobieta nie zawsze wszystko dobrze pamięta i czasem

pojawia się konieczność „dosłuchania”.

Prawa kobiety, jej komfort i bezpieczeństwo nie są również

priorytetem jeśli chodzi o umożliwienie jej kontaktu z placów-

ką medyczną. Kobieta nie zawsze może liczyć na transport do

i z placówki medycznej. Jak poinformowali nas funkcjonariusze

policji, nie każdy komisariat posiada wystarczającą liczbę radio-

wozów; może się również zdarzyć, że wszystkie pojazdy są nie-

dostępne. Jeden z policjantów przyznał, że choć sytuacja, w któ-

rej policja zapewnia kobiecie transport do szpitala czy miejsca

zamieszkania, jest pożądana, nie zawsze jest to możliwe: „Nie

wszystkie komisariaty mają taką możliwość. Niektóre mają np.

jedno auto. Jak to auto pojedzie do szpitala, to cała okolica nie

ma policji. Albo ofiara musi czekać godzinę, aż auto wróci z in-

terwencji”. Po wykonanym badaniu kobieta nie zawsze może

liczyć na odwiezienie przez policję do domu (co przewiduje

Procedura Postępowania z Ofiarą Przemocy Seksualnej). Podczas

badania ginekologicznego następuje pobranie wymazów, pa-

znokci i zabezpieczenie odzieży. Według Procedury Postępowa-

nia z Ofiarą Przemocy Seksualnej to policja jest odpowiedzialna

za dostarczenie lekarzowi/lekarce pakietów kryminalistycznych,

jednak zdaniem funkcjonariuszy, z którymi rozmawiałyśmy, pa-

kiety takie znajdują się w placówkach służby zdrowia (wiedzy tej

nie potwierdziły wywiady z lekarkami/ lekarzami – ich zdaniem

17

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

R apoRt to policja jest odpowiedzialna za dostarczenie pakietów krymi-

nalistycznych: probówek, szkieł do wymazów).

W procedurze policyjnej, tak jak opisują ją funkcjonariusze

i funkcjonariuszki, sprawa o gwałt toczy się pomiędzy policją,

służbą zdrowia a prokuraturą; kobieta jest w tej sprawie raczej

przedmiotem niż podmiotem postępowania policji. Materiał

dowodowy zebrany przez policję i lekarza przekazywany jest

przez policję do prokuratury, gdzie – zdaniem funkcjonariuszy

i funkcjonariuszek – podejmowane są decyzje. Tak te działania

opisał jeden z funkcjonariuszy: „Jeżeli zawiadamia o przestęp-

stwie, które było jakiś czas temu, to przyjmujemy zawiadomie-

nie i prowadzimy postępowanie, tak jak w przypadku innych

przestępstw. Jeżeli to było dopiero co, to musi być obdukcja. Ina-

czej, jeżeli to jest osoba małoletnia, wtedy są specjalne procedu-

ry. Jest taka wytyczna, żeby przesłuchanie prowadził prokurator,

więc my zawiadamiamy prokuratora. Ale nie zawsze prokurator.

Czasami w trakcie składania innego zawiadomienia się dowiadu-

jemy, że był też gwałt, wtedy też to jest inaczej. Czasami kobie-

ty, które przychodzą, były już u lekarza, np. prywatnie. Więc to

zależy od sytuacji”. I kontynuuje: „Ogólnie wolimy zawiadomić

prokuratora i on decyduje, czy przyjechać, czy nie”. Inny funkcjo-

nariusz tak opisuje to postępowanie: „I jak już mamy materiały,

to trafiają do prokuratury i dalej już prokurator wszczyna śledz-

two. Zależnie od tego, czy sprawca jest zatrzymany, czy nie, to

już prokurator dokonuje czynności. Jeśli było to miesiąc temu, to

już bez lekarza. Nie ma już w zasadzie śladów zgwałcenia, chy-

ba że było to brutalne zgwałcenie, wtedy lekarz może zbadać.

Opieramy się wtedy już na zeznaniach pokrzywdzonej”.

Mimo że w rozmowach z nami funkcjonariusze niejednokrot-

nie wyrażali przekonanie o niedociągnięciach w pracy policji, to

swoją wiedzę, umiejętności i możliwości pomocy ofiarom gwał-

tów policjantki i policjanci oceniają jako „wystarczające” lub „ra-

czej wystarczające”. Jako źródło wiedzy na temat postępowania

z kobietami, które doświadczyły gwałtu, większość funkcjona-

riuszy wymieniała kodeks karny oraz przepisy wewnętrzne (na

przykład rozporządzenia Komendanta Głównego i Komendanta

Stołecznego). Jak powiedział jeden z naszych respondentów:

18

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

„Istnieje schemat wykonywania czynności policyjnych, ale gwałt

traktowany jest jak każde inne przestępstwo; nie ma odrębnego

przepisu mówiącego stricte o postępowaniu z ofiarą gwałtu”.

W swoich działaniach na rzecz ofiar gwałtu policjanci nigdy albo

prawie nigdy nie kierują się Procedurą Postępowania z Ofiarą

Przemocy Seksualnej (żaden z policjantów, z którymi rozmawia-

łyśmy, nie słyszał o tym dokumencie) ani procedurą Niebieskiej

Linii (w przypadku, gdy gwałt jest częścią przemocy w rodzinie).

Wiedzę praktyczną policjanci czerpią natomiast od starszych ko-

legów i koleżanek. Dużo rzadziej źródłem informacji są szkole-

nia i warsztaty, które dla wielu policjantów i policjantek mogły-

by stanowić ważny element ich pracy: „[Jeśli] nie ma szkoleń, nie

ma przeszkolonych ludzi. Jak kobieta trafi na kogoś wrażliwego

i pracowitego, to będzie dobrze i poważnie potraktowana, jak

nie, to ma przechlapane”. Inny funkcjonariusz wyraził przeko-

nanie, że potrzebne są „nie krótkie kilkudniowe seminaria albo

wykłady, ale kilkumiesięczne szkoły jak Akademia Niebieskiej

Linii, tworzenie zespołów i wydziałów do spraw przemocy sek-

sualnej”. Jedna z funkcjonariuszek natomiast zauważyła, że na

szkolenia wysyłani są głównie mężczyźni. Prawie nigdy źródłem

wiedzy policji nie są publikacje organizacji pozarządowych i fe-

ministycznych, co z pewnością ma swoje odbicie w charakterze

ich wiedzy i działaniach; jak wynika z wypowiedzi przytacza-

nych powyżej, policja traktuje gwałt dużo częściej jako indywi-

dualną sprawę kryminalną, niż ważny element i przejaw zjawisk

społecznych, takich jak przemoc wobec kobiet czy przemoc sek-

sualna.

Ze swojej perspektywy policjanci dostrzegają potrzebę zmian

przede wszystkim w warunkach przeprowadzania działań doty-

czących gwałtu, choć są zwykle dość sceptyczni co do realnych

możliwości ich wprowadzenia. Zdaniem policjantów i policjan-

tek modyfikacje dotyczyć powinny przed wszystkim sposobu

prowadzenia postępowania („Kobieta po gwałcie trafia na biu-

rokrację, a powinna trafiać do dobrego, empatycznego człowie-

ka”), warunków prowadzenia przesłuchania i pomocy kobiecie

(„zawsze powinna przyjmować ofiarę osoba przeszkolona pod

kątem przemocy seksualnej, pokój przesłuchań powinien być

19

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

R apoRt bardziej komfortowy i przyjazny kobietom, zatrudnienie na

stałe psychologa”). Zdaniem niektórych z respondentów/re-

spondentek potrzebne są też zmiany w prawie, szczególnie

w procedurze ścigania sprawców gwałtu. Jak wyraził się jeden

z naszych respondentów: „Gwałt powinien być ścigany z urzędu,

dzięki temu kobieta nie byłaby ciągana po sądach, nie byłaby

kolejny raz przesłuchiwana i nie powinna musieć brać udziału

we wszystkich czynnościach. Powinna móc się wtedy zająć sobą,

a nie wciąż to rozgrzebywać”. Jednocześnie jednak policjanci nie

są zbyt entuzjastyczni, gdy chodzi o ocenę realnych możliwości

wprowadzenia zmian. Jak powiedziała jedna z policjantek, ko-

mentując zalecenia Procedury Postępowania z Ofiarą Przemocy

Seksualnej: „Tam była poruszona ta kwestia umycia się, ale nie

ma takiej możliwości, nie ma prysznica, trudno wymagać, by

zbudowano prysznic. Tu są dwa referaty – mój przestępstw prze-

ciwko życiu i zdrowiu, drugi przeciwko mieniu. My z koleżanką

i z jeszcze jedną się zajmujemy tymi przypadkami, na nas to jest

scedowane”. Taki ton wypowiedzi wydaje się pokazywać z jed-

nej strony brak emocjonalnego zaangażowania funkcjonariu-

szy w problematykę gwałtu, z drugiej zaś ich negatywną ocenę

możliwości i chęci realizacji przez policję założeń dokumentów

mających na celu poprawę traktowania przez policję kobiet do-

świadczających gwałtu lub próby gwałtu.

I.2. Lekarze

„Procedury nie są potrzebne. Lekarze wiedzą dobrze, co robić.

Trzeba badać, leczyć” (z wywiadu z lekarką, ginekolożką).

Wizyta w placówce służby zdrowia jest jednym z kluczowych

elementów doświadczenia zgwałconej kobiety. Zapewnienie ko-

biecie komfortowych warunków badania, poczucia bezpieczeń-

stwa oraz odpowiednie podejście lekarzy i personelu może zła-

godzić objawy stresu pourazowego. Z drugiej jednak strony zła

opieka lekarska, w szczególności badanie ginekologiczne prze-

prowadzenie bez zachowania warunków intymności i w nieod-

powiedni sposób, mogą spowodować traumatyzację, przywołać

na nowo i odświeżyć wspomnienie gwałtu. Z przeprowadzonych

przez nas wywiadów z lekarzami/lekarkami wynika jednoznacz-

140

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

nie, iż swoją pracę na rzecz kobiet będących ofiarami gwałtu

traktują oni/one w sposób marginalny. Nie jest ona ważnym ele-

mentem ich codziennej praktyki ani przedmiotem specjalizacji.

Co więcej, oferowane przez placówki medyczne usługi odbywają

się albo według zwykłych procedur medycznych (lekarz/lekarka

przeprowadza zwykłe badanie ginekologiczne), albo procedur

policyjnych (lekarz/ lekarka postępuję według wytycznych po-

licji). Służba zdrowia jako taka nie posiada natomiast zasad ani

przepisów postępowania w sprawach kobiet, które mają za sobą

doświadczenie gwałtu.

Podobnie jak w przypadku komisariatów w warszawskich pla-

cówkach medycznych, kobieta nie może się spodziewać zacho-

wania zasady prywatności i liczyć na to, iż jej sprawą zajmować

będzie się jedna osoba, ani spodziewać się, iż ona sama będzie

miała jakikolwiek wpływ na przebieg działań personelu medycz-

nego. Jedna z lekarek otwarcie przyznała: „Niestety na izbie

przyjęć warunki są mało dyskretne, raczej się nie zdarza się, że

jest pusto, więc taka kobieta w obstawie budzi sensację, jesz-

cze, jak wiadomo, może być prowokująco ubrana”. Podobnie

jak na policji, w placówce służby zdrowia to, kim będzie osoba,

której kobieta jako pierwszej opowie o swoim doświadczeniu,

jest kwestią przypadku. Tak opisała sytuację zgłaszania gwałtu

w jednostce służby zdrowia jedna z lekarek: „Jak kogoś przywo-

żą, to lekarz dyżurny bada, szef zmiany, zależy, kto akurat jest”.

W placówkach służby zdrowia nie jest również respektowana

prywatność i potrzeba intymności pacjentki. Jeden z naszych

respondentów, lekarz, ocenił przestrzeń publicznych placówek

medycznych jako przestrzeń „zabiegania”. Stwierdził on, że nie

istnieje w nich możliwość stworzenia kobiecie intymnej atmo-

sfery, gdyż we wszystkich pokojach znajdują się osoby wymaga-

jące natychmiastowej pomocy medycznej. Dodał, że nawet jeśli

jest wolny pokój i spełnione są warunki, że jest świadek podczas

badania, to nagle wwozi się rannego z wypadku, a kobietę-ofia-

rę się wyprowadza i musi ona poczekać, aż udzieli się pomocy

poszkodowanemu z wypadku. Kobieta nie ma również wpływu

ani kontroli nad tym, jak i przez kogo przeprowadzane są proce-

dury medyczne: podczas przeprowadzania badania lekarskiego,

141

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

R apoRt badania diagnostycznego, musi się ona liczyć z tym, iż wizy-

ta w placówce służby zdrowia wiązać się będzie z kontaktami

z wieloma osobami i koniecznością wielokrotnego powtórzenia

swojej historii. Jak przyznała jedna z lekarek: „Raczej nie jest

tak, że jedna osoba zajmuje się całą procedurą, kobieta chodzi

od miejsca do miejsca, od oddziału do oddziału, aby skompleto-

wać badania”.

Podobnie jak w przypadku policji, polska służba zdrowia nie

prowadzi statystyk dotyczących kobiet będących ofiarami gwał-

tu, które trafiają do jej placówek, co świadczć może o traktowa-

niu problematyki przemocy seksualnej jako marginalnej. Z wy-

wiadów przeprowadzonych z lekarzami trudno wywnioskować,

jak wiele kobiet zgłasza się po zgwałceniu do placówki służby

zdrowia. Podobnie jak w przypadku policji, część z lekarzy oce-

nia, iż takie przypadki zdarzają się często, około 30 rocznie. Inni

twierdzą natomiast, że z takimi sprawami mają doczynienia naj-

wyżej dwa, trzy razy w roku. Podobnie jak w przypadku policjan-

tów, taka rozbieżność oznaczać może istnienie w środowisku le-

karskim różnych definicji gwałtu. Na przykład jedna z naszych

respondentek wyznała: „Muszę powiedzieć, że coraz częściej

kobiety się zgłaszają. Ostatnio zgłosiła się też pani, na której

mąż wymusza różne techniki seksualne i chciała zapytać, czy to

bezpieczne”.

Kobiety, które doświadczyły gwałtu, trafiają do placówek

służby zdrowia w dwojaki sposób: część z nich zgłasza się samo-

dzielnie (przed złożeniem doniesienia na policję), część przywo-

żona jest przez policję w ramach postępowania kryminalnego.

W zależności od sytuacji pacjentki (głównie od tego, czy zgłosiła

już gwałt na policję), pracownicy służby zdrowia podejmują róż-

ne kroki proceduralne. Tak opisał to jeden z lekarzy: „Pacjentki

przychodzą same albo od razu z policją. Jeśli pacjentka przycho-

dzi sama, to jest uświadamiana, że możemy jej udzielić pomocy

zdrowotnej, ale żeby pobrać ślady, musimy mieć papiery z po-

licji o zgłoszeniu przestępstwa. Udzielamy w takim przypadku

pomocy zdrowotnej. Zdarza się, że kiedy kobieta dowiaduje

się, że musi się zgłosić na policję w celu pobrania śladów, to

rezygnuje. Żeby wszcząć postępowanie, to trzeba mieć papiery

142

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

z policji”. Jedną z pierwszych czynności podejmowanych przez

lekarzy jest wywiad. W przypadku, gdy kobieta przyszła do szpi-

tala samodzielnie, lekarz/lekarka ustala, czy była już na policji.

Cześć lekarzy przyznaje, iż kluczowe jest uspokojenie pacjentki,

ustalenie jej kondycji psychicznej oraz stworzenie poczucia bez-

pieczeństwa. Rozmowa z kobietą jest punktem wyjścia do prze-

prowadzenia badania ginekologicznego. W przypadku kobiet

młodych, przed rozpoczęciem badania lekarz powinien mieć

zgodę rodzica, jednak nie zawsze tak się dzieje. Jedna z naszych

respondentek przyznała: „Czasem to są osoby młode, to wtedy

jest kłopot. Ja przyznaję, że czasem je badam, nawet jeżeli nie

ma zgody rodzica, chociaż musi być zgoda. Ale jak ta dziewczyna

nie chce powiedzieć matce, to co ja mam zrobić. Lepiej spraw-

dzić, czy nie ma uszkodzeń, czy jest zdrowa, niż żeby poszła i nie

wróciła. Kiedyś przyszła do mnie taka młoda dziewczyna z mat-

ką. I ta matka zamiast się martwić o dziecko, to od razu pytała,

czy da się zrekonstruować błonę dziewiczą i tylko ją to obcho-

dziło. I to Polka była, nie żadna muzułmanka!”.

Badanie ginekologiczne jest jednym z kluczowych w doświad-

czeniu kobiet, które zostały zgwałcone. Jak podkreślało wiele

z naszych respondentek, które miały za sobą doświadczenie

gwałtu, badanie nieodpowiednio przeprowadzone może po-

głębić traumę lub prowadzić do wtórnej wiktymizacji. Według

jednej z naszych rozmówczyń, badanie takie w warszawskiej

placówce służby zdrowia przebiega w następujący sposób: „Pa-

cjentki przywożone są przez policję, najczęściej tak jest. Zosta-

ję z nią w gabinecie, rozmawiam, badam, oglądam, czy nie ma

żadnych urazów. Pobieram, czy w pochwie nie znajduje się na-

sienie – takie próbki pobieram na szkiełka, to idzie do badania,

czy jest sperma. To oddawane jest policji. Staram się rozmawiać

z pacjentką w taki psychologiczny sposób, ja nie jestem psycho-

lożką, ale staram się być delikatna. Nie było sytuacji, by pacjent-

ka nie została przywieziona przez policję”. Inny lekarz opisuje:

„Kobieta przychodzi ze stróżem prawa, czasem są w cywilu. Żeby

przeprowadzić badanie, musi być papier od prokuratora, wtedy

przeprowadzam badanie na okoliczność gwałtu. Nie orzekam,

czy był gwałt czy nie, tylko jakie są obrażenia. Dodatkowo proszę

14

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

R apoRt o konsultację lekarza internistę, który dokonuje oględzin całości

ciała kobiety, uzupełniając wynik badania ginekologicznego”.

Jak widać, mimo iż część lekarzy stara się zachować zindywi-

dualizowane podejście do pacjentki, ich sposób postępowania

podyktowany jest całkowicie protokołem policyjnym. W opinii

lekarzy polskie placówki medyczne są generalnie nieprzygo-

towane na właściwie zaopiekowanie się zgwałconą kobietą,

a działania lekarzy w dużej mierze podyktowane są procedura-

mi policyjnymi. Jak opisuje jeden z naszych respondentów: „Jest

cały protokół przywożony przez policję, jak pacjentka ma być

zbadana, są tam opisane czynności medyczne. Myślę, że powin-

ny być takie wytyczne postępowania dla lekarzy ginekologów

konkretnie”. Inna lekarka dodaje: „Pacjentka powinna mieć ze

sobą papier z policji i jak ma, to się pobiera próbki. Zaleca się

ofiarom, żeby robiły badania na kiłę, HIV i inne choroby przeno-

szone drogą płciową. Wypełnia się je i policjant zabiera razem

ze szkiełkami. Później czeka się na telefon z sądu, czasem to jest

nawet pół roku po badaniu. Jeśli pacjentka sama przychodzi,

musi się zgłosić na policję, żeby wyciągnąć jakieś konsekwencje.

Inaczej przeprowadzam zwykłe badanie”. Żadna z przebadanych

przez nas placówek medycznych nie posiadała spisanych zasad

czy procedur postępowania z ofiarami gwałtu.

Instrumentalne podejście do wizyty w placówce służby zdro-

wia jako jednego z elementów postępowania policyjnego przeja-

wia się również w braku odpowiedniej, wypracowanej samodziel-

nie przez służbę zdrowia infrastruktury niezbędnej do badania

kobiet, które mają za sobą doświadczenie gwałtu. W szpitalach

rzadko jest możliwość skorzystania z prysznica czy otrzymania

odzieży zastępczej. Nie zawsze jest też możliwość porozmawia-

nia z psycholożką czy wykonania badania w asyście pielęgniarki.

W placówkach medycznych nie zawsze znajdują się pakiety kry-

minalistyczne, bo zgodnie z protokołem za ich dostarczenie od-

powiedzialna jest policja. Kobiety zapewniony mają natomiast

dostęp do leków antykoncepcyjnych, przeciwdziałających ciąży

(nie we wszystkich placówkach są one dostępne na miejscu, czę-

sto kobietom wypisywane są recepty, które same muszą wyku-

pić). Wszyscy lekarze, z którymi przeprowadzałyśmy wywiady,

144

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

zapisują również leki arterwirusowe oraz informują kobiety

o możliwości przerwania ciąży.

Podobnie jak policjanci, mimo iż dostrzegają braki w swojej

wiedzy i możliwościach, warszawscy lekarze oceniają swoje moż-

liwości pomocy zgwałconym kobietom jako wystarczające. Leka-

rze i lekarki swoją wiedzę medyczną i seksuologiczną czerpią

z publikacji naukowych i popularnonaukowych „np. książki Sta-

rowicza”, czasopism naukowych i szkoleń (na przykład szkoleń

dotyczących seksuologii sądowej oraz szkoleń prowadzonych

przez Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego). Innymi

źródłami wiedzy jest „kodeks karny”, a czasem Internet. Wiedzę

praktyczną lekarze i lekarki zdobywają, podobnie jak policjanci,

„od starszych kolegów i doświadczonych współpracowników”.

W swojej pracy lekarze, podobnie jak policjanci, rzadko po-

sługują się materiałami, wiedzą i doświadczeniem organizacji

pozarządowych, w tym feministycznych, co z pewnością wpły-

wa na fakt, że zarówno ich wiedza, jak i podejście do kwestii

gwałtu ma charakter doraźny i fragmentaryczny, oraz na to, że

w stosowanych procedurach często brak jest zrozumienia dla do-

świadczeń kobiet. Lekarze, z którymi rozmawiałyśmy, nie znali

również Procedury Postępowania z Ofiarą Przemocy Seksualnej,

ani Procedury Niebieskiej Karty. Jak powiedziała jedna z lekarek,

procedury takie nie są lekarzom potrzebne, gdyż „Lekarze wie-

dzą dobrze, co robić. Trzeba badać, leczyć”.

Część lekarzy/lekarek wyrażało konieczność wprowadzenia

zmian w sposobie postępowania z kobietami. Zmieniliby oni nie-

które elementy pracy ich placówki, np. część uważa, że dobrze

by było, gdyby na izbie przyjęć znajdowały się pakiety krymina-

listyczne, zdaniem innych jakość usług poprawiłoby posiadanie

przez szpital możliwości udostępnienia pacjentce odzieży zastęp-

czej (obecnie odzież jest udostępniana tylko tym osobom, któ-

re na dłużej pozostają w szpitalu). Zdaniem jednego z naszych

respondentów ważne byłoby również stworzenie jednolitej pro-

cedury postępowania placówki medycznej w kontaktach z ofia-

rami przemocy i policją (respondent ten nie wiedział o istnieniu

dokumentu wydanego przez pełnomocniczkę). Wreszcie, zda-

niem naszych respondentów, jakość usług poprawić mogłoby

145

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

R apoRt stworzenie lepszych warunków badania ginekologicznego ofiar

przemocy (chodzi o stworzenie pomieszczeń specjalnie do tego

przeznaczonych, zapewniających intymną atmosferę i dyskre-

cję), stała obecność psycholożki specjalizującej się w problema-

tyce przemocy seksualnej w szpitalu oraz stworzenie odrębnej,

specjalistycznej placówki zajmującej się przemocą seksualną na

terenie danego okręgu. Lekarze/lekarki są również zaintereso-

wani udziałem w szkoleniach, w szczególności interesują ich za-

jęcia na temat przeprowadzania obdukcji, praw lekarza i pacjen-

ta, pomocy psychologicznej dla kobiet zgwałconych oraz wiedzy

na temat innych instytucji i organizacji zajmujących się pomocą

kobietom mającym doświadczenie przemocy seksualnej.

I.3 Organizacje pomocowe

„W sytuacji gwałtu ktoś nie dał prawa wyboru, a teraz my da-

jemy wybór” (z wywiadu z pracownikiem organizacji pomoco-

wej, terapeutą).

Rola organizacji pomocowych w pomocy kobietom mającym

za sobą doświadczenie przemocy seksualnej jest nieoceniona

– to tutaj zgłaszają się kobiety nie tylko bezpośrednio po do-

świadczeniu gwałtu, ale także te, dla których jest ono odległą

przeszłością. Jednocześnie organizacje pomocowe, jako jedyne

w Polsce, mogą zaoferować kobietom coś ponad doraźne działa-

nia, czyli bardziej zintegrowaną i holistyczną pomoc. Z naszych

badań wynika, iż organizacje pomocowe są jedynymi instytu-

cjami, w których kobiety uzyskać mogą zintegrowaną pomoc

psychologiczną i prawną, choć także i tu zdarzają się przypadki

instrumentalnego traktowania ich doświadczeń, a gwałt trakto-

wany jest raczej jako indywidualny „problem” poszczególnych

kobiet, a nie jako zjawisko strukturalne.

Kobiety, które doświadczyły przemocy seksualnej, zgłaszają

się do organizacji pomocowych tuż po zdarzeniu lub długo po

doświadczeniu przemocy seksualnej, czasem po latach. Dlatego

początkową praktyką wszystkich organizacji jest zorientowanie

się w sytuacji kobiety i wybranie dla niej najlepszej opcji z katalo-

gu usług organizacji. Tak opisał ten proces jeden z pracowników

warszawskiej organizacji: „Na początku ustalamy mniej więcej

14

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

kierunek, z jakim problemem czy sprawą przychodzi. Wtedy jest

przekierowana do konkretnej osoby, psychologa lub prawnika”

(proces ten odbywa się niejednokrotnie przez telefon, co – jak

zobaczymy w dalszej części tego raportu – nie zawsze jest prak-

tyką komfortową dla kobiet). W przypadkach skrajnych niektóre

organizacje oferują kobietom również pomoc doraźną, którą

jedna z pracowniczek organizacji pozarządowej zajmującej się

przemocą w rodzinie opisała w następujący sposób: „Zdarzyło

się też tak, że przychodziły osoby w takim stanie, że kierownicz-

ka biura, która sama jest psychoterapeutką, udzielała pomocy

na miejscu – zamykała drzwi i rozmawiała, a potem dopiero

przekierowywała do specjalisty, w sytuacji kryzysowej zapisy-

wała już na drugi dzień”. Z szacunków naszych respondentek

i respondentów wynika, że liczba kobiet zgłaszających się do

organizacji pomocowych waha się od około szesnastu do trzy-

dziestu przypadków rocznie w jednej organizacji, przez „jedną

osobę na miesiąc”, w innej aż po jedynie cztery do ośmiu przy-

padków rocznie.

Podczas pierwszego kontaktu z kobietami, które doświadczy-

ły gwałtu, pracownicy organizacji pomocowych starają się zwra-

cać uwagę na ich indywidualne potrzeby, m.in. określają stopień,

w jakim kobieta chce ze szczegółami opowiedzieć swoje do-

świadczenie oraz jej gotowość do zgłoszenia gwałtu na policję.

Pracownik warszawskiej organizacji pomagającej kobietom do-

świadczającym przemocy w taki sposób opisał to podejście: „To

zależy od tego, czego osoby potrzebują. Bo taka kobieta może

mieć różne potrzeby. Pierwszy krok […] to zawsze rozpoznanie

najpilniejszych potrzeb. Gwałt jest sytuacją kryzysową, na po-

czątku rozpoznajemy czego osoba potrzebuje w związku z tym.

Pracujemy z klientem tak, żeby klient sam rozpoznawał swoje

potrzeby i zaspokajał je sam ze swoim otoczeniem, w sposób

konstruktywny. Na przykład pytam, czy u kobiety jest potrzeba,

by opowiedziała o tym, co się stało. Bo czasem to jest pomocne

dla niej, czasem nie. Czasem jesteśmy pierwszymi, którym o tym

mówi, czasem nie, czasem już komuś mówiła. Czasem udzielam

też takiej informacji zwrotnej – że to jest niezgodne z prawem,

że ma prawo być bezpieczna”. W sytuacji pierwszego kontaktu

147

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

R apoRt kluczowe jest – zdaniem tego pracownika organizacji pomoco-

wej – unikanie obwiniania ofiary i traumatyzacji.

Ważnym elementem podejścia zindywidualizowanego repre-

zentowanego przez część pracowników/ pracownic organizacji

jest rozpoznanie specyfiki doświadczenia kobiet, między inny-

mi charakteru ich doświadczenia i czasu, jaki od niego upłynął:

„Można mówić o dwóch sytuacjach, jeśli chodzi o zgwałcenie

– albo coś, co się wydarzyło teraz, w ciągu kilku dni, albo coś

sprzed dłuższego czasu, coś co się wydarzyło dawno, ale efekty

wciąż są widoczne, i wtedy ta praca jest troszeczkę inna. Jeśli

tu i teraz – mówimy bardziej o pomocy w kryzysie, a w drugim

przypadku jest to też pomoc w kryzysie, ale nacisk jest na po-

moc psychoterapeutyczną. Obszar kolejny, po którym poruszam

się z klientką to obszar prawny i medyczny: udzielam wsparcia

w kontaktach z policją, prokuraturą, zwracam też uwagę na sy-

tuację medyczną: czy jest pomoc lekarska potrzebna, czy potrze-

buje zrobić badania, czy nie została zakażona, czy potrzebuje

leku wczesnoporonnego. Tym się zajmujemy też, bo klientki

niekoniecznie mają głowę. To są najbardziej uniwersalne kroki,

ale jest też tak, że to zależy od potrzeb klientki, bo na 10 zgwał-

conych kobiet może być 10 kierunków działania. Jedna powie,

że czuje się winna, inna – brudna, inna nie wie, jak powiedzieć

mężowi, a jeszcze inna czuje złość. Podążamy za tym, co klient

nam powie, zaproponuje”. W zależności od sytuacji kobiety, jej

stanu psychicznego i specyfiki jej doświadczenia organizacja

decyduje się również na skontaktowanie jej z innymi instytucja-

mi policją czy pogotowiem. Czasem organizacje asystują przy

procedurze policyjnej, monitorują sprawę lub wspierają kobietę

podczas sprawy.

Kolejnym etapem pomocy kobiecie może być rozpoczęcie te-

rapii. Wymaga to między innymi rozpoznania indywidualnych

potrzeb terapeutycznych osoby. Niezwykle ważnym elementem

terapii kobiet mających za sobą doświadczenie przemocy seksu-

alnej jest – jak podkreślił jeden z naszych respondentów – pozo-

stawienie jej samej decyzji na temat tego, jak będzie przebiegać

terapia i jak długo będzie trwać. „Gwałt to taka sytuacja, gdy

prawa kobiety są zdeptane, złamane, to wydarzenie może spo-

148

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

wodować utratę poczucia kontroli. Kontakt terapeutyczny powi-

nien dawać poczucie wpływu i kontroli. Nie narzucamy niczego,

ta osoba może tu i teraz o sobie decydować. W zależności od

zasobów i profilu organizacje proponują terapię indywidualną

bądź grupową, nastawioną na pomoc ofiarom gwałtu lub także

ich rodzinom i bliskim”.

Organizacje pomocowe rzadko posiadają spisane procedury

postępowania i działania na rzecz kobiet. Jak podkreśliła kie-

rowniczka jednej z organizacji: „My nie jesteśmy placówką typu

policja czy służba zdrowia. Tu nie ma procedur, tu jest normalna

metodologia działań z ofiarami przemocy domowej”. W dużej

mierze w swoich działaniach organizacje kierują się indywidu-

alną wiedzą i doświadczeniem swoich pracowniczek i pracowni-

ków. W niektórych organizacjach prowadzone są natomiast we-

wnętrzne i zewnętrzne szkolenia. Celem pierwszych z nich jest

przekazanie wiedzy i doświadczenia oraz udzielenie wsparcia

młodszym pracownikom/pracowniczkom organizacji. Wszystkie

organizacje pomocowe oferują swoim pracownikom/pracow-

niczkom superwizje. Jednak – jak przyznała pracowniczka jednej

z organizacji – nie wszyscy z nich korzystają.

Osoby z organizacji pomocowych były jedyną wśród naszych

respondentów grupą, w której część osób słyszała o Procedurze

Postępowania z Ofiarą Przemocy Seksualnej. Ci, którzy posiadali

wiedzę na temat tego dokumentu, bardzo pozytywnie wypo-

wiadali się o zamyśle leżącym u podstaw jego wydania. Jeden

z pracowników powiedział: „Dobrze że wyszedł jeden doku-

ment, bo taka sytuacja jak gwałt, gdzie jest i przemoc i seks, to

jest sytuacja, w której ludzie głupieją, więc dobrze, że jest takie

myślenie, że jest potrzebny jakiś standard postępowania. Choć

dużą rolę odgrywa też postawa pracownika służb i czasem nie

jest potrzebna procedura, jeśli postawa jest dobra; i procedura

nie pomoże, jeśli postawa jest zła. Ale dobrze, że jest w ogóle

myślenie o standardach”. Przedstawicielki i przedstawiciele or-

ganizacji pomocowych pozostają jednak sceptyczni lub wręcz

krytyczni co do możliwości wdrożenia dokumentu. Jedna z re-

spondentek argumentowała: „Bardzo źle oceniam realistycz-

ność jego wdrożenia. Nie zaplanowano na to żadnych środków

149

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

R apoRt finansowych i nie ma żadnych obligatoryjnych wymogów. Za

tym dokumentem nie stoi ani przymus prawny wdrożenia, ani

aspekt finansowy”.

Generalnie organizacje pomocowe dobrze oceniają swoje

możliwości pomocy ofiarom gwałtu. W ich opinii poziom usług

i profil organizacji są dostosowane do potrzeb zgłaszających

się do nich osób. O ile wszyscy nasi respondenci/respondent-

ki byli usatysfakcjonowani sposobem działania swoich włas-

nych organizacji, wielu z nich dostrzega ogólne, strukturalne

ograniczenia swojej pracy na rzecz ofiar przemocy seksualnej.

Jedna z naszych respondentek skomentowała to w ten sposób:

„Nie jestem w stanie ochronić [kobiety] przed sprawcą. Jestem

w stanie pomóc jej, wspierając ją psychicznie i podczas proce-

sów sądowych, ale nie mam wpływu na rozwój sprawy w sądzie.

Nie tylko od jednej placówki zależy, czy ofiara dostanie ochro-

nę i zadośćuczynienie”. Innym ważnym elementem niezbędnym

„do poprawy” sytuacji są finanse. Jedna z naszych respondentek

powiedziała: „Fajnie, byśmy mieli więcej pieniędzy na robienie

rzeczy, bo środki finansowe wyznaczają nasze możliwości dzia-

łania. Ale nigdy nie odmawiamy pomocy, nie kończymy pomocy,

gdy kończy się dotacja – pracujemy wtedy dalej społecznie”. Na

poziomie ogólnym, podobnie jak przedstawiciele służby zdro-

wia, pracownicy organizacji dostrzegają potrzebę stworzenie

specyficznego systemu ochrony i usług dla kobiet doświadcza-

jących przemocy seksualnej. Ich zdaniem, jednym z najważniej-

szych problemów jest brak infrastruktury instytucjonalnej, która

koncentrowałaby się tylko na tym problemie.

I.4. Zgwałcona kobieta: Przedmiot czy podmiot postępowania

instytucji?

Chociaż działania wszystkich badanych przez nas instytucji

skierowane są do kobiet i na ich doświadczeniu skoncentro-

wane, nie zawsze to kobiety są tymi, które podejmują decyzje

dotyczące swojej sprawy. Przejmowanie kontroli nad postę-

powaniem w sprawie o gwałt, niemożliwość podjęcia decyzji

proceduralnych i prawnych jest niejednokrotnie przywoływane

przez kobiety, które miały do czynienia z instytucjami, jako naj-

150

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

bardziej dojmujące i traumatyczne doświadczenie. Jednocześnie

strach przed przedmiotowym potraktowaniem, niemożnością

podjęcia decyzji i przejęcia sprawy przez „ekspertów” (niezależ-

nie od tego, czy jest to policjant, lekarz czy terapeuta) stanowi

jedną z najważniejszych przyczyn, z powodu których kobiety nie

decydują się na kontakt z instytucjami pomocowymi. Niestety,

nasze badania potwierdziły te obawy.

W opinii wielu z naszych respondentów/respondentek (prze-

de wszystkim policjantów/policjantek) kobieta nie powinna

posiadać pełni kontroli nad postępowaniem w swojej spra-

wie dotyczącej gwałtu. Z jednej strony – zdaniem części z nich

(szczególnie przedstawicieli policji) – kobieta nie jest w pełni sił

emocjonalnych, aby podołać takim decyzjom. Spora część pra-

cowników policji argumentuje, że pozbawienie kobiet kontroli

odbywa się dla ich dobra i ze względu na troskę o nie. Ich zda-

niem, w sytuacji szoku kobiety nie są wstanie podejmować de-

cyzji, które są dla nich „dobre”. Jeden z funkcjonariuszy stwier-

dził na przykład: „Nie każda kobieta jest świadoma na tyle, żeby

podejmować samodzielnie wszystkie decyzje. Trzeba posiedzieć

z taką panią, czekać aż się uspokoi”. Zdaniem innego policjan-

ta kobieta tylko w pewnym stopniu jest w stanie podejmować

decyzje: „Zależy od stanu psychicznego. Jeśli pani jest w szoku,

to powinien pomagać psycholog lub ktoś bliski przez cały czas

przesłuchania. Jest mnóstwo kobiet w szoku i nie potrafią na-

wet powiedzieć, co się stało; inne są bardzo przytomne”. Naj-

bardziej w tym kontekście radykalna wydaje się wypowiedź

funkcjonariusza, który zasugerował, że kobieta nie tylko nie jest

w stanie podejmować decyzji, ale również może być niepoczy-

talna lub może wręcz świadomie udzielać fałszywych zeznań:

„Po to jest pierwsza rozmowa, żeby ocenić, w jakim jest stanie.

[...] Po to jest ta pierwsza rozmowa, żeby zobaczyć, czy kobieta

jest w stanie zeznawać. Czasem przesłuchanie prowadzi proku-

rator w obecności biegłego psychologa i [...] on wydaje opinie,

czy zeznania są wiarygodne, czy pokrzywdzona ma skłonność

do konfabulacji, czy dobrze zapamiętała. Wcześniej biegły prze-

prowadza wywiad z pokrzywdzoną dotyczący jej zdrowia psy-

chicznego, czy się leczyła, czy bierze środki psychotropowe”.

151

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

R apoRt Z drugiej strony, zdaniem policjantów, kodeks postępowania

karnego nie przewiduje możliwości kontrolowania postępowa-

nia przez zgwałconą kobietę. W opinii jednego z nich sugerowa-

nie, iż kobieta mogłaby podejmować decyzje o postępowaniu

we własnej sprawie, jest zwyczajnym nierozumieniem prze-

pisów, bo: „Ona nie może mieć kontroli nad postępowaniem,

Kodeks Postępowania Karnego nie daje jej takiej możliwości

ani prawa. Ona ma prawa wymienione wyżej. Może np. składać

wnioski dowodowe. Ale nie może decydować o tym, co policja

robi. [...] Po prostu nie może, zgodnie z prawem, mieć żadnej

kontroli. Policja ma swoje metody i osoba cywilna nie wie, jak

prowadzi się postępowania, żeby zebrać materiał dla sądu. To

jak może mieć kontrolę?”.

Dużo mniej radykalne zdanie na temat sprawczości kobiet

mają pracownicy służby zdrowia, pracownicy organizacji po-

mocowych i same kobiety (kobiety wybrane losowo). Zdaniem

większości lekarzy i lekarek kobieta jest w stanie podejmować

świadome decyzje, więc to do niej powinna należeć kontro-

la nad postępowaniem w jej własnej sprawie. Jak powiedziała

jedna z lekarek: „Można jej uświadamiać wagę różnych decy-

zji, ale ostateczna decyzja powinna należeć do kobiety”. Tylko

jedna lekarka nie zgodziła się ze zdaniem swoich koleżanek

i kolegów po fachu, stwierdzając, że kobieta może być w szoku:

„pod wpływem narkotyków, alkoholu, jest różnie. Czasem jest

zespół szoku pourazowego i wtedy jest różnie”. Podobne wąt-

pliwości wyrażały kobiety wybrane „losowo” do naszego bada-

nia argumentując: „Z jednej strony tak [kobieta powinna mieć

kontrolę nad swoją sprawą], z drugiej strony nie. Powinna mieć

kogoś obok, kto jej pomoże w tym postępowaniu. Sama może

nie dać rady”. Wątpliwości co do zakresu sprawczości nie mieli

natomiast pracownicy organizacji pomocowych. Zdaniem jedne-

go z nich, istotą pracy instytucji zajmujących się pomocą kobie-

tom po doświadczeniu gwałtu powinno być właśnie odzyskanie

przez nie kontroli. Argumentował on: „Gwałt to taka sytuacja,

gdy prawa kobiety są zdeptane, złamane, to wydarzenie może

spowodować utratę poczucia kontroli. Kontakt terapeutyczny

powinien dawać poczucie wpływu i kontroli. Nie narzucamy ni-

152

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

czego, ta osoba może tu i teraz o sobie decydować”. Odzyski-

wanie kontroli – jego zdaniem – powinno odbywać się zarów-

no poprzez podjęcie samodzielnej decyzji na temat tego, czy

i kiedy zgłosić gwałt na policję, jak powinny potoczyć się losy jej

sprawy (wniesienie sprawy, podjęcie innych kroków prawnych),

jak również poprzez kontrolę, ustalenie tempa i długości prze-

chodzonej przez kobietę terapii.

I.5. Współpraca czy fragmentaryzacja? Relacje pomiędzy

policją, służbą zdrowia i organizacjami pomocowymi

Dużym problem, dostrzeganym zarówno przez kobiety, jak

i niektórych przedstawicieli organizacji pomocowych, jest brak

w Polsce zintegrowanego systemu pomocy kobietom doświad-

czającym przemocy. Jak wielokrotnie zauważały/li nasze/nasi re-

spondentki/ respondenci, i w służbie zdrowia, i policji, w Polsce

nie istnieje jedna specjalistyczna instytucja, komisja bądź struk-

tura, której celem byłaby tylko i wyłącznie działalność na rzecz

kobiet doświadczających przemocy seksualnej. Również w po-

szczególnych instytucjach brakuje oddziałów, zespołów czy na-

wet osób specjalizujących się li tylko w działaniu na rzecz takich

przypadków (w przypadku policji zgwałcenia traktowane są jako

indywidualne przestępstwa, w służbie zdrowia zajmują się nimi

dyżurni lekarze). Jak powiedział jeden z naszych respondentów

(przedstawiciel organizacji pomocowej): „Wszędzie zdarzają się

osoby kompetentne, przygotowane. I w tych samych instytu-

cjach są osoby, które robią tak zwane wtórne zranienie – osoba

jest znów zraniona, tym razem przez przedstawicieli instytucji.

Ciężko mi powiedzieć, czego jest więcej: tych osób, które krzyw-

dzą, czy tych które pomagają. Np. jedna klientka została zgwał-

cona i od razu zgłosiła się na policję. Od policji dostała pomoc

na najwyższym poziomie: wsparcie, nieobwinianie, dużo em-

patii, czekali, pozwalali zapalić, przerywali przesłuchanie, żeby

zapytać, jak się czuje. A u lekarza: na fotelu ginekologicznym ‘co

tak sztywno leżysz, rozluźnij się’, od razu na ‘ty’, a potem – ob-

tarć nie ma, nie było gwałtu. To jest właśnie wtórne zranienie

– taka reakcja, która pogłębia traumę”. Podobny problem doty-

czy zresztą również organizacji pomocowych, gdzie pomoc ko-

15

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

R apoRt bietom doświadczającym gwałtu świadczą organizacje, które na

co dzień zajmują się przemocą w rodzinie, przemocą wobec ko-

biet, problematyką przeciwdziałania alkoholizmowi lub dyskry-

minacji kobiet. W opinii naszych respondentów/respondentek,

ponieważ gwałt nie jest prawie nigdy głównym przedmiotem

działania tych organizacji, ich pomoc kobietom, które doświad-

czyły gwałtu, jest niejednokrotnie niepełna i w konsekwencji

niesatysfakcjonująca samych zainteresowanych, czyli kobiet.

Z drugiej strony na wielu poziomach współpraca pomiędzy

poszczególnymi instytucjami i organizacjami jest fragmentarycz-

na, wyrywkowa i niestabilna, co w negatywny sposób wpływa na

usługi i pomoc oferowaną kobietom doświadczającym przemocy.

Na przykład współpraca organizacji pomocowych z policją pole-

ga przede wszystkim na wzajemnej wymianie informacji, szkole-

niach oraz monitoringu poszczególnych spraw. Organizacje sta-

rają się współpracować ze „sprawdzonymi” funkcjonariuszami,

podkreślając, że w policji wciąż ze „świadomością na temat prze-

mocy wobec kobiet jest różnie” oraz że nadal wśród policjantów

panuje wiele stereotypów na temat kobiet. Niejednoznacznie

oceniła współpracę z policją kierowniczka jednej z warszawskich

organizacji pomocowych „Różnie, wszystko zależy od człowie-

ka. Są policjanci, którzy fantastycznie wypełniają swoje zadania

ustawowe nad osobami, których bezpieczeństwo jest zagrożone.

Ale są też policjanci, którzy lekceważą temat uważając, że prze-

moc domowa nie jest groźna. Współpraca jest różna, ze wskaza-

niem, że się zmienia. Na przełomie 15 lat zrobiliśmy duży krok do

przodu i to nie nad przepaścią”. Inna przedstawicielka organiza-

cji pomocowej tak opisywała swoje doświadczenia współpracy

z policją: „Staramy się też prosić o konkretnych sprawdzonych

policjantów. Poza tym robimy dla nich szkolenia. Ta współpraca

nie jest taka regularna, ja nie mam częstego kontaktu, ale mam

dobre wspomnienie z tego, o którym opowiadałam. Poza tym

dzielnicowi kierują klientki do naszej organizacji. Wiedzą o niej

i kierują”. Policjanci są przez organizacje pomocowe wzywani

„kiedy jest to potrzebne” . Tylko w przypadku jednej organizacji

pomocowej współpraca z policją miała charakter bardziej syste-

matyczny i długotrwały, a polegała ona na uczestnictwie w in-

154

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

terdyscyplinarnym zespole interwencyjnym na terenie Warszawy

(w których biorą udział eksperci z różnych instytucji – psycholog,

pracownik socjalny, policja). Niestety, działalność tego zespołu

została po pewnym czasie zawieszona.

O ile organizacje pomocowe są w większości zadowolone ze

swojej współpracy z policją i służbą zdrowia, o tyle policjanci

rzadko posiadają wiedzę na temat działań organizacji oraz czę-

stotliwości kontaktów ich jednostki z nimi. W większości nie

orientują się oni w działalności organizacji pomocowych, nie

potrafią wymienić ich nazwy ani określić, czy ich jednostka ma

z nimi jakiekolwiek kontakty. Jeden z naszych respondentów

tak opisywał te kontakty: „Nie wiem dokładnie. Z Ośrodkiem

Pomocy Społecznej na Ursynowie. Z Punktem Konsultacyjnym.

Policjanci mają tam nawet gościnne dyżury”. Inny natomiast

stwierdził: „pewnie jakieś statystyki im przekazujemy”, a jesz-

cze inny dodał, że swoim klientkom daje namiary na Centrum

Praw Kobiet. Tylko jeden z funkcjonariuszy potrafił wymienić

i scharakteryzować działalność takich organizacji, jak Centrum

Praw Kobiet, Niebieska Linia, stowarzyszenie OPTA czy fundacja

Dzieci Niczyje.

Jeszcze bardziej odosobnione są przypadki współpracy po-

między organizacjami pomocowymi a służbą zdrowia. Do kon-

taktów dochodzi w konkretnych, jednostkowych przypadkach,

np. gdy potrzebna jest pomoc lekarza lub na poziomie indywidu-

alnym z konkretnymi, zaufanymi przedstawicielami/przedstawi-

cielkami służby zdrowia. Tak opisała współpracę ze służbą zdro-

wia jedna z naszych respondentek: „Mamy lekarkę psychiatrę,

która współpracuje z nami od lat, wie o co chodzi. Natomiast

poza współpracą z tą naszą lekarką to kiepsko nam się współ-

pracuje ze służbą zdrowia. Psychiatrów jest bardzo mało oraz

psychiatrzy słabo znają się na pomocy ofiarom przemocy. Kon-

takt takiej ofiary z psychiatrą nie jest zadowalający”. Podobnie

wygląda ta współpraca z perspektywy lekarzy, bo – ich zdaniem

– właściwie nie istnieje. Jak powiedziała jedna z lekarek: „Takiej

współpracy (zintegrowanej) nie ma. Ja przekazuję informację

o Niebieskiej Linii, Centrum Praw Kobiet. Teraz będę też dawała

kontakt do Feminoteki. Nie, nie ma na to czasu na izbie przyjęć.

155

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

R apoRt Tak, Federacja na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny, podsyłają

mi pacjentki, przepisuję im antykoncepcje awaryjną. Byłam też

współautorką pism, artykułów. Tak, CPK, Centrum Praw Kobiet.

Współpracuję jako seksuolożka, daję wykłady o zgwałceniach.

Natomiast nie podaję numerów [pacjentkom], bo to powinna

robić psycholog, lekarz nie może zrobić wszystkiego”.

Istnieje natomiast regularna współpraca pomiędzy policjanta-

mi i lekarzami. Jest ona dość systematyczna (wymaga tego pro-

cedura policji) i przebiega poprawnie. Jednocześnie jest to jed-

nak współpraca bardzo powierzchowna, polegająca jedynie na

przepływie informacji na temat konkretnych przypadków, a nie

głębszej wymianie wiedzy czy doświadczeń, często zresztą pod-

szyta jest wzajemną niechęcią. Świadczy o tym poniży opis po-

dany przez jedną z lekarek: „Zawiadamiamy policję o popełnie-

niu przestępstwa, prosimy o przyjazd, przekazujemy informację.

Ułatwiamy im pracę, żeby nie czekali, takie sprawy w pierwszej

kolejności. Pełna życzliwość, co jest korzystne dla pacjentki. To

jest badanie na zlecenie policji. Nie ma współpracy. Policja przy-

wozi pacjentki po gwałcie. [...] Źle ich oceniam. Przyjeżdżają za

późno, np. po dwóch godzinach. Są mało uprzejmi. Traktują le-

karzy jak przestępców. Nie szanują tajemnicy lekarskiej. Traktują

kobiety przedmiotowo”. Inna lekarka oceniła: „Policja powinna

przyjeżdżać natychmiast jak ich wzywamy, powinni się też ina-

czej zachowywać. Do nas przyjeżdżają pacjentki, które już były

na policji, ale policja odmówiła przyjęcia zawiadomienia i ka-

zała im np. zakładać jakąś sprawę cywilną. I one przyjeżdżają,

żeby mieć dowody do tej sprawy cywilnej, a to przecież żadna

sprawa cywilna. Więc wtedy my dzwonimy do nich, żeby do nas

przyjechali, bo mamy taką pacjentkę, a oni nam tłumaczą, żeby

ona przyjechała do nich i tak w kółko. Ale też się zdarzają dobrzy

policjanci, nie mogę powiedzieć, że nie”.

15

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

II. Gwałt: definicje, opinie i stereotypy

Podstawą działań pracowników instytucji państwowych i or-

ganizacji pomocowych, na których doświadczeniach skupiłyśmy

się w pierwszej części tego raportu, są często niewypowiedziane

i niespisane definicje tego, czym jest „gwałt”, „czynności seksual-

ne” i „przemoc seksualna”. W naszych badaniach chciałyśmy do-

wiedzieć się, jak pojęcia te rozumieją nasi respondenci/respon-

dentki. Podążając za wieloma badaczami i badaczkami kultury,

antropologami, antropolożkami i feministkami, uważamy, że

odpowiedź na pytanie o definicję gwałtu wyraża szersze podej-

ście do gwałtu i przemocy seksualnej, pomaga nam zrozumieć,

czy dane społeczeństwo traktuje gwałt jako przejaw patologii

(i zdarzenie spoza zakresu umowy społecznej), czy jako prawo-

mocny w kulturze i społeczeństwie sposób wyrażania relacji. Po-

zwala również odpowiedzieć na pytanie, czy gwałt jest w naszej

kulturze potępiany i nieakceptowany, czy też wręcz przeciwnie

– stanowi on niepisaną podstawę pewnego porządku społecz-

nego, którego jednym z celów jest zastraszanie kobiet poprzez

obarczenie ich odpowiedzialnością za gwałt i jego konsekwen-

cje8). W wypowiedziach naszych respondentów/respondentek

różne podejścia i definicje gwałtu mieszają się, sugerując, że na

poziomie własnego doświadczenia i wiedzy praktycznej gwałt

traktowany jest jako bardzo poważne przestępstwo, a na pozio-

mie normatywnym i symbolicznym nadal akceptowany jest on

jako narzędzie regulacji pozycji kobiet i mężczyzn w społeczeń-

stwie. Z jednej strony nasi respondenci domagają się bardzo su-

rowych kar dla sprawców przemocy seksualnej (niejednokrotnie

sugerując, iż powinni oni zostać wykastrowani lub umieszczeni

w obozie pracy), z drugiej wielu z nich (w tym lekarzy i policjan-

tów) postrzega kobiety jako współwinne gwałtu. Z jednej strony

nasi respondenci/respondentki przyznają, że gwałt to zjawisko

powszednie, a jego przestrzenią są najczęściej ogniska domo-

we i relacje intymne, z drugiej jednak strony wyrażają opinię, iż

to kobieta powinna dbać o to, aby nie dopuścić do gwałtu, czy

8 P.Y. Martin, R.A. Hummer, Fraternities and rape on campus, “Gender and Socie-ty” 989, nr , s. 457-47.

157

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

R apoRt to poprzez unikanie nieodpowiednich (niebezpiecznych) miejsc

w nieodpowiednim czasie, czy zadbanie o odpowiedni strój, czy

też unikanie alkoholu.

II.1. „Czym jest gwałt i jak często występuje?” Opinie

i doświadczenie respondentów/respondentek

Według kodeksu karnego, w prawie polskim „zgwałcenie”

rozumiane jest jako zmuszenie drugiej osoby do obcowania

płciowego, poddania się czynności seksualnej lub wykonania

takiej czynności przy użyciu przemocy, groźby bezprawnej lub

podstępu (przestępstwa z art. 197 k.k.), przy wykorzystaniu bez-

radności lub wynikających z niepełnosprawności intelektualnej

lub zaburzenia psychicznego braku zdolności tej osoby do roz-

poznania znaczenia czynu lub pokierowania swoim postępowa-

niem (przestępstwo z art. 198 k.k.) lub poprzez przez nadużycie

stosunku zależności lub wykorzystanie krytycznego położenia

tej osoby (przestępstwa z art. 199 §1 i 2 k.k.).

Jak pokazują nasze badania, definicja ta pozostawia jednak

dość duże pole do interpretacji zarówno tego, czym jest „sto-

sunek seksualny” i „inne czynności seksualne”, jak i praktyka

„zmuszania” osoby do jego (ich) odbycia9). Wielu z naszych re-

spondentów poproszonych o swoją własną definicję gwałtu za-

proponowało różne jego rozumienia. Były to między innymi:

•

„Zgwałcenie [to] zmuszenie (nie tylko siłą, też szantaż, groź-

ba) do wszystkich czynów seksualnych, nakłanianie nie jest

gwałtem” – policjantka.

•

„Zmuszenie do stosunku seksualnego albo innych czynności

seksualnych. Fizyczne lub w innej formie” – policjantka.

•

„Stosunek bez zgody kobiety, może być przy użyciu siły fi-

zycznej (ale przemocy słownej też) lub gdy kobieta jest pod

wpływem alkoholu, narkotyków (to, że jest odurzona i się

nie broni nie znaczy, że nie doszło do gwałtu)” – policjant.

•

„Użycie siły w celu odbycia stosunku. Ale nie tylko takiego

standardowego. Może być też innego rodzaju przymus niż

9 Więcej na temat interpretacji zapisów prawnych dotyczących przestępstwa

zgwałcenia można przeczytać w tekście M. Płatek Przestępstwo zgwałcenia w świetle

prawa i z perspektywy osób poszkodowanych zamieszczonym w niniejszym raporcie.

158

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

fizyczny. Kiedy dochodzi do współżycia lub innych czynno-

ści seksualnych wbrew woli drugiej osoby, stosunek wbrew

woli pacjentki, z dysproporcją siły. Jest to naruszenie stre-

fy seksualnej kobiety bez jej zgody, gwałtem jest zarówno

penetracja, jak i każda inna forma kontaktów seksualnych

dokonana przy użyciu przemocy” – lekarka.

•

„Każde naruszenie mojej wolności seksualnej, w rozumieniu

przekroczenia granic mojej seksualności bez mojego pozwo-

lenia. Gwałtem jest, gdy ktoś obnaża się na moich oczach,

gdy ja sobie tego nie życzę” – pracownik organizacji pomo-

cowej.

•

„Jesteśmy poddawani gwałtom bardzo często, choćby tym,

że patrzymy na kalendarze z gołymi kobietami na harleyach”

– pracownica organizacji pomocowej.

W wywiadach nasi respondenci/respondentki mieli kłopot

zarówno z tym, jakie czynności zaliczyć do kategorii „stosunek

seksualny”, a jakie do „innych czynności seksualnych”, jak i z kon-

ceptualizacją tego, na czym miałoby polegać „zmuszanie” osoby

do odbycia stosunku seksualnego. Jednym z największych ob-

szarów niezgody, co do definicji gwałtu, było odróżnienie go

od „innych czynności seksualnych” czy „przemocy seksualnej”.

Według jednego z naszych respondentów (policjanta) o gwałcie

możemy mówić tylko wtedy, gdy mamy do czynienia z penetra-

cją: analną lub waginalną, gwałtem nie jest natomiast stosunek

oralny. Powiedział on: „jeśli dochodzi o zmuszenia do czego-

kolwiek innego (seksu oralnego itp.) jest to inna czynność sek-

sualne i nie jest to gwałt”. Odmienne zdanie miała inna nasza

respondentka (kobieta wybrana „losowo”), która stwierdziła:

„gwałt to zmuszenie drugiego człowieka do jakiejś formy seksu-

alnej. Nie tylko penetracja, ale też na przykład ‘zrobienie loda’”.

Jednocześnie z punktu widzenia naszych respondentów/respon-

dentek niejasna była również przywołana wcześniej definicja

„czynności seksualnej”. Jedna z osób (policjantka) tak opisała

kontrowersję dotyczącą tego, czym jest „czynność seksualna”:

„Czynności seksualne to stosunek pochwowy, ale również sto-

sunek analny, oralny, obnażanie się, zmuszanie do oglądania

pornografii, zmuszanie do patrzenia na czyjś stosunek, dotyka-

159

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

R apoRt nie narządów płciowych, zmuszanie do oglądania onanizmu. Był

przypadek kiedy mężczyzna wsadzał czteroletniej dziewczynce

palce w majtki, a potem je oblizywał. Sąd umorzył postępowa-

nie, uznając że to nie jest ‘zachowanie seksualne’”. Podobnie

swoje wątpliwości wyraziła inna osoba (lekarka): „Zachowania

seksualne to wszystko, co ma związek z seksem. Kontakt fizycz-

ny, kiedy się używa siły do odbycia stosunku, żeby nie było tak,

że kobieta kokietuje, a potem się rozmyśla! Stosunki seksualne,

seks oralny, penetracja przedmiotami”.

Inny z naszych respondentów (pracownik organizacji pomo-

cowej) zaproponował definicję gwałtu jako odmienną od „prze-

mocy seksualnej”: „Rozróżniłbym gwałt i przemoc seksualną.

Jeśli ktoś nakłania przy użyciu siły fizycznej czy np. grozi i do-

chodzi do kontaktu seksualnego, to jest to gwałt. Ale jeśli ktoś

powie ‘pokaż cycki’, a druga osoba – ‘odwal się’, to to nie jest

gwałt, ale ociera się o przemoc seksualną. [...] Warto wiedzieć,

że definicja przemocy seksualnej jest szeroka, że może być bez

kontaktu fizycznego: podglądanie, zmuszenie do oglądania fil-

mu pornograficznego, wyśmiewanie czyichś upodobań seksu-

alnych, czyjegoś wyglądu, obnażanie się przed kimś, zmusza-

nie do słuchania tekstów o treści obscenicznej, sms-y o takich

treściach. A gwałt bym zawęził do tego, że jest kontakt fizyczny,

gwałt to wymuszony kontakt seksualny fizyczny – penetracja

pochwy, odbytu, ust, zmuszenie do zaspokajania seksualnego

sprawcy ręką”. Jednak zupełnie inną definicję gwałtu przytoczy-

ła inna respondentka (również pracownica organizacji pomoco-

wej), dla której gwałt to: „Wszelkie zachowanie o charakterze

bezpośrednio lub pośrednio seksualnym, na które druga osoba

nie wyraża zgody. Bezpośrednio, czyli kontakt fizyczny, i pośred-

nio – bez tego kontaktu. I też jest to takie zachowanie, które jest

intencjonalne, narusza czyjeś prawa i dobra, powoduje szkody,

oparte jest na nierównowadze sił – gdy ktoś ma nad kimś prze-

wagę (fizyczną, psychiczną, społeczną, ekonomiczną) i osoba

nie ma jak się obronić. Intencjonalne, czyli prowadzące do jakie-

goś celu – mogą mieć motywy seksualne albo nieseksualne, np.

żeby kogoś ukarać, odpłacić”. Podobnie szerszą definicję gwałtu

zaproponowała inna respondentka (kobieta wybrana „losowo”),

10

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

która stwierdziła, że (gwałt) to: „każdy rodzaj ‘akcji’ wobec ko-

biety (werbalnej, czynność), która nie napotyka na akceptację

tej kobiety. Nie jest neutralna w stosunku do tej kobiety. Na-

kłanianie, każdego rodzaju dotyk, działania, których jest celem

podniecanie się lub dojście do stosunku lub orgazmu”. Podob-

nie definiowała gwałt inna kobieta (również wybrana „losowa”),

której zdaniem jest to: „zmuszenie do współżycia kogoś, kto nie

ma na niego ochoty. Czy fizyczne, czy psychiczne. Przede wszyst-

kim fizyczne, ale czasem też psychiczne. Jeżeli kobieta zgadza

się na współżycie dla świętego spokoju to to też jest jakby prze-

moc. Współżycie z jedną osobą lub z wieloma, dotykanie kogoś

w celu podniecenia się, zmuszenie kogoś do dotykania”.

Jak widać problematyczne było dla naszych respondentów/re-

spondentek nie tylko pytanie o to, które zachowania są gwałtem

i w jakich okolicznościach do nich dochodzi; wielu z naszych re-

spondentów/respondentek miało kłopot z wyznaczeniem granicy

w dobrowolności zaangażowania w relację seksualną. Zdaniem

niektórych z nich, „zmuszanie” nie musi oznaczać zastosowa-

nia siły czy przemocy fizycznej, z gwałtem mamy do czynienia

również wtedy, gdy stosunek wymuszony jest argumentami lub

szantażem (policjant). Ten element definicji gwałtu był dla na-

szych respondentów najbardziej problematyczny, bo o ile część

z nich uznała „nakłanianie” do seksu za gwałt, to inne osoby za-

strzegały, iż słowną perswazję można uznać za gwałt tylko wte-

dy, gdy jest ona wyrażona w formie groźby. Na przykład jeden

z naszych respondentów (pracownik organizacji pomocowej)

argumentował: „Jeśli jesteśmy pijani i namawiam swoją dziew-

czynę do pójścia do łóżka po pijaku, to to nie jest gwałt. Jeśliby

w tych wszystkich pytaniach było ‘nakłanianie siłą’, czyli że jed-

na osoba ma nad drugą jakąś przewagę, to wtedy tak, jest to

gwałt. Żeby była przemoc, musi być nierówność sił, czy osoba

może się obronić. Jeśli może – to jest to agresywne, ale nie jest

to przemoc, gwałt”. Jednocześnie dla wielu naszych responden-

tów/respondentek kluczowe dla ich definicji gwałtu było niewy-

rażenie zgody na stosunek seksualny (policja).

Biorąc pod uwagę tak wielkie rozbieżności w definicjach

gwałtu, nie dziwi nas fakt, iż nasi respondenci znacznie różnili

11

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

R apoRt się w ocenie tego, jak wiele kobiet podczas swojego życia pada

ofiarą gwałtu. Zdaniem niektórych z nich to aż jedna kobieta na

trzy (jedna z kobiet wybranych „losowo”) lub tylko jedna na ty-

siąc (takie opinie zdarzały się zarówno wśród policjantów, jak

i lekarzy i kobiet wybranych „losowo”). Jednak przyglądając się

bliżej zebranym danym, należy stwierdzić, iż w opinii większości

naszych respondentów gwałty są zjawiskiem dość powszech-

nym, większość przedstawiciel/przedstawicieleki wszystkich

grup wskazywała na liczbę kobiet doświadczających gwałtu

w ciągu swojego życia jako na usytuowaną gdzieś pomiędzy jed-

ną na pięć a jedną na dziesięć kobiet. Dodatkowo o tym, iż gwałt

jest zjawiskiem powszechnym, także w szerszej świadomości

społecznej, świadczą narracje zabrane od kobiet wybranych „lo-

sowo”. Wszystkie z nich (poza jedną) znały przypadki gwałtu,

którego doświadczyły kobiety zarówno w rodzinie („Znam dwie

osoby. To był gwałt i przemoc fizyczna. To są trudne historie.

Obydwie są zamężne, mają dzieci. Nie mogą uciec od oprawcy.

Mieszkanie jest częściowo męża. Na próby rozmowy jedna z nich

wysłała do diabła jedną. To boli, bo te osoby czasem nie chcą

dać sobie pomóc. Oni nadal trwają w tych związkach. Myślę, że

nadal dochodzi do nadużyć, ale nie jestem pewna. Nie mamy

już bliskiego kontaktu, jak kiedyś. O jednej wiem, że odsunęła

faceta. Robi mu raz na tydzień loda. I ma spokój. Tak mówi. To

obrzydliwe. Nie wiem, po co są małżeństwem. To mechanicz-

ne”), jak i w przestrzeni publicznej („Moją koleżankę napadł taki

jeden jak wracaliśmy z imprezy. Byliśmy na stacji kolejowej i jej

się chciało siku, ona długo nie wracała, więc poszłam jej szukać.

I zobaczyłam, jak on ją bije. Chociaż się bałam, to zareagowa-

łam i on mnie uderzył, zaczęłam tak krzyczeć, że przybiegli moi

koledzy. I on uciekł. Jakby został, to by nieźle od nich dostał.

Koleżanka nigdzie tego nie zgłaszała. No bo po co. Bo jednym

z gwałcicieli był mój sąsiad, sprawa sprzed 36 lat, teraz syn tej

kobiety ma 36 lat. Ona wzięła ślub z gwałcicielem ze względu na

dziecko, on się nie chciał do niczego przyznać, ale zrobili bada-

nie krwi i wyszło, że on jest ojcem. Potem ona szybko uciekła od

niego, bo chciał ją zmuszać do jakichś orgii. Potem on umarł”).

12

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

II.2. Sprawca i miejsce gwałtu w opiniach i doświadczeniach

respondentów

Zaskakująco zgodni byli natomiast nasi respondenci w opi-

niach na temat tego, w jakich okolicznościowy dochodzi do

gwałtu oraz relacji łączącej kobietę ze sprawcą. Wszystkie grupy

respondentów (policjanci/policjantki, pracownicy/pracownice

służby zdrowia oraz kobiety wybrane „losowo”) byli zgodni, że

w znaczącej liczbie przypadków gwałtu sprawca jest osobą zna-

ną kobiecie. Zdaniem policjantów ofiara zna sprawcę gwałtu od

60 do 80% przypadków (jak już wcześniej wspomniano, wielu

z funkcjonariuszy opatrywało swoje wypowiedzi refleksją, iż

wiele przypadków gwałtów „wychodzi” przy okazji zawiadomie-

nia o znęcaniu lub przemocy w rodzinie). Podobne były opinie

lekarzy i kobiet wybranych „losowo”. Zdaniem tych pierwszych

od 30 do 80% kobiet zna sprawców gwałtu, zdaniem drugich

przynajmniej w połowie przypadków gwałtów sprawcą jest

partner lub ktoś z rodziny.

Podobnie respondenci/respondentki podzielają opinie na te-

mat tego, gdzie dochodzi do gwałtu. Zdaniem przedstawicieli/

przedstawicielek wszystkich grup do gwałtu dochodzi najczęś-

ciej w domu kobiety lub w sytuacji „imprezowej” (podczas dy-

skoteki). Np. jeden z policjantów stwierdził, że większość gwał-

tów odbywa się „w domu, najczęściej gdy w grę wchodzi alkohol,

narkotyki”. Opinię taką potwierdziła jedna z lekarek, stwierdza-

jąc, że „najczęściej do gwałtu dochodzi chyba w rodzinie, tylko

one nie są zgłaszane”. Przekonanie, iż do gwałtów najczęściej

dochodzi w domu, podzielają również kobiety „losowo” wybra-

ne. Jedna z nich w odpowiedzi na pytanie, „gdzie najczęściej do-

chodzi do gwałtu”, odpowiedziała: „Dom. Myślę, że najczęściej

jednak w ognisku domowym. Mężczyźni stosują różne szantaże.

Mój były partner np. ciągle mnie psychicznie molestował, np.

ciągle mi mówił, że jeżeli nie chcę się kochać, to to znaczy, że ko-

goś mam. Mimo że to nie była przemoc psychiczna, to ja tak się

czułam. Zdarzają się też stosunki kazirodcze. Młode dziewczyny

doświadczają przemocy od ojców i dziadków”. A inna dodała:

„To są bardzo różni ludzie, gwałcą ludzie od wykolejeńca po

profesora. Gwałt w rodzinie: tu nie ma różnicy w wykształceniu,

1

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

R apoRt majątku, wieku. Może być wtedy nawet nie z chęci seksualnej,

tylko pokazanie mocy, władzy”.

Drugim miejscem wymienionym przez naszych respondentów

były sytuacje „imprezowe”, zarówno w klubach, jak i domach pry-

watnych. Jeden z respondentów (policjant) na pytanie o to, gdzie

najczęściej zdarzają się gwałty, odpowiedział: „W okolicznościach

spożywania alkoholu i narkotyków przez obie strony, ale kobieta

‘pod wpływem’ jest bardzo narażona”. Inny dodał: „Ale też cu-

dze domy, do których poszły kobiety z własnej woli. Mieszkanie,

do którego kobieta poszła z kimś, kogo ledwo zna”. Inna respon-

dentka (kobieta „losowo” wybrana) zawtórowała: „Dyskoteka

– tam często ludzie piją alkohol lub biorą narkotyki”.

Najrzadziej respondenci przywoływali „stereotypowe” miej-

sca gwałtu, często zaprzeczając popularnemu przekonaniu, że

najwięcej gwałtów spotyka kobiety na „ulicy”. Jeden z respon-

dentów (policjant) wymieniając miejsca, w których może dojść do

gwałtu, powiedział: „Ciemne zaułki, skwery, parki, cmentarze,

las. Nie zdarzają się przecież gwałty w miejscach publicznych.

Na pewno sytuacje nieoczywiste, gdy ofiary się nie spodziewają.

Trudno powiedzieć. Na dyskotece, w piwnicy, w windzie, na uli-

cy, ofiara jest zazwyczaj zaskoczona tym. Na pewno w odosob-

nionych. Nie spotkałam się z gwałtem w sklepie. Park, winda,

piwnica czy też nawet mieszkanie sprawcy czy ofiary”.

Wielu z naszych respondentów jest również zgodnych co do

tego, kim jest najczęściej sprawca gwałtu. Ich zdaniem jest to

zwykle partner, mąż lub znajomy kobiety, mężczyzna „zwyczaj-

ny”, „każdy” lub (dużo rzadziej) psychopata. Zdaniem jednej z re-

spondentek (kobieta wybrana „losowo”) najczęstszym sprawcą

gwałtu jest „podniecony chłop, który nie panuje nad sobą. Pod

wpływem alkoholu”. Inna respondentka (kobieta wybrana „loso-

wo”) dodała: „Najczęściej jest to pijany facet lub chłopak, które-

mu się zachce seksu. Najczęściej pijany. Niewyżyty seksualnie”.

Inna respondentka (kobieta wybrana „losowo”) stwierdziła, że

gwałcicielem może być każdy: „Czasem jest to osoba nieznana.

Czasem jest to ta najbliższa osoba, po której nie spodziewamy

się niczego złego. Często wcale nie znamy naszych najbliższych”.

Takie opinie powtarzają również policjanci/policjantki i leka-

14

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

rze/lekarki. Jedna z respondentek (policjantka) stwierdziła: „To

może być każdy. Pozory mylą. Osoba znajoma, często partner,

sąsiad, ktoś z dalszej rodziny. Rzadziej obcy, socjopata czający

się w parku”. Inna osoba (również policjantka) dodała: „To może

być ktokolwiek, ktoś, kto nie wzbudza żadnych podejrzeń, albo

pijak, dosłownie każdy. Bez względu na rasę, wykształcenie, za-

robki, zawód. Na pewno z zaburzeniami psychicznymi, bo coś

jest zazwyczaj nie tak. W naszych postępowaniach są poddawa-

ni badaniom psychiatrycznym. Mężczyźni niespełnieni w życiu

seksualnym. Albo wręcz, też był taki przypadek, odrzucony przez

partnerkę. I mścił się na innych kobietach, ale to bardziej pod za-

burzenia podchodzi”. Jeszcze inna respondentka (lekarka) tak na

podstawie wiedzy naukowej opisała typ sprawcy: „Psychopata,

nadpobudliwy seksualnie, z temperamentem. Działają hormo-

ny. Średnie wykształcenie, posiadający rodzinę, dzieci. To moja

wiedza z wykładu”.

II.3. Kim jest ofiara gwałtu? Stereotypy wobec doświadczeń

i wiedzy respondentów/respondetek

Mimo iż większość naszych respondentów/respondentek

(w wyżej przytoczonych) wypowiedziach przyznaje, iż kobie-

ty mogą się spodziewać gwałtu najczęściej w swoim własnym

domu i ze strony swojego męża partnera lub członka rodziny,

ewentualnie kogoś znajomego, nadal wielu z nich hołduje ste-

reotypowym przekonaniom na temat istnienia określonego typu

kobiety narażonej na gwałt. Co ciekawe, stereotypy te często są

ze sobą sprzeczne, pozwalają one jednak konstruować osobę

ofiary, która poprzez swoje zachowanie, charakter lub zawód

stała się (współ)odpowiedzialna za gwałt, którego doświadczy-

ła. Jeśli chodzi o cechy charakteru respondenci podawali dwa

sprzeczne typy kobiet, które w sposób szczególny narażone są

na gwałt. Z jednej strony są to – zdaniem jednej z respondentek

(lekarki) – kobiety „Drapieżne, pewne siebie, ryzykujące. Ubiór,

alkohol”. (Respondentka ta dodała: „Nie mówię, żeby się ubie-

rać jak zakonnica, ale trzeba zdawać sobie sprawę, że mężczyźni

są prości i mają temperament”). Opinię taką skontrowała nato-

miast jej koleżanka po fachu, której zdaniem „w sytuacjach pod-

15

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

R apoRt bramkowych kobieta pewna siebie, zdecydowana, może łatwiej

się wybronić”. Z kolei inna respondentka (również lekarka),

podpierając się „wiedzą naukową”, scharakteryzowała kobiety

najbardziej narażone na gwałt w sposób odwrotny jako „Kobie-

ty uległe, podporządkowane, ‘typ ofiary’ znany z psychologii”.

Taką opinię potwierdziło kilka innych respondentek. Zdaniem

jednej z nich (również lekarki), najbardziej narażony jest typ ko-

biety „niepewnej siebie, wątpiącej. Może ulegać gwałtom, bo

będzie słaba w sensie odmowy”. Istnieje też grupa responden-

tów/respondentek, zdaniem których najbardziej narażone na

gwałt są kobiety wykonujące określone zawody: „prostytutki”

(policjant), „takie, które są w pewnych agencjach, budynkach,

biorą pieniądze, a mogą być zgwałcone, bo klient wymaga” (ko-

bieta wybrana „losowo”) lub o prostu „kobiety, które ze wzglę-

du na rodzaj pracy np. wracają późno do domu same, przez od-

ludne miejsca” (kobieta wybrana „losowo”).

W opiniach respondentów/respondentek pojawiają się rów-

nież schematy łączące strój kobiety z jej doświadczeniem.

W przypadku jednej z respondentek (policjantka) taki stereotyp

sprowokował refleksję na temat jej własnej sytuacji w miejscu

pracy: „na niektórych mężczyzn strój działa prowokująco. Nie

mam na myśli, że kobiety nie powinny się skąpo ubierać, bo

mają do tego prawo, ale kiedy mężczyzna pomyśli, że ma wy-

ciągnąć kobietę ze spodni, to może zrezygnuje, a jak wystarczy

zadrzeć spódnicę, to jest mu łatwiej. Ale jak dla mnie kobieta

powinna się ubierać nawet w pięciocentymetrowe spódnice, je-

śli chce. Ja np. dziś też słyszałam komentarze na temat mojego

dekoltu w pracy”. Warto zauważyć, że żaden z tych stereotypo-

wych typów nie reprezentuje kobiety, która – zgodnie z opisem

naszych respondentów – jest w istocie najbardziej narażona na

gwałt, czyli kobiety zamężnej, której partner jest agresywny

i stosuje przemoc. Sfera wyobrażeń i reprezentacji naszych re-

spondentów/respondentek w znacznej mierze odbiega więc od

ich faktycznej wiedzy opartej na doświadczeniach życiowych

i zawodowych.

Stereotypom dotyczącym „typu idealnego” kobiet narażo-

nych na gwałt towarzyszą stereotypowe przekonania na temat

1

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

współodpowiedzialności kobiet za zgwałcenie lub stworzenie

sytuacji sprzyjającej zgwałceniu. W stwierdzeniach takich kry-

je się również przekonanie, iż powinnością, obowiązkiem czy

odpowiedzialnością kobiety jest dbanie o to, by nie znaleźć się

w sytuacji „ryzykownej”. Niespełnienie takiej powinności stano-

wi, wedle takiego podejścia, o współodpowiedzialności kobiety

za gwałt. Takie przekonania najczęściej, co ciekawe, podzielają

lekarze i lekarki, rzadziej hołdują im kobiety wybrane „losowo”

i policjanci.

Dwie spośród badanych przez nas lekarek (1/3) uznały, iż

prawdziwe jest stwierdzenie, zgodnie z którym „Kobietę, która

zgadza się na wejście do domu obcego mężczyzny można uznać

za współodpowiedzialną za gwałt, jeśli do niego dojdzie”. Jedna

z nich skomentowała swoją odpowiedź, stwierdzając, iż „trudno

nie uznać, że to prowokacja”. Również dwie lekarki za prawdzi-

we uznały przekonanie, iż „Prowokacyjny ubiór kobiety czyni

ją współodpowiedzialną za gwałt”. Podobnie jedna z nich opa-

trzyła swoją wypowiedź komentarzem: „On wtedy myśli, że ona

się tak ubrała, bo chciała seksu. To nie znaczy wtedy, że to nie

był gwałt, bo był, ale po trochu winy jej w tym jest. To tak jest,

że inaczej ubieramy się do pracy, inaczej na siłownię, inaczej

na randkę, a inaczej jak chcemy uwieść faceta. Trzeba zmienić

świadomość społeczną, żeby faceci bardziej szanowali kobiety

i wtedy już nie byłoby tego komunikatu ubraniem. Przecież je-

żeli dziewczyna poszłaby nago albo półnago do klubu dla męż-

czyzn, to jednak ona mówi coś otoczeniu”. Jedna z lekarek uwa-

żała, że za sensowne należy uznać stwierdzenie, wedle którego

„Kobieta, która pije zbyt dużo alkoholu [i upija się] lub zażywa

narkotyki, należy uznać za współodpowiedzialną, jeśli zostanie

ona zgwałcona”. Jej zdaniem, kobieta taka nie jest współodpo-

wiedzialna za gwałt, natomiast „Naraża się. [...] To jest ryzy-

kowne zachowanie, trzeba brać pod uwagę możliwość gwałtu”.

Lekarki te, mimo iż za prawdziwe uznawały powyższe stwierdze-

nia, jednocześnie upierały się, iż w ich środowisku zawodowym

nie istnieją stereotypy dotyczące gwałtów, oraz że w oczach

wszystkich lekarzy służba zdrowia wolna jest od negatywnych

ocen i uprzedzeń wobec kobiet, które doświadczyły przemocy

17

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

R apoRt seksualnej. Co więcej – zdaniem lekarzy – pojawiające się cza-

sem negatywne odruchy należy uznać za „normalne”, przyczyn

ich istnienia należy jednak szukać nie wśród postaw lekarzy, ale

w zachowaniu samych zgwałconych kobiet i „problemie”, jaki

stanowią dla służby zdrowia. Jak powiedziała jedna z naszych

respondentek ze środowiska lekarskiego: „mogą być jakieś od-

ruchy, zastanawiamy się czy kobieta nie kłamie, czy nie prowo-

kowała”. Jednak jej zdaniem nie wynikają one z negatywnych

postaw lekarzy, ale są „normalne na dyżurach”, ponieważ „takie

przypadki [zgwałconych kobiet] są męczące”.

Kobiety wybrane „losowo”, podobnie jak lekarze, podzie-

lały niektóre ze stereotypów dotyczących odpowiedzialności

kobiet za gwałt. Na przykład dwie z nich uznały za prawdziwe

stwierdzenia mówiące, że: „Kobieta, która na randce doprowa-

dza do sytuacji intymnej (pocałunek, pieszczoty) wyraża zgodę

na stosunek seksualny”, „Prowokacyjny ubiór kobiety czyni ją

współodpowiedzialną za gwałt”, „Kobietę, która pije zbyt dużo

alkoholu (i upija się) lub zażywa narkotyki, należy uznać za

współodpowiedzialną, jeśli zostanie ona zgwałcona”, „Kobietę,

która zgadza się na wejście do domu obcego mężczyzny, można

uznać za współodpowiedzialną za gwałt, jeśli do niego dojdzie”.

Jedna z respondentek dodatkowo skomentowała te stwierdze-

nia, mówiąc: „Należy wziąć pod uwagę, że ubiór kobiety bardzo

wpływa na mężczyzn, więc bardzo prowokacyjny ubiór może

mieć wpływ. Kobieta powinna mieć na uwadze, że w takim wy-

padku może do tego dojść. W końcu facet to facet”.

Wśród badanych policjantów tylko jeden funkcjonariusz za-

stanawiał się nad prawdziwością stwierdzenia, że „Kobietę,

która zgadza się na wejście do domu obcego mężczyzny, moż-

na uznać za współodpowiedzialną za gwałt, jeśli do niego doj-

dzie”. I choć ostatecznie uznał on tę opinię za fałszywą, swoją

odpowiedź opatrzył następującym komentarzem: „Jest to ‘stwa-

rzanie ryzyka’, którego powinno się uniknąć. Nic nie tłumaczy

gwałciciela, ale kobiety powinny być ostrożniejsze i mniej ufne.

Musi być zgoda obu stron na stosunek, nawet prostytutki. Mie-

liśmy taką sprawę, i to też był gwałt”. Jednocześnie z naszych

wywiadów wynika, iż zdaniem funkcjonariuszy policji w ich śro-

18

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

dowisku nadal silne są stereotypy na temat kobiet, które stały

się ofiarami gwałtu. Są to przede wszystkim przekonania doty-

czące tego, że „kobieta była po alkoholu, więc pewnie najpierw

chciała stosunku, a potem jej się odwidziało; mąż lub chłopak

nie mogą zgwałcić, bo co to za gwałt; i ewentualnie podejrze-

nie, że są w trakcie rozwodu i kobita chce się mścić”. Zdaniem

jednego z policjantów „niektórzy policjanci oglądają, oceniają

i komentują między sobą panie po gwałcie, ich strój, urodę itp.”.

W opinii policjantów w ich środowisku funkcjonują również

przekonania dotyczące (współ)odpowiedzialności kobiety za

gwałt, wedle których „To jej wina, po co tam lazła, czemu nie

wracała taksówką, czemu była bez chłopaka. Sama dopuściła do

tego, sprowokowała (strojem, zachowaniem, piciem alkoholu)”.

Podsumowanie

Z zaprezentowanych przez nas w części pierwszej i drugiej

wyników badań z przedstawicielami/ przedstawicielkami poli-

cji, służby zdrowia, organizacji pomocowych, jak również kobiet,

o których nie wiedziałyśmy, czy mają za sobą doświadczenie

gwałtu, wyłania się bardzo ambiwalentny obraz postrzegania

i postępowania wobec gwałtu. Z jednej strony, jak zobaczyli-

śmy, nasi respondenci „wiedzą”, czym w istocie jest gwałt (np.

są świadomi tego, że gwałt jest zjawiskiem powszechnym, a ko-

biety doświadczają go w dużej mierze ze strony swoich partne-

rów i w swoim własnym domu) i jaki ma on charakter (np. że jest

częścią szerszego zjawiska przemocy seksualnej lub przemocy

wobec kobiet). Z drugiej jednak strony wiedzy tej zaprzeczają,

zarówno na poziomie symbolicznym, jak i na poziomie kontak-

tów z kobietami będącymi ofiarami gwałtu, kierując się krzyw-

dzącymi i niezgodnymi z ich własną wiedzą i doświadczeniem

stereotypami dotyczącymi współodpowiedzialności kobiety za

gwałt (np. takich, że istnieje szczególny typ kobiety narażonej na

gwałt, lub takich, wedle których kobieta może uniknąć gwałtu,

unikające pewnych miejsc i sytuacji).

Co jest przyczyną tej ambiwalencji? Odpowiedzi można po-

szukać między innymi w zaproponowanej przez Peggy Reve-

es Sanday koncepcji podziału na społeczeństwa „skłonne do

19

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

R apoRt gwałtu” i „społeczeństwa wolne od gwałtu”10). Zdaniem Sanday

cechami wyróżniającymi te pierwsze, mające duży odsetek wy-

stępowania gwałtów, są przede wszystkim tolerancja dla prze-

mocy jako wyrazu męskości, traktowanie seksu jako towaru,

a nade wszystko nieuznawanie kobiet i kobiecego doświadcze-

nia jako ważnych w sferze publicznej, kulturowej i symbolicznej.

W społeczeństwach skłonnych do gwałtu kobiece doświadcze-

nie jest przemilczane, w szczególności zaś głosu odmawia się

kobietom, które mają za sobą doświadczenie gwałtu. Z naszych

badań niewątpliwie wyłania się obraz takiego właśnie „społe-

czeństwa skłonnego do gwałtu”, w którym nie tylko kobieta

traktowana jest przedmiotowo, ale również takiego, które od-

mawia kobietom prawa do kontroli nad własnym doświadcze-

niem, możliwości zdefiniowania go czy nawet opowiedzenia

o nim. W konsekwencji wiedza o gwałcie, choć istnieje, pozo-

staje niewyartykułowana i spychana jest poza obręb debaty

publicznej. Wydaje nam się, iż jedną z najbardziej skutecznych

strategii przełamywania dominującej w naszym społeczeństwie

perspektywy przyzwolenia na gwałt jest wsłuchanie się w głos

kobiet, które mają za sobą doświadczenie przemocy seksualnej

– gwałtu lub próby gwałtu. Chciałyśmy, aby ten głos stanowił

nie tylko przeciwwagę dla przedstawionych powyżej doświad-

czeń i poglądów, ale także komentarz i podsumowanie niniej-

szego raportu.

0 P.R. Sanday, Rape-Prone Versus Rape-Free Campus Cultures, “Violence Against Women” 996, vol. , nr , s. 9-08.

170

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

III. Doświadczenie kobiet, które mają za

sobą gwałt lub próby gwałtu

W ostatniej części naszego raportu przedstawiamy wybrane

wątki z wywiadów z sześcioma kobietami, które doświadczyły

gwałtu lub próby gwałtu. Historie zebrane przez nas w ramach

badania różnią się od siebie znacząco i nie tworzą spójnej cało-

ści. Nie chcemy sugerować, że kobiety, które mają za sobą do-

świadczenie przemocy seksualnej, mówią jednym głosem lub

że ich doświadczenia można w jakikolwiek sposób uogólnić czy

uwspólnić. Podczas pracy nad zebranymi wypowiedziami sku-

piłyśmy się więc przede wszystkim na wątkach, które z jednej

strony wyłoniły się jako kluczowe dla doświadczenia kobiet,

z drugiej na tych, które odnoszą się do tematyki naszego ra-

portu. Część trzecia raportu składa się z dwóch podrozdziałów.

Dla wielu kobiet kluczowe w ich doświadczeniu po gwałcie lub

próbie gwałtu były kontakty z rodziną, bliskimi i dalszymi zna-

jomymi, opowiadanie o swoim doświadczeniu, „ujawnianie go”.

Które reakcje bliskich były dla kobiet najważniejsze? Jak wpły-

nęły one na ich decyzje i późniejsze doświadczenia? Które zaś

zachowania kobiety uznały za inwazyjne, jakie reakcje odczuły

jako negatywne? Na te pytania postaramy się odpowiedzieć

w pierwszej części. Drugim, poza relacjami osobistymi, ważnym

aspektem doświadczenia kobiet po gwałcie, jest aspekt instytu-

cjonalny. Kontakty z policją, służbą zdrowia czy organizacjami

„pomocowymi” mogą stanowić ważny element w odzyskiwaniu

przez kobiety poczucia sprawczości i poczucia bezpieczeństwa

po doświadczeniu gwałtu lub próby gwałtu. Mogą one również

przyczynić się do wtórnego zranienia. Na pytanie o to, jakie są

doświadczenia naszych respondentek oraz jakich reakcji i dzia-

łań oczekiwałyby one od instytucji społecznych i organizacji

pomocowych, staramy się odpowiedzieć w ostatniej części tego

raportu.

171

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

R apoRt III.1. Odzyskiwanie kontroli i głosu: kontakty z bliskimi,

rodziną, przyjaciółmi i znajomymi bezpośrednio po zdarzeniu

Odzyskiwanie poczucia bezpieczeństwa i kontroli to dla wielu

kobiet najważniejsze elementy procesu radzenia sobie z doświad-

czeniem gwałtu lub próby gwałtu. Mówienie o doświadczeniu

gwałtu lub próby gwałtu osobom bliskim, ale także dalszym,

„ujawnienie się”, wychodzenie ze swoim doświadczeniem ze sfe-

ry prywatnej, może stanowić – zdaniem kobiet – ważny aspekt

tego procesu. Z opowieści naszych respondentek wynika, że

pierwsza reakcja bliskich ma kluczowe znacznie, definiuje ona

w dużej mierze doświadczenie kobiet, ma decydujący wpływ na

to, czy w ich własnym poczuciu to, co je spotkało, stanie się wia-

rygodne czy też zostanie zakwestionowane i zdewaluowane.

Tak znaczenie pierwszych reakcji opisywała jedna z kobiet: „Ta

reakcja najbliższych osób, zaraz po, w pierwszym momencie,

i to, jakie mechanizmy wytworzą się w pierwszej fazie urazu,

czyli zaraz po, to są mechanizmy, które zostają na długo po, dla-

tego to jest takie ważne”.

Dla wielu kobiet, z którymi rozmawiałyśmy, moment, w któ-

rym zdecydowały się opowiedzieć bliskim o tym, co im się przy-

darzyło, był przełomowy i ważny w pozytywnym tego słowa

znaczeniu. Stanowił punkt wyjścia do przełamania strachu, wsty-

du i poczucia winy. Jedna z naszych respondentek opowiadała:

„Bałam się oceny ludzi, oceny mojego zachowania, a nie jego za-

chowania. Gdzieś to ja siebie dużo bardziej oceniałam, a ludzie,

z którymi rozmawiałam, mnie przekonywali, że to nie była moja

wina i że nie zrobiłam nic złego”. Z drugiej strony negatywna re-

akcja bliskich, podważanie wiarygodności i obwinianie kobiet za

gwałt, w przypadku innych naszych rozmówczyń, prowadziła do

zablokowania i wycofania się, zamilknięcia, a często także kwe-

stionowania wiarygodności i prawdziwości swojego własnego

doświadczenia. Jedna z naszych respondentek tak opisywała

pierwszą reakcję swojej przyjaciółki, która zanegowała na jej do-

świadczenie bycia gwałconą przez męża: „Była [to reakcja] nega-

tywna, [przyjaciółka powiedziała] ‘wiesz, no przecież to małżeń-

stwo’, że ja muszę jako żona, nieważne było, że ja mam wstręt do

męża. Społecznie było to postrzegane tak, że skoro mam męża

172

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

to muszę”. Inna kobieta opowiadała: „Pierwsza osoba, której

opowiedziałam, to była moja przyjaciółka, to było bardzo waż-

ne, bo jej reakcja była taka, że [oskarżenie kogoś o gwałt] to jest

bardzo poważne oskarżenie, więc się zastanów czy rzeczywiście

zostałaś zgwałcona, i czy chcesz to zgłaszać na policję, bo to jest

bardzo poważne oskarżenie. I ja się wtedy bardzo wystraszyłam

i gdzieś to wyparłam. [...] Natychmiast mi się po tym włączyło,

napędziło moje poczucie winy wtedy, i chęć ukrycia, zakopania

tego. Więc nie zgłosiłam tego na policję. Więcej o tym nikomu

nie mówiłam, starałam się tym zapomnieć, a jak sobie to przy-

pomniałam, to płakałam, właśnie dlatego że tego nikomu nie

mówiłam. Wtedy się potwornie wstydziłam”. W przypadku obu

tych kobiet, chociaż one same odbierały swoje doświadczenie

jako gwałt, reakcja bliskich, często potwierdzająca stereotypo-

we rozumienie gwałtu, spowodowała niepewność i dysonans.

Jedna z kobiet opowiadała: „Miałam bardzo duży problem tym,

że gwałt to jest taka sytuacja, że ktoś z krzaków wyskakuje. A to

było tak, że gdzieś go poznałam, gdzieś razem byliśmy, ja się

upiłam i wylądowałam u niego w domu tak, że nie wiedziałam

o tym [...] Czułam się zgwałcona, ale uważałam, że tego tak nie

można nazwać, że kobietom się zdarzają dużo gorsze rzeczy i że

tak naprawdę moje doświadczenie jest niczym w porównaniu

z innymi doświadczeniami [...] Miałam poczucie, że to moja

wina, że zachowałam się nieodpowiedzialnie że sama jestem

sobie winna”. Inna respondentka stwierdziła: „Nie miałam się na

co powołać, nie było wtedy żadnych publikacji na temat tego, że

gwałt to nie jest zawsze siłowe, że ktoś mnie dusi, ale też presja

to forma gwałtu, presja fizyczna, ale także psychiczna”.

Pierwsza reakcja otoczenia jest kluczowa także dlatego, że to

od niej często zależy, czy kobieta będzie dalej mówić o swoim

doświadczeniu. Z relacji naszych respondentek wynika, iż mó-

wienie o tym, co je spotkało, możliwość opowiedzeniu o swoim

doświadczeniu, wyrażenia swoich emocji i uzyskanie wsparcia,

jest kluczowe w procesie odzyskiwania kontroli i radzenia sobie

z doświadczeniem gwałtu. Pierwsza, negatywna reakcja bliskich

może mieć wpływ na to, czy o swojej historii opowiedzieć innym

osobom. Jedna z kobiet opowiedziała o reakcji swojego ojca,

17

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

R apoRt czym jednocześnie zwróciła uwagę na to, w jaki sposób wpły-

nęła ona na jej decyzję o mówieniu o swoim doświadczeniu:

„Mój tata powiedział, żebym nikomu nie mówiła o tym, żeby nie

mówić o tym zbyt wielu osobom. Że on kiedyś miał taką trudną

sytuację, o której mówił i że to nie było dobre, że mówił o tym

wielu osobom. I dla mnie to było takie [coś co wywołało reakcję]

‘Ale jak to? Przecież to mi się zdarzyło coś złego! Dlaczego mam

o tym nie mówić?’. A to był bardzo wprost komunikat, że gwałt

to jest coś, co się spotyka z napiętnowaniem i napiętnowany jest

nie gwałciciel, tylko napiętnowana jest ofiara. To, co powiedział

wtedy tata, to było coś, z czym musiałam się zmagać, podejmu-

jąc decyzję, że jednak będę mówić”. Kobiety zwracały uwagę

na to, że pozytywne doświadczenia w reakcjach na ich historie

stanowić mogą krok na drodze odzyskiwania poczucia bezpie-

czeństwa i kontroli. Jedna z kobiet opisywała to w ten sposób:

„Zauważyłam, że im więcej o tym mówię, tym się lepiej czuję,

mam mniejsze poczucie winy, mniej się wstydzę. Samo mówie-

nie o tym przyjaciołom dało mi więcej niż rozmowa z psycholo-

giem. Za każdym razem miałam większą akceptację dla siebie

i jasność tego, co się zdarzyło, do tego stopnia, że przypomnia-

łam sobie imię tego kolesia, które przedtem wyparłam”.

Zdaniem naszych respondentek o tym komu, kiedy i ile po-

wiedzieć, powinna zadecydować sama kobieta, bliscy nie po-

winni wyciągać od niej szczegółów ani naciskać na mówienia

o tych aspektach sprawy, o których nie chce mówić. Od bliskich,

a także dalszych znajomych, którym zdecydują się opowie-

dzieć o swoim doświadczeniu, kobiety oczekują wysłuchania

w granicach tego, co chcą o swoim doświadczeniu powiedzieć,

stworzenia poczucia bezpieczeństwa oraz troski. Do pozytyw-

nych reakcji, zaliczających się do standardu tego, jak powinna

zareagować osoba, gdy bliska (i dalsza) jej kobieta opowiada

o swoim doświadczeniu gwałtu lub próby gwałtu, kobiety za-

liczyły przede wszystkim samo wysłuchanie i skupienie się wy-

łącznie na tym, czego w danym momencie oczekuje osoba opo-

wiadająca, nieporównywanie jej historii do swoich doświadczeń

lub doświadczeń znanej nam osoby, unikanie uogólnień. Innym

ważnym elementem, na który zwracały nasze respondentki

174

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

jest poważne potraktowanie ich doświadczeń, niepodważanie

i nieocenianie podejmowanych przez nią w trakcie zdarzenia

decyzji i wyborów. Jak powiedziała jedna z naszych responden-

tek: „Nawet jeśli coś źle zrobiłam, popełniłam błąd, to miałam

do tego prawo, bo była to sytuacja ekstremalna”. Ważne jest

również stworzenie pozytywnej atmosfery rozmowy, poczucia

zaufania, dyskrecji i zrozumienia. W wypowiedziach kobiet po-

jawiało się często przekonanie, że dobra rozmowa nie oznacza

opowiedzenia o swoim doświadczeniu ze szczegółami, chodzi

raczej o wyrażenie swoich emocji i uczuć: „Powinno się pytać

o uczucia i emocje oraz stany, w jakich znajduje się kobieta.

Ważne, żeby dać wsparcie. Chodzi nie tylko o przestrzeń, ale

również o reakcje”. Wiele kobiet przyznaje, że czuły się niekom-

fortowo w sytuacji, gdy wypytywano je o szczegóły zdarzenia.

Jedna z kobiet tak opisuje swoje doświadczenie z osobą, której

powiedziała o swoim doświadczeniu: „Zaczął mnie wypytywać

o jakieś takie szczegóły najdrobniejsze, reakcje organizmu, co

było potwornie, inwazyjne i po tym się czułam bardzo źle”.

Jako negatywne nasze respondentki oceniają również wszyst-

kie reakcje, które w jakikolwiek sposób podważają ich wiary-

godność, sugerując, że są współodpowiedzialne za gwałt lub że

mogłyby go uniknąć. Wypowiedzi w stylu „Jesteś pewna, że to

właśnie był gwałt? Trzeba było nie jechać na wakacje autosto-

pem” czy „Mogłaś się bronić. Jazda na stopa to jest kompletna

głupota, ja bym tego nigdy nie zrobiła” kobiety odczuwają jako

obwiniające, stanowiące dodatkowe obciążenie emocjonalne.

Często takie reakcje powodują „krok wstecz”, prowadzą do re-

akcji samoobronnych, zamknięcia czy zamilknięcia.

Ważne jest również, żeby nie przytłoczyć ofiary swoimi reak-

cjami: złością, smutkiem, rozpaczą, bo takie reakcje powodują

dyskomfort. Niejednokrotnie bliscy (najczęściej mężczyźni) wy-

dają się skupiać bardziej na swojej reakcji (negatywnych emo-

cjach) wobec sprawcy niż na odczuciach i stanach kobiety, któ-

ra padła ofiarą gwałtu. Łzy i rozpacz bliskich często wzbudzają

w kobietach poczucie winy (za to że „obarczyły” swoich bliskich

swoją historią) i poczucie, że to one muszą się zaopiekować

swoimi bliskim. Wyrażana przez bliskich (szczególnie mężczyzn)

175

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

R apoRt złość, agresja, a w szczególności wypowiadane przez nich groź-

by skrzywdzenia sprawcy, dają często kobietom poczucie utraty

kontroli nad własnym doświadczeniem, przeniesienia centrum

zainteresowania na sprawcę gwałtu, a nie odczucia i emocje

jego ofiary.

Inną reakcją, którą kobiety oceniają jako negatywną, jest uni-

kanie rozmowy na temat ich doświadczenia, ucinanie tematu po

wymianie kliku zdań, zmiana tematu oraz wypowiadane wprost

opinie bliskich dotyczące tego, że nie powinny one zbyt wie-

lu osobom opowiadać o swoim doświadczeniu. O ile kobiety

rozumieją, że takie zachowanie może wynikać z dyskomfortu,

delikatności rozmówczyni/rozmówcy (która/który nie wie, jak

daleko może się posunąć) oraz troski o to, że opowiadanie o do-

świadczeniu gwałtu może wpłynąć na społeczne postrzeganie

kobiety (jej wykluczenie czy napiętnowanie), wiele kobiet uzna-

je takie zachowanie jako niosące ze sobą przekaz mówiący, iż

kobieta nie powinna „publicznie prać swoich brudów” (szcze-

gólnie w sytuacjach, gdy sprawcą jest mąż lub parter kobiety)

oraz przekonanie, że powinna ona jak najszybciej o gwałcie za-

pomnieć. Jedna z respondentek zinterpretowała również takie

reakcje jako wyraz lekceważenia jej doświadczenia.

Dystansowanie się wobec doświadczenia kobiety było przez

nasze respondentki często przywoływane w kontekście ich

związków z mężczyznami. Brak zainteresowania, ucinanie te-

matu, nietraktowanie go poważnie oraz towarzyszące mu prze-

konanie, że kobieta powinna jak najszybciej zapomnieć, nasze

respondentki odbierały jako reakcje bardzo negatywne. Jedna

z kobiet opowiadała: „Niefajna była reakcja mojego chłopaka,

z którym się związałam. Rozmowa o tym była ok, ale jak go

poprosiłam, żeby mnie odwiózł na składanie zeznań, to powie-

dział, że ma inne zajęcia w ten weekend. W ogóle nie potrakto-

wał tego poważnie. [...] Bardzo niefajne było [też to], co powie-

dział mój obecny chłopak, że przecież to było trzy lata temu i już

powinnam zacząć żyć normalnie. Mimo że mu sugerowałam, że

czasem jest mi lepiej, czasem gorzej, i jak jest gorzej, to wtedy

źle na przykład znoszę filmy czy jakieś obrazy, w których się po-

jawia przemoc, on jakoś zupełnie tego nie przyjął. Raz się nawet

17

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

na mnie obraził, że nie chciałam obejrzeć jakiegoś filmu z jego

znajomymi. I jak wyszłam z tego wspólnego oglądania, nawet

nie wyszedł, żeby mnie przytulić czy zapytać się o to, jak się czu-

ję. [...] Czy to jest brak empatii, czy brak wiedzy na temat tego,

że to jest bardzo ciężkie doświadczenie?”. Inna kobieta, która

doświadczyła próby gwałtu podczas wakacji, na których była ze

swoim partnerem, opowiadała: „Chciałam się z nim tym podzie-

lić, ale on nie chciał o tym porozmawiać, bo był zły na siebie. On

to sobie jakoś tam wyrzucał, więc ten temat się jakoś tak często

nie pojawiał. [...] Zawsze był wobec mnie troskliwy i opiekuńczy,

to się potem nasiliło, ale właściwie potem nie do końca to prze-

gadaliśmy. To była taka sprawa, która w nas tkwiła. On nie mógł

sobie z tym poradzić, więc to odepchnął od siebie, zachowywał

się tak, jak gdyby nic się nie stało, z takim światełkiem z tyłu

głowy, że następnym razem do tego nie dopuścimy. [...] To mię-

dzy innymi doprowadziło do naszego rozstania”.

Jako pozytywne i niezwykle ważne wiele kobiet przywoły-

wało natomiast życzliwe reakcje kobiet bliskich: matek, sióstr

czy przyjaciółek, a także dalszych, np. znajomych kobiet, które

miały za sobą podobne doświadczenia. Jedna z respondentek

opowiadała: „Z dziewczyną, która miała odrobinę podobną hi-

storię, kiedy jechała też na stopa, rozmawiałam dwukrotnie. [...]

Wymieniłyśmy się tymi historiami i myślę, że to nam obu pomo-

gło. Może dziwnie to zabrzmi, ale myślę, że to było ‘miłe’. Było

wiadomo, że ja ją rozumiem i ona mnie też, że obie wiemy, jak

się wtedy czułyśmy i możemy się wymienić ‘praktycznymi po-

radami’”. Dla wielu kobiet kluczowa jest reakcja i zrozumienie

innych kobiet.

Niektóre z naszych respondentek podkreślały także pozytyw-

ny wpływ możliwości „wygadania się” wśród innych kobiet, za-

znaczając, że pewnych szczegółów swojego doświadczenia nie

chciały ujawniać przed (nawet bliskimi) mężczyznami. Dla jednej

z naszych rozmówczyń ważnym aspektem kontaktów z innymi

kobietami był aspekt edukacyjny, fakt, że jej historia mogła stać

się przestrogą i przykładem tego, jak poradzić sobie w sytuacji,

gdy ktoś chce nas zgwałcić. Jak opowiadała: „Jestem przykła-

dem kobiety, która była w trudnej sytuacji, której udało się jakoś

177

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

R apoRt w taki ‘pozytywny’ sposób zakończyć. Jeszcze wcześniej, dużo

wcześniej czytałam różne porady, jak uniknąć przemocy seksu-

alnej. Jedną z porad było, żeby zrobić kupę albo zwymiotować.

Jako że to pierwsze było niemożliwe, postarałam się zwymioto-

wać, i udało mi się wielokrotnie. To osłabiło napięcie seksualne,

przestałam być ładna i pachnąca i stałam się kimś odpychają-

cym, kimś kto nie wzbudza emocji seksualnych”.

Ważnym wątkiem rozważań naszych respondentek była

kwestia procesu podejmowania decyzji o tym, czy o swoim do-

świadczeniu zawiadomić rozmaite instytucje, przede wszystkim

policję. W opinii naszych respondentek wysłuchanie kobie-

ty i stworzenie poczucia wiarygodności i bezpieczeństwa nie

oznacza, że bliscy powinni nakłaniać je do zawiadomienia policji

lub naciskać, aby zgłosiły się do instytucji pomocowych. Jedna

z naszych respondentek argumentowała: „Nie chodzi o to, aby

zaoferować listę organizacji, ale o wysłuchanie, rozmowę, stwo-

rzenie poczucia bezpieczeństwa. Chodzi o komunikat ‘jestem,

chcę z tobą rozmawiać’, a nie zmuszanie to konkretnych dzia-

łań”. Z punktu widzenia tej kobiety rozmówca lub rozmówczyni

nie powinni „odpuszczać” kwestii zgłoszenia na policję, nato-

miast ważny jest sposób, w jaki temat ten jest podejmowany:

„Ważne jest uświadomienie tej osobie, że zgłoszenie na policję

może być kluczowe, bo np. potem nie będzie dowodów, ale naj-

ważniejsze jest nieprzejmowanie kontroli nad osobą, która do-

świadczyła gwałtu”. Wiele kobiet podkreślało, że decyzja o tym,

czy zgłosić się na policję, do lekarza czy organizacji pomocowej

powinna być autonomiczną decyzją kobiety. Dopiero po jej pod-

jęciu powinna ona otrzymać od bliskich wsparcie w decyzji, jaką

podjęła (może to być np. towarzyszenie jej podczas wizyty u le-

karza, terapeuty czy na komisariacie).

III.2 Kontakty z instytucjami

Zdaniem kobiet, które doświadczyły gwałtu lub próby gwałtu,

jednym z najważniejszych problemów jest brak zintegrowanego

podejścia do ich doświadczenia, działania rozmaitych instytu-

cji i organizacji są fragmentaryczne, brakuje w nich ciągłości.

Dla niektórych kobiet takie podejście jest wynikiem traktowa-

178

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

nia gwałtu, i szerzej – przemocy seksualnej, jako kwestii indy-

widualnej (jako przestępstwo, fizyczne zranienie czy traumę),

a nie jako problemu strukturalnego, na który można spojrzeć

z szerszej perspektywy relacji społecznych i priorytetów polityki

społecznej.

Część kobiet, z którymi rozmawiałyśmy w ramach tego bada-

nia, nie zdecydowała się nigdy na powiadomienie o gwałcie lub

próbie gwałtu policji czy służby zdrowia. Część kobiet unikała

kontaktów z instytucjami, nie wyobrażając sobie po prostu tego,

że o swoim doświadczeniu mogłyby opowiedzieć, np. policji. Ich

reakcją na gwałt lub próbę gwałtu była, przynajmniej początko-

wo, chęć odcięcia się od świata, separacja; nawet opowiedzenie

o swoim doświadczeniu bliskim było niejednokrotnie wyzwa-

niem. Jedna z respondentek mówiła: „[Gwałt] to jest szok, po

którym osoba ma ochotę zamknąć się przed światem, uznać [to

wydarzenie] za niebyłe, umówić się ze światem, że nic się nie

stało. Załatwienie mnóstwa różnych rzeczy, kontakt z policją

nie jest w tym stanie ‘marzeniem’ kobiety”. Z drugiej strony, ko-

biety świadomie unikały kontaktów z instytucjami, antycypując

(jak wynika z przeprowadzonych przez nas ankiet wśród służb

– w dużej mierze słusznie), iż doświadczenie to może okazać się

trudne i traumatyczne. Jedna z kobiet, która nie zdecydowała

się zgłosić gwałtu na policję mówiła: „Ja tego nie robiłam i wy-

obrażam sobie, że to musi być strasznie ciężkie. […] Na pewno

decyzja, żeby to zgłosić jest trudna, bo zawsze jest ten schemat,

że to jest moja wina”. W poczuciu kobiet, które nie zdecydo-

wały się na wizytę u lekarza czy zgłoszenie gwałtu na policję,

kontakt z instytucjami wiązał się z poczuciem zagrożenia, lęku

przed brakiem szacunku dla ich doświadczenia. Kobiety te bały

się, że zostanie im odebrana podmiotowość, możliwość podej-

mowania decyzji; obawę obawiały się, że zostaną wepchnięte

w instytucjonalną maszynę, z której nie będzie ucieczki, a funk-

cjonowanie w niej będzie kontrolowane przez osoby trzecie: po-

licję i publiczną służbę zdrowia. Jak pokazują przykłady z historii

niektórych naszych respondentek, obawy te były/ są w dużej

mierze uzasadnione.

179

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

R apoRt W doświadczeniu kobiet, które zdecydowały się na zgłosze-

nie gwałtu lub próby gwałtu na policję czy do służby zdrowia,

relacje z rozmaitymi instytucjami często sprowadzały się do by-

cia traktowaną jako „przedmiot” eksperckich działań poszcze-

gólnych przedstawicieli instytucji – osób, które „wiedzą lepiej”.

Jedna z respondentek opisała to w ten sposób: „W instytucji

człowiek jest taką rzeczą, instytucja nie jest dla człowieka, tylko

po to, żeby działać i żeby była super ważna. Dużo ważniejsi są

pracownicy instytucji niż to, po co oni tam są, czyli ja”. Wiele

kobiet przywoływało w tym kontekście doświadczenie bycia

traktowaną jak (trudna) petentka, osoba, której „problem” jest

nieadekwatny do profilu, działań czy głównych celów instytu-

cji. Takiemu traktowaniu towarzyszył brak zainteresowania

pracowników instytucji doświadczeniem kobiety, jawny brak

kompetencji, praktyki i wiedzy w kwestiach związanych z prze-

mocą seksualną. Co ważne, poczucie takie kobiety miały nie tyl-

ko w relacjach z policją czy placówkami służby zdrowia, wiele

z nich przywoływało je również w odniesieniu do kontaktów

z organizacjami pomocowymi.

Jednym z najbardziej dojmujących doświadczeń kobiet, które

doświadczyły gwałtu lub próby gwałtu, jest poczucie braku kon-

troli nad swoim doświadczeniem. Dla wielu z nich odzyskanie

poczucia samostanowienia i sprawczości stało się kluczowe za-

równo w ich kontaktach z bliskim, jak i instytucjami społeczny-

mi. W odczuciu niemal wszystkich naszych respondentek, o ile

w relacjach z bliskimi dążenie do odzyskania poczucia spraw-

czości i potrzeba kontroli nad losami ich sprawy była zwykle sza-

nowana i respektowana, dla instytucji „pomocowych” pozosta-

wały one zwykle „sprawą”, „przypadkiem” lub „tą od gwałtu”.

Policja

Większość kobiet, z którymi rozmawiałyśmy, nie zdecydo-

wała się z różnych powodów zgłaszać swojego doświadczenia

gwałtu lub próby gwałtu na policję. Dla dwóch z naszych re-

spondentek powodem był fakt, że gwałt zdarzył się poza gra-

nicami Polski. Jedna z nich opowiadała: „Przez to, że wtedy by-

łam w podróży, nie chciałam mieć kontaktu z policją, to by było

180

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

dużo zamieszania, a ja chciałam być jak najszybciej w domu, no

i po prostu zaniedbałam to, nie chciałam mieć kontaktu z policją

w tamtym momencie. [...] Byliśmy w drodze, to nie było w Pol-

sce, chcieliśmy być jak najszybciej w domu, jakoś to zostawić,

skończyć podróż. [...] Ja też nie czułam takiej potrzeby, wręcz

przeciwnie, chciałam jak najszybciej stamtąd uciekać. [...] Po po-

wrocie do Polski rozważałam to jeszcze raz, bo podejrzewam

– nie byłam pierwszą ani ostatnią jego ofiarą, więc pomyślałam,

że dobrze byłoby go unieszkodliwić. Z drugiej strony, jak byłam

już Polsce, to uznałam, że dla polskiej policji szukanie kogoś za

granicą wydaje się zadaniem ponad ich siły. Nie wierzyłam, że

to zadziała, że to będzie skuteczne, że policja zechce się tym

zająć. Poza tym nie bardzo miałam ochotę na kontakt z nimi. [...]

Potem nikt nigdy nie spytał mnie, czemu nie poszłam na policję.

W żadnej z rozmów to nie wystąpiło. Wiem, że sama w sobie

powinnam to znaleźć, potrzebne do zajęcia się tą sprawą, ale

czasem dobrze jest mieć kogoś [...], dobrze byłoby mieć kogoś,

kto w momencie, kiedy już trochę ochłonę, uporam się ze sobą,

pomoże mi się tym zająć”.

Inna kobieta, która nie zdecydowała się udać na policję, oba-

wiała się, że jej przypadek nie zostanie uznany za gwałt. Jej

zdaniem, gwałt małżeński nie zostałby przez policję zakwalifi-

kowany jako gwałt, a jej wizyta wiązałoby się z poczuciem winy

i wstydu: „Wstyd, że policjant powie to samo, co koleżanka. ...

Teraz wiem, że to jest przestępstwo, po długotrwałej terapii”.

Swoją decyzję kobieta ta uprawomocniła doświadczeniem kole-

żanki, która w podobnej sytuacji zdecydowała się na wizytę na

policji, gdzie usłyszała: „cóż, przecież jeśli kobieta ma męża, to

jej obowiązkiem jest z nim współżyć”. Osoba ta przekonana była

także, że policja nie byłaby w stanie nic zrobić dla jej sprawy,

nie tylko w sensie prawnym, ale również w sensie poprawienia

jej stanu emocjonalnego, psychicznego. Jej zdaniem, wizyta na

policji „nic by nie wniosła, to by była niepotrzebna szarpania”.

Dwie z respondentek, które zdecydowały się zgłosić swoją

sprawę na policję, mają odmienne doświadczenia. Dla jednej

z nich, która doświadczyła gwałtu poza Polską, kontakt z tam-

tejszą policją opisywała jako doświadczenie w dużej mierze po-

181

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

R apoRt zytywne. Natomiast druga, która doświadczyła próby gwałtu

w Warszawie, swój kontakt z lokalną jednostką policji opisała

jako „straszny”. Kobieta, która doświadczyła gwałtu za granicą

oceniła swoje doświadczenie z policją jako bardzo dobre, mając

jednak świadomość, że profesjonalizm urzędników spowodowa-

ny był „tym, że stoi za mną konsulat” (osoba ta zgłosiła zdarze-

nie do konsulatu polskiego za granicą). Powiedziała też: „mam

świadomość tego, że gdybym była kobietą stamtąd, zostałabym

potraktowana kompletnie inaczej”. O ile działania policji na każ-

dym etapie kobieta ta uznała za profesjonalne i satysfakcjonu-

jące, w jej odczuciu procedura policyjna była decydowanie zbyt

długotrwała. Jednym najbardziej dojmujących i negatywnych

doświadczeń tej kobiety była konieczność oczekiwania na za-

kończenie przeprowadzenia rozmaitych czynności policyjnych

(namierzenie sprawcy, przewiezienie sprawcy do jednostki poli-

cji, przesłuchanie, rozpoznanie). W tym czasie nie wolno jej było

wychodzić z pokoju na komisariacie, gdyż sprawca znajdował

się na miejscu i mogłaby się z nim spotkać.

Jedna z respondentek, która zgłosiła próbę gwałtu do jed-

nostki policji w Warszawie, opisywała swoje doświadczenia

z policją jako „koszmarne”, a jedynym pozytywnym elementem

tego doświadczenia była – w jej opinii – telefoniczna rozmowa

z dyspozytorką. W odpowiedzi na zgłoszenie w miejscu zamiesz-

kania respondentki pojawiło się dwóch policjantów, których za-

chowanie kobieta opisała jako „agresywne i niedelikatne”. Jej

przypadek został przez funkcjonariuszy zakwalifikowany jako

„rękówka”. Jednocześnie policjanci robili pod adresem kobiety

uwagi sugerujące, że postąpiła niesłusznie, nie zawiadamiając

policji zaraz po zdarzeniu (kobieta ta, po ucieczce przed spraw-

cą, udała się do domu, skąd zadzwoniła na policję). Po przyjeź-

dzie na komisariat kobieta nie została przesłuchana, natomiast

jej sprawa stała się przedmiotem głośnych komentarzy i dyskusji

pracujących tam policjantów. Kobieta spotkała się również ze

znaczącymi spojrzeniami policjantów skierowanymi na jej krót-

ką spódnicę. Podczas przesłuchania kobieta wypytana została ze

szczegółami o to, gdzie i w jaki sposób dotykał ją sprawca. Po-

licjanci zakwalifikowali jej doświadczenie jako „inne czynności

182

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

seksualne”, a nie jako próbę zgwałcenia (jak odebrała to respon-

dentka). Funkcjonariusz sugerował niewnoszenie sprawy, argu-

mentując, że ponieważ nie było żadnych świadków zdarzenia,

policja nie ma podstawy do przyjęcia zgłoszenia oraz wszczęcia

postępowania karnego. Na koniec policjant porównał doświad-

czenie kobiety do próby kradzieży samochodu, mówiąc: „Niech

pani sobie wyobrazi, że ktoś chce ukraść samochód i tak chodzi

koło tego samochodu, chodzi przygląda się, coś tam dotknie....

I czy my możemy wyścigać taką osobę. Nie! I tak samo jest z pa-

nią!”. Przesłuchanie kobiety zakończyło się o godzinie drugiej

w nocy. Na prośbę o odwiezienie do domu dyspozytor podał

kobiecie i towarzyszącej jej koleżance numer telefonu do korpo-

racji taksówkarskiej.

W oparciu o swoje doświadczenia, potrzeby i wiedzę na te-

mat sposobu funkcjonowania policji w Polsce, część z naszych

respondentek zaproponowała szereg zmian w działaniu policji

w przypadkach kobiet, które stały się ofiarami gwałtu lub próby

gwałtu. Zdaniem naszych respondentek, wśród policjantek i po-

licjantów niezbędna jest zmiana w sposobie traktowania ofiar

gwałtów (zarówno przy przyjmowaniu zgłoszenia, jak i przy

przesłuchaniu), zmiana języka używanego w kontaktach z po-

szkodowaną oraz ton i treść wypowiedzi na temat doświadcze-

nia kobiet (na przykład unikanie komunikatów obwiniających).

Dodatkowo – zdaniem kobiet – zachowana powinna zostać

zasada prywatności i intymności (zarówno podczas zgłaszania

gwałtu, jak i podczas przesłuchania), zapewniona możliwość

rozmowy z psychologiem, możliwość napicia się herbaty czy

wyjścia na papierosa. Ważne jest zapewnienie poszkodowanej

kobiecie możliwości wybrania na osobę prowadzącą sprawę

funkcjonariuszki–kobiety. Zdaniem jednej z naszych responden-

tek, kluczowe jest również to, aby sprawę ze strony policji pro-

wadziła jedna osoba, a poszkodowana powinna mieć możliwość

stałego kontaktu z tą osobą.

Służba zdrowia

Trzy z naszych respondentek miały w kontekście swoich do-

świadczenia przemocy seksualnej kontakty ze służbą zdrowia,

18

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

R apoRt wszystkie poza Polską. Jedna z naszych respondentek po gwał-

cie udała się do placówki medycznej na badanie krwi (kobieta ta

obawiała się zarażenia wirusem HIV). Dwie pozostałe odbyły wi-

zytę w szpitalu w ramach prowadzonego przez policję dochodze-

nia w sprawie o zgwałcenie. Dla obu doświadczenie to okazało

się dramatyczne czy wręcz traumatyczne. Po pierwsze, informa-

cja na temat przypadku jednej z nich została rozpowszechniona

w szpitalu. Kobiety te miały też poczucie, że są przez personel

oceniane. Po drugie, podczas badania ginekologicznego nie zo-

stały zachowane zasady prywatności i intymności, badanie nie

odbyło się w zamkniętym pomieszczeniu. Po trzecie, lekarka

przeprowadzająca badanie nie zachowała zasady poszanowa-

nia godności ofiary podczas badania, sposób i pozycja, w której

kobieta poddana była badaniu, była uwłaczająca i retraumaty-

zująca. Swoje doświadczenie kobieta ta opisała w następujący

sposób:

„To był absolutny koszmar. Miałam uczucie, że to jest insty-

tucja, która sobie po prostu działa i czasem do nich przychodzą

jacyś ludzie i wtedy oni się muszą z nimi uporać. Właściwie ta

instytucja sprawia wrażenie, jakby ona miała tyle roboty sama

z siebie, że jakby ona miała inne cele, a ci, co tam przychodzą,

to nie wiadomo po co. Trwało to niesamowicie długo, cały dzień

trwała moja wizyta w szpitalu. W różnych miejscach, różne ba-

dania i krzyki po prostu i to nie miało znaczenia, że ze mną była

konsulka, nie miało znaczenia to, że byłam tam z polecenia po-

licji. Tylko czułyśmy się jako mega wielki problem, którym się

nikt nie chce zająć. Łącznie z tym, że ja – choć ja nie znam tego

języka – wiem, że kobiety, które tam pracowały, w tym szpitalu,

mówiły o nas jako o takich dziwkach po prostu. Byłam badana,

miałam badanie ginekologiczne przy otwartych drzwiach, i jak

moja koleżanka te drzwi zamknęła, to wtedy pielęgniarka je ot-

worzyła i stanęła w tych drzwiach, żeby były cały czas otwarte.

To było mega uprzedmiotawiające i takie też bolesne fizycznie.

Ale największym koszmarem było badanie odbytu, które się

dobywało w sali pełnej po prostu ludzi, na środku której stało

łóżko otoczone z czterech stron firanką. Ja tam musiałam klę-

czeć dokładnie w takiej pozycji, w jakiej ten gwałt się odbył, nie

184

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

miałam możliwości wyboru innej pozycji, dopiero potem się do-

wiedziałam, czytając o tym, że można tak zrobić, że można dać

wybór. To, co ta pani mi robiła, to była […] powtórka z gwałtu, to

było niesamowicie bolesne. Ja miałam podrażniony odbyt i ona

po prostu mnie zgwałciła”.

W opinii kobiet, które miały za sobą doświadczenie kontak-

tów ze służbą zdrowia, wizyta w szpitalu lub gabinecie lekarskim

powinna przede wszystkim spełniać wymagania intymności

i prywatności. Ważne jest, aby personel starał się unikać sytu-

acji, w której „cały szpital wie, kto przyszedł i w jakiej sprawie”.

Zdaniem jednej z naszych respondentek, badanie powinno od-

bywać się w obecności pielęgniarki, a lekarz powinien zadbać

o to, aby uzyskać dowody gwałtu zarówno poprzez badanie

ginekologiczne, jak badanie ogólne obrażeń (tych badań po-

winien dokonywać ten sam lekarz/lekarka, a kobieta powinna

mieć możliwość wyboru pozycji badania). Ważne jest również,

aby, podobnie jak w przypadku kontaktów z policją, zapewnić

kobiecie poczucie bezpieczeństwa i ciągłości, aby była pod

opieką jednej pielęgniarki, lub/i miała poczucie, że jest jeden

lekarza/lekarka, którzy są odpowiedzialni za prowadzenie jej

sprawy. Z doświadczeń kobiet wynika, iż chodzenie od gabinetu

do gabinetu i konieczność wielokrotnego przedstawienia swo-

jej sprawy jest niezwykle stresujące. Jeśli kobieta przyszła do

lekarza samodzielnie (nie w asyście policji), powinna zostać po-

informowana o możliwości zgłoszenie swojej sprawy na policję.

Organizacje pomocowe

W swoich doświadczeniach z organizacjami pomocowymi

(instytucjami pomocowymi, organizacjami pozarządowymi

i ośrodkami terapeutycznymi) wiele kobiet podkreślało, że waż-

ne jest, iż „one w ogóle są”. Kobiety przyznały, że to właśnie

w tych ośrodkach wiele z nich po raz pierwszy potraktowanych

zostało podmiotowo. Poczuły, że to one i ich doświadczenie są

centrum działań pracowników. Jednocześnie nasze respondent-

ki doceniły to, że wiele organizacji nie stosuje żadnych praktyk

wykluczających, że może się do nich zgłosić każda kobieta, któ-

ra ma za sobą doświadczenie przemocy seksualnej. Jedna z re-

185

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

R apoRt spondentek mówiła: „To co mi się podobało, to to, że przemoc

seksualna była tam razem z mobbingiem i innymi formami prze-

mocy. Miałam poczucie, że gdzieś tam często się wartościuje te

zdarzenia pod kątem tego, co jest cięższe, a tu tego nie było. [...]

Uznałam więc, że jeśli może tam przyjść kobieta, którą szef łapie

za tyłek, to ja też mogę. [...] To była jedyna instytucja, w której

miałam poczucie, że jest dla mnie”.

Nasze respondentki były też generalnie zadowolone z pozio-

mu usług oferowanych przez organizacje, w szczególności zaś

z pomocy terapeutycznej. Część kobiet podkreślała, że terapia

pozwoliła im odzyskać poczucie panowania nad swoim życiem,

poczucie sprawczości, pomogła im wyjść z depresji. Jedna z re-

spondentek zwróciła uwagę na to, że przez swoich terapeutów

traktowana była jako „źródło wiedzy, a nie osoba, której wiedzę

trzeba przekazać”. Inna kobieta przyznała, że terapia pozwoliła

jej „widzieć pewne rzeczy, dostarczyła wiedzy, że moje reakcje

mają nazwę i nie są wyjątkowe, odosobnione”.

Dla wielu kobiet jednak w kontaktach z organizacjami pomo-

cowymi dużym problem okazał się sposób nawiązania pierw-

szego kontaktu. Fakt, że wiele z nich dysponuje ograniczoną

przestrzenią, wpływał na brak atmosfery intymności w sytuacji

zgłaszania się do organizacji. Często umówienie się na wizytę

wymagało rozmowy z recepcjonistką, która rzadko – w odczu-

ciu respondentek – posiadała wiedzę i doświadczenie w pracy

z ofiarami przemocy seksualnej. Jedna z kobiet opisała swój

pierwszy kontakt z kobiecą organizacją pozarządową w nastę-

pujący sposób: „Zadzwoniłam tam i musiałam powiedzieć, dla-

czego chcę się spotkać. Pani w recepcji musiałam powiedzieć, że

jestem ofiarą gwałtu. Ja i tak miałam łatwiej, ponieważ wcześ-

niej już o tym rozmawiałam. Ale wyobrażam sobie, że dla wielu

kobiet to może być trudne, żeby się umówić tak, jak na wizytę

u dentysty. W ogóle nie wiadomo, jak to powiedzieć, bo też to

określenie, że ‘jestem ofiarą gwałtu’ to nie do końca jest okre-

ślenie, z którym ja na przykład tam szłam. Nie mówiąc już o tym,

że gdybym tam miała wcześniej dzwonić [zanim respondentka

zaczęła rozmawiać o swoim doświadczeniu z innymi], to byłoby

dla mnie trudne to, że to miejsce jest jakoś tam sprecyzowane

18

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

– trzeba się tam zgłaszać w przypadkach przemocy, w tym sek-

sualnej. To, co mnie spotkało, to była przemoc seksualna, ale na

wcześniejszym etapie byłoby mi trudno tak to nazwać”.

Podobnie niekomfortowa była dla tej kobiety pierwsza wizyta

w organizacji: „Jest kontuar z recepcją z kobietami, które sobie

plotkują, więc siedzisz tam przez pół godziny, bo poprzednia wi-

zyta się przedłuża i jednocześnie słuchasz o jakichś pierdołach,

o których gadają te dziewczyny za kontuarem. Tutaj pierdoły,

a tu masa plakatów z pobitymi kobietami i ulotki. To było dziw-

ne to czekanie. Ja tak naprawdę wtedy potrzebowałam, jeśli już

miałam czekać, pobyć w ciszy i spokoju. Bo idę pierwszy raz do

psychologa, żeby gadać o tym, że zostałam zgwałcona i napraw-

dę nie mam ochoty słuchać o tym, co jakaś laska ugotowała na

obiad”. Podobne odczucia miała inna kobieta, która mówiła:

„Przyszłam na tę wizytę i tam musiałam wypełnić ankietę w re-

cepcji, gdzie pisałam, o co chodziło, i tam właśnie takie przy-

tłaczające, mało prywatne, mało bezpieczne wydało mi się to

miejsce. To, co jest fajne, że oni w ogóle są, że świadczą usługi.

Jednak mogliby zadbać o tę przestrzeń, do której przychodzą lu-

dzie”. I dodała: „Ja jednak miałam takie poczucie, że jestem tam

jednak taką petentką, w urzędzie, że oni tam mają swoje spra-

wy, a ja tam po prostu przychodzę. A ja potrzebowałam tego,

żeby się na mnie skupić, żeby na mnie się skupiała uwaga, i że

jest ważne, że przychodzę, że chcę i potrzebuję pomocy”.

Dla niektórych z naszych respondentek trudne okazało się

uzyskanie informacji na temat usług i działań powadzonych przez

organizacje. Np. jedna z nich powiedziała, że dopiero po jakimś

czasie dowiedziała się, że przy miejscu, do którego chodziła na

terapię, funkcyjne teatr dla kobiet z doświadczeniami przemocy.

Niejasne dla naszych respondentek były również zasady uma-

wiania się na wizyty, odwoływania wizyty czy zmiany terapeuty.

Z drugiej strony, kobiety opowiadały również o sytuacjach kie-

dy ich „wiedza” na temat ich doświadczenia została podważana

zarówno na poziomie poznawczym (jedna z kobiet usłyszała,

że jej próba interpretacji doświadczenia gwałtu z perspektywy

feministycznej jest przeintelektualizowana), jak i praktycznym

(innej kobiecie zasugerowano, iż nie jest w stanie zadecydować,

187

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

R apoRt do którego z terapeutów powinna udać się na terapię). Taki

sposób traktowania kobiet nie zawsze stanowił – zdaniem re-

spondentek – odbicie wyznawanej przez niektóre organizacje fi-

lozofii koncertowania na doświadczeniu kobiet i przekazania im

poczucia kontroli nad własną sprawą. Część kobiet miała rów-

nież poczucie nieadekwatności oferowanych usług do ich do-

świadczenia. Jak skonstatowała jedna z respondentek, może to

wynikać z faktu, iż wiele z organizacji pomocowych nie koncen-

truje się na pracy z kobietami, które doświadczyły gwałtu, jest

to ich działalności poboczna i uzupełniająca, wobec głównego

skoncentrowania na przemocy w rodzinie lub przeciwdziałaniu

problemu alkoholowemu. Jedna z kobiet mówiła: „Ja miałam

dużym problem z tym, że masa tych poradni nazywa się porad-

niami dotyczącymi przemocy w rodzinie. To gdzie ja mam iść?

Z przemocą poza rodziną?”. Kobiety zgwałcone czuły się więc

często w organizacjach wyobcowane. Wreszcie dla niektórych

respondentek problem stanowił stricte terapeutyczny charakter

niektórych organizacji pomocowych i zabrakło im w ich działa-

niu misji i szerszego rozumienia kwestii przemocy seksualnej

w perspektywie społecznej i politycznej.

Podsumowanie

Głosy kobiet, które mają za sobą doświadczenie gwałtu lub

próby gwałtu wydają się podkreślać i uwydatniać wagę niektó-

rych z zasygnalizowanych przez nas w tym raporcie wątków.

po pierwSze, z punktu widzenie redefinicji zarówno re-

prezentacji gwałtu, jak i postępowania w sprawach gwałtu,

kluczowa jest kwestia podmiotowego traktowania kobiet

i przejmowania kontroli nad działaniami policji przez kobiety.

W wypowiedziach naszych respondentek widać wyraźnie prze-

konanie, iż to one powinny na każdym etapie podejmować decy-

zje w sprawie tego, jak dalej powinny toczyć się losy ich sprawy.

Na poziomie kontaktów z instytucjami konieczność odzyskania

przez kobiety kontroli przekłada się na postulat redefinicji re-

lacji pomiędzy kobietą i instytucją. To nie kobieta powinna być

w instytucji „problemem”, ale instytucja powinna mieć świado-

mość swojej usługowej roli wobec kobiety – jej działania i pro-

188

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

cedury powinny być zaprojektowane i przeprowadzane tak, aby

na żadnym etapie nie doprowadzić do uprzedmiotowienia czy

wtórnej wiktymizacji.

po Drugie, w opowieściach kobiet, które mają za sobą do-

świadczenie gwałtu lub próby gwałtu, bardzo silnie ujawnia się

potrzeba kontaktu ze zintegrowanym system instytucjonalnym,

który traktowałby kwestie gwałtu nie z perspektywy oddzielo-

nych od siebie działań poszczególnych instytucji, ale w ramach

holistycznych działań instytucjonalnych. Takie przedefiniowanie

systemu wymaga przede wszystkim potraktowania gwałtu jako

zjawiska powszechnego i istotnego, które ma charakter syste-

mowy, a nie jest indywidualnym problemem kobiety. Poważne

potraktowanie problematyki gwałtu i przemocy seksualnej wią-

że się z rozpoznaniem gwałtu jako zjawiska politycznego, które

w dużej mierze jest nie tyle przestępstwem, lecz praktyką spo-

łeczną odbijającą istniejący w naszym społeczeństwie system

wartości i hierarchię władzy.

po trzecie wreszcie, przełamanie postrzegania gwałtu jako

tematu tabu na poziomie symbolicznym wymaga reewaluacji

podejścia do kobiet, które doświadczyły przemocy seksualnej,

włączenia i uprzywilejowania ich głosu w publicznej debacie

na temat gwałtu i przemocy seksualnej. Zarówno z wywiadów

z kobietami, które miały za sobą doświadczenie gwałtu, jak

z przedstawicielami instytucji pracujących na rzecz tych kobiet,

wyłania się obraz porządku instytucjonalnego, w którym domi-

nuje podejście właściwe dla społeczeństwa pobłażliwego dla

gwałtu. W tym porządku instytucjonalnym pracownicy, których

celem powinna być praca na rzecz ofiary, nie tylko wprost lub

skrycie podważają wiarygodność kobiety (posądzając ją o lub

sugerując prowokację, kłamstwo lub fabrykowanie faktów) czy

obwiniają kobietę za gwałt (sugerując, iż prowokowała ona

sprawcę). W szerszej perspektywie społecznej przedstawiciele

policji, służby zdrowia reprezentują bardziej ogólne przekona-

nie społeczne, wedle którego kobieta i tylko kobieta jest od-

powiedzialna za prewencję i unikanie gwałtu: to do niej należy

dbałość o odpowiedni strój, stan trzeźwości czy unikanie nie-

bezpiecznych miejsc. Takie podejście do kobiet, które stały się

189

MIĘDZY WIEDZĄ A STEREOTYPEM

R apoRt ofiarami gwałtu (są nieodpowiedzialne bądź głupie) odpowia-

da obecnemu w kulturze patriarchalnej przekonaniu o słabości

i niższości kobiet.

W szerszej perspektywie społecznej, upowszechnienie przy-

wołanej już w tym raporcie postawy charakterystycznej dla

społeczeństwa wolnego od gwałtu wymaga więc nie tylko prze-

mian na poziomie prawa czy procedur, ale głębszych przemian

na poziomie społecznym i politycznym: po pierwsze – uznania

gwałtu za problem polityczny, po drugie – przewartościowania

priorytetów i relacji społecznych tak, aby doświadczenia ko-

biet uznawane były za ważne i wartościowe zarówno na pozio-

mie praktycznym, jak i symbolicznym, po trzecie – wprowadze-

nia rzeczywistej równości pomiędzy kobietami i mężczyznami

i potraktowania walki z seksizmem jako priorytetu na pozio-

mie politycznym, społecznym i kulturowym.

190

9 SYTUACJA OFIAR

PRZEMOCY SEKSUALNEJ

W POSTĘPOWANIU KARNYM.

KOMENTARZ PRAWNY DO

WYNIKÓW BADAŃ

Małgorzata Łojkowska

Przemoc seksualna wyjątkowo drastycznie narusza integral-

ność osoby, która jej doświadcza. Odbiera kontrolę i autonomię,

pozbawia poczucia bezpieczeństwa. Ofiary zgwałceń doświad-

czają stanów lękowych, depresyjnych, zmagają się także z trud-

nymi uczuciami wstydu i winy. Powrót do równowagi może trwać

nawet latami. Z przeprowadzonych badań wynika, że 80% ofiar

gwałtu cierpi na zespół stresu pourazowego, który znacząco

utrudnia im funkcjonowanie jeszcze długo po zdarzeniu1). Pod-

jęcie decyzji o zawiadomieniu organów ścigania o popełnionym

przestępstwie jest niezwykle trudne, nawet jeżeli pokrzywdzo-

na chce ścigania i ukarania sprawcy. Zgwałcone kobiety boją się,

że nie uzyskają wsparcia oraz że zostaną obwinione za to, co się

stało. Mówienie o przemocy seksualnej, której było się ofiarą,

wiąże się z ponownym przeżywaniem emocji, które towarzyszy-

ły zdarzeniu. Do tego dochodzi strach związany z ujawnieniem

faktu zgwałcenia przed otoczeniem, a także lęk przed oceną

i potępieniem społecznym. Dodatkowo, zwłaszcza gdy sprawcą

jest osoba bliska, pojawia się obawa przed ponownym atakiem.

Dlatego ofiary zgwałceń są w sposób szczególny narażone na

tzw. wtórną wiktymizację, czyli ponowne skrzywdzenie m.in.

przez niewłaściwą reakcję otoczenia na to, co je spotkało. Także

z tych powodów wymagają szczególnej ochrony.

S. Kluczyńska, Psychologiczne konsekwencje gwałtu, „Niebieska Linia” 00, nr .

191

SYTUACJA OFIAR PRZEMOCY SEKSUALNEJ

W POSTĘPOWANIU KARNYM

R apoRt Z uwagi na dotkliwe psychiczne i fizyczne skutki przemocy

seksualnej, niezwykle ważne jest wypracowanie dobrych pro-

cedur reagowania na nią przez wymiar sprawiedliwości. Tym-

czasem postępowanie karne nadal tylko w niewielkim stopniu

uwzględnia potrzeby osób pokrzywdzonych, nadając pierwszo-

planowe znaczenie prawom oskarżonego. Programy mające na

celu zmianę tego stanu rzeczy i wprowadzenie dobrych praktyk

realizowane są niekonsekwentnie. Często nie towarzyszą im

żadne zmiany w przepisach aktów prawnych, przez co moc dzia-

łania nakładanych na instytucje wytycznych jest ograniczona.

Brakuje także edukacji służb oraz – co najważniejsze – monito-

rowania i oceny skuteczności wprowadzanej procedury. Ofiary

przestępstw seksualnych nadal nie uzyskują w postępowaniu

karnym wystarczającej ochrony. Doświadczenia organizacji

i instytucji działających na rzecz przeciwdziałania przemocy po-

kazują, że istnieje kilka obszarów w postępowaniu karnym, któ-

re są szczególnie zaniedbane z punktu widzenia ochrony praw

osób pokrzywdzonych.

Zaprezentowana w niniejszym opracowaniu analiza oparta

jest na badaniach przeprowadzonych przez fundację Feminoteka

na potrzeby niniejszego raportu oraz własnej obserwacji prze-

biegu postępowań karnych, w których pokrzywdzonymi były

kobiety, które zgłosiły się do organizacji i instytucji, z którymi

współpracuję prowadząc poradnictwo prawne2). W opracowa-

niu nie wzięłam pod uwagę spraw, w których przemoc seksual-

na była tylko jedną ze zgłaszanych organom postępowania form

przemocy, ze względu na specyficzne dodatkowe problemy, ja-

kie się w nich pojawiają.

Wypracowanie zmian we wskazanych w opracowaniu stre-

fach jest niezwykle istotne, nie tylko z punktu widzenia osób

Oprócz kobiet zgłaszających się do Fundacji Feminoteka wzięłam pod uwagę m.in. osoby, które zgłosiły się po pomoc prawną w związku ze zgwałceniem do Punktu Informacyjno-Konsultacyjnego Dzielnicy Ursynów Miasta Stołecznego Warsza-

wy, Punktu Informacyjno-Konsultacyjnego w Grodzisku Mazowieckim, Punktu

Informacyjno-Konsultacyjnego w Piasecznie, Ośrodka Interwencji Kryzysowej

w Konstancinie Jeziornie oraz Stowarzyszenia Interwencji Prawnej (łącznie około 50 przypadków). Najważniejsze problemy dotyczące przepisów procedury karnej

skonsultowałam z prawniczkami z Ogólnopolskiego Pogotowia dla Ofiar Przemocy

w Rodzinie „Niebieska Linia”.

192

SYTUACJA OFIAR PRZEMOCY SEKSUALNEJ

W POSTĘPOWANIU KARNYM

pokrzywdzonych, ale także ze względu na profilaktykę oraz

zwalczanie tego typu przestępczości w ogóle3). Im bardziej

postępowanie karne jest dla pokrzywdzonych traumatyczne,

tym mniej chętnie zawiadamiają one organy ścigania o prze-

stępstwie. Im mniej informacji dociera do policji i prokuratury,

tym więcej jest przestępstw nieujawnionych i sprawców, którzy

nie ponieśli odpowiedzialności karnej. Im większa bezkarność

sprawców, tym więcej zgwałceń.

Zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa

Pierwszą barierą utrudniającą osobie pokrzywdzonej za-

wiadomienie organów ścigania o popełnionym przestępstwie

są okoliczności, w których musi ona poinformować funkcjona-

riuszy policji o tym, co się stało. Z badań przeprowadzonych

na potrzeby niniejszego raportu wynika, że w większości jed-

nostek policji nie funkcjonują zasady, które nakazywałyby od

razu przyjęcie każdej osoby w warunkach zapewniających jej

ochronę prywatności. W praktyce kobiety muszą przekazać

funkcjonariuszowi pierwsze informacje na korytarzu komisaria-

tu lub komendy, bardzo często w obecności innych policjantów,

interesantów lub osób oskarżonych4). Osoba pokrzywdzona ma

wprawdzie prawo zakomunikowania, że przyszła złożyć zawia-

domienie o popełnieniu przestępstwa (teoretycznie nie musi od

razu informować jakiego) i żądać przesłuchania w oddzielnym

pomieszczeniu, jednak aby tak się stało, musi wykazać się bar-

dzo trudną dla niej w tej sytuacji asertywnością. O ile przy dal-

szych przesłuchaniach funkcjonariusze starają się przestrzegać

zasady poufności, o tyle w pierwszym momencie składania za-

wiadomienia, ofiara przestępstwa rzadko może liczyć na zacho-

wanie swoich doświadczeń w tajemnicy. W dodatku, pomimo iż

Według danych zaprezentowanych w trakcie konferencji prasowej dotyczącej

wdrażanej przez rząd nowej procedury postępowania z ofiarami zgwałceń przez

zastępcę prokuratora generalnego Marzenę Kowalską, w Polsce ujawnianych jest

tylko 8% popełnionych przestępstw seksualnych. W ponad 90% gwałtów sprawcy

pozostają bezkarni.

4 Wprawdzie zawiadomienie o popełnionym przestępstwie złożyć można w formie

ustnej lub pisemnej na policji lub w prokuraturze, do zgłoszenia dochodzi najczęściej bezpośrednio w jednostce policji.

19

SYTUACJA OFIAR PRZEMOCY SEKSUALNEJ

W POSTĘPOWANIU KARNYM

R apoRt wprowadzane od dawna w policji i prokuraturze procedury na-

kazują poszanowanie prywatności pokrzywdzonych, przyznając

im m.in. prawo do przesłuchania bez obecności osób trzecich,

nie są to jednak gwarancje ujęte wprost w przepisach kodeksu

postępowania karnego, które zawiadamiająca może łatwo od-

szukać i się do nich odwołać.

W tym miejscu warto zauważyć, że osoby prowadzące postę-

powanie nie mają prawa sugerować osobom pokrzywdzonym,

by odstąpiły od zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa,

co – jak pokazuje praktyka – zdarza się często. Analiza postę-

powań karnych prowadzonych w sprawach kobiet zgłaszających

się do organizacji pomagających ofiarom przestępstw oraz ba-

dania Fundacji Feminoteka pokazują, że pokrzywdzone bardzo

często są informowane, jakoby nie doszło do popełnienia prze-

stępstwa lub że materiał dowodowy w sprawie jest zbyt mały,

aby postępowanie przyniosło jakiś efekt. Nie jest to działanie

uprawnione, nawet wtedy, jeżeli osoby prowadzące postępowa-

nie są przekonane, że nie ma podstaw do prowadzenia postę-

powania i nie chcą narażać pokrzywdzonej na związane z nim

nieprzyjemności. Zachowując się w ten sposób, funkcjonariusze

przekraczają swoje uprawnienia. Organy ścigania, do których

zgłasza się ofiara przemocy, zawsze mają obowiązek przyjąć za-

wiadomienie. Dopiero gdy po dokonaniu pierwszych czynności

sprawdzających okaże się, że nie podstaw do prowadzenia po-

stępowania karnego, wydane zostaje postanowienie o odmowie

wszczęcia postępowania. Od tego postanowienia pokrzywdzo-

nym przysługuje odwołanie.

Pouczenie o prawach i obowiązkach

pokrzywdzonego

Jedną z najważniejszych reguł procesu karnego jest zasada in-

formacji. Oznacza ona, że uczestnicy postępowania mają prawo

uzyskać wiedzę na temat obowiązków oraz przysługujących im

uprawnień, a osoby prowadzące postępowanie mają obowiązek

udzielania im takowych.

194

SYTUACJA OFIAR PRZEMOCY SEKSUALNEJ

W POSTĘPOWANIU KARNYM

W praktyce obowiązek informacyjny uznaje się za spełniony

w momencie, w którym pokrzywdzona otrzymuje standardowy

druk o nazwie „pouczenie pokrzywdzonego o podstawowych

uprawnieniach i obowiązkach”, zawierający wybór przepisów

kodeksu postępowania karnego. Warto jednak podkreślić, że

prawnicze sformułowania w nim zawarte wykluczają właściwie

zrozumienie treści przez pokrzywdzoną. Ponadto druk nie do-

starcza informacji o samym przebiegu postępowania karnego.

Pokrzywdzona nadal więc nie wie, jakie czynności będą podej-

mowane i jaką rolę będzie pełnić w trakcie postępowania. Wy-

tyczne opracowane w roku 2009 przez Prokuratora Generalnego

Andrzeja Czumę nakazywały przy przyjmowaniu zawiadomienia

o przestępstwie oraz pierwszym przesłuchaniu pokrzywdzo-

nego, niezależnie od pisemnego pouczenia o uprawnieniach,

udzielać mu dodatkowych ustnych informacji, aby treść poucze-

nia była zrozumiała.

Obowiązująca aktualnie Procedura postępowania policji i pla-

cówki medycznej z ofiarą przemocy seksualnej nakłada na funk-

cjonariuszy policji obowiązek informowania ofiary przemocy

seksualnej o przysługujących jej prawach w formie ustnej i pi-

semnej5). Z analizy postępowań przeprowadzonej na potrzeby

niniejszego raportu wynika jednak, że nie zawsze tak się dzieje.

Funkcjonariusze nie mają umiejętności oraz nawyku wyjaśniania

pokrzywdzonym ich sytuacji. Wprawdzie kodeks postępowania

stanowi, że brak pouczenia lub mylne pouczenie nie może wy-

woływać ujemnych skutków dla osoby, której to dotyczy, w prak-

tyce trudno jest jednak udowodnić brak pouczenia. Tym bardziej,

gdy pokrzywdzona otrzymała pisemną informację, mimo że in-

formacja jest dla niej niezrozumiała. Konsultanci prawni często

podkreślają, że pokrzywdzeni zgłaszający się do organizacji „po-

mocowych” rzadko wiedzą, jakie mają prawa i obowiązki (nie

5 Procedura postępowania Policji i placówki medycznej z ofiarą przemocy seksu-

alnej została opracowana przez Pełnomocnika Rządu ds. Równego Traktowania.

W pracach uczestniczyli przedstawiciele Ministerstwa Zdrowia, Ministerstwa Spraw

Wewnętrznych i Administracji, Policji, Prokuratury, Ministerstwa Sprawiedliwości,

Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej, Biura Pełnomocnika Rządu do spraw Rów-

nego Traktowania oraz organizacji pozarządowych. Strona internetowa pełnomocni-

ka rządu do spraw równego traktowania: www.rownetraktowanie.gov.pl.

195

SYTUACJA OFIAR PRZEMOCY SEKSUALNEJ

W POSTĘPOWANIU KARNYM

R apoRt wiedzą np. że mogą zgłosić dowody ważne dla sprawy, nie wie-

dzą o prawie do wglądu do akt, nie mają świadomości, że mogą

wnosić o przyznanie im pełnomocnika z urzędu), o czym teore-

tycznie powinni być poinformowani przez organy prowadzące

postępowanie karne

Wniosek o ściganie

Przestępstwo zgwałcenia jest przestępstwem ściganym na

wniosek. Oznacza to, że policja i prokuratura nie mogą prowa-

dzić postępowania bez wniosku osoby pokrzywdzonej. Co istotne

w przypadku przestępstwa zgwałcenia, inaczej niż w przypadku

innych przestępstw, złożonego wniosku nie można później cof-

nąć. Kodeks postępowania karnego stanowi, że funkcjonariu-

sze mają obowiązek poinformować osobę pokrzywdzoną, iż do

prowadzenia postępowania potrzebny jest jej wniosek oraz, co

wynika z przepisów i orzecznictwa, o braku możliwości cofnię-

cia wniosku.

„Obowiązek pouczenia uprawnionego podmiotu należy rozu-

mieć jako pouczenie o wszystkich konsekwencjach związanych

ze złożeniem lub zaniechaniem złożenia wniosku o ściganie.

Skoro ustawa procesowa warunkuje ten sposób ścigania karne-

go od woli pokrzywdzonego, to składający oświadczenie woli

uprawniony podmiot powinien być świadomy wszystkich konse-

kwencji z tego warunku wynikających”6).

Jednak i w tym zakresie analiza postępowań karnych prze-

prowadzona na potrzeby niniejszego raportu pokazuje, że obo-

wiązek informacyjny często nie jest prawidłowo realizowany.

Pokrzywdzona rzadko informowana jest o braku możliwości

wycofania raz złożonego wniosku. Ponadto do udzielenia infor-

macji o wnioskowym trybie prowadzenia postępowania docho-

dzi zwykle już po dokonaniu szeregu czynności z jej udziałem.

Kodeks postępowania karnego stanowi, że przed złożeniem

wniosku policja lub prokurator mogą podejmować czynności ko-

nieczne dla zabezpieczenia dowodów. Pomimo braku wniosku

6 Wyrok Sądu Najwyższego – Izba Karna z 008--7, II KK 40/08, „Krakowskie

Zeszyty Sądowe” 009, nr 6, poz. .

19

SYTUACJA OFIAR PRZEMOCY SEKSUALNEJ

W POSTĘPOWANIU KARNYM

o ściganie, można więc dokonać czynności zabezpieczających

ślady popełnionego przestępstwa przed ich utratą, zniekształ-

ceniem lub zniszczeniem (ślady biologiczne ulegają bardzo szyb-

kiej degradacji). Odpowiednio zabezpieczone ślady dostarczają

solidnego materiału dowodowego, a ekspertyzy kryminalistycz-

ne wykonywane na materiale zabezpieczonym podczas oglę-

dzin miejsca, osób i rzeczy dostarczają cennych informacji o zda-

rzeniu i jego uczestnikach, prowadząc do identyfikacji sprawcy.

Wielu z tych czynności organy ścigania dokonują we współ-

pracy z osobą pokrzywdzoną, np. oględzin miejsca zdarzenia,

obdukcji lekarskiej. Do przyjęcia wniosku o ściganie dochodzi

bardzo często już po dokonaniu tych czynności. Dopiero w tym

momencie pokrzywdzona jest informowana o swoich prawach

i obowiązkach. Oznacza to, że niejednokrotnie jest angażowana

w czynności policji, zanim dowie się, jaka jest jej sytuacja pro-

cesowa oraz jakim czynnościom musi się poddać, a jakim może

się sprzeciwić. Mimo że zabezpieczenie dowodów popełnienia

przestępstwa jest ogromnie ważne dla postępowania, nie zwal-

nia to funkcjonariuszy z obowiązku podmiotowego traktowania

osoby pokrzywdzonej, zwłaszcza że informacji na temat postę-

powania można jej udzielić także ustnie i nie musi to zakłócać

innych policyjnych czynności.

Warto zauważyć także, że – pomimo iż w postępowaniu

o zgwałcenie wniosku o ściganie nie można cofnąć – policja

i prokuratura czasami postępuje tak, jakby było to możliwe.

Z analizy spraw, w których pomagała fundacja Feminoteka wy-

nika, że niezwykle często – jeżeli w którymś momencie osoba

pokrzywdzona odmawia współpracy z organami ścigania – po-

stępowanie zostaje umorzone, nawet jeżeli zeznania nie są

jedynym dowodem w sprawie i wykorzystując pozostały mate-

riał dowodowy, można by doprowadzić do skazania sprawcy.

Na taką praktykę wskazują także badania B. Zadumińskiej prze-

197

SYTUACJA OFIAR PRZEMOCY SEKSUALNEJ

W POSTĘPOWANIU KARNYM

R apoRt prowadzone w roku 2006 w 35 jednostkach policji na terenie

całego kraju7). Takie działanie jest niezgodne z prawem.

Przesłuchanie w charakterze świadka

Obowiązkiem osób prowadzących przesłuchanie w postępo-

waniu karnym jest precyzyjne ustalenie przebiegu zdarzenia.

Muszą bowiem sprawdzić, czy zachowanie sprawcy wypełnia

znamiona przestępstwa; inaczej rzecz ujmując – czy zachowanie

sprawcy pasuje do kodeksowego opisu przestępstwa. Realizując

cel, jakim jest zdobycie jak największej ilości informacji, osoba

odbierająca zeznania nie może jednak zapominać o znaczeniu

przesłuchania dla ofiary. Przesłuchanie może mieć bowiem

ogromny wpływ na jej sytuację – funkcjonariusz może udzielić

wsparcia lub pogłębić skutki traumy.

Tymczasem polskie prawo nie gwarantuje osobie pokrzyw-

dzonej obecności psychologa podczas przesłuchania. Kodeks

postępowania karnego w ogóle nie przewiduje obecności psy-

chologa przy przesłuchaniu jako czynnika wsparcia dla osoby

pokrzywdzonej. Według kodeksu postępowania karnego prze-

słuchanie z udziałem biegłego można zarządzić, kiedy istnieje

wątpliwość co do stanu psychicznego świadka, jego poziomu

rozwoju umysłowego, zdolności postrzegania lub odtwarzania

przez niego postrzeżeń. Podobne uwagi dotyczą obecności in-

nych osób podczas przesłuchania – prawo nie przyznaje ofierze

możliwości zażądania, aby przy przesłuchaniu na policji i w pro-

kuraturze była z nią osoba bliska lub pracowniczka organizacji

pozarządowej. Jedynie w sytuacji, gdy osoba przesłuchiwana nie

ukończyła 15 lat, czynności z jej udziałem powinny być, w miarę

możliwości, przeprowadzone w obecności przedstawiciela usta-

wowego lub faktycznego opiekuna, chyba że dobro postępowa-

nia stoi temu na przeszkodzie. Procedura postępowania policji

i placówki medycznej z ofiarą przemocy seksualnej przewiduje

wprawdzie, że ofiara ma prawo „poprosić o obecność asystentki

7 Patrz też: B. Zaduminska, Sytuacja ofiar zgwałcenia w postępowaniu przygo-

towawczym. Raport z monitoringu, Kraków 006, dostępny on-line, http://www.

bezuprzedzen.org/doc/Sytuacja_ofiar_zgwalcenia_w_postepowaniu_przygotowaw-

czym_zaduminska.pdf.

198

SYTUACJA OFIAR PRZEMOCY SEKSUALNEJ

W POSTĘPOWANIU KARNYM

społecznej z organizacji kobiecej lub Ośrodka Interwencji Kryzy-

sowej”8) oraz że ma prawo do pomocy psychologa, nie znajduje-

my tam jednak informacji, czy osoby te mają prawo towarzyszyć

pokrzywdzonej także podczas przesłuchania.

W praktyce funkcjonariusze rzadko udzielają zgody na udział

osób trzecich podczas prowadzonych przez nich czynności, oba-

wiając się ich wpływu na zeznania ofiary.

Kolejną ważną zasadą, nieobecną w przepisach prawnych

i w procedurach, jest przesłuchiwanie ofiary i sprawcy w innym

miejscu i innym czasie. Nawet bowiem przypadkowe spotkanie

pokrzywdzonej ze sprawcą zdarzenia w jednostce policji lub

prokuratury może nie tylko spowodować kolejny uraz, lecz tak-

że wpłynąć na jakość złożonych przez nią zeznań.

Zwiększeniu komfortu osoby skrzywdzonej przemocą seksu-

alną służy coraz częściej przesłuchanie jej przez osobę tej samej

płci. Ponieważ taka procedura zmniejsza stres i uczucie skrę-

powania, coraz większa liczba jednostek policji (choć nadal nie

wszystkie) stosuje ją w swojej praktyce9). Należy jednak pamię-

tać, że przesłuchanie kobiety przez kobietę nie gwarantuje nie-

urazowego przebiegu tego przesłuchania. Zakładając, że płeć

całkowicie wyeliminuje ryzyko traumy, wpadamy w pułapkę10).

Dlatego bardzo ważne jest szkolenie zarówno funkcjonariuszy,

jak i funkcjonariuszek.

Mity i stereotypy

Czynnikiem, który w największym stopniu negatywnie wpły-

wa na prowadzenie postępowań w sprawach zgwałceń są zwią-

zane z przemocą seksualną stereotypy, co potwierdzają bada-

nia fundacji Feminoteka Szczególnie ujawniają się one podczas

8 Ulotka dla ofiar przemocy seksualnej http://www.rownetraktowanie.gov.pl/

sites/default/files/ulotka_dla_ofiar_przemocy_seksualnej.pdf.

9 Płeć osób, które prowadziły postępowania w sprawach klientek fundacji Femino-

teka będących podstawą niniejszej analizy, rozkłada się pół na pół – w połowie przy-

padków byli to mężczyźni, w połowie kobiety.

0 Jedna z kobiet, której Feminoteki udzielała pomocy bardzo dobrze oceniła spo-

sób, w jaki kontaktowali się z nią mężczyźni – policjanci, którzy przyjęli zawiadomienie oraz zawieźli ją do szpitala, największego urazu doznała natomiast podczas

przesłuchania przez policjantkę – kobietę.

199

SYTUACJA OFIAR PRZEMOCY SEKSUALNEJ

W POSTĘPOWANIU KARNYM

R apoRt przesłuchań, niezależnie od płci osoby odbierającej zeznania.

W wielu środowiskach do dziś panuje przekonanie, że „porząd-

nych” kobiet się nie gwałci, a ofiarą gwałtu padają wyłącznie te

„niegrzeczne” lub te, które zgwałcenia chciały. Z tego też powo-

du zbierając informacje na temat przebiegu zdarzenia, funkcjo-

nariusze wciąż zadają kobiecie pytania dotyczące jej życia intym-

nego przed zgwałceniem oraz sytuacji rodzinnej i zawodowej

w celu ustalenia stanu jej „moralności”11). Badając okoliczności

zgwałcenia, pytają, czy pokrzywdzona ofiara przyczyniła się do

przemocy seksualnej – analizują jej strój, porę, o której wracała

do domu, ilość wypitego alkoholu12). Fakt zaistnienia gwałtu czę-

sto jest kwestionowany. Kobiety bywają podejrzewane o próbę

zemsty na partnerze seksualnym lub szantaż. Słuchając relacji

kobiet dotyczących przesłuchań w sprawach karnych o zgwałce-

nie, można czasem odnieść wrażenie, że mężczyznom niezwykle

trudno jest kobiet nie gwałcić, że to kobiety muszą podejmować

różne działania, aby gwałtu nie doświadczyć. Jeżeli jednak nie

uda im się uniknąć przemocy seksualnej, są za gwałt co najmniej

współodpowiedzialne i tym samym współwinne popełnienia

przestępstwa.

Można zauważyć, że w przypadku szczególnie drastycznych

przestępstw dochodzi do pewnego mechanizmu „wyparcia”

u osoby prowadzącej postępowanie – przesłuchujący podświa-

domie zakładają, że skoro oni sami lub osoby im bliskie nie do-

świadczyli zgwałcenia, to żadna kobieta również nie powinna go

doświadczyć, chyba że z własnej winy popełniła zaniedbanie lub

gwałt „sprowokowała”. Założenie, że zgwałcenie może spotkać

każdego i w różnych okolicznościach musiałoby bowiem prowa-

dzić osobę przesłuchującą do wniosku, że sama również nie jest

bezpieczna. Łatwiej jest więc przyjąć, że przemoc zagraża tylko

komuś innemu i że zawsze można jej zapobiec.

A. Sondej, Stygmat gwałtu. Praktyka prawna i implikacje społeczne procesów

o zgwałcenie, „Lexus” 007, nr 5.

W jednym z analizowanych przypadków pokrzywdzoną pytano, jak uczy się

w szkole, jaką ma ocenę z zachowania, czy chodzi na lekcje religii, oraz o to, z jakiego powodu spotykała się z czarnoskórym chłopcem. Wszystkie te informacje, znajdowa-

ły się w protokole sporządzonym z przyjęcia zawiadomienia o popełnieniu przestęp-

stwa oraz przesłuchania w charakterze świadka.

200

SYTUACJA OFIAR PRZEMOCY SEKSUALNEJ

W POSTĘPOWANIU KARNYM

Osoby prowadzące przesłuchanie mają obowiązek ustalić

przebieg zdarzenia, więc jeżeli zadawane pokrzywdzonej pyta-

nia mają znaczenie dla sprawy, mogą dotyczyć spraw intymnych.

Niedopuszczalne jest jednak sugerowanie ofierze, że sprowo-

kowała to, co ją spotkało, oraz wzbudzanie w niej poczucia

winy. Osoba przesłuchująca w ogóle nie ma prawa zadawać

żadnych pytań sugerujących (ten zakaz wynika wprost z przepi-

sów kodeksu postępowania karnego) ani w żaden inny sposób

wpływać na odpowiedzi pokrzywdzonej.

Prowadzący postępowania w sprawach zgwałceń powinni

bardzo świadomie podejść do swoich czynności, biorąc pod

uwagę, że ich sposób myślenia o przemocy seksualnej może

mieć wpływ na ich działania. Nieprawidłowy sposób prowadze-

nia przesłuchania, wynikający z uprzedzeń, niesie ze sobą ryzy-

ko dla całego procesu karnego.

Stereotypowe myślenie o przestępstwie zgwałcenia skutkuje

skoncentrowaniem przesłuchania na tym, czy ofiara postawiła

dostateczny opór sprawcy, aby można było uznać, że do aktu

seksualnego doszło wbrew jej woli13). Należy tutaj zaznaczyć,

że organy ścigania muszą ustalić kwestię braku zgody na kon-

takt seksualny, ponieważ należy ona do znamion popełnienia

przestępstwa. Pytania dotyczące tego, w jaki sposób doszło do

zgwałcenia i jaki miało przebieg, są więc uzasadnione. Niedo-

puszczalne jest jednak zakładanie, że do gwałtu nie doszło, jeże-

li ofiara nie ma na ciele rozległych oznak intensywnej przemocy

fizycznej. Fakt przywiązywania tak wielkiego znaczenia do kwe-

stii stawiania przez ofiarę oporu ma niezwykle istotne znaczenie

wobec psychologicznej specyfiki gwałtu14). Dwie najczęstsze re-

akcje kobiet na sytuację gwałtu to obezwładnienie strachem lub

oddzielenie świadomości od emocji, tzw. dysocjacja emocjonal-

na15). Często ofiara nie broni się także z tego powodu, że wie, że

nie ma szans z silniejszym sprawcą, boi się bólu, czasem śmier-

W analizowanych na potrzeby raportu przypadkach klientki relacjonowały, że

osoby prowadzące przesłuchanie, nawet w przypadku dotkliwych obrażeń, sugerowa-

ły, że klientka wyraziła zgodę na stosunek seksualny.

4 R.K. James, B.E. Gillidan, Strategie interwencji kryzysowej. Pomoc psychologiczna

poprzedzająca terapię, Warszawa 006.

5 K. Miłoszewska, Gwałt – uraz psychiczny, „Prawo i Płeć” 005, nr .

201

SYTUACJA OFIAR PRZEMOCY SEKSUALNEJ

W POSTĘPOWANIU KARNYM

R apoRt ci. Szczegółowe badanie kwestii oporu fizycznego u ofiary ma

swoje źródło w stereotypie, według którego, gdy kobieta mówi

„nie”, to myśli „tak”, w związku z czym mężczyzna ma prawo, do

pewnej granicy, nie rozumieć i nie akceptować odmowy. Dopie-

ro po przekroczeniu tej granicy możemy mówić o rzeczywistym

braku zgody na zgwałcenie.

W świetle orzecznictwa, aby można było mówić o zgwałce-

niu, ofiara musi uzewnętrznić swój sprzeciw, do zakwalifikowa-

nia czynu jako zgwałcenia nie jest jednak konieczne przełamy-

wanie jej oporu fizycznego. Nie jest on elementem niezbędnym.

Kwestię oceny tego, czy sprzeciw był wystarczająco czytelny dla

sprawcy, traktuje się indywidualnie, uzależniając to od sytuacji.

„Czyn z art. 197 KK (zgwałcenie) stanowi zamach na wolność

seksualną ofiary oraz nie musi łączyć się z powstaniem na cie-

le w wypadku zgwałcenia obrażeń ciała i o ile uzewnętrzniony

jest brak zgody pokrzywdzonej, racjonalnie do proporcji sił, to

mamy do czynienia z realizacją znamion tego przestępstwa. Za-

uważyć też należy, że opór ofiary nie musi polegać na fizycznym

przeciwstawieniu się użytym przez sprawcę środkom zmuszania

i w zależności od sytuacji jego dostrzegane dla sprawcy uze-

wnętrznienie, może sprowadzać się do innych form np. płaczu,

ustnych wypowiedzi, szarpania, czy prób wzywania pomocy. Je-

żeli zatem w krytycznym momencie oskarżeni mieli świadomość,

iż mają do czynienia z bezradną, bardzo młodą osobą, nad któ-

rą górowali fizycznie, to mając nadto w polu widzenia i miejsce

zdarzenia, jakim było obce dla pokrzywdzonej mieszkanie, po-

dzielić należy twierdzenie, iż nie musieli oni używać nadmiernej

siły dla przełamania jej oporu wobec chęci spółkowania z nimi,

który uzewnętrzniała w sposób dla siebie możliwy”16).

„Mając na uwadze okoliczności, w jakich doszło do zdarzenia

– noc, pobicie pokrzywdzonej, informacja o karalności za zabój-

stwo kobiety i wepchnięcie pokrzywdzonej do piwnicy, gdzie

doszło do zgwałcenia – sprawca nie musiał wypowiadać żad-

nych dalej idących gróźb, aby wywołać strach pokrzywdzonej.

6 Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 009-04-08, II AKa 7/09, „Orzeczni-

ctwo Sądów Apelacyjnych” 00, nr 8, poz. 7, s. .

202

SYTUACJA OFIAR PRZEMOCY SEKSUALNEJ

W POSTĘPOWANIU KARNYM

Mając też na uwadze miejsce, przebieg zdarzenia, w tym nie-

ustanne prośby pokrzywdzonej, aby zaniechał on swych czynno-

ści, sprawca nie mógł mieć cienia wątpliwości, że pokrzywdzona

nie odbywa z nim stosunku dobrowolnie17).

„Zasadniczą cechą przemocy, za pomocą której sprawca

dopuszcza się zgwałcenia, jest obiektywna zdatność zastoso-

wanych przez sprawcę środków do wywołania stanu przymu-

su. Ocena, czy dolegliwość wyrządzona przez sprawcę spełnia

tak określone warunki, charakteryzujące działanie przy użyciu

przemocy, winna być dokonywana w oparciu o kryteria indywi-

dualno-obiektywne, a nie generalno-obiektywne. Dolegliwość

uznać więc należy za stanowiącą przemoc wówczas, gdy jest ona

obiektywnie znaczna i jednocześnie zdatna do pokonania oporu

i niedobrowolnego ukształtowania procesów motywacyjnych

człowieka o analogicznej co ofiara konstrukcji psychofizycznej,

który znalazłby się w sytuacji ofiary”18).

Należy także podkreślić, że użycie przemocy fizycznej jest

tylko jednym ze sposobów dokonania zgwałcenia. Prawo kar-

ne przewiduje, że odpowiedzialność karną ponosi także osoba,

która użyła w tym celu groźby lub podstępu.

Stereotypy a zgwałcenie zbiorowe

Pomimo iż o mechanizmach zgwałcenia wiele się mówi, ana-

liza postępowań karnych, w których pokrzywdzonymi były lub

są kobiety zgłaszające się do Fundacji Feminoteka, pokazuje,

że częstym błędem osób prowadzących postępowanie karne

w sprawie zgwałcenia jest założenie, że motywem popełnie-

nia przestępstwa jest osiągnięcie satysfakcji seksualnej przez

sprawcę.19) Tymczasem celem sprawców zgwałceń najczęściej

7 Postanowienie Sądu Najwyższego – Izba Karna z 009-0-, V KK 56/08,

„Krakowskie Zeszyty Sądowe” 009, nr 7-8, poz. .

8 Wyrok Sądu Najwyższego – Izba Karna z 00-07-6, V KKN 95/99.

9 W jednym z analizowanych przypadków sprawcą był mężczyzna, który z zemsty

doprowadził do zgwałcenia swojej byłej partnerki przez innych mężczyzn, zwabiając

ją do wynajętego hotelu i unieruchamiając, a następnie obserwował i dokumentował

fotograficznie całe zdarzenie. Zdjęcia dotyczące zdarzenia wysyłał jej pocztą inter-

netową. Nie postawiono mu jednak żadnych zarzutów, został jedynie przesłuchany

w charakterze świadka.

20

SYTUACJA OFIAR PRZEMOCY SEKSUALNEJ

W POSTĘPOWANIU KARNYM

R apoRt nie jest osiągnięcie satysfakcji seksualnej, a przynajmniej nie

wyłącznie. Znacznie ważniejsze jest zademonstrowanie siły,

pozbawienie ofiary godności, zdominowanie i poniżenie20).

Tym samym za współsprawcę zgwałcenia może zostać uznany

ktoś, kto osobiście nie zrealizował żadnej czynności seksualnej

z udziałem ofiary. Z punktu widzenia jego odpowiedzialności

karnej nie jest istotne, czy działał on w tym, czy w innym celu.

„Sprawcą zgwałcenia jest nie tylko ten, który z ofiarą odbywa

stosunek płciowy, czy też zmierza do jego odbycia, ale i ten, któ-

ry wprawdzie sam do takiego celu nie zmierza, ale stosując prze-

moc doprowadza, bądź próbuje doprowadzić ją do poddania się

obcowaniu płciowemu, choćby z udziałem innego sprawcy”21).

„Dążenie sprawcy do zaspokojenia swojego popędu płciowe-

go, nie należy do znamion przestępstwa zgwałcenia. Dla przyję-

cia, że sprawca swoim czynem wyczerpał znamiona tego prze-

stępstwa jest bowiem istotne nie to, w jakim sprawca działał

celu, lecz to, czy swoim zachowaniem – odpowiadającym usta-

wowemu opisowi – dopuścił się zamachu na wolność seksualną

ofiary”22).

„Rejestracja za pomocą środków audiowizualnych zgwałcenia,

dokonywanego przez innych sprawców, nie jest ujęta w znamio-

nach strony przedmiotowej przestępstwa z art. 197 §3 KK. Jed-

nakże jeżeli zachowanie takie stanowi istotny, immanentny ele-

ment czynu, jest niejako jego dopełnieniem oraz zostało podjęte

w wyniku przyjętego między sprawcami podziału ról – to osoba

je realizująca jest współsprawcą zgwałcenia zbiorowego”23).

Brak wiedzy na temat znamion przestępstwa utrudnia orga-

nom prowadzącym postępowanie prawidłowe zidentyfikowa-

nie wszystkich współsprawców zdarzenia. Oznacza to, że część

sprawców nie ponosi odpowiedzialności karnej, pozostali zaś

0 A. Lipczyński, Stres pourazowy w wyniku gwałtu i potrzeba wsparcia społecznego, http://www.psychologia.net.pl.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 00-05-6, II AKa 6/0, „Orzeczni-

ctwo Sądów Apelacyjnych” 00, nr , poz. 8.

Postanowienie Sądu Najwyższego – Izba Karna z 00-04-09, II KKN 49/98,

„Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Karna” 00, nr 7-8, poz. 5, str. 8.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 00-06-08, II AKa 48/0, „Orzecz-

nictwo Sądów Apelacji Białostockiej” 00, nr , str. 57.

204

SYTUACJA OFIAR PRZEMOCY SEKSUALNEJ

W POSTĘPOWANIU KARNYM

odpowiadają łagodniej niż powinni – zgwałcenie zbiorowe za-

grożone jest wyższą karą niż to, którego dopuszcza się jeden

sprawca.24) Nieprawidłowa ocena okoliczności popełnienia prze-

stępstwa wynikająca z błędnych przekonań zawsze negatywnie

wpływa na efekty postępowania karnego. Wprawdzie ostatecz-

ną decyzję dotyczącą tego, czy przestępstwo zostało popełnio-

ne i przez kogo, podejmuje sąd w postępowaniu sądowym, jed-

nak wstępna ocena sytuacji przez organy ścigania ma ogromne

znaczenie, ponieważ to od nich zależy, czy do postępowania

w sądzie w ogóle dojdzie.

Jednorazowe przesłuchanie

Ze względu na trudności, które wiążą się z przesłuchaniami

ofiar przemocy seksualnej niezwykle istotne jest ograniczenie

tych czynności do minimum. Wielokrotne przesłuchania po-

wodują, że osoba skrzywdzona musi wielokrotnie odtwarzać

przebieg zdarzenia w niekomfortowych okolicznościach. Prze-

pisy kodeksu postępowania karnego nie nakładają jednak na

organy ścigania obowiązku wyłącznie jednokrotnego przesłu-

chania ofiary zgwałcenia w postępowaniu karnym. Szczegól-

ne zasady dotyczą tylko ofiar przemocy seksualnej do 15. roku

życia. W takim przypadku przesłuchanie przeprowadza sąd na

posiedzeniu z udziałem biegłego psychologa. Protokół przesłu-

chania odczytuje się na rozprawie w sądzie, a jeżeli został spo-

rządzony zapis obrazu i dźwięku przesłuchania, odtwarza się go

podczas rozprawy. Dzięki temu świadka przesłuchuje się tylko

raz i nie ma potrzeby powtórnego przesłuchiwania na etapie są-

dowym25). Wprowadzona w przepisie granica wiekowa oznacza,

że szesnastoletnia ofiara zgwałcenia jest traktowana jak osoba

dorosła, może być więc, teoretycznie, przesłuchiwana wielo-

krotnie. Polskie orzecznictwo dostrzega problem wielokrotnych

4 Ponadto wobec osoby, która nie jest w opinii organów ścigania współsprawcą zdarzenia, nie można stosować środków zapobiegawczych, nie można im np. zakazać

kontaktu z osobą pokrzywdzoną.

5 Warto zauważyć, że nawet w tym wypadku pokrzywdzonego przesłuchuje się tyl-

ko raz. Może być on jednak przesłuchany ponownie wtedy, kiedy wyjdą na jaw nowe

istotne okoliczności lub kiedy zażąda tego oskarżony, który nie miał obrońcy w czasie przesłuchania pokrzywdzonego.

205

SYTUACJA OFIAR PRZEMOCY SEKSUALNEJ

W POSTĘPOWANIU KARNYM

R apoRt przesłuchań pokrzywdzonych w postępowaniach karnych, nie

idą za tym jednak żadne gwarancje dla pokrzywdzonych w ko-

deksie postępowania karnego. Już w roku 1972 Sąd Najwyższy

wydał uchwałę zawierającą wytyczne dla wymiaru sprawiedli-

wości i praktyki sądowej w sprawach o przestępstwa zgwałce-

nia, w której stwierdza, iż:

„w postępowaniu karnym zawsze należy baczyć, aby w toku

czynności procesowych nie narażać osoby pokrzywdzonej na

zbędne przykrości, a zwłaszcza należy w miarę możliwości uni-

kać wielokrotnego jej przesłuchiwania”26).

Od dość dawna podejmowane są próby opracowania proce-

dur, których podstawowym elementem jest jednorazowe prze-

słuchanie ofiar przemocy seksualnej. W roku 2000 wytyczne

dotyczące postępowania z ofiarami zgwałceń wydał Prokurator

Rejonowy dla Warszawy Pragi Północ, Leszek Woźniak. Zakładały

one, że przesłuchań nie będzie przeprowadzać policja, a jedynie

wybrani, specjalnie przeszkoleni prokuratorzy27). W roku 2009

wytyczne dla Prokuratorów prowadzących śledztwa wydał Mini-

ster Sprawiedliwości Andrzej Czuma. Jedna z wytycznych mówi

o tym, że pokrzywdzony powinien być przesłuchiwany tylko raz,

kiedy wiąże się to z ciężkim przeżyciem psychicznym28). Wpro-

wadzona w roku 2010 Procedura Postępowania Policji i Placówki

medycznej z ofiarą przemocy seksualnej przewiduje, że „Zasadą

powinno być jednorazowe przesłuchanie w charakterze świad-

ka przez przeszkoloną osobę tej samej płci co Ofiara przemocy

seksualnej”29). Warto jednak zauważyć, że skuteczność działania

wytycznych i procedur jest w dużym stopniu uzależniona od

zmian w przepisach prawa i postępowania karnego. Bez tych

zmian ich moc oddziaływania jest ograniczona.

Aby uniknąć wielorazowych przesłuchań pokrzywdzonych,

zaleca się, aby po wstępnym rozpoznaniu i przyjęciu wniosku

6 Uchwała połączonych Izb Karnej i Wojskowej z dnia grudnia 97r. – 6KZP

64/7.

7 R. Durda, K. Michalska, Procedury zamiast improwizacji, „Niebieska Linia”

00, nr .

8 Czuma wydał wytyczne dla prokuratorów w sprawie pokrzywdzonych, „Gazeta Prawna” .0.009.

9 http://www.rownetraktowanie.gov.pl.

20

SYTUACJA OFIAR PRZEMOCY SEKSUALNEJ

W POSTĘPOWANIU KARNYM

o ściganie przez policję, ofiara zgwałcenia była od razu prze-

słuchiwana przez prokuratora. Z przeprowadzonych przez Fun-

dację Feminoteka badań oraz przeanalizowanych przeze mnie

przypadków wynika jednak, że nie wszędzie ta zasada jest kon-

sekwentnie stosowana30). Poza tym, nawet jeżeli pokrzywdzona

zostanie przesłuchana jeden raz w postępowaniu przygotowaw-

czym (czyli tym, które prowadzi prokuratura i policja), nadal

konieczne będzie jej przesłuchanie na etapie sądowym. Zawsze

jest więc ona przesłuchiwana minimum dwa razy.

Środki zapobiegawcze

W postępowaniu karnym dotyczącym zgwałcenia niezwykle

ważne jest zapewnienie bezpieczeństwa osobie pokrzywdzonej.

Kodeks postępowania karnego przewiduje możliwość zastoso-

wania wobec sprawcy tzw. środków zapobiegawczych. Środki

zapobiegawcze stosuje się przede wszystkim po to, by zabezpie-

czyć prawidłowy tok postępowania, można je jednak stosować

wyjątkowo, aby zapobiec popełnieniu przez oskarżonego no-

wego, ciężkiego przestępstwa. Jednym ze środków zapobiegaw-

czych jest dozór policji, który może być połączony z zakazem kon-

taktów, zakazem przebywania w określonych miejscach, a także

innymi ograniczeniami swobody oskarżonego. Niestety, analiza

postępowań karnych prowadzonych z udziałem kobiet zgłasza-

jących się do organizacji pomagających ofiarom przemocy po-

kazuje, że zakaz kontaktów rzadko stosowany jest przez organy

prowadzące postępowanie, nawet wtedy, gdy prosi o to oso-

ba pokrzywdzona31). O częstsze stosowanie zakazu kontaktów

apelował już w roku 2009 Prokurator Generalny, Andrzej Czuma:

„Nie wolno lekceważyć informacji o zagrożeniu pokrzywdzo-

nego i jego najbliższych ze strony sprawcy lub jego otoczenia,

a jeśli występuje prawdopodobieństwo realizacji gróźb, należy

0 Wśród analizowanych na potrzeby raportu przypadków były także takie, w przy-

padku których doszło do trzech przesłuchań w okresie jednego tygodnia. Dwa razy

przesłuchiwała pokrzywdzoną policja, raz prokurator.

D. Krzysztoń, Rzecznik pyta, „Niebieska Linia” 008, nr 5.

207

SYTUACJA OFIAR PRZEMOCY SEKSUALNEJ

W POSTĘPOWANIU KARNYM

R apoRt zapewnić pokrzywdzonemu odpowiednie środki ochrony”32).

Praktyka pokazuje jednak, że problem nie został ostatecznie roz-

wiązany.

Środkiem, który polega na całkowitej izolacji sprawcy od

otoczenia jest tymczasowe aresztowanie. Kodeks postępowa-

nia karnego stanowi, że tymczasowe aresztowanie można za-

stosować wobec oskarżonego wówczas, gdy zachodzi uzasad-

niona obawa, że będzie nakłaniał pokrzywdzoną do składania

fałszywych zeznań lub wyjaśnień albo w inny bezprawny spo-

sób utrudniał postępowanie karne. Wyjątkowo można je za-

stosować także wtedy, kiedy zachodzi uzasadniona obawa, że

oskarżony popełni przestępstwo przeciwko życiu, zdrowiu lub

bezpieczeństwu powszechnemu, zwłaszcza jeżeli popełnieniem

takiego przestępstwa groził. Ponadto w niektórych sytuacjach

potrzeba zastosowania tymczasowego aresztowania może być

uzasadniona grożącą oskarżonemu surową karą. W wielu jed-

nak sprawach, w których kodeksowe przesłanki zastosowania

tymczasowego aresztowania istnieją, nie stosuje się go33). W tym

miejscu warto przypomnieć, że znaczna część sprawców zgwał-

ceń to osoby znane ofierze i w znacznym stopniu oddziaływają

na ofiarę, usiłując przekonać ją do złożenia fałszywych zeznań

w postępowaniu karnym. Warto zauważyć także, że sprawcy

zgwałceń przeważnie są przestępcami wielokrotnymi. Wyniki

badań dotyczących czynników ryzyka recydywy wśród przestęp-

ców seksualnych wskazują, że nawet kara pozbawienia wolności

sama w sobie nie zmniejsza znacząco prawdopodobieństwa po-

wrotu do zachowań dewiacyjnych34).

Wprawdzie przepisy kodeksu postępowania karnego sta-

nowią, że tymczasowego aresztowania nie stosuje się, gdy na

podstawie okoliczności sprawy można przewidywać, że sąd

orzeknie w stosunku do oskarżonego karę pozbawienia wol-

Wytyczne Prokuratora Generalnego z dnia 0 lutego 009 r. w sprawie działań na

rzecz pokrzywdzonego.

W żadnej ze spraw analizowanych na potrzeby tego opracowania sprawca nie zo-

stał tymczasowo aresztowany. Podobnie jest w postępowaniach karnych dotyczących

przestępstwa znęcania się (art. 07 k.k.).

4 W. Marshall, Praca ze sprawcami przestępstw seksualnych. Materiały szkoleniowe, Sulejów 007.

208

SYTUACJA OFIAR PRZEMOCY SEKSUALNEJ

W POSTĘPOWANIU KARNYM

ności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania, albo że

okres tymczasowego aresztowania przekroczy przewidywany

wymiar kary pozbawienia wolności, jednak zastosowanie ich

może prowadzić do absurdu. Obawa wymiaru sprawiedliwości

przed niesłusznym zastosowaniem tymczasowego aresztowa-

nia powoduje, że sprawca nie zostaje aresztowany, przez co

destrukcyjnie wpływa na postępowanie karne (np. wpływając

na zeznania świadków), przez co z kolei nie zostaje skazany. Po-

woduje to utrwalenie przekonania, że sprawców zgwałceń nie

skazuje się na wysokie kary, a to z kolei wpływa na niską czę-

stotliwość orzekanie tymczasowych aresztowań. Z pewnością

natomiast taka sytuacja sprawia, że po raz kolejny prawa oskar-

żonego uwzględnione są w większym stopniu niż prawa osoby

pokrzywdzonej.

Postępowanie sądowe

W postępowaniu przygotowawczym pokrzywdzona jest stro-

ną postępowania, z czym wiąże się szereg uprawnień. Na etapie

postępowania sądowego jej status ulega zmianie – pokrzyw-

dzona traci status strony. Ma jednak prawo wystąpić w procesie

jako oskarżyciel posiłkowy, a jej wejście w rolę oskarżyciela po-

siłkowego jest szansą zachowania możliwości działania, którą

miała podczas postępowania przygotowawczego. Oskarżyciel

posiłkowy działa obok prokuratora, czyli popiera wniesiony

przez niego akt oskarżenia i wnosi o ukaranie sprawcy. Pomi-

mo iż oskarżyciel posiłkowy nie ma obowiązku brania czynnego

udziału w postępowaniu, wejście w tę rolę jest często zbyt trud-

ne dla osób pokrzywdzonych, ponieważ wymaga konfrontacji ze

sprawcą. Pokrzywdzona jako oskarżycielka posiłkowa ma prawo

wnosić o ustanowienie dla siebie pełnomocnika z urzędu, zosta-

nie on ustanowiony jednak tylko wtedy, kiedy jej sytuacja finan-

sowa jest zła i sąd uzna to za zasadne. Pokrzywdzona, która nie

zostaje oskarżycielką posiłkową w postępowaniu karnym, pełni

już rolę wyłącznie świadka i traci większość uprawnień.

Dla sytuacji ofiary przemocy seksualnej, gdy nie może ona

uniknąć powtórnego przesłuchania, niezwykle niekorzystna jest

209

SYTUACJA OFIAR PRZEMOCY SEKSUALNEJ

W POSTĘPOWANIU KARNYM

R apoRt przewlekłość procedur sądowych. Do przesłuchania pokrzyw-

dzonej na rozprawie dochodzi czasem po roku czy dwóch latach

od zgwałcenia. Pokrzywdzona w tym czasie prawdopodobnie

uporała się już z trudnymi uczuciami i wróciła do równowagi35).

Tymczasem musi ponownie odtworzyć sytuację zgwałcenia,

przypomnieć sobie bardzo dokładnie zdarzenie, wrócić do trau-

matycznych doświadczeń i najczęściej nie udaje się jej uniknąć

spotkania ze sprawcą na sali sądowej.

W wyjątkowych wypadkach, gdy należy się obawiać, że obec-

ność oskarżonego mogłaby oddziaływać krępująco na wyjaśnie-

nia współoskarżonego albo na zeznania świadka lub biegłego,

przewodniczący może zarządzić, aby na czas przesłuchania da-

nej osoby oskarżony opuścił salę sądową. Na sali ma jednak pra-

wo pozostać jego obrońca, który może zadawać przesłuchiwa-

nej osobie pokrzywdzonej pytania związane z procesem. Nawet

w razie wyłączenia jawności rozprawy mogą być obecne na sali,

oprócz osób biorących udział w postępowaniu, po dwie osoby

wskazane przez oskarżyciela publicznego, oskarżyciela posiłko-

wego, oskarżyciela prywatnego i oskarżonego. Obecność osób

wskazanych przez oskarżonego na sali rozpraw może być dla

pokrzywdzonej równie krępująca, co obecność oskarżonego.

Wnioski

W Polsce nadal brakuje dobrego systemu reagowania na prze-

stępstwa seksualne. Choć w sposobie prowadzenia postępowań

karnych dotyczących zgwałceń widać w ostatnim czasie pewną

poprawę, nadal pozostawia on wiele do życzenia. Stereotypowe

myślenie o mechanizmach przemocy i niezrozumienie psycho-

logicznej sytuacji ofiar, można zauważyć u wielu policjantów,

prokuratorów i sędziów, co wpływa niekorzystnie na jakość pro-

wadzonych przez nich postępowań.

Polski system postępowania karnego w dalszym ciągu nie

chroni wystarczająco praw osób pokrzywdzonych. Aby to zmie-

nić, należy opracować zmiany przepisów prawnych uwzględnia-

5 Zagubiona szybkość procesu karnego. Światło w tunelu, red. S. Waltoś, J. Czapska, Kraków 007.

210

SYTUACJA OFIAR PRZEMOCY SEKSUALNEJ

W POSTĘPOWANIU KARNYM

jące potrzeby ofiar przemocy seksualnej. Z uwagi na trauma-

tyczny charakter przestępstwa zgwałcenia, jedną z pierwszych

zmian powinno być wprowadzenie do kodeksu postępowania

karnego nowych uregulowań dotyczących przesłuchań ofiar

przemocy seksualnej (jedno przesłuchanie przeprowadzane

z udziałem psychologa). Wytyczne ustanawiane w tym zakre-

sie dla prokuratury i policji są, jak pokazuje praktyka, niepełne

i niewystarczające.

W sprawach o przestępstwa seksualne muszą istnieć także

jasne procedury działania. Przemoc wobec kobiet ma głęboko

zakorzenione kulturowe podstawy, co powoduje szybką destruk-

cję istniejących zasad postępowania, jeżeli tylko nie są wdrażane

konsekwentnie. Z tego samego powodu wytyczne dotyczące re-

agowania na przestępstwa seksualne nie mogą być wprowadza-

ne połowicznie. Wprowadzeniu procedury muszą towarzyszyć

działania edukacyjne i zmiany w systemie prawa powszechnie

obowiązującego. Należy także na bieżąco sprawdzać, czy wpro-

wadzone zasady działają i czy odpowiadają potrzebom osób po-

krzywdzonych.

Warto także zauważyć, że w Polsce nadal brakuje wsparcia

psychologicznego oraz prawnego dla ofiar przestępstw. Funk-

cjonujące do tej pory programy pomocy ofiarom nie gwarantują

ofiarom przestępstw seksualnych pomocy adekwatnej do ich

potrzeb. Istnienie odpowiedniego zaplecza wpłynęłoby pozy-

tywnie na ilość przestępstw ujawnionych przez organy wymiaru

sprawiedliwości i tym samym zmniejszyło bezkarność sprawców

zgwałceń.

211

R apoRt

10 MĘŻCZYŹNI PRZECIWKO

MĘSKIEJ PRZEMOCY SEKSUALNEJ

WOBEC KOBIET

Jacek Fenderson

Przemoc wobec kobiet jest podstawową barierą dla równo-

ści płci. Przemoc niszczy fizyczne i psychiczne zdrowie kobiet,

ogranicza możliwość podejmowania nieskrępowanych decyzji,

nie pozwala na równą partycypację kobiet w życiu politycznym

i społecznym. Męska przemoc zarówno wyraża, jak i podtrzy-

muje patriarchalne stosunki władzy. Przez ostatnie kilkadziesiąt

lat kobiety, grupy i ruchy kobiece z całego świata próbowały

krytykować, odpowiadać i powstrzymywać przemoc względem

kobiet. Ich wysiłki są wspierane przez mniej liczną, ale ciągle

rosnącą grupę mężczyzn.

Biorąc pod uwagę przemoc wobec kobiet, mężczyźni są za-

równo częścią problemu przemocy, jak i jego rozwiązaniem.

Częścią problemu, gdyż w większości przypadków to mężczyźni

są sprawcami przemocy wobec kobiet, o czym świadczą policyj-

ne statystyki: 99% sprawców przemocy seksualnej względem

kobiet to mężczyźni (http://policja.pl/statystyki). To mężczyźni

również są rozwiązaniem problemu przemocy, gdyż to właśnie

ich zachowanie musi ulec zmianie, aby zmniejszyć liczbę przy-

padków przemocy względem kobiet.

Przemoc jest zjawiskiem w dużej mierze związanym ze spo-

łeczno-kulturowym wzorcem zachowań. Męskość, jako cecha

definiowana przez kontekst społeczny, jest utożsamiana z siłą,

agresją i dominacją. Taki wzorzec uwarunkowany jest społecz-

nie, historycznie i polityczne. Świadczą o tym badania nad kul-

turami, w których agresja związana z rolą płciową jest nieobec-

212

MĘŻCZYŹNI PRZECIWKO MĘSKIEJ PRZEMOCY SEKSUALNEJ WOBEC KOBIET

na lub też bardzo rzadka1). Świadczy o tym również fakt, iż jest

bardzo wielu mężczyzn, którzy nie akceptują przemocy. Ponadto

istnieje wyraźny związek pomiędzy społecznym wzorcem mę-

skości a obserwowanym w danym społeczeństwie przyzwole-

niem na przemoc wobec kobiet2).

Przemoc wobec kobiet jest znacznie bardziej prawdopodob-

na w kulturach, w których męskość definiowana jest przez takie

atrybuty jak dominacja, wytrzymałość, honor3). W takim społe-

czeństwie mężczyźni agresywni, pozbawieni empatii, wykorzy-

stując swoją uprzywilejowaną względem kobiet pozycję, po pro-

stu spełniają kulturowe wymogi dotyczące płci i zachowania.

Mężczyźni, dla których przemoc jest nieodłącznym atrybutem

męskości, są znacznie bardzie skłonni do zachowań seksual-

nie agresywnych i natarczywych4). Badania prowadzone wśród

sprawców gwałtów wykazały, iż identyfikują się oni z tradycyj-

nym wzorcem męskości, powielają stereotypy dotyczące ofiar

gwałtów oraz uważają, iż mężczyźni generalnie powinni dyscy-

plinować i karać kobiety5). Mężczyźni z tradycyjnym, surowym

i mizoginicznym podejściem do ról płciowych są bardziej skłonni

do stosowania przemocy fizycznej wobec kobiet6). Dodatkowo,

w sytuacji kiedy grupa rówieśnicza zachęca i usprawiedliwia

wykorzystywanie kobiet, znaczna cześć relacji damsko-męskich

opiera się na wykorzystywaniu kobiet7).

Biorąc pod uwagę konkretne przykłady przemocy – w rela-

cjach rodzinnych, w otoczeniu bliskich znajomych itp., zależność

L.L. Heise, Violence, sexuality, and women’s lives, w: Conceiving sexuality: Appro-

aches to sex research in a postmodern world, eds. R.G. Parker, J.H. Gagnon, New York-London 995.

M. Flood, Engaging men in endindg men’s violence against women, w: Expanding

Our Horizons. Conference Materials, Sydney 00.

R.W. Connell, Masculinity, violence and war, w: War/masculinity, eds. P. Patton, R. Poole, Sydney 985.

4 J.M. O’Neil, M. Harway, A multivariate model explaining men’s violence toward

women: Predisposing and triggering hypotheses, „Violence Against Women” 997, nr .

5 R. Warshaw, I never called it rape, New York 988.

6 C. Alder, Violence, gender and social change, „International Social Science Journal” 99, nr ; J.M. O’Neil, M. Harway, A multivariate model explaining men’s vio-

lence toward women…, dz.cyt.

7 L.L. Heise, Violence against women: An integrated, ecological framework, „Violence Against Women” 998, nr 4.

21

MĘŻCZYŹNI PRZECIWKO MĘSKIEJ PRZEMOCY SEKSUALNEJ WOBEC KOBIET

R apoRt pomiędzy męskością, władzą a przemocą jest jeszcze bardziej

istotna. Poziom przemocy wobec kobiet jest wyższy w społe-

czeństwach, w których męska dominacja na polu ekonomicz-

nym oraz decyzyjnym w rodzinie jest silniejsza niż w społeczeń-

stwach, w których panuje bardziej sprawiedliwy podział ról

w rodzinie8).

Teoretyczne analizy wskazują, iż znacznie większy wpływ na

stosowanie przemocy mają społeczne oczekiwania względem

płci niż sama płeć jako cecha biologiczna. Nie należy jednak za-

pominać, iż duży wpływ na zachowania przemocowe mają rów-

nież inne pozostałe czynniki społeczne, takie jak pozycja, histo-

ria osobista, wpływ grupy odniesienia itp.

W wielu krajach na świecie mężczyźni zdają sobie sprawę

z ogromnej odpowiedzialności, jaka na nich spada w kwestii

przeciwdziałania przemocy, w tym przemocy seksualnej wo-

bec kobiet. Praca nad zmianą stanu rzeczy przybiera dwie po-

staci. Można mówić o podejściu indywidualnym, czyli o pracy

ze sprawcami przemocy seksualnej w celu zmiany zachowania

osób, które już dopuściły się nadużyć, oraz o podejściu ogól-

nym, czyli o pracy nad społeczeństwem, nad tworzeniem alter-

natywnego modelu męskości. Strategia pracy nad panującym

modelem męskości i kobiecości jest w istocie prewencją prze-

mocy, strategią być może czasochłonną i długoterminową, ale

przynoszącą trwałe efekty.

Najbardziej znany przykład męskiej grupy zajmującej się prze-

ciwdziałaniem przemocy względem kobiet to „kampania Bia-

łej wStążki”9). To pierwsza międzynarodowa akcja tego typu,

która dziś skupia setki tysięcy mężczyzn na całym świecie. Akcja

powstała w reakcji na zabójstwo 14 kobiet przez antyfemini-

stę w roku 1991 w Kanadzie. Pomysł na kampanię jest bardzo

prosty: jej celem jest zachęcenie mężczyzn do sprzeciwiania się

przemocy wobec kobiet. Symbolem kampanii jest biała wstążka.

Jej przypięcie oznacza deklarację niestosowania przemocy wo-

bec kobiet i nieignorowania jej przejawów. Wokół tej międzyna-

8 Tamże.

9 http://www.whiteribbon.ca.

214

MĘŻCZYŹNI PRZECIWKO MĘSKIEJ PRZEMOCY SEKSUALNEJ WOBEC KOBIET

rodowej kampanii w kilkunastu krajach uformowały się podob-

ne grupy, których celem jest również położenie kresu przemocy

względem kobiet10).

Kampania została stworzona przez kanadyjską grupę „men

againSt Sexual aSSault anD rape”. Grupa stworzyła rów-

nież dwie serie prowokacyjnych, a przez to bardzo sugestyw-

nych wlepek. Pierwsza z nich to duży, wyraźny, biały napis na

czarnym tle „Tylko dlatego, że była zbyt przestraszona, aby

walczyć, drapać, gryźć, kopać, płakać, nie oznacza, iż to nie

był gwałt”. Kolejna seria wlepek oparta jest na innym pomyśle:

przedstawiają one postaci kobiet w różnych pozach, w różnych

okolicznościach, np. żebrzącą bezdomną kobietę, dziewczynę na

dyskotece, kobietę opalającą się na plaży itp.. Na każdym zdję-

ciu małą, acz wyraźną czcionką, napisane jest hasło „To nie jest

zaproszenie do gwałtu”11). Wlepki były umieszczane w męskich

toaletach w USA i Kanadzie. Kampania miała na celu przełama-

nie tendencji do zrzucania odpowiedzialności za gwałt na ofiarę

oraz w prosty sposób komunikować, iż gwałt to każda forma za-

chowania seksualnego, na którą partnerka (partner) nie wyraża

zgody.

Najwięcej męskich grup skupionych na przeciwdziałaniu prze-

mocy wobec kobiet znajduje się właśnie w USA – w tej chwili

jest ich ponad sto. Grupa „men can Stop rape” („Mężczyźni

mogą powstrzymać gwałt”) z Waszyngtonu traktuje mężczyzn

jako sojuszników kobiet w walce z przemocą i stara się zmienić

wzorzec męskości tak, aby relacje pomiędzy płciami oparte były

na równości i sprawiedliwości. Grupa zajmuje się pracą z mło-

dzieżą, wystąpieniami medialnym, prowadzeniem warsztatów

i kampanii w całych stanach zjednoczonych. Ich akcje to m.in

wykupienie całostronicowego ogłoszenia w lokalnych gaze-

tach w Massachusetts wzywającego mężczyzn do „odrzucenia

męskiej kultury przemocy i tworzeniu więzi opartych na part-

0 R. Fuller, S. Fisher, A decade of profeminist activism: A brief history of Men Aga-

inst Sexual Assault, „Community Quarterly” 998, nr 46.

http://students.haverford.edu/masar/documents/LACAAW_Catalogue.pdf pp -5.

215

MĘŻCZYŹNI PRZECIWKO MĘSKIEJ PRZEMOCY SEKSUALNEJ WOBEC KOBIET

R apoRt nerstwie, w celu zapewnienia bezpieczeństwa, dla mężczyzn,

kobiet i dzieci”12).

W tym roku grupa organizuje równocześnie kilka akcji. Jed-

na z nich, skierowana do amerykańskich studentów, stara się

przełamać bierność świadków przemocy. Na plakatach przed-

stawione są potencjalnie niebezpieczne sytuacje i komentarz

pochwalający aktywną reakcję świadków. Przykładem może być

plakat przedstawiający sytuację natarczywego, pijanego adora-

tora oraz samotną dziewczynę przy barze. Sytuację ratuje znajo-

my napastowanej, który dzwoniąc do niej, daje jej pretekst do

pozbycia się natręta. Akcja nosi tytuł: „A jakie jest Twoje sta-

nowisko?”13). Każdy wzór plakatu namawia do zajęcia zdecydo-

wanego stanowiska wobec sytuacji, które mogą prowadzić do

przemocy seksualnej. Organizacja „Men Can Stop Rape” uczest-

niczyła również w tworzeniu nowego serialu emitowanego od

początku września 2011 r. w MTV. Serial porusza kwestie ak-

tywności internetowej i roli portali społecznościowych w życiu

współczesnych nastolatków. Dzięki obecności członków „Men

Can Stop Rape” podczas tworzenia scenariusza, cała telewizyjna

seria kładła nacisk na zagrożenia, jakie wynikają z nadmiernej

otwartości w sieci i przestrzegają przed cyber-szantażowaniem

w celu wymuszania czynności seksualnych14). Serial ma wydźwięk

edukacyjny, profilaktyczny, stara się kreować odpowiedzialne

podejście do korzystania z internetu w celu uniknięcia przemo-

cy seksualnej.

Innym ciekawym przykładem męskiej organizacji zwią-

zanej z przeciwdziałaniem przemocy względem kobiet jest

amerykańska organizacja „call to men” („Wezwanie do

mężczyzn”)15). W ścisłej współpracy z kobiecymi organizacjami

stara się angażować mężczyzn do walki z przemocą seksualną.

Członkowie organizacji wierzą, że przeciwdziałanie przemocy

M. Flood, Men’s Collective Anti-violence Activism and the Struggle for Gender Jus-

tice, „Violence Against Women” 00, vol. 44, nr , pp. 4-47.

http://www.mencanstoprape.org/Strength-Media-Portfolio/preview-of-new-by-

stander-intervention-campaign.html.

4 http://www.mencanstoprape.org/mcsr-serves-on-advisory-board-for-new-mtv-

film.html.

5 http://acalltomen.com.

21

MĘŻCZYŹNI PRZECIWKO MĘSKIEJ PRZEMOCY SEKSUALNEJ WOBEC KOBIET

domowej i seksualnej powinno być w dużej mierze odpowie-

dzialnością mężczyzn. Mimo tego, że to kobiety zazwyczaj

podnoszą tę kwestię, organizacja jest zdania, że rozwiązanie

problemu leży głównie w rękach mężczyzn, ponieważ to oni

w większości są jej sprawcami.

Głównym celem organizacji jest przekształcenie norm spo-

łecznych, które definiują męskość w kulturze. Mężczyźni z „Call

To Men” starają się afirmować doświadczenia kobiet, jedno-

cześnie wykazując dużą troskę i nadzieję na zmianę mężczyzn.

Poprzez seminaria, kampanie, warsztaty organizacja wzywa

mężczyzn do refleksji nad swoim zachowaniem, rolą społeczną

i wzorcami relacji międzyludzkich. Organizacja przygotowuje

wiele materiałów dydaktycznych, w tym filmów wideo, w które

mogą zaopatrzyć się inne instytucje pragnące przeciwdziałać

przemocy seksualnej. Praca organizacji polega również na pro-

mowaniu odpowiedzialnych postaw w mediach oraz prowadze-

niu kampanii „5000 mężczyzn”. Kampania ta polega na zebra-

niu podpisów pod internetową petycją promującą alternatywne

wzorce męskości i relacje pozbawione przemocy. Organizacja

zajmuje się również sprawcami przemocy i udziela im psycho-

logicznej pomocy, aby wypracowywać nowe dla nich modele

postępowania.

Podczas mistrzostw świata w piłce nożnej w Republice Po-

łudniowej Afryki w roku 2010 uroczyście rozpoczęto kampa-

nię „men up” („Stań się lepszym mężczyzną”). Została ona

powołana przez amerykańskiego dziennikarza poruszonego

powszechnymi w Afryce przypadkami wojennych gwałtów,

przemocy domowej, obrzezania i wykluczania kobiet z życia

politycznego. Kampania ma na celu przekonanie mężczyzn do

zwalczania przemocy wobec kobiet. Opiera się na wykorzysty-

waniu wizerunku popularnych sportowców do promocji wraż-

liwych na przemoc postaw. W ramach kampanii prowadzone

są zajęcia w szkołach na terenie całej Afryki oraz tworzone są

plakaty i krótkie internetowe spoty16). Kampania ma na celu

„wykorzystanie męskich atrybutów siły i opiekuńczości w celu

6 D. Olopade, Africa’s Men Fight for Women’s Rights, „The Daily Beast” 4. 7. 00.

217

MĘŻCZYŹNI PRZECIWKO MĘSKIEJ PRZEMOCY SEKSUALNEJ WOBEC KOBIET

R apoRt przeciwdziałania przemocy seksualnej względem kobiet” (sło-

wa twórcy kampanii Jimmiego Briggsa). Należy również zwrócić

uwagę na to, że męski charakter sportu jako zjawiska kulturo-

wego jest poniekąd zaprzeczeniem działania przeciw przemocy.

Kultura sportu istotnie wpływa na ustalanie agresywnego wzor-

ca męskości jako kulturowej normy. Sport od najmłodszych lat

uczy chłopców pełnych przemocy wzorców zachowań, takich jak

ekstremalne współzawodnictwo, dominacja, agresja. Poprzez

trening sportowy chłopcy uczą się hamować swoją wrażliwość

i empatię17). Przemoc jest oswajana i nagradzana w sporcie,

a media przedstawiają takie zachowania zwykle w pozytywnym

świetle. Innymi słowy, kampania „Men Up” nie stara się wpły-

wać na wzorzec męskości. Mimo powyższych zarzutów, należy

przyznać iż prowadzona jest w porozumieniu z lokalnymi orga-

nizacjami kobiecymi.

Zupełnie innym przykładem może być grupa „melBourne

anD men againSt Sexual aSSault” („Malbourne i męż-

czyźni przeciw przemocy seksualnej”) stworzona w roku 1989.

Jej członkowie odrzucają pogląd o genetycznym uwarunkowa-

niu mężczyzn do przemocy. Uważają, iż istnieje ścisły związek

pomiędzy dominującym modelem społecznym (modelem agre-

sywnej męskości) a skalą przemocy seksualnej w społeczeń-

stwie18). Nie zgadzają się z opinią, iż przemoc jest naturalnym

sposobem wyrażania męskiej natury oraz postulują, aby przyjąć,

iż przemoc jest w znacznej mierze uwarunkowana społecznie.

„Melbourne And Men Against Sexual Assault” skupia się

głównie na edukacji mężczyzn. Poprzez szereg warsztatów edu-

kacyjnych skierowanych do lokalnej społeczności oraz innych

społecznych aktywności, grupa stara się zmienić zarówno indy-

widualne podejście mężczyzn, jak i kulturowy, społeczny wzór

reagowania na przemoc seksualną. Oto cytat z wypowiedzi

członków tej organizacji: „aby położyć kres przemocy seksual-

nej skierowanej w stronę kobiet, będziemy musieli wpłynąć na

świadomość dużej grupy społeczeństwa. Nasze działanie to je-

7 M. Flood, Engaging men in endindg men’s violence against women…, dz.cyt.

8 B. Pease, Men against sexual assault, w: W. Weeks, W. Wilson, Issues Facing Au-

stralian Families, nd edition, Melbourne 995.

218

MĘŻCZYŹNI PRZECIWKO MĘSKIEJ PRZEMOCY SEKSUALNEJ WOBEC KOBIET

den mały krok w tą stronę”. Takie podejście udowadnia, iż część

mężczyzn odrzuca koncepcję o wrodzonej męskiej agresji i jest

przekonanych co do słuszności pracy nad panującym wzorcem

męskości19).

Prewencja polegająca na podważaniu systemu patriarchalne-

go i promowanie alternatywnych wzorców męskości znacznie

zmniejsza prawdopodobieństwo wystąpienia zachowań agre-

sywnych20). Dobrym przykładem współczesnej kampanii skupia-

jącej się na przeciwdziałaniu przemocy może być kolejna akcja

grupy „Men Can Stop Rape”. Kampania pod hasłem „Moja siła

nie jest po to, aby ranić” polega na podkreślaniu ważnej roli,

jaką odgrywają mężczyźni w sprzeciwianiu się przemocy wo-

bec kobiet. Równocześnie kampania propaguje partnerskie,

pozbawione przemocy relacje. Akcja prowadzona jest za pomo-

cą plakatów w szkołach i autobusach, wydawania materiałów

dydaktycznych dla nauczycieli oraz rozdawania młodzieżowej

gazetki.

Mimo pewnych różnic w podejściu do problemu przemocy

wobec kobiet, wszystkie przedstawione powyżej grupy prowa-

dzą swoje akcje i kampanie, ściśle współpracując z organizacja-

mi kobiecymi. Oznacza to, iż wspólnie dyskutowana jest strate-

gia i cel akcji. Mężczyźni bardzo zyskują na takiej relacji: uczą

się od kobiet z organizacji kobiecych, jak prowadzić kampanie,

a przy tym nie ryzykują powielania patriarchalnych schematów

władzy. Męskie partnerstwo z kobietami to inspirujący przykład

współpracy, która wykracza ponad podziały na płeć i gender.

9 R.W. Connell, Masculinities, Sydney 995.

0 M. Flood, Engaging men in endindg men’s violence against women…, dz.cyt.

219

R apoRt

11 Dobre Praktyki

Kamila Raczyńska

Lista zagadnień dotyczących problematyki pomocy kobie-

tom, które doświadczyły gwałtu oraz przeciwdziałania gwałtom

będzie niepełna, jeśli nie wspomni się o przykładach dobrych

praktyk na tym polu. Pomocy kobiecie, która padła ofiarą gwał-

tu udzielają nie tylko policja czy służba zdrowia; bardzo istotną

rolę odgrywają tu również organizacje pozarządowe i instytucje

państwowe działające na tym polu i kierujące swoją ofertę m.in.

właśnie do kobiet po doświadczeniu gwałtu.

Organizacje

W Polsce żadna organizacja nie zajmuje się wprost proble-

mem gwałtu. Przeciwdziałanie przemocy seksualnej, udzielanie

pomocy jej ofiarom najczęściej jest wpisana w szerszą antyprze-

mocową działalność poszczególnych organizacji. Tak jest w przy-

padku chociażby funDacji feminoteka, której priorytetem jest

przeciwdziałanie przemocy wobec kobiet i dziewcząt poprzez

organizację szkoleń, warsztatów (m.in. warsztatów WenDo

– samoobrony i asertywności dla kobiet i dziewcząt, konferen-

cji, kampanii i debat, a także poprzez wydawanie oraz promo-

cję książek o tematyce feministycznej i antyprzemocowej. Fun-

dacja Feminoteka jest autorką raportów i analiz genderowych

aktualnej sytuacji społeczno-politycznej w Polsce i bierze udział

w nagłaśnianiu zjawiska przemocy wobec kobiet, także tej na tle

seksualnym. Feminoteka prowadzi również telefon interwencyj-

220

DOBRE PRAKTYKI

ny dla kobiet doświadczających przemocy (w tym przemocy sek-

sualnej), udziela bezpłatnej pomocy prawnej i psychologicznej,

towarzyszy kobietom podczas rozpraw, jeśli zdecydują się one

złożyć sprawę do sądu (www.feminoteka.pl).

StowarzySzenie „w Stronę Dziewcząt” dba o to, aby

wiedza dotycząca chronienia własnych granic i przeciwdziałania

wszelkim objawom przemocy ze względu na płeć, była dostępna

dziewczętom już w okresie dorastania. Dzięki temu zmniejsza

się ryzyko, że dziewczęta padną ofiarą gwałtu czy napastowa-

nia jako kobiety dorosłe. Stowarzyszenie „W Stronę Dziewcząt”

wydało poradnik dla nauczycieli i nauczycielek Napastowanie

seksualne. Głupia zabawa czy poważna sprawa autorstwa Anny

Wołosik i Ewy Majewskiej otwarcie poruszający kwestię agre-

sji i przemocy seksualnej wobec dziewcząt. Stowarzyszenie ma

również w ofercie warsztaty dla nauczycieli/ek, wychowawców/

czyń oraz psychologów i pedagogów szkolnych poświęcone

omówieniu zagadnienia rówieśniczej przemocy ze względu na

płeć. Na stronie internetowej stowarzyszenia dostępne są sce-

nariusze zajęć do przeprowadzenia w szkole (www.wstrone-

dziewczat.org.pl).

Przykładem dobrych praktyk w zakresie pomocy kobietom,

które doświadczyły gwałtu, jest funDacja „pomoc koBie-

tom i Dzieciom”. Głównym celem działalności fundacji jest

pomoc ofiarom przemocy domowej od chwili zgłoszenia zawia-

domienia o znęcaniu się do końcowego etapu pomocy, czyli eks-

misji sprawcy przemocy ze wspólnie zajmowanego mieszkania.

W sytuacji, gdy sprawcą przemocy jest mąż lub partner, z którym

kobieta mieszka, fundacja umożliwia jej zamieszkanie w tzw.

ukrytym mieszkaniu, zapewnia niezbędne środki higieniczne

oraz odzież. Kobiety po doświadczeniu gwałtu (nie tylko wtedy,

gdy sprawcą jest mąż/partner) zgłaszając się do fundacji, mogą

liczyć na darmową pomoc psychologiczną oraz seksuologiczną

(zarówno interwencyjną, jak i długofalową w zależności od po-

trzeb) oraz na pomoc prawną (www.przemockid.pl/index.html).

221

DOBRE PRAKTYKI

R apoRt

Warto również wspomnieć o krakowskiej funDacji auto-

nomia działającej na polu przeciwdziałania dyskryminacji oraz

przemocy. W zakres działań fundacji wchodzi m.in. prowadze-

nie warsztatów WenDo skierowanych zarówno do dziewczynek,

jak i nastolatek oraz kobiet dorosłych (www.autonomia.org.pl/

index.php).

Jedną z najstarszych organizacji pomagających kobietom w sy-

tuacji przemocy, także na tle seksualnym, jest ogólnopolSkie

pogotowie Dla ofiar przemocy w roDzinie „nieBieSka

linia” działające od roku 1995. Działalność „Niebieskiej Linii”

skupiona jest na pomocy osobom dotkniętym przemocą domo-

wą. Jak pokazują dane, ofiarami przemocy seksualnej padają naj-

częściej kobiety, sprawcami są ich partnerzy, a często kluczową

rolę w aktach przemocy wobec kobiet odgrywa alkohol. Trzeba

pamiętać, że przemoc domowa bardzo często nosi znamiona

przemocy na tle seksualnym. Obecnie w ramach działalności

„Niebieskiej Linii” kobiety, które padły ofiarą przemocy (także

gwałtu ze strony swojego partnera), mogą skorzystać z pomocy

Telefonu Zaufania dla Ofiar i Świadków Przemocy w Rodzinie,

poradnictwa e-mailowego oraz poradni środowiskowej (www.

niebieskalinia.pl).

Kobieta po doświadczeniu gwałtu może liczyć na pomoc le-

karza ginekologa, seksuologa oraz psychologa w lekarSkiej

przychoDni SpecjaliStycznej towarzyStwa rozwoju

roDziny. Przewodniczącym Towarzystwa jest dr Grzegorz Po-

łudniewski od lat z oddaniem współpracujący z organizacjami

kobiecymi, inicjator projektu mającego na celu wprowadzenie

do szpitali Pakietu Pomocy dla Zgwałconych Kobiet. Poradnie

TRR działają w Lublinie, Opolu, Warszawie, Wrocławiu i Zielonej

Górze. W każdej placówce ginekolog może pobrać wszystkie

potrzebne do procesu sądowego dowody gwałtu, świadczona

jest również pomoc psychologiczna oraz seksuologiczna. W nie-

których miastach Poradnie mają podpisane kontrakty z NFZ.

W innym wypadku oferta Poradni jest płatna, jednak kobieta,

222

DOBRE PRAKTYKI

która padła ofiarą gwałtu, udając się do TRR, ma pewność, że

zachowana będzie procedura postępowania z ofiarą zgwałce-

nia, a poziom świadczonych w Poradniach usług będzie wysoki

w celu zapewnienia kobiecie komfortu (http://www.trr.org.pl).

Akcje i inicjatywy

W Polsce, podobnie jak na całym świecie, cyklicznie organizo-

wane są różnego rodzaju akcje, których celem jest nagłośnienie

zjawiska przemocy wobec kobiet oraz przeciwdziałanie wszel-

kim formom dyskryminacji i przemocy, również tej ze względu

na płeć.

Kampania 16 Dni Działań przeciwko przemocy ze

wzglęDu na płeć jest akcją międzynarodową, zainicjowaną

przez działaczki z Center for Woman’s Global Leadership przy

Rutgers University. Kampania 16 Dni co roku ma miejsce pomię-

dzy 25 listopada (Międzynarodowy Dzień Eliminacji Przemocy

Wobec Kobiet) a 10 grudnia (Międzynarodowy Dzień Praw Czło-

wieka). Celem kampanii jest zwrócenie uwagi międzynarodowej

opinii publicznej, rządów państw i instytucji międzynarodowych

na problem przemocy wobec kobiet oraz podjęcie działań za-

równo na lokalną, jak i globalną skalę, zmierzających do jego

wyeliminowania. W kampanii co roku bierze udział ponad dwa

tysiące organizacji w 160 krajach i co roku odbywa się ona pod

innym hasłem, poruszając ważkie kwestie związane z przemocą

wobec kobiet. W Polsce Kampania także cieszy się dużą popu-

larnością. W ramach 16 Dni w całej Polsce organizowane są

warsztaty, debaty, spotkania i innego rodzaju wydarzenia po-

święcone problematyce przemocy wobec kobiet. We Wrocławiu

powstała inicjatywa o nazwie 16 Dni Działań Przeciwko Prze-

mocy wobec Kobiet, która poprzez swoją stronę internetową

(www.16dni.wroclaw.pl) zajmuje się informowaniem i propago-

waniem antyprzemocowych działań przez cały rok.

22

DOBRE PRAKTYKI

R apoRt Dzień eliminacji przemocy woBec koBiet ma na celu

uświadomienie opinii publicznej skali tego problemu. Dzień ten

upamiętnia wydarzenia z 25 listopada 1960 r., kiedy na terenie

Republiki Dominikany dokonano zabójstwa trzech sióstr Mira-

bal na polecenie ówczesnego dyktatora, Rafaela Trujillo. W Mię-

dzynarodowym Dniu Eliminacji Przemocy wobec Kobiet pro-

wadzone są akcje uświadamiające kobiety, iż nie są skazane na

maltretowanie, molestowanie seksualne zarówno w domu, jak

i miejscu pracy, czy też prześladowane przez władze z powodów

politycznych (http://www.un.org/en/events/endviolenceday).

Kolejną akcją, będącą przykładem dobrych praktyk w zakre-

sie nagłaśniania kwestii przemocy wobec kobiet, także tej na tle

seksualnym, jest zaadaptowana na polski grunt przez Karolinę

Urbańską kampania V-Day. Dzień V jest globalnym ruchem ma-

jącym na celu położenie kresu przemocy wobec kobiet i dziew-

cząt, wpływanie na opinię publiczną poprzez imprezy i środki

masowego przekazu oraz gromadzenie funduszy dla organizacji

działających na rzecz bezpieczeństwa kobiet na świecie. Kampa-

nia skupia się na działaniach przeciw przemocy wobec kobiet,

szczególnie tej na tle seksualnym i psychicznym, zarówno przez

Internet, jak i w bezpośrednich kontaktach. W roku 2011 w ra-

mach V-Day odbyły się warsztaty dotyczące m.in. przemocy na

randce, unikania przemocy w związku (na początku relacji, jak

i w związkach wieloletnich) oraz pomocy kobiecie krzywdzonej.

Wystawione zostały również Monologi waginy Eve Ensler, a ze-

brane pieniądze przekazano organizacjom walczącym z przemo-

cą wobec kobiet (http://www.vday.za.pl).

Inną, przeszczepioną na polski grunt, akcją są marsze prze-

ciwko gwałtom i przemocy wobec kobiet pod hasłem „Odzyskać

Noc”, organizowane w Polsce od roku 1998. Marsz „oDzySkać

noc” jest protestem kobiet i innych dyskryminowanych grup

przeciwko przemocy. Dzięki niemu mogą się spotkać podobnie

myślące osoby i wyrazić swój sprzeciw, ale też dostarczyć sobie

nawzajem wsparcia, pokonać lęk, wyrazić swój gniew. W Polsce

224

DOBRE PRAKTYKI

marsze te były wyrazem niezadowolenia środowisk kobiecych

z sytuacji, w której kobiety chcące uniknąć przemocy czy gwałtu

zmuszone są zostawać po zmroku w domach, podczas gdy męż-

czyźni – sprawcy przemocy mają pełną swobodę poruszania się

po ulicach. Marsze odbywały się przez kilka lat, jednak już od

pewnego czasu idea ta niemal zanikła. Obserwujemy odradza-

nie się tej inicjatywy w niektórych miastach m.in. w Krakowie

i Wrocławiu.

Akcją, w ramach której z pomocy może skorzystać kobieta,

która padła ofiarą przemocy lub gwałtu i szuka darmowej po-

rady prawnej jest tyDzień Bezpłatnej pomocy ofiarom

przeStępStw: otwarte SąDy odbywający się co roku pod

koniec lutego. Przedstawiciele wymiaru sprawiedliwości – ku-

ratorzy sądowi, aplikanci sądowi i kuratorscy oraz sędziowie

– jako konsultanci udzielają bezpłatnych informacji o uprawnie-

niach przysługującym ofiarom przestępstw. Pomoc ta adresowa-

na jest do osób, które stały się ofiarami różnych przestępstw,

w tym gwałtów i zastraszania, przybierającej różne formy i po-

stacie, np. przemocy w rodzinie, przemocy fizycznej, seksualnej,

ekonomicznej, psychicznej (upokarzania, poniżania, izolowania

od rodziny i przyjaciół).

warSztaty wenDo – SamooBrona i aSertywność Dla

koBiet i Dziewcząt – prowadzone są w całej Polsce od 2003

roku. WenDo jest metodą przeciwdziałania przemocy wobec ko-

biet i jest to jedyna w Polsce metoda samoobrony uwzględniają-

ca perspektywę społeczno-kulturowej tożsamości płci (gender).

Uczy, jak w każdej sytuacji chronić własne granice i nie czuć się

bezradną oraz jak bronić się fizycznie przed potencjalnym ata-

kiem. Jest to nie jednak klasycznie rozumiana samoobrona, ale

również warsztat asertywności i wzmacniania poczucia własnej

wartości, dzięki czemu dziewczęta i kobiety są mniej narażone

na każdy rodzaj przemocy, w tym także na przemoc seksualną.

Propagowaniem idei i warsztatów WenDo zajmują się m.in. fun-

dacja Autonomia z Krakowa i fundacja Feminoteka z Warszawy.

Obie organizacje w swej stałej ofercie mają właśnie te warszta-

225

DOBRE PRAKTYKI

R apoRt ty. Ponadto inne trenerki – nie związane z tymi organizacjami,

starają się wychodzić z ofertą warsztatów WenDo w wielu mia-

stach. Szczegółowe informacje o odbywających się kursach moż-

na znaleźć na stronie internetowej www.wendo.org.pl.

Kampanie społeczne

Istotną gałęzią działań profilaktycznych z zakresu przeciw-

działania gwałtom są kampanie społeczne skierowane do ko-

biet. Oczywiście dobrze by było, gdyby odbiorcami kampanii

byli również mężczyźni, gdyż kierowanie kampanii wyłącznie do

kobiet wpisuje się w schemat myślenia, że to one mają uważać

i chronić siebie, a nie mężczyźni mają zaprzestać popełniania

gwałtów czy innych aktów przemocy. Dobrym przykładem dla

potencjalnych inicjatorów kampanii przeciwko gwałtom skiero-

wanych do mężczyzn mogłaby być działalność amerykańskiej

organizacji men can Stop rape, której działaczami są właś-

nie mężczyźni walczący na rzecz bezpieczeństwa kobiet (http://

www.mencanstoprape.org).1) W Polsce próby takiego działania

mężczyzn przeciwko przemocy wobec kobiet zostały podjęte

kilka lat temu przez grupę z Krakowa „Mężczyźni na rzecz zmia-

ny”. Jednak inicjatywa ta nie przetrwała.

W Polsce, gdzie temat przemocy wobec kobiet oraz gwał-

tu jest wciąż stabiuzowany, kampanii wprost odnoszących się

do tej problematyki było bardzo niewiele. Warto wspomnieć,

że w roku 2008 w wielu miastach Polski prowadzona była we

współpracy z komisariatami policji kampania „pilnuj Swojego

Drinka” prowadzonej przez Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania

Narkomanii. Była ona adresowana głównie do kobiet uczęszcza-

jących na imprezy, do dyskotek i innych miejsc, w których łatwo

o stracenie swojej szklanki z oczu, co daje możliwość dosypania

do napoju tzw. pigułki gwałtu ( date rape drug) i zgwałcenie nie-

świadomej kobiety. W ramach akcji w toaletach klubów poja-

wiły się naklejki oraz plakaty zwracające uwagę na potencjalne

Więcej o akcjach organizacji Man Can Stop Rape można przeczytać w tekście J. Fendersona „Mężczyźni przeciwko przemocy seksualnej mężczyzn wobec kobiet”

w niniejszym raporcie.

22

DOBRE PRAKTYKI

niebezpieczeństwo wynikające z pozostawienia swojego drinka

bez opieki2). W kioskach natomiast pojawiły się „drink testy”

umożliwiające szybkie sprawdzenie, czy do szklanki nie zosta-

ła dosypana pigułka gwałtu. W tym samym czasie na stronach

komisariatów w różnych miastach Polski pojawił się apel poli-

cji wraz z instrukcjami, jak postępować, aby uchronić się przed

gwałtem pod wpływem pigułki gwałtu3), natomiast w mediach

można było obejrzeć spot na ten temat4).

Dobre zamiary

Z różnych przyczyn (najczęściej z powodu nieudolności syste-

mowych) działania, które potencjalnie mogłyby stać się przy-

kładami dobrych praktyk w zakresie pomocy kobietom po do-

świadczeniu gwałtu, okazały się jedynie dobrymi zamiarami.

Pierwszą inicjatywą, którą warto wymienić, jest pomysł gi-

nekologa dra Grzegorza Południewskiego, przewodniczącego

Towarzystwa Rozwoju Rodziny, który już ponad cztery lata temu

proponował stworzenie pakietu pomocy Dla zgwałconych

koBiet. Pakiet zawierałby informacje dla lekarzy oraz kobiet

dotyczące postępowania po gwałcie, grzebień do wyczesywania

włosów łonowych, arkusz papieru, na którym kobieta stałaby

podczas wyczesywania, rękawiczki, probówki do pobrania wy-

mazów, torebki dla zabezpieczania śladów, bieliznę jednorazo-

wą oraz pigułkę awaryjną, czyli antykoncepcję hormonalną po

stosunku. Niestety, projekt dra Południewskiego, mimo iż zyskał

akceptację polskich specjalistów położnictwa, ginekologii oraz

medycyny sądowej, nie wszedł w fazę realizacji z dwóch przy-

czyn. Po pierwsze dlatego, że Ministerstwo Zdrowia oraz Mini-

sterstwo Sprawiedliwości nie mogły dojść do porozumienia, któ-

re z nich ma ponieść koszty wyprodukowania Pakietów (koszt

pakietu to ok. 10 zł, pigułka „po” miała być przekazana za dar-

mo przez sponsora Gedeon Richter). Po drugie dlatego, że obec-

ność w pakiecie antykoncepcji awaryjnej wzbudziła wątpliwości

http://www.kampaniespoleczne.pl/kampanie,796,drink_pod_parasolka.

http://www.wschowa.lubuska.policja.gov.pl/policja_radzi/tabletka_gwaltu_real-

ne_ryzyko.

4 http://www.kampaniespoleczne.pl/kampanie,07,szklanka_pod_nadzorem.

227

DOBRE PRAKTYKI

R apoRt ówczesnych decydentów z Prawa i Sprawiedliwości. W opinii

polityków PiS antykoncepcja poskoitalna (zwana popularnie pi-

gułką „po stosunku”) jest tym samym co pigułka wczesnoporon-

na, co jest błędem wynikającym z braku podstawowej wiedzy na

temat antykoncepcji. Niestety z powodu tych nieuzasadnionych

medycznie, lecz światopoglądowych wątpliwości Pakiety nigdy

nie zostały wprowadzone do polskich szpitali. Dobrą wiadomoś-

cią jest fakt, że dr Południewski jest w trakcie pisania publikacji

skierowanej do ginekologów praktyków, w której znajdzie się

rozdział dotyczący postępowania z kobietą, która doświadczyła

gwałtu, oraz ma w planach ponowne poruszenie kwestii Pakie-

tów Pomocy dla Zgwałconych Kobiet.

Podobnie przykra i absurdalna sytuacja miała miejsce w Ło-

dzi, gdzie dr Dariusz Timler założył tzw. poraDnię leczenia

gwałtu w szpitalu im. M. Kopernika. Przez pięć lat ginekolodzy

tego szpitala przyjmowali zgwałcone kobiety. Ofiary zgłaszały

się same lub przywozili je policjanci. W szpitalu były przesłuchi-

wane, a do rozmów z pokrzywdzonymi zgłaszały się nieodpłat-

nie psycholożki – żony i znajome lekarzy. Z powodu braku fun-

duszy działalność powoli wygasła, a NFZ nie przekazał kolejnej

dotacji argumentując, że „gwałt to nie choroba”5).

Kolejnym przykładem dobrej i ważnej idei, która umarła

z powodów czysto ideologicznych (choć śmierć ta tłumaczona

była kwestiami finansowymi, jak zwykle zresztą w takich przy-

padkach) jest zainicjowany przez prof. Zbigniewa Izdebskiego

ogólnopolSki program opieki na ofiarami gwałtów.

Jego pierwsza i zarazem ostatnia edycja miała miejsce w roku

2003. Był to program realizowany przez Centrum Praw Kobiet

i Towarzystwo Rozwoju Rodziny przy współpracy Komendy

Głównej Policji. Nie bez znaczenia jest fakt, że matronat nad nim

sprawowała pełnomocniczka rządu ds. równego statusu kobiet

i mężczyzn Izabela Jaruga-Nowacka, znana z działań na rzecz

środowisk kobiecych. W ramach Programu przeszkolono 700

policjantów z zakresu postępowania z ofiarami gwałtu, a jego

celem było zapewnienie skutecznej pomocy prawnej, medycznej

5 http://www.dzienniklodzki.pl/opinie/984,nfz-i-tak-zaplaci,id,t.html.

228

DOBRE PRAKTYKI

i psychologicznej kobietom oraz poinformowanie ich, gdzie po

taką pomoc mogą się zgłosić i jakie prawa im przysługują. Nie-

stety, mimo starań osób i organizacji zaangażowanych w pro-

jekt, decydenci nie byli i nie są zainteresowani wznowieniem

Programu.

W Polsce oferta pomocy kobietom, które doświadczyły gwał-

tu, jest bardzo uboga w porównaniu z działaniami w innych pań-

stwach Unii Europejskiej. Kobiety po wyjściu z komisariatu czę-

sto są pozostawione same sobie, nie mają wiedzy, gdzie mogą

się udać po darmową pomoc psychologiczną, jakie mają prawa

i jakie wyspecjalizowane organizacje mogą udzielić im wsparcia.

Nieliczne organizacje pozarządowe niosące pomoc kobietom po

gwałcie są zmuszone zmagać się z utrudnieniami biurokratycz-

nymi i finansowymi, ponieważ ich działalność często uznawana

jest za marginalną, podczas gdy według danych Amnesty Inter-

national jedna na pięć kobiet pada w ciągu swojego życia ofiarą

gwałtu lub próby gwałtu (WHO 1997). Liczba kobiet, które z róż-

nych przyczyn nie zgłaszają gwałtu jest trudna do oszacowania,

jednak pewne jest, że jest ich wiele. Naszym obowiązkiem jest

zadanie sobie pytania, dlaczego tak wiele kobiet nigdy nie zgła-

sza gwałtu lub próby gwałtu. Odpowiedź będzie gorzką piguł-

ką, którą musimy przełknąć i wynieść z niej naukę.

229

R apoRt

12

„MAM OGROMNĄ NIEZGODĘ

NA TO, ŻEBY O GWAŁCIE

NIE MÓWIĆ”

Podsumowujące raport wypowiedzi kobiet,

które doświadczyły gwałtu

Opierając się na zgodnym z metodologią feministyczną za-

łożeniu, że ekspertkami w dziedzinie przemocy seksualnej są

osoby, które tej przemocy doświadczyły, zamiast tekstu podsu-

mowującego raport prezentujemy zapis dyskusji, która odbyła

się 16 października 2011 r. w gronie ośmiu kobiet. Zaproszenie

do udziału w dyskusji otrzymały wszystkie kobiety, które opo-

wiedziały nam o swoich doświadczeniach związanych z reakcją

otoczenia na gwałt lub próbę gwałtu, zarówno w ramach badań

Feminoteki, jak i wcześniejszych badań Zofii Nawrockiej. Osta-

tecznie w dyskusji udział wzięły: Barbara, Maria, Olga, Monika,

Katarzyna, Zofia, Alina, Agnieszka Czapczyńska (jako prowadzą-

ca spotkanie). Punktem wyjścia dyskusji były przesłane uczest-

niczkom wyniki badań oraz zamieszczone w publikacji teksty

eksperckie1).

A.C. Chciałybyśmy porozmawiać na trzy tematy. Pierwszym

jest Wasz udział w badaniu, drugim – Wasza ocena raportu

z badań, trzecim – ocena tekstów eksperckich. Na początek

porozmawiamy o badaniach. Jak się odnajdujecie w tym, że

Wasze osobiste doświadczenie przyczynia się do powstania ra-

portu, który będzie czytało wiele osób?

Wśród dyskutowanych tekstów zabrakło tekstu Małgorzaty Łojkowskiej, dołą-

czonego później.

20

WYPOWIEDZI KOBIET, KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU

katarzyna: Czuję się z tym świetnie, bo dla mnie to ma war-

tość terapeutyczną. Gwałt, który przeżyłam, miał miejsce jede-

naście lat temu, więc nie jest już dla mnie źródłem cierpienia.

Natomiast dobrze mi robi świadomość, że mogę pomóc innym

kobietom i – być może – przyczynić się do zmiany świadomości.

Myślę, że bardzo dużo problemów i cierpienia doznawanego

przez kobiety, które doświadczyły gwałtu, bierze się z nieświa-

domości ludzi, z którymi się potem stykają. Z nieświadomości

osób z własnych rodzin, ale przede wszystkim takich ludzi jak

policjanci, lekarze, sędziowie, adwokaci itd. Myślę, że to ważne,

żeby ich edukować, i cieszę się, że mogłam wziąć w tym udział.

maria: Dla mnie też było bardzo ważne i fajne wziąć udział

w tym „badaniu”. Od samego początku rozmów z Zosią o jej pra-

cy magisterskiej miałam poczucie, że muszę się w to włączyć.

Moje doświadczenie z przemocą seksualną nie jest tak ekstre-

malne – doświadczyłam próby gwałtu – i dlatego łatwiej mi

o nim opowiadać niż kobietom, które miały doświadczenia trud-

niejsze. Cieszyłam się, że mogę to zrobić. I też miało to wartość

terapeutyczną – miałam poczucie, że chociaż to, co się zdarzyło,

było okropne i nieprzyjemne, może z tego wyniknąć coś dobre-

go. To było dla mnie ważne. Miałam podobne poczucie, jak wte-

dy, gdy zgłaszałam się na policję, że jeśli nie zgłoszę tego, co się

stało, to co dopiero mówić o osobach, które zostały zgwałcone.

Fajne i ważne dla mnie było też poczucie, że te badania są

robione bardzo uważnie i z dbałością o mnie. Zosia wysyłała za-

pisy, kolejne wersje i w każdym momencie można się było cof-

nąć, żeby sprawdzić, jak to, co mówię, zostało przedstawione.

Czasem bierzesz udział w jakimś badaniu i w ogóle się nie do-

wiadujesz, co się stało z wynikami.

monika: Dobrze, że o tym powiedziałaś, bo dla mnie też

było ważne, że mamy wpływ na to, co się dzieje z naszą relacją.

Ze mną było tak, że z innych powodów się zgodziłam na wy-

wiad z Zosią, inaczej myślałam potem o raporcie Feminoteki,

i teraz też się tu czuję w innej roli. Na rozmowę z Zosią zgodzi-

21

WYPOWIEDZI KOBIET, KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU

R apoRt łam się dlatego, że z jednej strony miałam potrzebę opowiedze-

nia o swoim doświadczeniu po wielu latach, a z drugiej strony

zawsze chętnie biorę udział w badaniach, do których pasuję.

Gdy potem przeczytałam fragment magisterki Zosi, to było dla

mnie niesamowite, że pokazała mi kontekst, którego wcześniej

nie brałam pod uwagę. I nawet nie chodzi mi o to, że – jak po-

wiedziała Katarzyna – jest to jakaś forma edukowania. Zobaczy-

łam, jak bardzo pewne rzeczy w systemie nie funkcjonują, i to

mnie poraziło. I teraz też jestem tu dlatego, że chcę coś zmienić;

chciałabym, żeby ten raport był raportem, który przyczyni się do

zmiany w prawodawstwie, w orzecznictwie, w wykonawstwie

itd. Kolejna sprawa jest taka, że od czerwca robię w jednym

z powiatów badania na temat przemocy w rodzinie. Raport miał

na celu stworzenie sensownego programu przeciwdziałania

przemocy w rodzinie, tak jak to jest przewidziane w ustawie.

Zrobiliśmy bardzo porządne badanie, które pokazywało m.in.

współpracę instytucji w obrębie powiatu w obszarze przeciw-

działania przemocy – z dużym naciskiem na przemoc seksualną,

która jest ogólnie niedoszacowywana, i przemoc wobec dzieci

do trzeciego roku życia, co też jest trudno rozpoznawalne przez

pracowników różnych instytucji. Wyniki były potworne! Przy-

szłam więc tu dzisiaj z takimi emocjami, że gdy padło pierwsze

pytanie, jak czujemy się w tym badaniu, to w pierwszym odru-

chu miałam ochotę powiedzieć, że nie wierzę w żadne raporty,

ponieważ one tylko pokazują, jak jest beznadziejnie, i że jest go-

rzej, niż się wydaje.

BarBara: Tutaj się z Tobą nie zgodzę – owszem, nie jest do-

skonale, ale chcę wierzyć i wierzę, że badanie czemuś służy. Od-

kąd zaczęłam terapię, miałam kontakt z wieloma dziewczynami

po doświadczeniach również karalnych, które są narkomanka-

mi, uszkadzają się, różne mają... głębiej emocjonalnie to przeży-

ły. Więc to, że udało mi się wyjść z tej przeszłości „tylko” z de-

fektami zdrowotnymi pod tytułem serce i jakimiś drobiazgami,

odbieram jako dar od losu. I wykorzystuję to, tak jak mówiłaś

Katarzyno, żeby o tym mówić i pokazać, ile jest do zrobienia. I to

nie jest tak, że jest beznadziejnie i że tak będzie, bo przez wiele

22

WYPOWIEDZI KOBIET, KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU

lat kontaktów z tym tematem, z terapiami, widzę, jak dużo już

się zmieniło. Wierzę w dobry skutek tych działań – po to zresztą

wzięłam udział w tym badaniu. Czuję satysfakcję, że mogę doło-

żyć do niego swoją cegiełkę. Pewnie to brzmi trochę górnolot-

nie, ale budujemy coś, czego jeszcze nie ma. Ale przynajmniej

jest w powijakach. Ja w ogóle jestem za tym, żeby ten temat

gdzieś się pojawiał, dlatego zadałam sobie trochę trudu i przy-

glądałam się temu, jak to wygląda w innych kategoriach. Zo-

baczcie, jak dużo jest miejsc, gdzie mogą przyjść alkoholicy, jaka

jest informacja, jakie jest zaplecze. Jest to coś, co aż mnie dławi

z wściekłości i żalu, bo ja do tej pory nie mogę znaleźć miejsca,

gdzie mogłabym zrealizować rzetelnie swoją terapię. I widzę,

ile jest do zrobienia. I dobrze, że robimy. Co myślę o badaniu,

o moim udziale? Otóż dla mnie jest to forma odreagowania. Ale

raport jest, moim zdaniem, za mało ostry, pewne rzeczy są tam

wypunktowane niedostatecznie. Bo przecież żaden policjant czy

doktor nie przyzna się, że w rzeczywistości źle potraktował ja-

kąś pacjentkę.

zofia: Mam ogromną niezgodę na to, żeby o gwałcie,

o przemocy seksualnej, nie mówić. O innych przestępstwach

czy krzywdach można powiedzieć, np. zostałam okradziona. A o

tym się nie mówi, na tym ciąży wstyd. Dlatego cieszę się, że się

spotykamy tutaj w takim gronie i o tym rozmawiamy; pokazu-

jemy, że są osoby, które chcą mówić. Mam poczucie, że często

się nam zamyka usta, twierdząc, że to my nie chcemy mówić, że

się wstydzimy. A ja nie mam w sobie tego wstydu i nie chcę go

mieć. Chciałabym, żeby była przestrzeń i dla tych, które jeszcze

nie chcą mówić albo w ogóle nie chcą mówić, bo taką podejmu-

ją decyzję, i żeby kobiety miały możliwość mówienia o swoich

doświadczeniach i nie były wtedy nazywane osobami wywroto-

wymi czy histerycznymi. Na jednym z seminariów magisterskich

profesorka Małgorzata Fuszara powiedziała, że gdy na konfe-

rencji w Stanach pada pytanie „a ile z Was, uczestniczek, do-

świadczyło przemocy seksualnej?”, to mnóstwo kobiet od razu

podnosi rękę. W Polsce to jest właściwie niemożliwe: nikomu

nawet nie wpadnie do głowy, żeby takie pytanie zadać otwarcie

2

WYPOWIEDZI KOBIET, KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU

R apoRt i liczyć na to, że ktoś odpowie. Badania, raport i dzisiejsze spot-

kanie są, mam nadzieję, krokiem ku temu, by to się zmieniało.

BarBara: To jest kołtuneria społeczna polegająca na tym, że

jeśli zostałaś zgwałcona, to jest twoja wina, bo prowokowałaś

w jakiś sposób. Już w tym momencie jesteś inna, skażona.

katarzyna: Myślę, że w kulturze temat zgwałcenia jest też

traktowany jako pretekst do żartów. Ktoś, kto został pobity czy

okradziony, nie usłyszy żartów na swój temat, np. jesteś frajerką

czy frajerem, bo dałeś się okraść. Natomiast, niestety, żarty na

temat gwałtów są powszechne. Poza takim środowiskiem, które

jest rzeczywiście świadome i myśli o tym. Niedawno w sytuacji

towarzyskiej miałam okazję wyjaśnić jednemu panu, że gwałt

nie jest formą seksu i że ja sobie nie życzę, żeby opowiadał żar-

ty, które tak gwałt konotują. On był wstrząśnięty, zapanowała

nerwowa wesołość, żeby zagłuszyć moją wielką niezręczność…

I oczywiście kobiety też się włączały, mówiąc: „no, może to taka

przyjemność bez żadnych kosztów ten gwałt”. Mówię: „a jak

dziecko gwałcą, to też jest przyjemność bez żadnych kosztów?

Dlaczego państwo tak mówicie? Ja sobie po prostu nie życzę”.

Takie konotowanie gwałtu jest powszechne. Myślę że to jest

forma przemocy wyjątkowa pod tym względem, bo ktoś, kogo

pobili czy okradli, nie usłyszy takiego żartu.

BarBara: I jak bardzo to obciąża kobiety, które doświadczy-

ły takich zdarzeń. Ten pobity fizycznie ma jakieś obrażenia, ale

minie pół roku i może o tym zapomnieć. Ale ofiary przemocy...

Mogę mówić o tylko sobie: ja do tej pory zmagam się z trauma-

mi z tym związanymi. Obciążenia emocjonalne są potworne.

maria: Mnie się wydaje, że przez to, że o tym się nie mówi,

dużo osób – szczególnie mężczyzn – nie zdaje sobie sprawy, jak

to jest częste. Nie dotyczy to tylko gwałtów, ale w ogóle prze-

mocy seksualnej i strachu przed nią. Mam czasem poczucie, że

to jest taki zamknięty świat kobiet. Że tylko dziewczyny rozu-

mieją, że kiedy idziesz wieczorem po ulicy i ktoś za tobą idzie,

24

WYPOWIEDZI KOBIET, KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU

to nie boisz się niczego – nie boisz się, że cię zabije, nie boisz

się, że cię okradnie, boisz się, że cię zgwałci. To jest jakby jasne

dla wszystkich dziewczyn. Mam poczucie, że my wszystkie żyje-

my w tym lęku. A faceci często w ogóle nie zdają sobie sprawy

z tego, jak bardzo dziewczyny się boją i jak często ten strach się

pojawia. Wierzę w to, co jest napisane w tekście o inicjatywach

mężczyzn przeciw przemocy – że większość mężczyzn to nasi

sojusznicy.

Dla mnie raporty i mówienie o tym jest ważne jeszcze z jed-

nego powodu. Z własnego doświadczenia wiem, że kiedy in-

nym dziewczynom opowiadałam o tym, co mi się przydarzyło,

to właściwie zawsze było tak, że one opowiadały, że im się też

coś takiego przytrafiło; opowiadały o tym, że zostały zgwałcone

albo o innej przemocy seksualnej. To było dla mnie szokujące,

bo nie zdawałam sobie z tego sprawy, jakie to jest częste. I to też

jest ważne dla ofiar, żeby się nie czuły samotne.

Chciałam jeszcze powiedzieć, że to doświadczenie jest po

prostu częste. I mam też taką myśl, nie wiem, czy nie za bardzo

ekstremalną... Mam poczucie, że spisanie naszych historii jest

czymś w rodzaju zapisów opowieści z czasów wojny, że to jest

po prostu ważne świadectwo osób, które przeżyły coś ważnego.

Gdyby nie te badania, to to, co mnie spotkało, nie byłoby nigdzie

zapisane. A tak, jest gdzieś zapisane. Po prostu.

olga: Bardzo się cieszę, że mogę być tutaj dzisiaj, że wcześ-

niej też mogłam oddać swój głos. Od samego początku, od

samego zdarzenia, odczuwałam ogromną potrzebę mówienia

o nim i zauważyłam, że w naszym społeczeństwie ten temat jest

tabuizowany. Wielokrotnie i boleśnie się z tym zjawiskiem kon-

frontowałam, właśnie np. przez żartobliwe uwagi osób, które

sobie zupełnie nie zdawały sprawy, czym jest gwałt. Niestety, do

tej pory spotykam się z takimi postawami. Jest gdzieś we mnie

potrzeba walki o prawdę, czym jest to doświadczenie. Ponadto

cieszę się, że mogę też opowiedzieć o mojej krzywdzie w aspek-

cie instytucjonalnym, tzn. jak przedmiotowo kobiety doświad-

czone traktowane są w ośrodkach pomocowych. Mam nadzieję,

że przyczyni się to do zmiany, które, oczywiście, nie będą szyb-

25

WYPOWIEDZI KOBIET, KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU

R apoRt kie, bo muszą odbyć się na różnych poziomach – i świadomości

społecznej, i działalności samych instytucji.

BarBara: Od razu kojarzy mi się słynne pytanie, czy można

zgwałcić prostytutkę. Jeśli taki tekst wygłasza polityk… To jest

typowy stosunek do takich sytuacji.

monika: Mam jeszcze jedno wrażenie, ale nie wiem, czy ono

nie dotyczy bardziej raportu… I w tekstach i w naszej rozmowie

jest mowa, że stereotyp i zły język jest na zewnątrz… A ja, czyta-

jąc ten raport, uświadomiłam sobie, ile tych stereotypów mam

w sobie. To jest niesamowite, że np. żarty i dowcipy widzimy

od razu, ale ile jest rzeczy, których nie widzimy, my same, my

doświadczone w ten sposób. Nie jesteśmy wolne od tych uprze-

dzeń, zdecydowanie nie, to się nie ucina tak po prostu. Pew-

ne rzeczy postrzegamy jako stereotyp, który należy zwalczać,

a pewnych rzeczy w sobie nie widzimy. Dowcip z prostytutką

i Lepperem to jest coś, co widzimy, co możemy skrytykować. Ale

jak czytałam swoją relację, zobaczyłam, jak bardzo kreuję siebie

jako niewinną dziewicę, dziewczynkę wracającą ciemną ulicą;

jak bardzo staram się pokazać, że byłam niewinna, czysta, że

nie prowokowałam itd. To jest dla mnie przykład, w jaki sposób

postrzegamy siebie jako ofiary, a innych jako sprawców.

BarBara: Ja mam inne doświadczenia. Ja miałam pół roku,

nie prowokowałam, z całą pewnością nie zabiegałam. To się po

prostu stało, ktoś wtedy po prostu złamał moją psychikę. Nie

łączyłam tego i wyszło dopiero wtedy, gdy zaczęłam terapię. Te-

raz dopiero wiem, dlaczego poddałam się bratu, który traktował

mnie jak przedmiot swoich seksualnych doświadczeń, dlaczego

wyszłam za mąż. To ma różne konsekwencje – mówię o kosz-

tach społecznych takich zdarzeń. W wielu przypadkach osoby

pokrzywdzone zakładają nowe rodziny, gdzie hodują kolejne

kalekie osobniki. Ja dopiero teraz wiem, jaki to miało wpływ na

moje dzieci. Bardzo starałam się być dobrą matką, ale nie ustrze-

głam się od pewnych skrzywień. Nawet jeśli kobiety nie zgłoszą

się na terapię, nie będą o tym mówić, będą się starały schować

2

WYPOWIEDZI KOBIET, KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU

to gdzieś tam w sobie, to gdzieś tam zostanie ta zła energia,

której są nośnikami, pójdzie w następne pokolenia.

zofia: Dwie rzeczy wydają mi się bardzo ważne. Pierwsze

dotyczy tego, co powiedziałaś Moniko o potrzebie udowadnia-

nia, że ja naprawdę nie jestem winna. Można podkreślać, że nie

miała miejsca żadna z tych rzeczy, przed którymi przestrzegają

poradniki typu „jak nie zostać zgwałconą”, czyli że kobieta nie

piła alkoholu z obcymi, nie wracała sama do domu, nie wsiadła

do windy z mężczyzną, a mimo to została zgwałcona. I tak znaj-

dzie się jakaś podstawa, by otoczenie uznało, że to kobieta jest

winna, bo np. wyszła za mąż za nieodpowiedniego człowieka.

Z drugiej strony można mówić, że jechałam stopem. I co z tego?

I tak to nie ja jestem winna.

Druga rzecz to ogromne koszty przemocy, o których mówiłaś,

Basiu, w tym np. ponoszone przez ofiarę koszty ekonomiczne:

koszty leczenia, utraconych dni pracy, czy koszty, które ponoszą

bliscy: brak poczucia bezpieczeństwa u dzieci. To nie jest po pro-

stu tak, że ta krzywda dzieje się poszczególnym osobom. Bo nie

dość, że to jest ogromna grupa kobiet, rzesza kobiet, to jeszcze

ma to ogromne skutki dla całego społeczeństwa.

BarBara: Skutki rozprzestrzeniają się w postępie geome-

trycznym, bo moje dzieci też zostały skrzywione przeze mnie

w tym zakresie. I one założą swoje rodziny, które też będą już

troszkę zainfekowane. A ten ciężar zdarzenia jest ładowany na

kobietę, to jest jej odpowiedzialność. Są podwójne standardy

dla mężczyzn i dla kobiet.

zofia: Znajoma ostatnio przytoczyła mi tekst pokazujący

przenoszenie odpowiedzialności na kobiety na przykładzie ana-

logicznej rozmowy policjanta z mężczyzną, któremu ukradziono

portfel. Policjant mówi: „ale nosi pan drogi garnitur przecież,

czyli pokazuje pan, że ma pan pieniądze. No to złodziej widział,

że pan ma pieniądze, sprowokował go pan. A nie daje pan pie-

niędzy na cele charytatywne? Daje pan. No i widzi pan, złodziej

mógł pomyśleć, że jemu też pan chce dać pieniądze”.

27

WYPOWIEDZI KOBIET, KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU

R apoRt [śmiech] Tak, tak właśnie to jest.

A.C. A jak się czujecie z tym, co się nazywa odwróconym

paradygmatem. Paradygmat nieodwrócony to taki, w którym

eksperci w różnych dziedzinach mają wyższą rangę niż osoby,

które doświadczają. W odwróconym paradygmacie te rangi są

wyrównane – Wasz głos jako osób, które doświadczają, jest tu-

taj w centrum. Jak się w tym odnalazłyście, czy to się wydarzy-

ło w tym badaniu?

olga: Dla mnie jest to fantastyczny pomysł, danie miejsca ta-

kiej polifoniczności, wszystkie możemy mówić na równo z eks-

pertami. To jest piękne.

katarzyna: To właściwie dotyczy poniekąd drugiego punk-

tu, ponieważ w raporcie nie został ujęty wymiar sprawiedliwo-

ści, tzn. są tylko rozmowy z policjantami. A ja największą wtórną

traumę przeżyłam w sądzie, w kontaktach z prokuratorami, sę-

dziami, z uzasadnieniem wyroku, w oczekiwaniu, że ja się po-

winnam była zachowywać racjonalnie, natomiast nikt nie miał

takich oczekiwań wobec sprawcy. Miałam wrażenie, że zostałam

przepuszczona przez maszynkę do mięsa: nikt się tam mną nie

interesował, tylko byłam karmą dla machiny, która działa sama

dla siebie; byłam kompletnie nieważna, nikogo nie interesowa-

ło, czego chciałam. Nie miałam potrzeby, żeby sprawca poszedł

do więzienia, żeby się na nim zemścić. Ja tylko chciałam, żeby

to, co zrobił, zostało nazwane po imieniu: jeżeli szantażujesz

kobietę, grozisz jej dzieciom, wymuszasz w ten sposób seks

i kontrolujesz ją, to jest to gwałt i świństwo, jesteś gwałcicielem

i przestępcą. Mnie zależało na tym, żeby to zostało powiedzia-

ne głośno. A nikt się tym nie interesował, nawet moja adwokat-

ka. Byłam karmą, paliwem… W ogóle nie byłam ważna w tym

wszystkim. I to mnie uderzyło, bo dotarło do mnie, że właściwie

wszystkie ofiary przestępstw, które trafiają do sądu, są trakto-

wane w ten sposób. W sądzie jest do przejścia najdłuższa droga.

Chyba jednak łatwiej wyszkolić policjantów, zmienić procedury,

niż zmienić całą filozofię tzw. wymiaru sprawiedliwości, która

28

WYPOWIEDZI KOBIET, KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU

jest po prostu krzywdząca dla ofiar. Tak więc tutaj, w tym ba-

daniu, odwrócenie ról jest ważne. Przywrócenie tego tak, jak to

powinno wyglądać.

monika: Chcę jeszcze wrócić do tego, co powiedziałaś Ma-

rio, że nie wiedziałaś, że tych kobiet jest tak dużo. I to też wyda-

je mi się świetne w tym raporcie, że jednocześnie mamy wagę

jednostkowego doświadczenia, naszego doświadczenia, a z

drugiej strony widzimy, ile jest takich kobiet, ile jest takich przy-

padków, ile jest takich krzywd. Chciałabym, żeby w tym raporcie

było zlinkowanie indywidualnego doświadczenia i tych danych

ilościowych i innych, bo to mi się wydaje siłą tego ujęcia, że mo-

żemy mówić z różnych stron o tym samym.

maria: Dla mnie to jest fajne i ważne, że się wypowiadamy,

ale mam też poczucie, że często eksperci mają inną wiedzę, a my

mamy inną. Wierzę w to, że dzięki połączeniu tych dwóch sił

można najlepiej opisać te rzeczy, które się dzieją i z nami, i na

poziomie społecznym.

zofia: W kontekście tego raportu ważne jest dla mnie to, że

w momencie, w którym to my komentujemy raport, nasz głos

nie jest zapośredniczony. Kropką nad „i” jest nasz głos, który

zostanie zapisany i zamieszczony w takiej formie, że nie będzie

przetrawiony przez jakąś tam instancję. Ale zgadzam się z tym,

że to jest ważne, by to był wielogłos z różnych stron, z różnych

perspektyw, że to ma siłę rażenia.

A.C.: Wydaje się, że następnym krokiem jest porozmawianie

o raporcie. Czy coś Was zaskoczyło? Czy jest coś, z czym się zga-

dzacie, nie zgadzacie? Jaka jest Wasza reakcja, Wasz odbiór?

olga: Dla mnie niesamowite było to, że czytając ten raport,

czytałam i odtwarzałam moje osobiste historie na nowo. Było to

takie zatrważające uczucie, że te sytuacje – jeśli chodzi o podej-

ście instytucjonalne do ofiar gwałtów – wyglądają niemal wszę-

dzie tak samo. To jest zbiorowe doświadczenie.

29

WYPOWIEDZI KOBIET, KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU

R apoRt BarBara: Ja miałam poczucie takiego zwyrodniałego tworu

instytucji, które przecież zostały powołane po to, by pomagać.

Taki zgrzyt, że to się w ogóle dzieje, że te instytucje, te sądy...

Niestety, potwierdzam to. Mam wiedzę od dziewczyn, z którymi

się kontaktuję, których nie ma w tym raporcie. Wiem od nich,

jak bardzo to jest bolesne... Nawet nie da się tego nazwać. Wra-

cając do raportu, spojrzałam na to od drugiej strony. Cieszę się,

oczywiście, że on powstaje. Natomiast poszłam dalej i zaczęłam

zastanawiać się, skąd w nas takie przyzwolenie. Pokażcie mi pis-

mo dla młodych ludzi – jest tylko „Świerszczyk” – które uczą

szacunku. Wszędzie jest „zakochałam się” albo „chcę dziewczy-

ny” – to erotyzacja pism młodzieżowych. Nie wiem, czy ja na

to zbyt ostro nie patrzę. Pamiętam sytuację, która mnie koszto-

wała kupę zdrowia, kiedy ta dwunastoletnia dziewczynka przez

chłopców w klasie popełniła samobójstwo. Pamiętam, że ojciec

jakiegoś chłopaka powiedział wtedy: „oj tam, wymacali dziew-

czynę”. Powinniśmy popracować nad zmianą świadomości spo-

łeczeństwa, że to są rzeczy, których robić nie wolno.

zofia: No właśnie: dlaczego dochodzi do przemocy i dla-

czego przemoc jest akceptowana? Zupełnie brakuje działań na

wczesnym etapie edukacyjnym.

katarzyna: Ja mam dzieci w tym wieku. Córka jest w liceum,

syn w gimnazjum. I to, co słyszę od dzieci i od nauczycieli, prze-

raża mnie. Po prostu szykuje się kolejne pokolenie, w którym

nic się nie zmieni. Bo z jednej strony syn zaczął teraz chodzić

na wychowanie do życia w rodzinie i na szczęście jest tam sen-

sowny nauczyciel, który zaczął w ogóle poruszać takie tematy,

dyskutować o takich sytuacjach. I wychodzi, że wszystkie dzieci

– i chłopcy, i dziewczynki, oceniają dziewczynkę, która została

zaatakowana seksualnie albo wykorzystana, bo się upiła na im-

prezie, jako dziwkę. I właściwie mój syn był jedynym dzieckiem

w całej klasie, które zaoponowało i próbowało skierować uwagę

na sprawców, a nie na ofiarę. A z drugiej strony jest np. wielka ak-

cja w tych gimnazjach: wiadomo, dziewczynki się malują, ekspe-

240

WYPOWIEDZI KOBIET, KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU

rymentują, noszą takie sukienki, inne sukienki, i są bardzo mocno

kontrolowane, odsyłane do łazienki, żeby zmyły makijaż przed

lekcją. Wszystkie dzieci się uczy, że dziewczynki mają się kontro-

lować, mają być poddane dyscyplinie, natomiast nie ma żadnej

takiej dyscypliny w stosunku do chłopców, którzy się nie myją,

mają brudne nogi i śmierdzą. Ich nikt nie wyśle do łazienki.

[śmiech]

zofia: Wracając do raportu. Dla mnie jest strasznie smutne

to, że kolejne raporty – których i tak jest mało – pokazują znowu

to samo: że tych procedur nie ma, że żadne normy nie obowiązu-

ją ani policji, ani lekarzy, ani innych instytucji. To jest jakaś wol-

na amerykanka czy, jak napisała Beata Zadumińska, „aktywność

szeryfa”. Policjant jawi się jako osoba, która po prostu podejmie

decyzję w zależności od swojego widzimisię, a na czym bazuje,

to jest kolejne pytanie. Czyli kwestia tego, jak oni są szkoleni.

Odczuwam ogromny dysonans, czytając kolejny raport, widząc

ten brak procedur i słuchając tego, co mówią przedstawiciele

instytucji publicznie, np. pełnomocniczka Radziszewska mówią-

ca, że tutaj, o proszę, procedura została opracowana. Cały czas

energia nie idzie na to, żeby reformować ten system, tylko żeby

mówić, że jest dobrze. Raport pokazujący, że norm nie ma, że

procedur nie ma, nie współgra z tym, co rząd mówi oficjalnie.

katarzyna: Ja z kolei miałam takie wrażenie, które zresztą

odnoszę bez przerwy w Polsce, że tu nos jest dla tabakiery. To

znaczy, że te wszystkie tabakiery są tak niezmiernie ważne; że ci

wszyscy policjanci, lekarze, traktują kobiety, jakby one były kimś,

kto przeszkadza, kogo trzeba kontrolować, pozbyć się, z kim nie

wolno się liczyć, bo one będą przeszkadzać w procedurze. Nikt

z tych ludzi, może poza organizacjami pozarządowymi, nie ma

takiego poczucia, że oni za to dostają pieniądze i to jest ich pra-

ca, żeby te kobiety obsłużyć, bo to o nie, o te kobiety chodzi. I że

oni mają pracę dlatego, że te kobiety potrzebują pomocy i to

one są ważne, a nie ci wszyscy tam policjanci, lekarze i tak dalej.

Potworna arogancja tych ludzi... To jest po prostu postawione

241

WYPOWIEDZI KOBIET, KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU

R apoRt na głowie. I oczywiście mnie to złości i czuję bezsilność, bo to

nie dotyczy tylko tego miejsca, ale w ogóle takie jest myślenie

społeczne.

zofia: Mam też pozytywne wrażenie z raportu, a zwłaszcza

z wywiadów z policjantką, lekarką i pracownikiem organiza-

cji, które w ramach tych badań przeprowadzałam, że są w tym

systemie osoby, które tematem przemocy seksualnej szczerze

się interesują i wyrażają chęć współpracy, chęć brania udziału

w szkoleniach. I mam poczcie, że to są osoby na tyle nisko, że

z ich strony nie jest to tylko taka fasadowa zwyczajowa deklara-

cja zainteresowania problemem, bo nie mają po co takiej iluzji

tworzyć. Tylko, niestety, bez nakazu z góry niewiele mogą zro-

bić. Może trzeba wyłapywać gdzieś te osoby i próbować z nimi

tworzyć taki dobry system i pokazywać innym, że można.

maria: Miałam podobne wrażenie, jak byłam na policji

i składałam zeznania. Z bardzo dużą liczbą osób tam rozmawia-

łam. Te osoby były różne: były takie, po których było widać, że

nawet się nie starają, żeby mi ułatwić to wszystko, ale były też

osoby, po których widać było, że jakoś im na tym zależy. Takie

miałam poczucie. Były też takie osoby, po których było widać,

że są zaangażowane i chciałyby pomóc, ale kompletnie nie

umieją i właśnie jeszcze bardziej szkodzą przez swoją nieuwa-

gę i komentarze, nawet niestereotypowe. Wydawało mi się, że

zachowanie policjantek, z którymi miałam kontakt wynika z ich

własnego lęku. Miałam taką sytuację, że policjantka zaczęła mi

opowiadać o innych zdarzeniach tego typu. Teraz myślę, że mo-

gło się to wiązać z jakimś brakiem wsparcia, że dla niej to pew-

nie jest trudne mieć kontakt z ofiarami przemocy seksualnej, bo

oni nie umieją tego robić, nie ma możliwości porozmawiania

o tym, co dla niej jest trudne w pracy, traumatyczne. Też nie

mam poczucia, że to jest takie kompletnie beznadziejne, że oni

wszyscy to mają gdzieś, że im wszystkim nie zależy.

A.C.: Ale macie poczucie, że te wszystkie perspektywy wi-

dać w raporcie?

242

WYPOWIEDZI KOBIET, KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU

BarBara: Tak. Ale ja za mało przeczytałam o doborze psy-

choterapeutów. Z tym mam do tej pory potężny problem. Teo-

retycznie są przychodnie, ale mam dużo zastrzeżeń wobec spo-

sobu prowadzenia – pacjentka powinna się czuć jak pacjentka,

a nie jak mięso armatnie. Być może powstanie kolejny raport

i wtedy oczekiwałabym, żeby było w nim więcej o poradniach.

Bo jak już jest poradnia terapeutyczna, to niech już będzie rze-

telna. Tutaj jest potężna dziura. Ja tego doświadczam.

zofia: Teraz zdałam sobie sprawę, że w raporcie brakuje

tekstu na temat tego, jaka pomoc psychologiczna jest dostępna,

a jaka mogłaby być. Nie chodzi tylko o to, żeby była jakaś po-

moc psychologiczna, ale też o to, żeby ona była dobra. Bo prze-

moc seksualna to nie jest problem, który zachodzi między mną

a jakimś tam sprawcą, to nie jest mój osobisty problem. Przez

swoją skalę, koszty dla społeczeństwa, i fakt, że jest wynikiem

zaniechań ze strony państwa, jest to po prostu problem politycz-

ny, w rozumieniu nie walki o władzę parlamentarną, lecz ukła-

du sił. I oczekiwałabym, że psycholożka czy psycholog będą to

uwzględniać, a nie indywidualizować problem, zamykać w czte-

rech ścianach mojego kontaktu z terapeutą czy terapeutką. To

chciałabym zobaczyć szerzej opracowane w jakimś tekście. A w

tym momencie możemy się tylko odwołać do innych publikacji

czy praktyki np. Towarzystwa Interwencji Kryzysowej.

katarzyna: Ja z kolei pod wpływem rozmów z pracowni-

kami tzw. wymiaru sprawiedliwości mam wrażenie, że to jest

ogromna czarna dziura. Na kongresach kobiet, na panelach

poświęconych przemocy wobec kobiet nigdy nie ma nikogo

z wymiaru sprawiedliwości. Przychodzą policjantki, przychodzą

organizacje pozarządowe, przychodzi mnóstwo ludzi zaintereso-

wanych – to są panele, na które przychodzi najwięcej ludzi – ale

nigdy nie ma tam nikogo z wymiaru sprawiedliwości. Sędziowie

i prokuratorzy są niedouczeni, panuje wśród nich ciemnota; ci

ludzie nie wiedzą i nie chcą wiedzieć, jak zachowuje się psychi-

ka człowieka, który jest poddawany przemocy, jakie skutki ma

24

WYPOWIEDZI KOBIET, KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU

R apoRt przemoc długotrwała. Pisanie w uzasadnieniu wyroku, że ofiara

zachowywała się nieracjonalnie? Oczekiwanie, by zachowywała

się racjonalnie, gdy jest ofiarą przemocy? Wypytywanie, czy aby

na pewno bardzo jasno i wyraźnie werbalnie wyraziła swoją nie-

zgodę? Może powinna na piśmie, po prostu? To jest czarna dziu-

ra, trzeba się tym zająć. Tego mi brakowało w raporcie z badań.

BarBara: Moja koleżanka ma męża policjanta, który ją gwał-

cił. Rozwód został orzeczony za obopólną winą. Jej wina pole-

gała na tym, że była zbyt uległa wobec męża. Przecież to jest

chore.

zofia: Albo ten ostatni wyrok sądu kieleckiego, gdzie sędzia

uznał, że gwałt nie był zgwałceniem, tylko wykorzystaniem bez-

radności, bo ofiara nie była w stanie powiedzieć „nie”. Co jest

oczywiście łagodniej karane i nie ma tego ciężaru, o którym mó-

wiła Katarzyna – gwałt nie jest nazwany po imieniu.

alina: W raporcie będzie też tekst Małgorzaty Łojkowskiej

omawiający orzecznictwo sądowe, niestety zostanie dołączony

już po naszej dyskusji.

[przerwa]

katarzyna: Ciekawe jest to, że w przypadku gwałtu męż-

czyźni zwykle empatyzują ze sprawcą, nie z ofiarą. Może da

się to odwrócić, pokazując w filmach, w książkach, w telewizji

więcej mężczyzn w roli ofiar, więcej gwałtów na mężczyznach,

ale popełnianych też przez mężczyzn oczywiście, bo nie chodzi

o zakłamywanie rzeczywistości. Mieliby wtedy szansę postawić

się w tej sytuacji, odczuć ten strach. To jest problem współczu-

cia, moim zdaniem, mężczyźni po prostu nie biorą pod uwagę

pewnych rzeczy przez to, że nie są w stanie się zidentyfikować

z ofiarą.

zofia: Jakoś mi się podoba pomysł stawiania mężczyzn w ro-

li ofiar po to, by wzbudzać w nich możliwość empatyzowania

244

WYPOWIEDZI KOBIET, KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU

z ofiarami, ale mam też potrzebę adekwatnego przedstawiania

rzeczywistości, a w niej to kobiety są głównie ofiarami przemo-

cy ze strony mężczyzn.

katarzyna: Jest takie niebezpieczeństwo, jak to miało miej-

sce w komisji sejmowej, gdzie pani przewodnicząca mówiła,

że przemoc domowa dotyka tylu tysięcy mężczyzn, tylu tysię-

cy dzieci, a reszta ofiar to są kobiety. Ta „reszta” to 80 procent.

Czyli odwraca się kompletnie. Zawsze jak tylko zacznie się jakieś

równościowe działanie, koncentrujące się na krzywdzie kobiet,

to pojawia się głos, że „mężczyźni też są krzywdzeni w ten spo-

sób”. Domagają się uwagi i wychodzi na to, że właściwie jest

pół na pół.

maria: À propos tego, że pracownicy instytucji nie zdają so-

bie sprawy czym jest gwałt, że np. to też jest gwałt, kiedy kobie-

ta jest pijana, albo gdy nie krzyczała, nie zwerbalizowała sprze-

ciwu. Myślę, że jest tak, jak mówiłaś Moniko, że te stereotypy są

w nas, że wiele kobiet nie zdaje sobie sprawy, co właściwie się

stało i dopiero po jakimś czasie dochodzi do nich, że były zgwał-

cone. Jest całkiem sporo takich dziewczyn. To dotyczy zwłaszcza

przemocy seksualnej. Sama miałam takie sytuacje, że dopiero

po czasie doszło do mnie, że naruszono moje granice. A zwłasz-

cza w przypadku gwałtu ważny jest czas tuż po, bo dużo działań

jeszcze można podjąć.

monika: A ja jeszcze o chłopcach, o uwzględnianiu męż-

czyzn, chłopców – ofiar. Jak robiłam ostatnio ten raport [o prze-

ciwdziałaniu przemocy w rodzinie], to wychodziło, że stereoty-

powo ofiarą jest kobieta i możliwość zyskania pomocy jest dużo

większa, gdy ofiarą jest kobieta, niż gdy ofiarą jest mężczyzna.

Moja mama jest dyrektorką gimnazjum i widzę problem prze-

mocy seksualnej w szkołach, także przemocy wobec chłopców

– zwłaszcza wobec chłopców, którzy są mniejsi, nie uprawiają

sportów. Dziewczyny są fizycznie lepiej rozwinięte, psychicz-

nie, społecznie i są sytuacje, w których dochodzi do przemocy

245

WYPOWIEDZI KOBIET, KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU

R apoRt seksualnej. Zgadzam się, że to jest marginalne, ale to też jest

rzeczywiste.

zofia: Nie chciałam powiedzieć, że to jest nierzeczywiste,

ale że to jest inny problem, a w tym momencie zajmujemy się

tym problemem, w którym ofiarami są kobiety.

katarzyna: Myślę, że ciągle panuje przekonanie, że płeć

nie odgrywa roli. Myślę, że drogą do zapewnienia pomocy rów-

nież mężczyznom, którzy doświadczają przemocy, jest najpierw

zauważenie, że płeć odgrywa bardzo ważną rolę. Znacznie po-

wszechniejsza jest przemoc, szczególnie seksualna, skierowana

przeciwko kobietom, przemoc w rodzinie, to kobiety stanowią

większość ofiar, i dlatego zajmujemy się tym na początku.

zofia: Myślę że ważne jest też to, by obiektyw skierować

nie na ofiary, tylko na sprawców i podkreślać, że sprawcami są

mężczyźni, nie kobiety. Zwróciłam uwagę na dwa z tekstów za-

mieszczonych w publikacji. Pierwszy z nich – co mi się skojarzyło

z tym, co mówiła Maria o samoobronie i znajomości własnych

granic – to tekst o dobrych praktykach, gdzie opisane są kursy

WenDo. Od traumatycznego opowiadania o doświadczeniach

przemocy, ale też terapeutycznego, bo wiele rzeczy otwierające-

go, przechodzi się do momentu wzmocnienia. To są kursy, które

– moim zdaniem – powinny być w programie szkolnym prowa-

dzone dla dziewczynek od najmłodszych lat i regularnie powta-

rzane. To mi się wydaje oczywiste. A drugi tekst, który wydał

mi się ważny, to tekst o inicjatywach mężczyzn wobec przemo-

cy i to, co Jacek Fenderson napisał na początku – że mężczyźni

są i częścią problemu, i rozwiązaniem, bo to oni są sprawcami

przemocy, to na nich musi być skupiona uwaga, żeby w ogóle

dokonała się jakaś zmiana. Już nie na kobietach, nie na ofiarach.

Gdy mówimy: „przemoc seksualna wobec kobiet”, jest w tym

kobieta, a nie ma mężczyzny. Nie mówimy: „przemoc seksual-

na mężczyzn wobec kobiet”. Jest tylko ofiara, ona jest zarażona

przemocą, nie wiadomo, jak to się stało, a sprawca pozostaje

24

WYPOWIEDZI KOBIET, KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU

niewidoczny. Dlatego ten tekst dotyczący inicjatyw mężczyzn,

przez samych mężczyzn podejmowanych, był dla mnie ważny.

maria: Mnie się też bardzo podoba WenDo. Po pierwsze

poczucie siły, które daje. Ale też to, że zajmuje się tym, jak nie

dopuścić do przekroczenia granic. Tego brakuje w zwykłych kur-

sach samoobrony, to jest inna jakość.

A.C.: Jak Wam się czytało teksty eksperckie. Jakie są w Was

reakcje, uwagi?

BarBara: Trochę sucho było. Brakowało mi wypunktowania,

podkreślenia skutków psychologicznych tego typu przemocy.

Przemoc seksualna ma szczególne konsekwencje – poczucie

bezpieczeństwa jest zupełnie złamane, świadomość prawa do

czegokolwiek. Twoje prawa zostały złamane, zdeptane, twoja

intymność. Poza tym jesteśmy krajem z wysokim wskaźnikiem

katolicyzmu, Kościół ponoć bierze udział w naszym życiu spo-

łecznym. Dlaczego w kościele nie zdarzyło mi się usłyszeć nic

o przemocy, dlaczego przywódca duchowy w mojej, załóżmy,

wsi nie mówi: „słuchajcie mężczyźni, tak nie należy robić”? Bra-

kowało mi więc rozszerzenia wątku psychologicznego i brako-

wało mi poruszenia tematu roli Kościoła w przeciwdziałaniu

przemocy.

maria: Dla mnie najciekawszy był ten tekst o mężczyznach,

zrobił na mnie największe wrażenie. Miałam momenty zmęcze-

nia statystykami, ale one też są potrzebne. Moją uwagę zwróci-

ła również informacja, że w Polsce przeciętna kara za gwałt ze

szczególnym okrucieństwem wynosi trzy lata, a na Zachodzie to

jest osiem lat. Szokująca jest ta różnica.

BarBara: Pamiętacie tę sprawę sprzed czterech lat: student

z Polski zgwałcił kobietę w Wielkiej Brytanii i dostał karę zgod-

ną z tamtejszym kodeksem karnym – dwadzieścia kilka lat. Wte-

dy były starania, żeby ten proces przenieść do Polski, żeby nie

groziła mu tak wysoka kara.

247

WYPOWIEDZI KOBIET, KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU

R apoRt olga: Dla mnie oburzający był medialny dyskurs na ten temat.

katarzyna: Biją naszych.

olga: Tak, naród wstawiał się za oprawcą.

zofia: Agnieszka Kaim pisała o tym w swoim tekście o me-

diach, który też był dla mnie super ciekawy, że media kształtują

sposób myślenia o przemocy seksualnej i wzmacniają przyzwo-

lenie na przemoc seksualną. I nie chodzi tylko o to, że ten prze-

kaz trafia do ogółu, do osób, które nie doświadczyły przemocy

seksualnej, ale też o to, że ten przekaz trafia do osób, które tego

doświadczyły, których jest masa. Dla mnie osobiście słuchanie

takich trywializujących czy stających po stronie sprawców donie-

sień to są kolejne i kolejne uderzenia.

BarBara: To jest jak naplucie w twarz.

olga: Podobna sprawa z Romanem Polańskim, identycz-

ny dyskurs. Ludzie kultury i nauki wypowiadali takie stwier-

dzenia, że wyjątkowy człowiek powinien być wyjątkowo trak-

towany. Żałuję, że ten tekst opiera się tylko na „Wyborczej”

i „Rzeczypospolitej”, można by rozszerzyć tę perspektywę. Na

studiach pisałam o uprzedmiotowieniu kobiet w reklamach.

Wcześniej nie zdawałam sobie sprawy jako widz, obserwator, na

jaką skalę to jest symboliczna przemoc wobec kobiet, i te wzorce

są powielane, i trafiają na grunt społeczny.

monika: Dzięki temu zawężeniu tekst jest syntetyczny. Ja

mam dużo uwag, skupiających się na tekście Agnieszki i tek-

ście o skali przemocy. Chciałam zacząć od tego, że widziałam

w ubiegłym tygodniu film Droga na drugą stronę. Słyszałyście

o nim? To jest film o obywatelu Rumunii, który parę lat temu

umarł w areszcie śledczym w Krakowie; film polsko-rumuński,

na który poszłam przypadkiem i który niesamowicie mi się wpi-

sał w ten raport. Ważne jest to, o czym mówiłam wcześniej, czyli

248

WYPOWIEDZI KOBIET, KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU

jednostkowe świadectwo, bo to przemawia, jeśli na przykładzie

konkretnej osoby pokażemy, jak działa system. Inaczej mamy

tabelki i co z tego? Ważne wydaje mi się więc, żeby te świade-

ctwa, które są i w tekście, i w raporcie, nie były tylko ilustra-

cjami, tekstami w ramce, które mamy przeczytać i zrobić „och!”,

tylko żeby z nich coś wynikało. Polecam ten film, angielski tytuł

brzmi Crulic jak nazwisko bohatera. W którymś momencie się

zorientowałam, że to nie jest fikcja – na początku myślałam, że

bajkę oglądam, bo to jest animowane. Niesamowite.

Przechodzę do uwag, które koncentrują się wokół stereo-

typów. Na końcu któregoś tekstu pojawia się stwierdzenie,

że nie mówimy o sprawcach. Były wymieniane różne stereo-

typy, a najważniejsze dla mnie okazało się to, że nie mówimy

o sprawcach, że cały czas mówi się o kobietach, o ofiarach, to na

nie kieruje się i edukację, i pomoc, i wszystko. W ogóle się nie

mówi o sprawcach, nie od tej strony patrzymy. Zabrakło mi też

opisania stereotypów w reakcjach ofiary, np. dlaczego pojawia

się ten wstyd. Zabrakło mi chociażby akapitu na ten temat. Bo to

też jest stereotyp, a miałam wrażenie, że w tekście są one tylko

po jednej stronie – po stronie sprawców, po stronie tych, którzy

pomagają, nie po stronie ofiar.

monika: Chyba w tym tekście Płatek też jest taki dłuższy

fragment o tym, że policjanci wiedzą, że sądy wiedzą – a ja teraz

wiem, że oni nie wiedzą. Więc mam niezgodę na takie sformu-

łowanie: wolałabym przeczytać, że policja jest uczona, a nie, że

policja wie.

olga: Mnie też się podobał tekst Zosi, która sprawdziła, co

się dzieje z działalnością Platformy Przeciw Przemocy. I tam się

nic nie dzieje. To jest ważne, byśmy sobie zdawali sprawę, w ja-

kim państwie żyjemy i co politycy z tym robią.

Zofia: Może spróbujemy na koniec stworzyć na szybko listę

postulatów, wypunktować jeszcze raz co jest dla nas ważne?

249

WYPOWIEDZI KOBIET, KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU

R apoRt katarzyna: Ja mam jeden postulat edukacyjny. Przede

wszystkim sprawy dotyczące przemocy seksualnej, przemocy

w rodzinie, powinny być przedmiotem szkoleń ludzi, którzy pra-

cują w wymiarze sprawiedliwości, w policji, lekarzy. To po pro-

stu powinien być obowiązkowy przedmiot. Nie może być tak, że

ci ludzie oceniają kobiety, które wracają do prześladowcy, jako

głupie, albo nie mają zielonego pojęcia, na czym polega prze-

moc seksualna i o co w niej chodzi. Oni prostu muszą się tego

nauczyć i to zaliczyć już w czasie studiów. A dla tych, którzy się

nie załapali, powinny być szkolenia. Bo ludziom brakuje wiedzy.

Abstrahując od woli, jakichś tam uprzedzeń, po prostu oni nie

mają wiedzy.

monika: Ja mam też potrzebę domknięcia tego działania

szkoleniowego, czyli superwizję tych pracowników, którzy sty-

kają się z przemocą, oraz działania przeciwdziałające wypale-

niu zawodowemu. Bo są pracownicy, którzy mają wolę, czasem

mają też wiedzę, ale zderzają się na przykład z poziomem pro-

kuratury i nie podejmują żadnego działania, bo kiedyś coś zro-

bili, ale okazało się, że długa procedura, żmudna, zakończyła

się niczym. To mi się wydaje bardzo ważne, że są ludzie, którzy

wiedzą, mają dużą wolę, ale to się rozbija o to, że są za nisko.

BarBara: Ja podeprę Cię, Moniko, ale poszłabym dalej. Cho-

dzi mi o to, żeby osoby, które korzystają z pomocy, miały możli-

wość jej oceny. Niech będzie tak, żeby po skorzystaniu z pomo-

cy, tzn. z pracy osoby z instytucji, terapeuty czy pana sędziego,

kobieta mogła ocenić otrzymaną pomoc, jej skuteczność.

katarzyna: Rzecznik praw pokrzywdzonych. Mną też

wstrząsnęło to, czego się dowiedziałam z raportu, że kobiety,

które się zgłaszają do lekarza, są odsyłane na policję, żeby otrzy-

mać papierek na obdukcję. To jest kompletne zaburzenie tego,

co ważne – najważniejszy jest psychiczny komfort tej kobiety,

jej bezpieczeństwo, zdrowie. Procedura powinna móc zacząć

się w każdym miejscu. Nie może być tak, że ktoś kogoś odsyła.

250

WYPOWIEDZI KOBIET, KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU

W momencie, w którym kobieta zgłasza, obojętnie komu, zgwał-

cenie, ta osoba ma zacząć procedurę i przeprowadzić wszystkie

czynności. A papierkowe sprawy można załatwiać bez udziału

osoby pokrzywdzonej.

zofia: Czyli i w przypadku szkoleń, i w przypadku procedury,

chodzi o realizację istniejących praw. Bo to prawo istnieje, tylko

nie jest realizowane.

monika: Ale to jest też kwestia stanowienia prawa. Prze-

praszam, że znowu podam ten przykład, ale mam to na świeżo.

Zgodnie ze zmianą ustawy o przemocy w rodzinie teraz więcej

instytucji będzie mogło zakładać Niebieską Kartę, ale zniesio-

ny został obowiązek jej zakładania. Czyli więcej instytucji może,

ale chyba żadna nie musi, z wyjątkiem policji. I może być taka

sytuacja, że tych Kart będzie mniej zakładanych, bo instytucja,

która się spotka w przemocą w rodzinie uzna, że to rola policji,

sądu czy czegoś. Drugi przykład jest taki, że w tych naszych ba-

daniach bywało często tak, że kobieta zgłaszała się do lekarza,

żeby wykonał obdukcję, a lekarz odmawiał wykonania obdukcji.

Potrzebne było zaświadczenie z policji, żeby zmusić lekarza. Zła

jest taka samodzielność pracownika instytucji, który sam podej-

muje decyzję, czy powinien podjąć działania, czy nie.

I jeszcze jedna refleksja związana z filmem Crulic. Po filmie

było spotkanie z producentem kreatywnym, który jest prawni-

kiem i robił do tego research prawniczy. Powiedział, że oni pre-

zentują w filmie prawdziwe dokumenty z tego śledztwa, usunęli

tylko jedno nazwisko. Wszystkie inne osoby wiedzą, że wystę-

pują w tych dokumentach z imienia i nazwiska. W filmie specjal-

nie nie wskazali żadnego winnego, tylko wskazali, też w tekście

z offu, osoby, które miały szansę na reakcję, ale tego nie zrobiły.

Powiedział, że polskie prawo jest na tym odcinku tak skonstru-

owane, że wiele osób mogło na którymś etapie zareagować, ale

nie miało takiego obowiązku. Asesor może, ale nie musi, lekarz

może, ale nie musi, pracownik służby więziennej może, ale nie

musi. I cztery miesiące człowiek głodował, mimo że opiekowały

się nim cztery służby.

251

WYPOWIEDZI KOBIET, KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU

R apoRt zofia: Z lekarzami i obdukcjami jest tak, że w momencie,

w którym lekarz sporządza obdukcję, staje się świadkiem

w sprawie, będzie musiał chodzić na rozprawy i tak dalej, za co

nie dostaje wynagrodzenia. Dlatego odmawiają wykonywania

obdukcji. Więc lekarze powinni mieć po pierwsze obowiązek,

po drugie wynagrodzenie za poświęcony czas.

Wśród postulatów ważne jest dla mnie: po pierwsze – pod-

jęcie przez państwo aktywności na polu przeciwdziałania prze-

mocy, zanim się wydarzy, a po drugie – skierowanie uwagi na

sprawców. Czyli chodzi o mi o programy resocjalizacyjne dla

sprawców i antyprzemocowe programy edukacyjne w szkołach,

to jest – moim zdaniem – konieczność absolutna.

maria: Gdybym miała do tej listy dopisać swoje punkty, to

byłoby WenDo w szkołach dla wszystkich dziewczyn oraz to, co

było w tekście o mężczyznach, czyli działania, które mają na celu

włączenie mężczyzn w koalicję przeciw przemocy seksualnej.

zofia: Dla mnie jest ważne, żeby te działania włączające,

które jakoś tam są podejmowane, były inicjowane rzeczywiście

przez mężczyzn adresujących działania do innych mężczyzn,

i żeby nie były fasadowe. Takim działaniem nie jest sytuacja,

w której Radziszewska w ramach swojej kampanii Białej Wstążki

nagradza znanych mężczyzn, prezentujących wzorcowy model

męskości oparty na sile, tylko dlatego, że przed kamerą powie-

dzieli, że są przeciw przemocy, a poza tym z przeciwdziałaniem

przemocy nie mają nic wspólnego. Bo np. nagrodzony Liroy

nagrywa piosenki, w których kobieta śpiewa: „lubię kiedy bije

mnie po dupie”. Mam dystans do takich działań, oczekuję od

samych mężczyzn zaangażowania i inicjatywy. A do mężczyzn

kierowałabym raczej nie propozycję przypięcia białej wstążki –

niech sami z siebie przypinają, lecz działania edukacyjne: „sorry,

przykro mi, ale jesteś potencjalnym sprawcą przemocy”.

maria: Dla mnie ważne jest uświadamianie tego, jak częsta

jest ta przemoc i jak dużo kobiet jest ofiarami, bo mam wraże-

252

WYPOWIEDZI KOBIET, KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU

nie, że faceci nie zdają sobie sprawy. Wierzę, że jak się dowie-

dzą, to tłumnie ruszą.

BarBara: Byłabym ostrożna [śmiech].

olga: Dla mnie ważna jest współpraca między lekarzami,

policją i jasne procedury, które powinny być wykonywane. Np.

dzięki któremuś z tekstów, chyba dzięki tekstowi o Platformie,

dowiedziałam się o istnieniu na świecie pakietów do zbierania

materiałów, o czym wcześniej nie miałam bladego pojęcia.

katarzyna: Była propozycja wprowadzenia ich w Polsce.

Były pakiety, był sponsor, tylko ówczesny minister zdrowia się

nie zgodził, ponieważ te pakiety zawierały pigułkę „dzień po”.

Radziszewska zapowiedziała, że będą te pakiety, i nadal zapo-

wiada, już od roku nie ustaje w tym zapowiadaniu. Ale to jest

bardzo ważne, to co powiedziałaś o procedurach. Bo to, że w ra-

porcie są opisani ludzie, którym zależy, którzy się starają, którzy

mają pozytywne nastawienie... sam fakt, że od nastawienia tych

ludzi, od tego czy oni są przyzwoici, czy nieprzyzwoici, od tego,

co oni mają w głowie, zależy to, jak oni potraktują te kobiety,

świadczy o tym, że w Polsce jest źle. Dlatego nie jest ważne, kim

ten człowiek jest, co on ma w głowie, jakie ma poglądy, bo on

po prostu ma mieć taką procedurę, że jak przyjdzie do niego

kobieta, to on ją potraktuje w odpowiedni sposób. Od tego są

procedury, żebyśmy my nie były zdane na łaskę tego, na kogo

trafimy. Nie może tak być. To muszą być procedury, które będą

bardzo szczegółowe i po prostu punkt po punkcie ci ludzie będą

wiedzieli, co mają zrobić.

BarBara: Ja w podsumowaniu powiem, że szokiem jest dla

mnie fakt, że nie ma żadnej kontroli nad psychologami, pomaga-

czami, którzy źle wykonują swoje różne zadania. Trzeba koniecz-

nie zmienić sytuację, w której ktoś, kto nie ma bladego pojęcia

albo ledwo liznął co nieco, bierze się za pomoc ofiarom prze-

mocy i nie ponosi żadnej odpowiedzialności. Jeśli się tym nie

25

WYPOWIEDZI KOBIET, KTÓRE DOŚWIADCZYŁY GWAŁTU

R apoRt zajmiemy, to będą kolejne dziewczyny pokrzywdzone wtórnie,

bo ja do nich należę.

katarzyna: Czułam tutaj ogromną presję, słuchając o ko-

nieczności pracy z mężczyznami i o ich edukacji. Tłumaczę właś-

nie książkę Jacksona Katza. Katz jest amerykańskim baseballistą,

takim stereotypowym macho, jeśli chodzi o zajęcie i wygląd. On

zauważył, że mężczyźni są przez własne męskie środowisko po-

pychani do tego, żeby stosować wobec kobiet przemoc. Presja

rówieśnicza powoduje, że oni stosują przemoc i w związku z tym

on pracuje z mężczyznami, zwraca uwagę na te mechanizmy

i uczy ich reagowania, przeciwstawiania się, kiedy ta presja jest

wywierana. I zachęca ich do tego, żeby reagowali, zwracali uwa-

gę na to, co się dzieje, nie reprodukowali tych mechanizmów.

Ciekawa książka, mam nadzieję, że zdążymy ją przetłumaczyć

w tym roku.

254

1 Przydatne telefony

i strony internetowe

Fundacja Feminoteka

TELEFON INTERWENCYJNY DLA KOBIET DOŚWIADCZAJĄCYCH

PRZEMOCY

789 30 65 66

poniedziałek w godz. 10.00-20.00

od wtorku do piątku w godz. 10.00-16.00

www.feminoteka.pl

Bezpłatny telefon dla osób dorosłych

w kryzysie emocjonalnym

116 123

codziennie od godz. 14.00 do 22.00

www.116123.edu.pl

Ogólnopolskie Pogotowie dla Ofiar

Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia”

801-12-00-02

od poniedziałku do soboty w godz. 8.00-22.00

w niedziele i święta w godz. 8.00-16.00

www.niebieskalinia.info

255

TELEFONY I STRONY INTERNETOWE

R apoRt Grupa Edukatorów Seksualnych Ponton

Telefon zaufania dla młodzieży

22 635 93 92

każdy piątek od godz. 16.00 do 20.00

www.ponton.org.pl

Fundacja „Pomoc Kobietom i Dzieciom”

http://www.przemockid.pl

Towarzystwo Interwencji Kryzysowej

againsthate@poczta.onet.pl

crisisintervention@free.ngo.pl

WenDo – Samoobrona i Asertywność dla

Kobiet i Dziewcząt

http://www.wendo.org.pl

Fundacja Autonomia

www.autonomia.org.pl

e-mail: fundacja@autonomia.org.pl

Fundacja Miejsce Kobiet

www.miejscekobiet.pl

Stowarzyszenie „W Stronę Dziewcząt”

www.wstronedziewczat.org.pl

10 Grudnia – Stop przemocy wobec kobiet!

Internetowa Platforma Antyprzemocowa

http://10grudnia.wordpress.com

25

AUTORKI I AUTORZY

14 Autorki i autorzy

olga BorkowSka – ukończyła Instytut Stosowanych Nauk

Społecznych UW, dwuletnie Studium Psychoterapii metodą Psy-

chologii Zorientowanej na Proces oraz Szkołę Trenerów pro-

wadzoną przez stowarzyszenie OPTA. Od roku 2006 związana

z fundacją Feminoteka, gdzie koordynowała projekty propagu-

jące zwalczanie przemocy wobec kobiet, edukację seksualną

oraz projekty promujące historię i twórczość kobiet. Od wielu

lat zaangażowana w formalne i nieformalne działania społecz-

ne, głównie na rzecz przeciwdziałania dyskryminacji oraz dzia-

łania artystyczne. Obecnie w Norwegii.

agnieSzka czapczyńSka – psycholożka, trenerka warszta-

tu umiejętności psychospołecznych Polskiego Towarzystwa Psy-

chologicznego, arteterapeutka, specjalistka w zakresie pomocy

ofiarom przemocy w rodzinie Ogólnopolskiego Pogotowia dla

Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia” Instytutu Psycholo-

gii Zdrowia Polskiego Towarzystwa Psychologicznego. Współ-

tworzy warszawską fundację Miejsce Kobiet.

jacek fenDerSon – feminista i anarchista. Od wielu lat

współpracuje z organizacjami pozarządowymi m.in. Grupą Edu-

katorów Seksualnych Ponton. Współtworzył kolektywy dzia-

łające w obszarze praw człowieka i feminizmu m.in. Solidarni

z Maxem czy Grupę Anarchofeministyczną A-fe. Aktywista ruchu

skłoterskiego. Pracuje w sferze drobnych usług.

magDalena graBowSka – pracuje w Instytucie Etnolo-

gii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego.

W swojej pracy doktorskiej, obronionej na Wydziale Women’s

and Gender Studies Uniwersytetu Rutgers, krytycznie przyglą-

dała się sposobom reprezentacji przestrzeni post-socjalizmu we

współczesnych teoriach feministycznych, w szczególności zaś

257

AUTORKI I AUTORZY

R apoRt w teorii transnarodowości. Jest współautorką, z prof. Małgo-

rzatą Fuszarą, dr hab. Joanną Mizielińską i prof. Joanną Regul-

ską, książki Współpraca czy Konflikt, Unia Europejska, Państwo

i kobiety (Warszawa 2009: Wydawnictwa Akademickie i Pro-

fesjonalne). Jej inne publikacje to m.in.: Tożsamość polskiego

feminizmu w świetle transnarodowych debat, w: Kobiety, Femi-

nizm, Demokracja, red. Bogusława Budrowska, (Warszawa 2010:

Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii

Nauk) i Will it make a difference? EU Enlargement and Women’s

Public Discourse in Poland (z Joanną Regulską), w: Gender Politics

in the Expanding European Union. Mobilization, Inclusion, Exc-

lusion, red. Silke Roth (Oxford 2008: Berghahn Books). W roku

2010 współpracowała z fundacją Feminoteka w ramach pilotażu

badań sondażowych na temat przemocy wobec kobiet realizo-

wanych przez Europejską Agencję Praw Podstawowych.

agnieSzka kaim – prezeska Fundacji Inicjatyw Społecznych

„Się Zrobi!”. Autorka i koordynatorka projektów społeczno-kul-

turalnych. Absolwentka psychologii na Uniwersytecie Gdańskim

na specjalności psychologia międzykulturowa i psychologia ro-

dzaju. Autorka pracy magisterskiej o mitach na temat gwałtu.

Ukończyła Podyplomowe Studium Zarządzania Organizacjami

Pozarządowymi Collegium Civitas i ISP PAN. Obecnie pracuje

nad rozprawą doktorską na temat polskich organizacji pozarzą-

dowych w Szkole Wyższej Psychologii Społecznej.

małgorzata łojkowSka – prawniczka, trenerka, wielolet-

nia współpracowniczka organizacji pozarządowych działających

na rzecz przeciwdziałania przemocy w rodzinie. Udziela porad

prawnych w sprawach dotyczących przemocy wobec kobiet

w fundacji Feminoteka. Współpracowała m.in. z Ogólnopol-

skim Pogotowiem dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska

Linia”, Centrum Praw Kobiet, fundacją Dzieci Niczyje, fundacją

Mederi – Pomóżmy Dzieciom, fundacją Kidprotect. Koordyno-

wała pilotażowy projekt Ministerstwa Sprawiedliwości „Sieć

Pomocy Ofiarom Przestępstw” w województwie mazowieckim

oraz kierowała Lokalnym Ośrodkiem Wsparcia dla Ofiar Prze-

258

AUTORKI I AUTORZY

stępstw. Współzałożycielka oraz członkini Stowarzyszenia Inter-

wencji Prawnej. Autorka publikacji dotyczących praw człowieka

oraz poradników prawnych. Pisze doktorat na temat przemocy

w rodzinie na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu War-

szawskiego.

zofia nawrocka – feministka, socjolożka, aktywistka ro-

werzystka. W roku 2010 obroniła pracę magisterską na temat

sytuacji ofiar gwałtu w Polsce, napisaną pod kier. prof. Małgo-

rzaty Fuszary w Instytucie Stosowanych Nauk Społecznych UW.

Współpracowała z Amnesty International, Centrum Inicjatyw

Lokalnych „Wrzeciono” i z Punktem InfoPraga. Do niedawna

członkini kolektywu UFA. Twórczyni gier miejskich. Pomysło-

dawczyni i koordynatorka Projektu Zębatka. Trenuje Ultimate

Frisbee w warszawskiej drużynie RJP.

joanna piotrowSka – ekspertka i trenerka równościowa,

antyprzemocowa i antydyskryminacyjna. Założycielka Feminote-

ki. Współautorka i współredaktorka wielu publikacji dotyczących

problematyki równościowej i antyprzemocowej. Trenerka Wen-

Do – metody asertywności dla kobiet i dziewcząt. Absolwentka

Studium Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie oraz Studium

Poradnictwa i Interwencji Kryzysowej. Laureatka Złotego Tele-

fonu – nagrody przyznawanej przez „Niebieską Linię” osobom

szczególnie zaangażowanym w przeciwdziałanie przemocy.

monika płatek – dr hab. prof. UW, wykłada na na Wydziale

Prawa i Administracji UW, jest kierowniczką Zakładu Kryminolo-

gii. Prowadzi także zajęcia na gender studies w Polskiej Akademii

Nauk. Wchodzi w skład grupy doradców i doradczyń Prokurato-

ra Generalnego ds. ochrony ofiar przestępstw. Wcześniej, za cza-

sów kadencji prof. Andrzeja Zolla na stanowsku Rzecznika Praw

Obywatelskich, pełniła funkcję pełnomicnika RPO d.s. ochro-

ny praw ofiar przestępstw. Jest honorową Prezeską Polskiego

Stowarzyszenia Edukacji Prawnej [PSEP], które współtworzyła,

kierując nim w latach 1994-2009. Jako ekspertka z zakresu pra-

wa, praw człowieka i praw kobiet współpracuje z OBWE ODIHR,

259

AUTORKI I AUTORZY

R apoRt Radą Europy, organami UE, polskim Parlamentem i organizacja-

mi naukowymi i obywatelskimi. Jest także członkinią Międzyna-

rodowego Komitetu Redakcyjnego The British Journal of Crimi-

nology” and „Social & Legal Studies”.

kamila raczyńSka – pedagożka, trenerka umiejętności

psychospołecznych, edukatorka seksualna. Pracuje z młodzieżą,

nauczycielami/kami, klientami/kami Warsztatów Terapii Zaję-

ciowej oraz ośrodków pomocy społecznej, prowadząc warsztaty

z zakresu edukacji seksualnej i relacji międzyludzkich, przeciw-

działania przemocy oraz dyskryminacji. Jest konsultantką telefo-

nu zaufania Grupy Eduaktorów Seksualnych Ponton oraz odpo-

wiada na pytania młodzieży w Magazynie Gimnazjalisty Victor.

alina Synakiewicz – pedagożka, edukatorka seksualna,

trenerka umiejętności psychospołecznych, absolwentka Stu-

dium Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie. Wolontariuszka

grupy Edukatorów Seksualnych Ponton. Pracuje z młodzieżą.

Działa w nieformalnych grupach zajmujących się feminizmem

i prawami człowieka m.in. w Grupie Anarchofeminstycznej A-

fe. W fundacji Feminoteka zajmuje się projektami dotyczącymi

przeciwdziałania przemocy wobec kobiet i dziewcząt. Aktywist-

ka ruchu wolnościowego, najczęściej można ją spotkać na de-

monstracjach lub podczas różnych artystycznych akcji i happe-

ningów w przestrzeni publicznej.

20

Table of Contents

1. Wstęp – Joanna Piotrowska, Alina Synakiewicz

2. Skala przestępstwa zgwałcenia w Polsce

3. Przestępstwo zgwałcenia w świetle prawa i z perspektywy

4. Przemoc seksualna w Polsce – działania rządu

5. Polskie media wobec przemocy seksualnej

6. Gwałt na randce. Przemoc wobec dziewcząt w grupie

7. Chcę o tym zapomnieć – psychologiczne konsekwencje

8. Pomiędzy wiedzą a stereotypem. Instytucje publiczne

9. Sytuacja ofiar przemocy seksualnej w postępowaniu

10. Mężczyźni przeciwko męskiej przemocy seksualnej

11. Dobre praktyki – Kamila Raczyńska

12. „Mam ogromną niezgodę na to, żeby o gwałcie nie

13. Przydatne telefony i strony internetowe

14. Autorki i autorzy