R apoRt

Kobiety na „zielonej wyspie”. Kryzys w polsce z perspektywy gender

Copyright © Fundacja Feminoteka, Warszawa 2010

Wydanie raportu zostało sfinansowane

przez Fundację H. Bölla

Przedstawicielstwo w Polsce

Projekt graficzny: Teresa Oleszczuk

Redakcja: Anna Czerwińska, Zofia Łapniewska, Joanna Piotrowska

Korekta: Małgorzata Kotowska

Opracowanie graficzne: Palebek

Wydawca:

FUNDACJA FEMINOTEKA

00-040 Warszawa,

ul. Warecka 8/91

tel./faks: 22/ 826 83 05

e-mail: info@feminoteka.pl

www.feminoteka.pl

Spis treści

1. WStęp – Anna Czerwińska, Zofia Łapniewska

4

2. Wprowadzenie. O lepszy ład społeczny, lepsze społeczeń-

stwo – prof. Tadeusz Kowalik

10

. Analiza wpływu kryzysu gospodarczego na sytuację kobiet

w polsce – dr Zofia Łapniewska

19

4. Kobiety w długotrwałym kryzysie – sytuacja zawodów

sfeminizowanych okiem działaczek związków zawodowych

– Julia Kubisa

60

5. Kryzys najbardziej widać w domu

– Magdalena Chustecka

85

6. polityka równościowa w kryzysie – Natalia Sarata

105

7. Samozatrudnienie – lekiem na całe zło?

– Marta Trawińska

12

8. Fala kobiet – Edwin Bendyk

19

część drugA

9. KObiety O emeryturAch

151

10. hiStOrie KObiet

160

11. KomentaRz IReny WóycIcKIej

200

12. AutOrKi i AutOrzy

209

R apoRt

Wstęp

Anna Czerwińska, Zofia Łapniewska

Kobiety na zielonej wyspie

Czy rzeczywiście jest tak, że ogólnoświatowy kryzys ekono-

miczny „po równo” dotknął wszystkich? Jaki wpływ kryzys w Pol-

sce ma na najuboższych, na tych, którzy nie radzili sobie dobrze

już „przed kryzysem”, na właścicielki małych firm, na pracowni-

ce supermarketów, a w końcu na każdego z nas – na nasze eme-

rytury, dostęp do opieki, dostęp do podstawowych dóbr? Czy

kryzys szczególnie dotknął kobiety? W publikacji Feminoteki nie

znajdujemy jednoznacznej odpowiedzi na to pytanie.

Profesor Tadeusz Kowalik i Edwin Bendyk, autorzy tekstów

niniejszego raportu patrzą na obecny kryzys, jako na kryzys sy-

stemu, w tym systemu patriarchalnego i widzą go jako ogromną

szansę dla kobiet na zaprowadzenie „nowego, lepszego ładu

społecznego”. Obecny wielki kryzys i globalna recesja to w isto-

cie nie „recession” lecz „he-cession”, czyli kryzys machyzmu1).

Ich zdaniem nieunikniona jest zmiana systemu ekonomicznego,

systemu społecznego, a ten nowy ład, nowy system społeczno-

gospodarczy, oparty musi być na ekonomii zrównoważonego

rozwoju i wymaga nowego ducha, nowej kultury, która nadej-

dzie wraz ze „wzbierającą falą świata kobiet”.

1 Cytaty za Edwinem Bendykiem: tekst z niniejszej publikacji „Fala kobiet” oraz

z bloga Antymarix (bendyk.blog.polityka.pl) z dnia 21.07.2009 [20.11.2010], gdzie Bendyk powołuje się na tekst Reihan Salam „The Death of Macho”, Foreign Policy,

18.06.2009

4

WStęp

Jednak, jak zauważa główna ekspertka publikacji Feminote-

ki – dr Zofia Łapniewska – kobiety mogą stać się główną siłą

napędową gospodarki, ale najpierw muszą zostać włączone do

strategii jej rozwoju. Niezbędne jest włączenie kobiet do grona

osób podejmujących decyzje. Łapniewska, jak i inne autorki pub-

likacji, patrzą na kryzys zdecydowanie mniej optymistycznie.

Przez Polskę w ubiegłym i w tym roku, podobnie jak przez

inne kraje Europy, przetoczyła się fala strajków i protestów

pracowniczych. Tegoroczna demonstracja 8-marcowa – Ma-

nifa 2010 – szła pod hasłem „Solidarne w kryzysie”. „Na kon-

ferencjach prasowych premier Donald Tusk przekonuje nas,

że kryzys nie dotknął Polski, wręcz przeciwnie – jest świetnie.

Jego zdaniem „Polska jest zieloną wyspą”. Skąd więc redukcje

zatrudnienia i obniżki płac? Skąd wzrost bezrobocia? – pytały

organizatorki Manify. Te same pytania zadają kobiety ze związ-

ków zawodowych, z którymi o kryzysie, na potrzeby niniejszej

publikacji, rozmawiała Julia Kubisa. W swoim tekście szczególną

uwagę zwraca na obecną sytuację pielęgniarek i systemu opieki

w Polsce, kobiet zatrudnionych w supermarketach, sprzątaczek.

Mimo życia na „zielonej wyspie”, na której kryzysu nie ma, ko-

biety w swoich miejscach pracy stykają się z intensyfikacją pra-

cy połączoną z tzw. restrukturyzacją, czyli zwalnianiem części

pracowników, obcinaniem etatów, niechęcią pracodawców do

umów na czas nieokreślony, outsourcingiem, czyli zlecaniem

pracy na zewnątrz, odwoływaniem wcześniej obiecywanych

podwyżek, wydłużaniem godzin pracy. Te niekorzystne dla pra-

cownic i pracowników rozwiązania tłumaczone są kryzysem.

Socjolożka Marta Trawińska zastanawia się dlaczego ze

wszystkich form aktywizacji zawodowej kobiet najbardziej pro-

muje się i wspiera tzw. samozatrudnienie, o którym mówi się

oficjalnie jako o„niesłychanym wzroście przedsiębiorczości Po-

lek”. Czy kryzys ma na to wpływ? Tym wymiarom życia, które

wymykają się wskaźnikom, najczęściej stosowanym przez polity-

ków oraz ekonomistów głównego nurtu (Produkt Krajowy Brut-

5

WStęp

R apoRt to, kwota deficytu budżetowego czy stopa bezrobocia)2) przy-

gląda się Magdalena Chustecka w tekście o wymownym tytule:

„Kryzys najbardziej widać w domu”.

Kryzys gołym okiem widać także w polskiej polityce równoś-

ciowej: brak działań antydyskryminacyjnych, aktów prawnych,

brak woli politycznej, zaniedbania, ograniczenia środków fi-

nansowych na przeciwdziałanie dyskryminacji i wyrównywanie

szans. Taki obraz wyłania się z tekstu Natalii Saraty.

Oddzielną część publikacji poświęcamy emeryturom. „Kobie-

ty o emeryturach” to zbiór wywiadów i historii kobiet na temat

reformy systemu emerytalnego, ich wyobrażeń o życiu na eme-

ryturze i związanym z tym poczuciu bezpieczeństwa. W okresie

kryzysu cała Europa dyskutuje o emeryturach. Debatę publiczną

rozpoczęła latem 2010 Komisja Europejska. Na początku lipca

2010 opublikowała „Zieloną Księgę”3) – dokument na temat

przyszłości emerytur w krajach UE, który do połowy listopa-

da był konsultowany publicznie. Według prognoz KE w Polsce

w 2060 r. stosunek średniej emerytury do średniej pensji spadnie

o 44 proc. To najwięcej w UE. Kryzys finansowy zmusił rządy po-

szczególnych krajów, w tym krajów Unii Europejskiej, do zmia-

ny swoich strategii gospodarczych i polityk finansowych, w tym

do zrewidowania funkcjonowania systemów emerytalnych. Na

reformy decyduje się, mimo protestów społecznych, coraz wię-

cej rządów. Debata o kształcie reformy systemu emerytalnego

w Polsce nie schodzi z czołówek gazet już od roku. Feminoteka

2 Ten krytyczny dyskurs związany bezpośrednio z definicją rozwoju społecznego

został zapoczątkowany przez takie organizacje pozarządowe jak Social Watch czy Oxfam. Przedstawiciele i przedstawicielki tych organizacji argumentowali, że rozwoju nie można mierzyć wyłącznie wskaźnikiem PKB, który nie uwzględnia chociażby

różnic dochodowych. W wyniku tej debaty zaczęły być stosowane między innymi takie nowe wskaźniki, jak Human Development Index czy Basic Capabilities Index

(badające takie aspekty jakości życia społeczeństw, jak dostęp do edukacji, opieka me-dyczna czy umieralność dzieci).

Zielona Księga – na rzecz adekwatnych, stabilnych i bezpiecznych systemów eme-

rytalnych w Europie, Komisja Europejska, Bruksela 7.07.2010, dokument dostępny w języku polskim na stronie: http://ec.europa.eu/social/main.jsp?langId=en&catId=

89&newsId=839&furtherNews=yes

6

WStęp

o zdanie na temat emerytur zapytała kobiety. Metodą zbliżoną

do badań jakościowych zebrałyśmy 33 historie kobiet w różnym

wieku, tych na emeryturze i tych, które dopiero rozpoczęły za-

wodowe życie, tych, które przeszły na emeryturę wcześniejszą

i tych, które nadal pracują, a osiągnęły wiek emerytalny. Roz-

mawiałyśmy ze szwaczkami, kobietami prowadzącymi firmy

(zależało nam na opinii osób samozatrudnionych), nauczyciel-

kami, inżynierkami, sprzątaczkami, dziennikarkami (tzw. „wolny

zawód”), księgowymi, działaczkami organizacji pozarządowych,

przedszkolankami, urzędniczkami, menadżerkami, sprzedaw-

czyniami, fryzjerkami, bibliotekarkami. Zachęciłyśmy kobiety do

odpowiedzi na następujące pytania: Jak to jest być na emerytu-

rze? Jak wyobrażają sobie swoje przejście na emeryturę? Jak im się

będzie żyło? Jak to jest być emerytką w Polsce? Czy kobiety chciały-

by pracować dłużej? Od czego to zależy? A Ty? Jaką będziesz eme-

rytką? Oszczędzasz? Masz z czego? III filar? Odpowiedzi i historie

skomentowała dla nas Irena Wóycicka, ekspertka w dziedzinie

polityki społecznej.

Na „zielonej wyspie” kryzysu nie widać tylko z rządowej li-

muzyny. Tymczasem: wzrasta bezrobocie (od początku 2009

roku stopa bezrobocia rośnie, w październiku 2010 wynosiła

11,5 proc.); co trzeci Polak pracuje bez stałej umowy o pracę – to

najwięcej w Unii Europejskiej; jak wynika z badań Państwowej

Inspekcji Pracy – nie było jeszcze, w historii III RP takiej ilości

niewypłacanych pensji – w roku 2010 PIP nakazał wypłatę po-

nad 140 mln. złotych zaległych pensji (72 tys. przypadków nie-

wypłacania pensji pracownikom w 2010 roku to wzrost o ponad

10 tys. w stosunku do roku 2009); ponad dwukrotnie, do 190

mln. złotych, wzrosły wypłaty zaległych pensji z Funduszu Gwa-

rantowanych Świadczeń Pracowniczych (to pensje pracowników

bankrutujących firm); w skrajnym ubóstwie żyje w Polsce ponad

2 mln. osób. Rząd utrzymując mit „zielonej wyspy”, lekceważy

propozycje partnerów społecznych, zarówno w opracowywaniu

pakietu antykryzysowego, jak i ustalaniu płacy minimalnej. Jak

wszędzie na świecie, w okresie kryzysu, także w Polsce, nasili-

ły się nastroje ksenofobiczne i antyimigranckie, na skutek pro-

7

WStęp

R apoRt testów likwidowane są kolejne ośrodki dla uchodźców (liczba

ośrodków do końca tego roku ma się zmniejszyć z 18 do 13.

Dotąd nie wiadomo, gdzie trafią osoby z likwidowanych ośrod-

ków). W 2011 roku radykalnie zmniejszy się ilość dotacji na akty-

wizację bezrobotnych (z 7 mld zł w 2010 roku do 3,2 mld złotych

w 2011) i na pomoc socjalną.

Rząd po raz pierwszy opiera się naciskom neoliberalnych eko-

nomistów, nie planuje radykalnych reform i „zaciskania pasa”,

narażając się na krytykę nadal najbardziej szanowanego w Pol-

sce profesora – Leszka Balcerowicza4). Mimo to nadal nie rewi-

duje swoich planów inwestowania głównie w infrastrukturę, co

jest „podążaniem ścieżką rozwojową poprzedniej epoki”. Np.

inwestowanie środków publicznych w stadiony, a nie infrastruk-

turę sprzyjającą kreatywności i innowacyjności, w stymulację

nowych źródeł rozwoju5).

Kryzys może być wielką szansą na zmianę. Jak pisze w ni-

niejszej publikacji prof. Tadeusz Kowalik: „(...) prowadzi nas

do zadania pytania fundamentalnego: jaki model kapitalizmu

chcemy mieć w polsce? Odważne spojrzenie prawdzie w oczy

powinno skłonić do porzucenia opartego na wzorach anglosa-

skich nowego ładu społecznego i wejścia na lepszą trajektorię

rozwoju. Nasza obecność w zróżnicowanej systemowo UE (np.

brytyjski ład wolnorynkowy versus socjaldemokratyczny ład kra-

jów nordyckich) zachęca do naśladowania wzorów najlepszych.

Konstytucja RP stwarza prawne podstawy do takich dążeń. De-

klaruje ona oparcie naszego ustroju społeczno-ekonomicznego

na zasadach »społecznej gospodarki rynkowej« i zawiera szcze-

gółową eksplikację tych zasad. Miejsce naczelne zajmuje zasa-

da dążenia do społecznej sprawiedliwości (art. 2)”. Warunkiem

społecznej sprawiedliwości jest zaś włączenie wszystkich grup

społecznych, po równo w tworzenie „nowego lepszego ładu”.

4 Patrz: Nowakowska A., Wielowieyska D., Bunt ekonomistów przeciwko rządowi?

Pierwszy wystąpi Balcerowicz, Gazeta Wyborcza, 18.10.2010

5 Bendyk. E., Wielki reset, Antymatrix Blog, 27.04.2010, bendyk.blog.polityka.pl 8

WStęp

Walka przeciw dyskryminacji kobiet jest częścią dążeń do bar-

dziej sprawiedliwego świata.

Zebrane teksty pokazują, bardziej i mniej szczegółowo, jak

żyje się kobietom na „zielonej wyspie”, ale przede wszystkim

mają unaocznić, że bez perspektywy kobiet, bez uwzględnienia

ich zdania nie można zdiagnozować przyczyn obecnego kryzysu,

ani zaproponować sprawiedliwych i rozwojowych rozwiązań na

przyszłość. Dążenie do równości, tak z moralnego, jak i prak-

tycznego punktu widzenia jest jedynym rozwiązaniem.

9

R apoRt

Wprowadzenie.

O lepszy ład społeczny, lepsze

społeczeństwo

Tadeusz Kowalik

Ostatnia dekada przyniosła w Polsce duże zmiany w relacjach

płci. Mając w pamięci marazm poprzednich dekad, teraz uderza

szybko postępująca aktywizacja kobiet. Odnotować należałoby

dwa Kongresy o dużym rezonansie społecznym, wiele innych

inicjatyw, organizacji, badań, demonstracji. Radykalnie wzrosła

samoświadomość wielorakiej dyskryminacji ze względu na płeć.

Wyrazem tego ożywienia jest również ta publikacja, będąca

zbiorem studiów i szkiców, która została zainspirowana przez

obecny kryzys. Zbiór ten daje znacznie więcej, niż odpowiedź

na pytanie o skutki kryzysu, zarysowuje bowiem ogólny obraz

kwestii kobiecej we współczesnej Polsce. Świadczy jednocześnie

o tym, że tymczasem żyjemy w czasach formalno-prawnego wy-

równywania praw. Ale to dopiero początek.

Rzeczywiste zniesienie dyskryminacji kobiet to zadanie na

pokolenie. Zdałem sobie sprawę z tego, gdy kilkanaście lat temu

znalazłem się w najbardziej egalitarnym kraju świata. Mając ten

fakt w pamięci, chciałem zrobić przyjemność memu gospoda-

rzowi. Podczas powitalnego przyjęcia na ekonomicznej uczelni

Sztokholmu zadałem rektorowi pytanie – ile kobiet jest profe-

sorami? Okazało się, że żadna. I kilka tygodni później, kolejne

zaskoczenie – spotkanie szwedzkich biznesmenów z polskim

ministrem – wśród ponad setki znalazła się tylko jedna biznes-

women. Wiele podobnych obserwacji, przy jeszcze większym

10

WprOWAdzenie

upośledzeniu kobiet, zanotowałem w Japonii, chociaż wskaźniki

dochodowe były równie egalitarne jak szwedzkie.

Czy żyjący w uprzywilejowaniu i kosztem kobiet mężczyźni

dostrzegają to? Tylko w pojedynczych przypadkach. Dowiadują

się o tym, gdy przychodzą impulsy z zewnątrz. Bez nich czują się

normalnie w ukształtowanym głównie przez nich świecie, orga-

nizacjach, języku, obyczajach. Środowisko akademickich ekono-

mistów polskich to niemal bez reszty świat mężczyzn. Oto duża

konferencja. Dziewięciu prelegentów, w tym ani jednej kobiety

(one obsługiwały recepcję, podawały mikrofon). I nie wywołuje

to żadnej reakcji. No może jedną. Piszę do kierowanego przez

kobietę znanego ośrodka badawczego sugerując: zorganizujcie

kobiecą kontr-konferencję na ten sam temat. Podsuwam możli-

we nazwiska. Milczenie. Pewnie uznano to za zły żart. A przecież,

nie tylko jako sposób upomnienia się o prawa, ale późniejsze

porównanie treści, wymowy obu konferencji mogłoby dostar-

czyć bardzo ciekawych obserwacji. Przynieść nie tylko odmienne

rozpoznanie realiów, ale i alternatywne propozycje.

Światu mężczyzn służy nauka (a może „nauka”) ekonomii,

mocno przesiąknięta mitami. Nawet feministki wydają się nie-

kiedy traktować walkę o równouprawnienie wyłącznie jako

sumę zerową. Co jedne mają (od)zyskać, inni muszą stracić. Sła-

bo toruje sobie drogę zrozumienie, że zyskać mogą jedne i dru-

dzy, bo chodzi o powstanie lepszego społeczeństwa, o lepszy

dla wszystkich ład społeczny. By to zrozumieć, trzeba się pozbyć

niejednego z mitów.

Do mitów najbardziej zakorzenionych należy rzekomo nieroz-

wiązalny dylemat: równość albo efektywność. Warto się przy

nim zatrzymać, gdyż umożliwia on głębsze spojrzenie na nasze

ostatnie dwudziestolecie, a także na ewentualne perspektywy.

Skłania do pamiętania, iż walka przeciw dyskryminacji kobiet

jest bardzo ważną, ale jednak częścią dążeń do bardziej spra-

wiedliwego świata. To ten mit mocno zaważył na podstawowych

decyzjach systemowych u początków polskiej transformacji,

11

WprOWAdzenie. O lepSzy łAd SpOłeczny, lepSze SpOłeczeńStWO

R apoRt chociaż niewielu jest polityków, którzy by publicznie przyzna-

li, że u podstaw ich działania leżało takie właśnie przekonanie.

Przyjrzyjmy się mu nieco bliżej.

Najdosadniej zamanifestował ten dylemat Dariusz K. Rosati

w książce „Polska droga do rynku”1). Uczynił to z przekonania,

w pewnym sensie bezinteresownie, bo przecież nie należał do

czołówki decydentów. Rosati realistycznie odnotowywał zasad-

nicze przesunięcie dochodów od biednych do bogatych (skur-

czenie się udziału płac w dochodach o jedną trzecią i o więcej

niż połowę, spadek dochodów rolników, jakie się dokonało

w latach 1989-90). Jego zdaniem, było to tyleż konieczne, co

– w dłuższej perspektywie – korzystne. Egalitaryzm musiał po-

nieść klęskę na rzecz efektywności. „Mechanizm tego wyboru

jest prosty: poprawa efektywności wymaga zwiększenia dys-

proporcji dochodowych i, na odwrót, poprawa relacji podziału

dochodu z reguły pociąga za sobą zmniejszenie efektywności

gospodarczej (…). Ekonomiczny liberalizm, który jest niezbędny

do uruchomienia skutecznych mechanizmów rynkowych oraz

realizacja zasad państwa opiekuńczego, są więc w pewnym za-

kresie nie do pogodzenia (…). Wzrost efektywności może być

w warunkach danych, ograniczonych zasobów osiągnięty tylko

kosztem niezbędnego zwiększenia rozpiętości dochodów.”2)

Powyższe rozumowanie jest wystarczającym argumentem, by

uzasadnić nie tylko upadek realnego socjalizmu, lecz negatyw-

nie opowiedzieć się przeciw koncepcji społecznej gospodarki

rynkowej jako mniej efektywnej. Rosati konstruuje nawet mo-

del graficzny oparty na prostej przeciwstawności egalitaryzmu

i efektywności.3) „Wielką iluzją” nazywa pragnienie większości

społeczeństwa zwiększenia zarówno efektywności, jak i wzro-

stu stopy życiowej.

Takie stanowisko oznacza tkwienie w poglądach sprzed pół-

wiecza. Dostępne zaś już wówczas fakty przekonaniu Rosatie-

go przeczą. Wspierają właśnie to, co on nazywa „wielką iluzją”.

1 Rosati D., „Polska droga do rynku”, PWE, Warszawa 1998

2 Tamże, s. 318-320

Tamże, Rys. 8.1, s. 319

12

WprOWAdzenie

Amerykański ekonomista David Gordon zestawił następujące

dane wskaźniki:

tabela 1. gospodarki kooperacyjne i konfliktowe (1973-1989)*

Wskaźniki

Kooperacyjne

Konfliktowe

Wydajność sektora przedsiębiorstw

1,9

1,1

Wydajność w sektorze wytwórczym

3,4

2,2

Udział inwestycji w PKB

14,2

10,8

Stosunek kapitału do pracy [KL1]

3,3

2,2

Stopa inflacji

5,8

8

Stopa bezrobocia

3,7

7,6

Źródło: Gordon D., „Conflict and cooperation: an empirical glips of the impe-

ratives of efficiency and redistribution”, w: S. Bowles i H. Gintis (red.), „Recasting egalitarianism”, Londyn-Nowy Jork 1998, s. 196.

* Są to przeciętne nieważone, uzyskane z rocznych przeciętnych dla danej gru-

py krajów. Gordon zaliczył do pierwszej grupy krajów: RFN, Japonię, Norwegię

i Szwecję, a do drugiej - Stany Zjednoczone, Wielką Brytanię i Kanadę.

Uwzględnione tu gospodarki kooperacyjne to właśnie te

o kapitalizmie uspołecznionym. Zawarte w tabeli liczby, co zna-

mienne, to wszystkie bez wyjątku wskaźniki, zarówno efektyw-

nościowe, jak i społeczne (inflacja i bezrobocie), okazały się

znacznie korzystniejsze dla krajów o społecznej gospodarce ryn-

kowej (kooperacyjne), niż dla krajów opartych bardziej na rynku

i otwartym konflikcie klasowym. Dodajmy, że Japonia rozpoczę-

ła przyspieszony marsz modernizacyjny, od radykalnego zmniej-

szenia rozpiętości dochodowych (płacowych) oraz majątkowych

(reforma rolna, wywłaszczenie zaibatsu). Szwecja bynajmniej

nie zapłaciła za swój egalitaryzm mniejszą efektywnością, sko-

ro właśnie na drodze polityki egalitarnej wysunęła się na czoło

(obok dwóch krajów o podobnym systemie – Danii i Finlandii)

w światowym rankingu gospodarek opartych na wiedzy. Także

podczas obecnego kryzysu kraje skandynawskie radzą sobie

najlepiej. Wydaje się to umacniać nadzieje dwóch austriackich

uczonych, którzy nazwali je centres of excellence in Europe, su-

1

WprOWAdzenie. O lepSzy łAd SpOłeczny, lepSze SpOłeczeńStWO

R apoRt gerując, że może one właśnie przygotowują dla Europy „a New

Economic model”.4)

Skąd więc wziął się ten dylemat, jakie jest jego miejsce w li-

teraturze ekonomicznej? Zarysował go najpełniej ekonomista

amerykański Arthur Okun, w książce „Equality and Efficiency:

The Big Tradeoff”5). Dowodził, że jesteśmy ciągle skazani na dy-

lemat: czego chcemy więcej – efektywności czy równości. W obu

przypadkach chodziło oczywiście o najprostsze rozumienie po-

jęć - więcej produktów (i usług) czy mniejsze nierówności pła-

cowe. Przy szerszej interpretacji, owo „mniej produktów” mo-

głoby okazać się większą sumą użyteczności. Oto dobrze znany

przykład. W podziale dochodu narodowego per capita Szwecja

spadła w ciągu ostatnich dwu dekad z czwartego na szesnaste

miejsce. Nadal jednak zachowała wszystkie jakościowe wskaź-

niki życia (notowane przez Human Development Index) na wyż-

szym poziomie niż te kraje, które ją wyprzedziły.

Pewien paradoks polega na tym, iż owa angielska nazwa – The

Big Trade-OFF (Wielki wybór) pochodzi od przekonanego egali-

tarysty. Okun zdawał sobie pewnie sprawę z różnicy pomiędzy

wskaźnikami ilościowymi i jakościowymi, gdyż uważał, że warto

poświęcić część efektywności na rzecz większej równości. Co

więcej, już pięciokrotne rozpiętości w podziale bogactwa uwa-

żał za amoralne.

Jeszcze przed Okunem zajął się tym inny amerykański eko-

nomista i statystyk Simon Kuznets6), wyróżniony nagrodą Nobla

za badania zależności podziału dochodu narodowego od jego

wzrostu. Świadectwo kilku zbadanych krajów w czasie uprzemy-

słowienia wskazywało na wzrost nierówności. Jednak w samych

4 Aiginger K. i Landesman M., „Competitive economic performance: USA versus

EU”, Research Report WIIW, Wiedeń 2002, s. 56

5 Okun A., „Equality and Efficiency: The Big Tradeoff”, The Brookings Institution, Waszyngton 1975

6 Kuznets S., „Economic growth and income inequality”, w: „American Economic

Review”, vol.45/1 1955

14

WprOWAdzenie

Stanach Zjednoczonych nierówności wówczas łagodniały. Ku-

znets więc, na poły intuicyjnie stwierdzał, że na wyższym pozio-

mie uprzemysłowienia ta tendencja odwraca się. Prawdopodob-

nie niezbyt zgodnie z jego intencją, następcy ukuli z tego prawo

(zwane również krzywą) Kuznetsa, przez długi czas niekwestio-

nowane, chociaż już powojenne doświadczenie paru krajów

skandynawskich (zwłaszcza szwedzkie) temu przeczyło.

Ale to były kraje małe i ich swoistości lekceważono lub uzna-

wano za wytwór specyficznych warunków historyczno-kultu-

rowych. Dopiero nowe, niespodziewane doświadczenie kra-

jów wschodnio-azjatyckich, a zwłaszcza Japonii, która w ciągu

krótkiego czasu wyrosła na potęgę, zmusiło ekonomistów do

nowego spojrzenia na ów dylemat. Kolejnym paradoksem jest

fakt, iż największe zasługi w podważeniu tego „prawa” położyli

ekonomiści skupieni w Banku Światowym, wcześniej uważanym

za twierdzę neoklasycznej ortodoksji.

Znamienny był już sam tytuł enuncjacji ówczesnego wice-

prezesa i głównego ekonomisty Banku Światowego oraz jego

współpracownika: „Im większe nierówności zasobów, tym

wolniejszy wzrost”. A teza zasadnicza brzmiała: „Nasze bada-

nia nie potwierdzają szeroko podzielanego poglądu, że rządy

stają przed alternatywą: równość czy wzrost. Najefektywniejsza

wydaje się taka polityka, która równocześnie promuje obie te

rzeczy”7). W formie bardziej rozwiniętej uzasadnili tą tezę K.

Denninger i L. Squire8). Na podstawie rozległych badań obejmu-

jących dane statystyczne odnoszące się do rozpiętości zarówno

dochodów, jak i zasobów (ziemi) z ponad 90 krajów, doszli oni

do następujących ważnych dla Polski konkluzji:

Badania nie potwierdzają hipotezy (prawa lub krzywej) S.

Kuznetsa, według której wzrostowi gospodarczemu miałby po-

czątkowo towarzyszyć na niskich szczeblach wzrost nierówno-

ści, a następnie ich spadek. W badanym okresie trzydziestu lat,

przypadki pozytywnej korelacji wzrostu PKB i nierówności były

7 Bruno M., Squire L., „The less equal the asset distribution, the slower the growth”, w: „ Transition”, Nr 9-10, Bank Światowy, Waszyngton 1996

8 Denniger K., Squire L., „A new data set measuring income inequality”, w: „World

Bank Economic Review”, wrzesień 1996

15

WprOWAdzenie. O lepSzy łAd SpOłeczny, lepSze SpOłeczeńStWO

R apoRt niemal dokładnie równie częste, jak przypadki korelacji nega-

tywnej.

Wysoki w początkowej fazie uprzemysłowienia stopień nie-

równości, bardziej majątkowych niż dochodowych, miał wyraź-

nie negatywny wpływ na tempo wzrostu gospodarczego.

Polityka redystrybucji dochodów i majątku sprzyja wzrosto-

wi gospodarczemu oraz wzrostowi poziomu życia warstw uboż-

szych tylko wówczas, gdy zmierza do zwiększenia ich możliwo-

ści, a zwłaszcza skłania do inwestowania w ich edukację.

Teoretyczny wniosek sformułował następca Michaela Bru-

no, wcześniej szef doradców Prezydenta Billa Clintona, Joseph

Stiglitz. Doświadczenie wschodnioazjatyckie skłoniło go do od-

rzucenia prawa Kuznetsa: „Kraje Wschodniej Azji prowadzące

politykę egalitarną, uczyniły nieważną znaną koncepcję auto-

matycznej redukcji nierówności w wyniku rozwoju gospodar-

czego (słynna koncepcja trickle down). Simon Kuznets dowodził,

że wzrost gospodarczy jest związany ze wzrostem nierówności.

Arthur Lewis uważał, że nierówności są konieczne, gdyż aku-

mulacja kapitału jest sednem rozwoju. Ponieważ bogaci więcej

oszczędzają niż biedni, wyższy poziom nierówności zwiększa

oszczędności, a tym samym i wzrost. „Gospodarki Wschodniej

Azji pokazały, że wysoki stopień oszczędności może być zapew-

niony w egalitarnym otoczeniu i że akumulacja kapitału ludzkie-

go jest równie ważna – jeśli nie ważniejsza niż wzrost kapitału

fizycznego” (podkr. orygin.) 9).

Uważam, że odrzucenie „prawa” Kuznetsa, czyli mitu w prak-

tyce i w teorii, jest jednym z najważniejszych, a może najważ-

niejszym osiągnięciem współczesnej ekonomii. Jest ogromnie

ważne dla świadomości ruchów społecznych, wśród których

ruch kobiet wysuwa się na czoło. Walczą one nie tylko „o swo-

je”, lecz także o lepszy ład społeczny, lepsze społeczeństwo,

o dobrostan nas wszystkich. To, co wielu ideologów kapitału

9 Stiglitz J., „The role of government in economic development”, keynote address,

w: „Annual World Bank Conference on Development Economics”, Waszyngton 1997,

s. 13

16

WprOWAdzenie

uważa za szkodliwą roszczeniowość spełniało rolę motoru po-

stępu. Taki był sens koncepcji „sił przeciwważących” ( countervai-

ling power) Johna K. Galbraitha10) i stwierdzenia (pochodzącego,

zdaje się od Davida Osta), że żywotność kapitalizmu zależy nie

tyle od tego, jak jest legitymizowany, ile raczej od tego, jak jest

kontestowany.

Myśli te jednak pochodzą z głów ludzi przywykłych do an-

glosaskiego, głównie amerykańskiego, kapitalizmu kontrary-

stycznego, wewnątrz i na zewnątrz nastawionego na rywaliza-

cję. Rywalizację z alternatywnym systemem komunistycznym,

rodzącym poczucie zagrożenia. Polityczny filozof niemiecki,

Peter Sloterdijk11) twierdzi, oczywiście z zamierzoną przesadą,

że Zachód zawdzięcza państwo opiekuńcze Józefowi Stalinowi.

W tym samym czasie jednak kontynentalna Europa, zwłaszcza

Niemcy, kraje skandynawskie, a potem Japonia dowiodły, że

i kapitalizmowi można narzucić pewne reguły kooperacji, nie-

jako „do podziemia” spychając permanentny konflikt między

kapitałem i pracą. Przez ponad ćwierćwiecze Niemcy i Japonia

świetnie się rozwijały. Wyżej mówiliśmy o aktualnym sukcesie

krajów skandynawskich. Stosunki kooperacji zaś z natury rzeczy

zakładają mniejsze nierówności dochodowe i płacowe, a w kon-

sekwencji także majątkowe.

Rozważania powyższe prowadzą mnie do pytania fundamen-

talnego: Jaki model kapitalizmu chcemy mieć w polsce? Odważ-

ne spojrzenie prawdzie w oczy powinno skłonić do porzucenia

opartego na wzorach anglosaskich nowego ładu społecznego

i wejścia na lepszą trajektorię rozwoju. Nasza obecność w zróż-

nicowanej systemowo UE (np. brytyjski ład wolnorynkowy

versus socjaldemokratyczny ład krajów nordyckich) zachęca

do naśladowania wzorów najlepszych. Konstytucja RP stwarza

prawne podstawy do takich dążeń. Deklaruje ona oparcie nasze-

10 Galbrath J.K., „American capitalism. The Concept of Prevailing Power”, Tran-

saction Publishers, New Brunswick, New Jersey [1952] 1993

11 Sloterdijk P., „Krytyka cynicznego rozumu”, Wydawnictwo Naukowe Dolnoślą-

skiej Szkoły Wyższej Edukacji TWP, Wrocław 2008

17

WprOWAdzenie. O lepSzy łAd SpOłeczny, lepSze SpOłeczeńStWO

R apoRt go ustroju społeczno-ekonomicznego na zasadach „społecznej

gospodarki rynkowej” i zawiera szczegółową eksplikację tych

zasad. Miejsce naczelne zajmuje zasada dążenia do społecznej

sprawiedliwości (art. 2).

Obecna scena polityczna, zarówno polska, jak i europejska,

nie zapowiada, niestety, zmian idących w tym kierunku. Ale

dlatego właśnie ogromnie ważne jest kształtowanie wyobraź-

ni społeczno-ekonomicznej w duchu legalistycznego naprawia-

nia porządku społecznego. Już kilkanaście lat temu Jacek Ku-

roń przestrzegał: „Kiedy duże grupy społeczne mają poczucie,

że zostały wypchnięte poza społeczeństwo, że pozbawiono je

szansy udziału w normalnym życiu, że odebrano im możliwość

spełnienia swych aspiracji, to zaczynają się buntować przeciwko

takim porządkom i mogą je zniszczyć”12). Przestrzeganie Konsty-

tucji, walka o jak najpełniejszą realizację jej zasad, powinna być

opoką przeciw ślepym siłom społecznym, gwarantem przemian

legalnych.

12 J. Kuroń, „Wykluczeni, wyróżnieni, niewidzialni”, w: „Magazyn Gazety Wybor-

czej”, 22.07.1997

18

AnAlizA WpłyWu KryzySu gOSpOdArczegO

Analiza wpływu kryzysu

gospodarczego na sytuację

kobiet w Polsce

Zofia Łapniewska

Wielowymiarowy, systemowy kryzys

Obecny kryzys, który został spowodowany zapaścią systemu

finansowego początkowo w Stanach Zjednoczonych, a następ-

nie na rynkach światowych, odczuwalny jest nie tylko w gospo-

darce, ale także w życiu politycznym i społecznym. Wynika to

z wielu jego wymiarów: jest to również kryzys żywności, ener-

gii, wody, środowiska, pracy i opieki, które podkreślają jego sy-

stemową naturę. To przenikanie się jest widoczne szczególnie

w obecności zagrożeń związanych ze zmianami klimatu, które

np. poprzez powodzie zalewające całą Polskę od maja 2010 r.,

wpływają na wzrost cen żywności oraz wody pitnej, a także po-

przez ograniczenia wydatków budżetowych, które mogą prze-

suwać odpowiedzialność za opiekę i pomoc mieszkańcom kraju

– na nich samych. Szacunki Banku Światowego1) wskazują, że

w wyniku kryzysu do końca 2010 roku 35 milionów mieszkań-

ców Europy i Azji Centralnej dołączy do ludzi żyjących na granicy

ubóstwa. Dodatkowo warunki życia osób z grup defaworyzowa-

nych (kobiet, ubogich, mniejszości) mogą ulec pogorszeniu.

Z jednej więc strony mamy przyczyny kryzysu – czyli, jak po-

daje prof. Tadeusz Kowalik – „giełdyzację” gospodarki świato-

wej przejawiającej się w ścisłej współpracy władzy politycznej

z finansową i gospodarczą, która doprowadza do baniek speku-

1 Tiongson E. R., et al., The Crisis Hits Home: Stress Testing Households in Europe

and Central Asia, Bank Światowy, Washington DC 2009.

19

AnAlizA WpłyWu KryzySu gOSpOdArczegO

R apoRt lacyjnych2). A z drugiej strony zwykłych szarych obywateli pła-

cących podatki, na których spada odpowiedzialność za skutki

tegoż kryzysu. Najważniejszym problemem jest, niestety, brak

udziału drugiej grupy w podejmowaniu decyzji, które pozosta-

wia się neoliberalnym ekspertom, działającym na szkodę spo-

łeczeństwa i pogłębiającym rozwarstwienie społeczne (10 proc.

społeczeństwa, które otrzymuje największą część dochodów

z rynku płaci równocześnie najniższe podatki w porównaniu

z innymi krajami OECD3)).

Uporczywe powtarzanie, że kryzys dotyczy jedynie systemu

finansowego zaowocowało ograniczeniem środków zaradczych

jedynie do stabilizacji i kontroli tegoż systemu. Szersza perspek-

tywa makroekonomiczna nie została uwzględniona. Nie zwró-

cono uwagi na niesprawiedliwy podział dochodów i bogactwa

(własności) i utrzymywanie polityki niskich płac (w imię konku-

rencyjności) ani na społeczne koszty obecnej recesji przy jedno-

czesnym wypłacaniu wysokich premii i wynagrodzeń menedże-

rom 4).

Za oceanem pojawiły się głosy, aby do regulacji finansowych

włączać dyskurs praw człowieka5). Według powszechnej dekla-

racji praw człowieka, która obejmuje także prawa społeczne,

polityczne i ekonomiczne, każdy człowiek ma prawo do pracy,

odpoczynku i wypoczynku, odpowiedniego standardu życia i do-

stępu do edukacji. Czy rządy, których obowiązkiem jest obro-

na praw własnych obywateli, podjęły działania zapobiegające

ryzykownym zachowaniom instytucji finansowych? Jeśli indy-

widualny interes czy instytucja grozi złamaniem praw społecz-

2 Kowalik T., www.polskatransformacja.pl, MUZA SA, Warszawa 2009, s. 236-250.

Charkiewicz E., Szymielewicz K., Rozwój społeczny – próba diagnozy, Polski raport Social Watch 2009, Koalicja Karat, Warszawa 2010, s. 9.

4 Wg raportu nr 16 Instytutu Nauk Ekonomicznych PAN: Gospodarka Polski pro-

gnozy i opinie, polska gospodarka nie doświadczyła recesji, a jedynie spowolnienia.

Mając jednak na uwadze znaczne zahamowanie tempa wzrostu gospodarczego, które

mogło poskutkować spadkiem produktu krajowego brutto (do czego pomimo pro-

gnoz MFW jednak w 2009 r. nie doszło), uważam, że zasadne jest także użycie słowa

„recesja”. W tym artykule będę się posługiwała oboma terminami.

5 Balakrishnan R., Heintz J., Why Human Rights are Indispensable to Financial Re-

gulation, The Huffington Post, 29.03.2010.

20

AnAlizA WpłyWu KryzySu gOSpOdArczegO

no - ekonomicznych jednostki, rząd musi stanąć w jej obronie.

W związku z powyższym Instytut Badań nad Polityką Gospodar-

czą6) jasno wskazał na niezbędne do przeprowadzenia reformy,

apelując o zmianę paradygmatu na rzecz ponoszenia przez rząd

odpowiedzialności za nieprzestrzeganie praw człowieka. Insty-

tut wskazał na fakt, że dotychczasowe regulacje rynków finanso-

wych były nastawione na realizację wąskich interesów biznesu,

a nie sektora publicznego. Aby to zmienić, powinny być wpro-

wadzone nowe, przejrzyste regulacje, a instytucje finansowe

i regulacyjne powinno się obarczyć większą odpowiedzialnością

za prowadzone działania. Reformy muszą być na tyle szerokie,

by obejmowały wszystkie zaangażowane podmioty, rynki, pro-

dukty i usługi. Rządy powinny redukować konflikty interesów

i eliminować oburzająco wysokie premie i bonusy wypłacane

kadrze kierowniczej banków7) poprzez wzmocnienie nadzoru

i nakładanie sankcji za zachowania ryzykowne. Dodatkowe re-

zerwy powinny być wymagane w przypadku obrotu ryzykowny-

mi aktywami. Pojedyncze banki i instytucje powinny być hamo-

wane przed nadmiernym wzrostem, tak aby w razie upadku nie

wymagały pomocy rządu. Należałoby wprowadzić dodatkowe

formy ochrony konsumenta, które będą redukować złożoność

produktów finansowych, wprowadzać standardy bezpieczeń-

stwa i zakazywać produktów nieprzynoszących korzyści gospo-

darce, a bardzo dla niej ryzykownych. Ostatnim, najważniejszym

postulatem jest zobowiązanie banków i instytucji finansowych

do ponoszenia odpowiedzialności pieniężnej za konsekwencje

własnych nierozważnych zachowań.

6 The Political Economic Research Institute, University of Massachusetts, www.

peri.umass.edu, 17.08.2010

7 „Parlament Europejski przyjął dyrektywę, która przewiduje ograniczenie wysokości premii i bonusów kadry kierowniczej banków oraz zaostrza wymagania

w zakresie rezerw kapitałowych, które banki są obowiązane utrzymywać, jako zabez-

pieczenie przed ryzykiem wynikającym z ich operacji finansowych. Wprowadzone zostaną ograniczenia zmiennego składnika wynagrodzenia wypłacanego z góry go-tówką, a co najmniej połowa premii będzie wypłacana w formie kapitału warunkowe-

go i udziałów.” Parlament Europejski za ograniczeniem premii bankierów, Komunikat Prasowy Parlamentu Europejskiego, Sprawy gospodarcze i walutowe, 07.07.2010.

21

AnAlizA WpłyWu KryzySu gOSpOdArczegO

R apoRt Tymczasem konsekwencje poniosły osoby posiadające kre-

dyty (szczególnie dotkliwe za oceanem, gdzie biedne rodziny

były masowo eksmitowane z własnych domów), a także ubie-

gających się o nie (m.in. w Polsce). W związku z trudnościami

w pozyskiwaniu finansowania z rynku międzybankowego ban-

ki zaostrzyły kryteria kredytowe. Dodatkowo raty rosły, a kursy

walutowe ulegały silnym wahaniom (co również przyczyniło się

do załamania eksportu). Pomimo że ceny nieruchomości spadły

średnio o 10-15 proc.8), to kredyty zdrożały i Komisja Nadzoru Fi-

nansowego wprowadziła dwa ważne przepisy: brak możliwości

udzielania kredytu na kwotę powyżej 80proc. wartości nieru-

chomości (ostatecznie wycofała się z tego pod koniec sierpnia

2010 r. zobowiązując kredytobiorców do ubezpieczenia kwoty,

którą teoretycznie musieliby zapłacić gotówką, na 3 lub 5 lat

z góry na 3,5-4,5 proc., co również stanowi znaczne obciążenie

finansowe dla kredytobiorców), a od 2011 r. (dokładna data nie

jest jeszcze znana) zakaz udzielania kredytów walutowych9). Re-

komendacja ta uderzy przede wszystkim w młodych ludzi, którzy

kupują pierwsze mieszkanie i nie mają pieniędzy na wkład włas-

ny. Chociaż polskich banków ostatecznie kryzys nie dotknął (ist-

niało niebezpieczeństwo drenażu kapitału banków-córek przez

centrale banków zagranicznych, do których w Polsce należy pra-

wie 60proc. wszystkich banków10), w wyniku których banki-córki

nie mogłyby udzielać kredytów, nie dysponując odpowiednią

wysokością depozytów, ani nie mając zgromadzonych rezerw,

z których mogłyby kreować pieniądz), banki podniosły opłaty,

tym samym znajdując dodatkowe źródła zysków. Stara maszyna

ruszyła do przodu, nadal zwiększając dystans między zdewa-

loryzowanymi i przesadnie waloryzowanymi sektorami gospo-

darki głównego kompleksu usługowego, w którym dominują

finanse11). Aby wspomniany kompleks funkcjonował, niezbędne

jest wykonywanie znacznej ilości niskopłatnych prac fizycznych,

8 Turek B., A gdyby kupić i wynajmować? , biznes.interia.pl, 27.07.2010.

9 Kochalska H., Kredyty walutowe a sprzedaż mieszkania, eGospodarka.pl, 29.09.2010.

10 Chochołowski B., Czyje są banki w Polsce, Money.pl, 12.01.2006.

11 Sassen S., Globalizacja. Eseje o nowej mobilności ludzi i pieniędzy, WUJ, Kraków 2007, s. 91-96.

22

AnAlizA WpłyWu KryzySu gOSpOdArczegO

z których wiele spada na kobiety i imigrantów. Są oni również

elementami gospodarki korporacyjnej, jednakże nowy reżim

gospodarczy waloryzując pewne typy produkcji, pracowników,

firm i sektorów, dewaloryzuje inne, spychając je na margines

miejskiego ubóstwa. Ubóstwo właśnie świadczy o permanen-

tnym kryzysie światowym, którego doświadcza także Polska.

Obecnie około 60 proc. Polaków żyje za ok. 775 zł miesięcz-

nie. Wymieniona kwota stanowi uśrednioną granicę minimum

socjalnego12). Czy są to zarobki klasy średniej? Czy takie zarobki

dają nam poczucie bezpieczeństwa? Czy pozwalają na oszczęd-

ności? Na kupno mieszkania na kredyt? Pracownicy najemni

w niewielkim stopniu oszczędzają, przeznaczając prawie cały

dochód na konsumpcję. Wspomniana uprzednio polityka ni-

skich płac oraz spolaryzowany podział dochodu narodowego

wpływają na duże wahania wydatków gospodarstw domowych.

Przez ostatnie trzy lata kryzysu konsumpcja się nie tylko obni-

żyła, ale również klienci kupowali głównie produkty najtańsze,

niekoniecznie zdrowe, czy wytworzone na terenie kraju. Korzy-

stano przede wszystkim z sieci supermarketów zamiast doko-

nywać zakupów w lokalnych sklepach. Trudno się dziwić. Klasa

średnia skurczyła się i dalej będzie się kurczyć. Tak jak kurczyć

się będzie konkurencja. Zostaną tylko najwięksi gracze, którzy

potrafią przetrwać i przyciągnąć niskimi cenami. Tylko wielkie

korporacje produkujące w specjalnych strefach ekonomicznych,

najczęściej w krajach rozwijających się, w których można łamać

prawa człowieka. Niestety taki porządek światowy doprowadził

do tego, że 43 spośród 48 krajów o najniższych dochodach nie

mogło ochronić swoich mieszkańców przed kryzysem, nie bę-

dąc w stanie stworzyć stymulujących rządowych programów dla

najuboższych13). Bank Światowy przewidział również, że w tych

krajach umrze dodatkowo od 200 do 400 tysięcy dzieci do piąte-

go roku życia każdego roku trwania kryzysu.

12 Wysokość i struktura zmodyfikowanego minimum socjalnego w 2009 r. (dane

średnioroczne), IPiSS, Warszawa 30.07.2010.

1 Migration and Development Brief 11, Bank Światowy, Washington DC 2009.

2

AnAlizA WpłyWu KryzySu gOSpOdArczegO

R apoRt Kolejnym problemem społecznym w Polsce jest wysokie bez-

robocie (obecnie 11,6 proc.14)). Przyglądając się porównaniu

pierwszego kwartału 2009 i 2010r. można zauważyć, że liczba

bezrobotnych wzrosła o 30 proc. Ale zwiększyła się również licz-

ba osób aktywnych zawodowo (obecnie 17,4 mln osób w Pol-

sce, w tym 1,8 mln osób bezrobotnych)15). Przyczyny tego mogą

być różne – powrót emigrantów zarobkowych, wyjście z szarej

strefy, ale też zwolnienia, których przedsiębiorstwa nie unika-

ły (w wyniku upadłości m.in. spółek giełdowych np. Huty Szkła

Krosno czy Vistuli/Wólczanki, pracę straciło tylko w pierwszym

półroczu 2009 r. 24 tys. osób16)). Osoby bezrobotne mogą ubie-

gać się obecnie o zasiłek w wysokości 742,1 zł (przez pierwsze

trzy miesiące, później mniej). Czy takie zasiłki są w stanie po-

budzić konsumpcję, by ta z kolei pozwoliła rozwijać się gospo-

darce?

Koszty społeczne recesji, spowodowanej nie tylko przez kry-

zys, ale także przez prowadzoną od dwudziestu lat politykę go-

spodarczą, to przede wszystkim niezdolność do uczestniczenia

w życiu społecznym znacznej części mieszkańców Polski, która

wynika z braku zasobów. Jest to nie tylko niedający się zaakcep-

tować niedostatek, ale też niematerialne aspekty, takie jak: brak

głosu, szacunku, poczucia własnej wartości, upokorzenie, bez-

silność czy podatność na przemoc. Dodatkowo grupę tę styg-

matyzują neoliberalne media, spychając winę na osoby ubogie:

niewiele zarabiasz – sam jesteś sobie winien. Rozpad więzi spo-

łecznych i pasywizacja społeczeństwa rozpoczyna się również od

błędnej socjalizacji dzieci, którym od przedszkola wpaja się, że

zwycięzca bierze wszystko. Nie są punktowane działania grupo-

we, czy pomoc słabszym, lecz zabawy nastawione na konkuren-

cję. Dominujący w późniejszym wieku bezrefleksyjny konsump-

cjonizm, wytężona praca (dorabianie się) i indywidualizm, nie

pozwalają na zaangażowanie społeczne, na krytyczną refleksję

14 Bezrobotni oraz stopa bezrobocia wg województw, podregionów i powiatów (stan

w końcu czerwca 2010 r.), GUS, http://www.stat.gov.pl/gus/5840_1487_PLK_HTML.

htm, 17.08.2010.

15 Aktywność ekonomiczna ludności I-III 2010, http://www.egospodarka.pl/

54343,Aktywnosc-ekonomiczna-ludnosci-I-III-2010,1,39,1.html, 24.06.2010.

16 Najwięcej bankructw od siedmiu lat, Gazeta Prawna 05.06.2009.

24

AnAlizA WpłyWu KryzySu gOSpOdArczegO

i odbudowanie solidarności międzyludzkiej czy na pomoc gru-

pom marginalizowanym. Jest to neoliberalny model społeczny,

który zaproponowany został przez amerykańskiego noblistę

Miltona Friedmana, który dzięki formule „deregulacja, prywaty-

zacja, cięcia budżetowe” zagościł także w Polsce. „Podczas gdy

lewica obiecywała robotnikom wolność od ucisku pracodawcy,

obywatelom – wolność od dyktatury, krajom Trzeciego Świata

– wolność od kolonializmu, Friedman postulował »wolność oso-

bistą«, dzięki której zatomizowane jednostki miały zostać posta-

wione ponad jakimikolwiek zbiorowymi celami, a ludzie mogli-

by wyrażać własną wolną wolę poprzez wybór konsumencki.”17)

Skutkiem takiego myślenia jest nawoływanie do likwidacji osłon

socjalnych, które „poprzez ingerencję państwa psują mechani-

zmy rynkowe”. Osłony te zaczęto wprowadzać w Europie po

wojnie, począwszy od lat 50., w imię sprawiedliwości społecz-

nej. Takim samym argumentem posłużono się przy ich demonta-

żu, który trwa od lat 90.

Taką argumentacją posługują się również media, szczególnie

prywatne, które należą do spółek giełdowych oraz zależne są

od akcjonariuszy i reklamodawców. Ich retoryka ogranicza się

do tłumaczenia społeczeństwu, że należy „zaciskać pasa”, zająć

się zakładaniem własnego biznesu, a w lepszym okresie – kon-

sumpcją. Media nie pozostają także bez winy przy piętnowaniu

związków zawodowych. Pomimo długiej historii działalności

związków, w tym ogromnej zasługi kobiet w tworzeniu opo-

zycji demokratycznej18), świetnych przykładów samoorganiza-

cji, milionowego ruchu, dzisiaj związki zawodowe kojarzą się

z „autobusami górników, którzy z kilofami ruszyli na Sejm lub

w najlepszym razie ”białym miasteczkiem” – jednej z niewielu

związkowych inicjatyw ostatnich dwóch dekad, które media

pokazywały i relacjonowały, nie podmalowując pielęgniarek na

barbarzyński motłoch.”19) Podporządkowanie mediów wielkie-

mu kapitałowi służyło złamaniu związków zawodowych, w celu

17 Klein N., Doktryna szoku, MUZA SA, Warszawa 2008, s. 69.

18 Penn S., Podziemie kobiet, Rosner & Wspólnicy, Warszawa 2003.

19 Disobey G., Radetzky D., Rozmowa niekontrolowana. Coś tu coś tam, ! reVolt 2 (4) (2/2009), s. 5-7.

25

AnAlizA WpłyWu KryzySu gOSpOdArczegO

R apoRt stworzenia korporacjom i zagranicznemu kapitałowi inwesty-

cyjnemu przedpola do wykupu po zaniżonych cenach polskich

przedsiębiorstw, które jeszcze w połowie lat 90. radziły sobie

całkiem dobrze20). Jednocześnie, media zadbały o to, aby pro-

ces deindustrializacji (po 1989 roku zlikwidowano 2/3 polskie-

go przemysłu) mógł przebiegać bez przeszkód. Chociaż związki

zawodowe nie są dziś popularne, ukazały się pierwsze jaskółki

skutecznych działań, które podjęły nie tylko pielęgniarki i położ-

ne, ale również pracownice supermarketów. Ta rola związków

zawodowych może zostać wzmocniona, jeśli media nakierują

świadomość społeczną na rozwiązania sprawiedliwe21). Drugim

warunkiem jest zwrot elit intelektualnych w stronę obywateli

i wskazanie na dobre przykłady (które szczególnie są widoczne

w krajach skandynawskich), takie jak dążenie do równości, któ-

ra daje lepsze efekty ekonomiczne, a także na fakt, iż państwa

opiekuńcze obroniły się w kryzysie, nie ponosząc horrendalnych

kosztów, którymi zostały obciążone rządy krajów o wysokim

rozwarstwieniu społecznym.

Jak wskazano powyżej – kryzys ma wiele wymiarów, a jego

skutki społeczne są rzadko brane pod uwagę przy tworzeniu

narzędzi zaradczych. W takich wypadkach uprzywilejowany jest

biznes, dla którego przygotowywane są specjalne oferty, które

ostatecznie nadal służą maksymalizacji zysku w miejsce speł-

niania obowiązków państwa do ochrony i przestrzegania praw

człowieka; do zapewnienia przez rząd minimum praw społecz-

nych i ekonomicznych takich jak żywność, dostęp do opieki zdro-

wotnej czy edukacji wszystkim obywatelom, a nie tylko ludziom

pracującym, płacącym podatki i wpisanym w model gospodarki

rynkowej. Wielowymiarowy kryzys jest także kryzysem systemo-

wym w postaci załamania się gospodarki wolnorynkowej. Neo-

liberalizm jest bardzo szkodliwy nie tylko dlatego, że polaryzuje

społeczeństwo, ale przede wszystkim niebezpiecznie ignoruje

20 Procesy prywatyzacyjne i towarzyszące im zmiany społeczne bardzo obrazowo

opisała antropolożka Elizabeth Dunn w swojej publikacji: Prywatyzując Polskę, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2008.

21 „Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywist-

niającym zasady sprawiedliwości”, Art. 2 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej.

26

AnAlizA WpłyWu KryzySu gOSpOdArczegO

prawie wszystkie grupy społeczne (wraz z ich różnorodnością)

realizując interesy jedynie nielicznych, już znajdujących się na

szczycie. Świadomość tych procesów może doprowadzić do pra-

cy nad trwałą zmianą społeczną (walką z bezrobociem, aktyw-

nemu przeciwdziałaniu ubóstwu czy zapobieganiu załamaniom

gospodarczym), w miejsce doraźnej pomocy w obliczu kryzysu.

Wpływ problemów ekonomicznych na kobiety

Analizując źródła obecnej recesji brytyjska parlamentarzystka

z Partii Pracy Hazel Blears skomentowała: „Może jeśli mieliby-

śmy więcej kobiet wśród dyrektorów, nie obserwowalibyśmy aż

tak wielu ryzykownych zachowań”22). Tymczasem wszyscy szefo-

wie banków centralnych w UE to mężczyźni i tylko 1 na 10 człon-

ków zarządów w największych europejskich firmach notowa-

nych na giełdzie jest kobietą. Jak wskazują badania23), mężczyźni

są przeważnie bardziej pewni siebie niż kobiety, a odnoszone

sukcesy tę pewność wzmacniają, prowadząc do ryzykownych

zachowań, których następstwa odbijają się przede wszystkim na

kobietach.

Amerykańska Agencja do Spraw Rozwoju Międzynarodowe-

go (USAID) zwraca uwagę na kilka kategorii wpływu kryzysu na

kobiety24). Wzorując się na tym podziale odniosę się do sytuacji

kobiet w Polsce i poszerzę te kategorie o własne, wynikające

z obserwacji.

Wyższe bezrobocie wśród kobiet w krajach głównie pro-

dukujących na eksport. W związku z kryzysem popyt na dobra

produkcyjne, szczególnie elektronikę czy odzież zmniejszył się,

więc zredukowano produkcję. Odbyło się to kosztem miejsc

pracy. W Polsce bez pracy nadal pozostaje więcej kobiet niż

mężczyzn (Tabela 1). Należy pamiętać, że to dzięki pracy zawo-

dowej kobiety mają szanse podejmować aktywności w różnych

22 Sullivan K., Jordan M., In Banking Crisis, Guys get the Blame: More Women Nee-

ded in Top Jobs, Critics Say, Washington Post Foreign Service, 11.02.2009.

2 Barber B. M., Odean T., Boys will be boys: Gender Overconfidence and Common

Stock Investment, Quarterly Journal of Economics 66, 2001, s. 261-292.

24 USAID, FACT SHEET, The Economic Crisis: The Impact on Women, http://www.

usaid.gov/our_work/cross-cutting_programs/wid/WID_FACT_SHEET_Gender_

Economic_Crisis_v2.pdf, 18.08.2010.

27

AnAlizA WpłyWu KryzySu gOSpOdArczegO

R apoRt obszarach życia publicznego. Jej brak często utrudnia, lub wręcz

uniemożliwia, pełne uczestnictwo w życiu społecznym, nawią-

zywanie kontaktów, prezentację swoich kwalifikacji i dokonań

oraz włączanie się w aktualne problemy życia społecznego i po-

litycznego. Przeciętny czas pozostawania bez pracy jest dłuższy

u kobiet niż u mężczyzn. Pracodawcy preferują zatrudnianie

mężczyzn, ze względu na mniejszą dyspozycyjność kobiet, obcią-

żonych obowiązkami domowymi i opieką. To także powoduje,

że przy restrukturyzacji zatrudnienia w zakładach pracy częściej

od mężczyzn zwalniane są kobiety. W przeprowadzonym przez

Pricewaterhouse Coopers badaniu na 1198 dużych przedsiębior-

stwach z 52 krajów prognozy zatrudnienia w polskich firmach

wypadły gorzej niż w pozostałych krajach. Przeważają firmy,

które planują zmniejszenie zatrudnienia, nad tymi, które chcą

przyjmować nowych pracowników. Bezrobocie prawdopodob-

nie dalej będzie wzrastać25). Jak wskazano w raporcie przygoto-

wanym przez Komisję Krajową NSZZ „Solidarność”: „bezrobocie

kosztuje – niższe wpływy z podatków, mniejsze składki ubezpie-

czeniowe etc. Dlatego w wielu krajach zamiast maksymalizo-

wać za wszelką cenę zyski, wiele firm – przy pomocy państwa

– chroniło miejsca pracy”26).

Autorzy raportu również alarmują, że gospodarstwa domowe

nie są zdolne do wygenerowania jakichkolwiek oszczędności, co-

raz bardziej się zadłużają na konsumpcję bieżącą, a możliwości

ich samofinansowania wyczerpują się. Należy również pamiętać,

że podział zasobów wewnątrz gospodarstwa domowego nie za-

wsze jest równy. Często mniej zarabiająca lub prowadząca dom

kobieta jest ekonomicznie uzależniona od swojego partnera.

Zdarzają się również przypadki przemocy (psychicznej i fizycz-

nej), które, niestety, eskalują podczas kryzysu.

25 Duże polskie firmy planują zwolnienia, Interia.pl, PAP, 27.I.2010.

26 Praca Polska 2010, Komisja Krajowa NSZZ „Solidarność”, http://www.solidarnosc.org.pl/uploads/oryginal/4/0/60143_Raport_PP_2010.pdf, 18.08.2010.

28

AnAlizA WpłyWu KryzySu gOSpOdArczegO

tabela 1. Bezrobotni zarejestrowani i stopa bezrobocia. Stan

w końcu okresu.

2008

2009

kwartały

Wyszczególnienie

I

II

III

IV

I

II

III

IV

Bezrobotni zarejestrowani

(w tys. osób)

1702,2

1455,3

1376,6

1473,8

1758,8

1658,7

1715,9

1892,7

mężczyźni

730,7

597,9

562,3

640,3

844,8

790,2

807,9

926,3

kobiety

971,5

857,4

814,2

833,4

914

868,5

908

966,4

z liczby bezrobotnych:

dotychczas niepracujący

380,3

335,6

326,3

328,9

359,3

349,7

378,3

398,8

zwolnieni z przyczyn

dot. zakładu pracy

50,2

43,7

38,3

41

52,3

58,8

63,3

67,7

Posiadający prawo do

zasiłku

267,7

221,3

213,2

271,3

368,6

371

355,2

380

Stopa bezrobocia w %

10.9

9.4

8.9

9.5

11.1

10.6

10.9

11.9

Źródło: Bezrobocie Rejestrowane I-IV Kwartał 2009r., GUS, Warszawa 2010, s. 13.

W dobie kryzysu nasila się przemoc wobec kobiet. W trud-

nych czasach kobiety i dziewczynki w większym stopniu narażo-

ne są na przemoc. Wynika to z coraz niższego rozporządzalnego

dochodu gospodarstwa domowego (przez utratę lub częściową

redukcję pracy lub zmniejszenie wynagrodzenia), wzrostu cen

żywności i paliwa oraz dóbr codziennego użytku. Sytuacja taka

jest przyczyną podwyższonego poziomu stresu w rodzinach, któ-

ry odbija się negatywnie na kobietach. Przemoc stosowana wo-

bec nich przybiera różne formy: od agresywnych zachowań po-

przez upokarzanie, stosowanie gróźb, ograniczanie pożywienia,

do przemocy seksualnej i ekonomicznej włącznie. W maju 2009

roku sondaż przeprowadzony na 600 schroniskach dla kobiet

ofiar przemocy w Stanach Zjednoczonych wskazał, że 75 proc.

z nich zanotowało wzrost liczby zgłaszających się kobiet, które

szukały pomocy, począwszy od września 2008 roku27). W Polsce

nie przeprowadzono badań w tym zakresie, można jednak przy-

puszczać, że wypadków przemocy jest znacznie więcej niż przed

27 Mary Kay’s Truth About Abuse. Survey Links Economic Downturn to National

Increase in Domestic Violence, http://www.marykay.com/content/company/pr_pres-sreleases_truthaboutabuse.aspx, 20.08.2010.

29

AnAlizA WpłyWu KryzySu gOSpOdArczegO

R apoRt kryzysem. Jak wynika ze sprawozdania realizacji Krajowego Pro-

gramu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie w roku 200728), aż

36 proc. Polaków przyznało, że doświadczyło przemocy. Spośród

doznających przemocy, 30 proc. doświadczyło jej więcej niż raz,

a 11 proc. – wielokrotnie. Przemoc psychiczna częściej dotyczy-

ła kobiet niż mężczyzn, mieszkańców miast i osób w złej sytuacji

materialnej, co jest kluczowe w wypadku recesji gospodarczej,

która zubożyła wielu mieszkańców kraju.

cięższa praca, w większym wymiarze godzin, za tę samą

płacę dotyczy zarówno pracy legalnej, jak i szarej strefy.

W Polsce firmy dokonały o wiele więcej zwolnień, niż wyma-

gała tego sytuacja gospodarcza (stąd między innymi wysoka

i utrzymująca się stopa bezrobocia). Dodatkowo często praco-

dawcy porozumiewali się z pracownikami, aby zamrozić (48,6

proc. firm nie udzieliło w 2009 roku żadnych podwyżek) bądź

obniżyć wynagrodzenia, zmienić czas pracy. Marta Pióro z NSZZ

„Solidarność”wskazała na 53 porozumienia dotyczące zmiany

warunków pracy w samym tylko województwie dolnośląskim

odnotowane przez Państwową Inspekcję Pracy. Kolejnych 26

porozumień dotyczyło wydłużenia okresu rozliczeniowego, a 41

– zawieszenia części lub całości układu zbiorowego pracy29). Pra-

cownicy idą na ustępstwa płacowe głównie z powodu rosnące-

go bezrobocia. Polacy wciąż pamiętają, jak kilka lat temu sięga-

ło ono nawet 20 proc. Oszczędności budżetowe dotknęły przede

wszystkim pracowników sektora publicznego, którego ogromną

część stanowią kobiety (zamrożenie płac i zabranie wszelkich

dodatków)30). Dodatkowo na przeciążenie pracą skarżą się pra-

cownice supermarketów. Jak już wcześniej wspomniano, wielko-

28 Sprawozdanie wraz z załącznikami można pobrać ze strony: http://www.mpips.

gov.pl/index.php?gid=1190, 20.08.2010.

29 Świech M., Rok 2009: Elastyczni w kryzysie, Gazeta Wyborcza, 22.01.2010.

0 Premier zadowolony z cięć w resortach, PAP, 03.02.2009.

0

AnAlizA WpłyWu KryzySu gOSpOdArczegO

powierzchniowe sklepy przejmują klientów, sieci rozwijają się,

otwierają nowe obiekty, a etatów nie przybywa31).

Większa podatność na handel ludźmi. W związku z utratą

pracy w swoim kraju wiele kobiet migruje w poszukiwaniu

lepszych szans na zarobek. Często nie znając warunków pracy

stają się ofiarami handlarzy ludźmi, którzy kierują je do prac

przymusowych lub do prostytucji. W Polsce 29 czerwca 2010r.

na portalu policja.pl32) ukazał się artykuł o 5 zatrzymanych oso-

bach z międzynarodowej grupy przestępczej, które werbowały

swoje ofiary w Polsce, proponując im legalną i dobrze płatną

pracę w Grecji, we Włoszech oraz w Japonii. W rzeczywistości

kobiety trafiały do nocnych klubów, gdzie zmuszano je do pro-

stytucji. Podobne śledztwo prowadzili włoscy policjanci, którzy

zatrzymali we współpracy z polską policją 16 osób podejrzanych

o handel ludźmi, w tym dwóch Polaków. Liczba ofiar, niestety,

nie jest znana. W czasie kryzysu wzrasta zapotrzebowanie na ta-

nią siłę roboczą, więc zjawisko niewolnictwa nasila się (migrują

także mężczyźni, którzy trafiają do obozów pracy)33). Badanie

TNS OBOP „Społeczna świadomość zagrożeń związanych z han-

dlem ludźmi i podejmowaniem pracy za granicą”34) wskazało,

że najczęściej handel ludźmi kojarzy się Polakom z prostytucją,

rzadziej jednak ze zmuszaniem do pracy (bez lub za zaniżone

wynagrodzenie) czy do popełniania przestępstw. 75 proc. bada-

nych słyszało o sytuacjach zmuszania do prostytucji osób zwa-

bionych ofertą atrakcyjnej pracy. Większość badanych Polaków

1 Szczegółową analizę tego problemu przeprowadziła Magdalena Chustecka

w artykule: Warunki pracy i respektowanie praw pracowniczych kobiet zatrudnio-

nych w sklepach wielkopowierzchniowych w obliczu kryzysu ekonomicznego, http://

www.karat.org/userfiles/supermarketyproc.20aproc.20kryzys,m_chustecka(1).pdf,

18.08.2010.

2 KWP w Katowicach, Zatrzymani za handel kobietami, http://www.policja.pl/

portal/pol/1/55368/Zatrzymani_za_handel_kobietami.html, 20.08.2010.

Labott E., Recession boosts global human trafficking, report says, CNN State Department Producer, 16.07.2009.

4 Badanie społecznej świadomości zagrożeń związanych z handlem ludźmi

i podejmowaniem pracy za granicą zrealizowane zostało przez TNS OBOP w dniach

18-21 lutego 2010 r. na ogólnopolskiej, losowej, reprezentatywnej próbie 1005 miesz-kańców Polski (525 kobiet i 480 mężczyzn) w wieku 15 i więcej lat. Wyniki badania

dostępne na stronach: http://www.tnsglobal.pl/archive-report/id/7831, 18.08.2010.

1

AnAlizA WpłyWu KryzySu gOSpOdArczegO

R apoRt (65 proc.) uważa, że przypadki handlu ludźmi są tak samo częste

w Polsce, jak za granicą, i że Polacy padają jego ofiarą w kraju

i poza nim.

Oferty pracy w czasie kryzysu są kierowane przeważnie do

mężczyzn. Zarówno rząd, jak i inwestorzy (np. UE) walcząc z kry-

zysem kładą nacisk na realizowanie dużych projektów infrastruk-

turalnych w ramach robót publicznych (w Polsce również jest to

związane z przygotowywaniem struktury na Euro 2012). Jak po-

daje Centrum Praw Kobiet „Dyskryminacja kobiet na rynku pra-

cy jest aż nadto widoczna i nikt tego nie kwestionuje. Kobiecie

dużo trudniej jest znaleźć pracę, nie tylko dlatego, że adresowa-

nych jest do nich znacznie mniej ofert pracy, ale również dlate-

go, że mają one znacznie mniej możliwości przekwalifikowania

zawodowego. Większość kursów zawodowych organizowanych

przez biura pracy dotyczy zawodów uważanych tradycyjnie za

męskie, niewiele zaś adresowanych jest do kobiet.”35)

Większe problemy z uzyskaniem kredytu. Jest to nie tylko

związane w Polsce z ograniczeniem sprzedaży kredytów przez

banki w czasach kryzysu (o 30 proc.), o czym szerzej wspomniano

na początku tego artykułu, ale również z niższymi od mężczyzn

zarobkami kobiet, od których uwarunkowana jest zdolność kre-

dytowa. Oprócz problemów z kredytem hipotecznym kobiety po

urodzeniu dziecka, które planują większy wydatek, mają ogra-

niczone możliwości sfinansowania go z kredytu gotówkowego.

Często wymaga się od nich dołączenia współkredytobiorcy albo

dodatkowych zabezpieczeń. Niektóre banki przed udzielaniem

kredytu wymagają potwierdzenia, że kobieta wracająca do pra-

cy nie zostanie zwolniona36).

Niższe wynagrodzenia i pomoc zza granicy. Jak wcześniej

wspomniano coraz trudniej w kryzysie utrzymać gospodarstwo

domowe, którym zgodnie z tradycyjnym podziałem ról w społe-

czeństwie przeważnie zajmuje się kobieta. Pensje są obniżane,

5 Centrum Praw Kobiet, http://temida.free.ngo.pl/rownoupr.htm, 18.08.2010.

6 Siwek K., Majtkowski P., Problemy z zaciągnięciem kredytu po urodzeniu dziecka, Expander, kredyty.wieszjak.pl, 31.07.2008.

2

AnAlizA WpłyWu KryzySu gOSpOdArczegO

a pomoc od bliskich i rodziny z zagranicy kurczy się. Według da-

nych Narodowego Banku Polskiego w ciągu pierwszych trzech

kwartałów 2009 roku przekazy pieniężne do Polski z zagranicy

spadły prawie 15 proc. – do niecałych 2,1 mld Euro z ponad

2,4 mld euro rok wcześniej37). Wielu Polaków także powróci-

ło z emigracji38). Spadły również wynagrodzenia, od stycznia

2009 do stycznia 2010 realnie o blisko 3 proc., a minimalne wy-

nagrodzenie (ok. 250 Euro w drugim półroczu 2009 r., czyli 40

proc. przeciętnego wynagrodzenia) było jednym z najniższych

w Europie26. Procedura ustalania minimalnego wynagrodzenia

budzi w Polsce wiele wątpliwości. Od 2004 roku została do tego

uprawniona Komisja Trójstronna (patrz również przypis 52),

która nie posługuje się żadnym wzorem matematycznym, ale

uzależnia jego wysokość od nieprzejrzystych „kategorii makro-

ekonomicznych” niezwiązanych z faktycznymi kosztami życia

w godnych warunkach. Dodatkowo kwota ta określa minimal-

ną płacę jedynie osobom zatrudnionym na podstawie umowy

o pracę (w Polsce jedynie 12,4 mln osób pracuje na etat), nie

dotyczy zaś osób, które nie mogą znaleźć pracy innej niż na

umowę-zlecenie czy umowę o dzieło. Według raportu OFCE

(bazującego na danych Eurostatu), w 2008 roku trzynastu pro-

centom pracowników zatrudnionych w Polsce na pełny etat

groziło życie poniżej granicy ubóstwa39). Większym ryzykiem

byli objęci jedynie pracownicy Grecji (14 proc.)40). Cytując prof.

Tadeusza Kowalika: „W Polsce udział płac w dochodach spada

najszybciej wśród krajów UE, z wyjątkiem Irlandii. Niskie zaś

płace, jako narzędzie konkurencyjności, nie zachęcały przedsię-

biorców do postępu technicznego. Niskie płace to ograniczony

popyt, a więc i marne perspektywy zyskowności inwestycji. Są

zatem antywzrostowe i antyzatrudnieniowe. Dodajmy, że po

7 Baj L., Bank Światowy: Kryzys zwiększył biedę na świecie, Gazeta Wyborcza 21.01.2010.

8 „Polska” - Powrót emigrantów, Gazeta Wyborcza, 19.11.2008.

9 Według badań przeprowadzonych przez CBOS: Pracujący biedni (Warszawa 2008 s. 4.), Pracujący biedni stanowią 6,6proc. populacji dorosłych Polaków, zaś niepracujący biedni 12,7proc. (razem: 19,3proc. czyli 6,1 mln osób).

40 Allègre G., Working poor in the EU: an exploratory comparative analysis, OFCE, Paris 2008, s. 6.

AnAlizA WpłyWu KryzySu gOSpOdArczegO

R apoRt stronie pracowników niskie płace negatywnie wpływały na ich

kulturowy i zawodowy poziom. Gdy pada argument że w Polsce

płace muszą być niskie, bo pracujący utrzymują wielu emery-

tów i rencistów, to należy odpowiedzieć: mamy ich tylu głównie

dlatego, że prowadzono politykę niskich płac. Oznaczało to du-

szenie popytu krajowego, a więc i słabą dynamikę gospodarczą

utrzymującą stopę zatrudnienia na najniższym poziomie w UE,

w tak długim okresie.”41) Dodatkowo najniższe płace dominu-

ją właśnie w sektorach sfeminizowanych. W rankingu najgorzej

opłacanych stanowisk w 2009 roku42) wymieniono takie zawo-

dy, jak: szwaczka (1396 zł miesięcznie – mediana), kelnerki/rzy

(1500 zł bez napiwków), kasjerki/rzy i sprzedawczynie/cy (1538

zł), telemarketerki/rzy (1588 zł), oraz osoby zajmujące się obsłu-

gą biur podróży (1630 zł) czy sprzedażą usług i produktów (1650

zł). Z przebadanych przez TEST Human Resources zawodów wy-

nika, że tylko inżynierki sprzedaży i przedstawicielki handlowe

otrzymują wyższe wynagrodzenie od mężczyzn43). Zaś w przy-

padku samodzielnych księgowych zarobki są niezależne od płci.

Na pozostałych przebadanych 17 stanowiskach (Rys. 1) męż-

czyźni zarabiają więcej. Im praca lepiej płatna, tym rozpiętość

w zarobkach kobiet i mężczyzn większa. Dyrektor od dyrektorki

sprzedaży statystycznie zarabia więcej o nawet 3,2 tys. zł.

41 Kowalik T., Cięcia to nakaz rynków finansowych i rentierów, Obserwator Finan-

sowy NBP, 21.07.2010.

42 http://www.praca.egospodarka.pl/54756,Ranking-najgorzej-oplacanych-stano-

wisk-w-2009-roku,1,55,1.html, 07.07.2010.

4 Chochołowski B., Chcesz lepiej zarabiać, musisz być mężczyzną, iWoman.pl, 26.02.2009

4

AnAlizA WpłyWu KryzySu gOSpOdArczegO

rys. 1. różnice w zarobkach kobiet i mężczyzn na

poszczególnych stanowiskach

-3,5-3,0-2,5-2,0-1,5-1,0-0,5 0,0 0,5 1,0 1,5

Źródło: RaportPlacowy.pl

nasilenie rasizmu i ksenofobii. Nastroje dyskryminacyjne na-

silają się podczas kryzysu i bardzo często akty mowy i czynów

z nienawiści są kierowane przeciwko emigrantom (nawet pracu-

jącym legalnie) czy też grupom mniejszościowym (szczególnie,

gdy są słabiej socjalizowani, mają problemy z językiem, wyróż-

niają się nienormatywnym wyglądem bądź zachowaniem). Kil-

ka istotnych zdarzeń miało miejsce w ostatnim czasie: wybory

do Parlamentu Europejskiego w 2009 roku i hasła Brytyjskiej

Partii Narodowej (BNP), wejście do Riksdagu nacjonalistycznej,

wrogiej imigrantom partii Szwedzcy Demokraci, zastrzelenie

Nigeryjczyka Maxwella Itoye przez policjanta na targowisku

przy warszawskim stadionie oraz najgłośniejsze na przełomie

sierpnia i września 2010r. deportacje Romów z Francji. BNP,

5

AnAlizA WpłyWu KryzySu gOSpOdArczegO

R apoRt która działa poza parlamentem, ale ma swą reprezentację we

władzach Londynu, nawoływała do deportowania imigrantów

i walki z islamem. W wyborach do Europarlamentu partia star-

towała z hasłem „Brytania dla Brytyjczyków”44), czyli jedynie An-

glików, Szkotów, Walijczyków i Irlandczyków. Podczas kampanii

wyborczej partia nawoływała do wyrzucenia z Wielkiej Brytanii

szczególnie Polaków, którzy, wedle jej przedstawicieli, zabierali

pracę rodowitym Brytyjczykom. Kampania ta miała na celu na-

stawienie wrogo do imigrantów brytyjskich robotników. Pomi-

mo zarzutów o rasistowskie zachowania (jeszcze wtedy w statu-

cie partii widniał zapis o możliwym przystąpieniu do partii tylko

osób białych) partia uzyskała aż 6 proc. głosów w wyborach,

co pozwoliło dwóm jej reprezentantom zasiąść w Parlamencie

Europejskim. Analogiczna sytuacja miała miejsce w Szwecji,

gdzie po raz pierwszy w historii, w wyborach do parlamentu,

skrajnie prawicowa partia – Szwedzcy Demokraci – przekroczy-

ła próg 5 proc., uzyskując tym samym 20 mandatów. Jej przed-

stawicielami są takie osoby jak: Per Wahlberg, który otwarcie

głosi, że ciemnoskórzy Afrykanie mają „genetyczną skłonność

do gwałcenia dzieci” oraz Jimmie Akesson, który w 2009 roku

opublikował na łamach „Aftonbladet” artykuł jednoznacznie

wskazujący, że wpływ islamu na szwedzkie społeczeństwo jest

największym zagrożeniem dla Szwecji od czasów II wojny świa-

towej45). Frustracja spowodowana w dużej mierze utratą pracy,

a także pogorszeniem się warunków życia sprawia, że osoby

tego doświadczające poddają się manipulacji, szczególnie ze

strony osób publicznych, które podsycają nienawiść i kierują ją

przeciwko grupom słabszym, które i tak na co dzień doświad-

czają dyskryminacji. Trzecim znaczącym wydarzeniem było

zastrzelenie 23 maja 2010 r. w Warszawie emigranta Maxwel-

la Itoye oraz zatrzymanie przez policję jedynie ciemnoskórych

świadków zdarzenia46). Wywołało to szereg protestów i aktów

44 Matysiak P., Czy Polacy wstąpią do partii, która ich nienawidzi? , wp.pl, 26.10.2009.

45 Pawlicki J., S krajna prawica na sztokholmskich salonach, Gazeta Wyborcza, 20.09.2010.

46 Jak prokuratura bada śmierć Maxwella, Gazeta Wyborcza, 19.06.2010.

6

AnAlizA WpłyWu KryzySu gOSpOdArczegO

solidarnościowych, a prokuratura, która groziła wszystkim za-

trzymanym natychmiastowymi deportacjami, została wezwana

do równoprawnego traktowania zeznań obywateli polskich i ze-

znań imigrantów. Przemoc, która zarówno w przypadku partii

prawicowych, jak i policji, mogła być spowodowana obniżonymi

nastrojami społecznymi wywołanymi przez kryzys, jest szkodli-

wa i bardzo niebezpieczna. Zapobieganie jej należy zarówno do

obowiązku władz, jak i wszystkich obywateli.

pakiet i działania antykryzysowe

W odpowiedzi na spowolnienie gospodarcze (które już dało

się dostrzec w 2008 roku), gdy okazało się, że optymistyczne za-

łożenia budżetowe na rok 2009 są nierealne do wykonania, a go-

spodarce grozi trwała recesja, 1 lipca 2009 roku została przyjęta

ustawa o łagodzeniu skutków kryzysu ekonomicznego dla pra-

cowników i przedsiębiorców47). Była to jedna z czterech ustaw,

nad którymi prace trwały od grudnia 2008 roku. Pozostałe to:

ustawa z dnia 19 czerwca 2009r. o pomocy państwa w spłacie

niektórych kredytów mieszkaniowych udzielonych osobom, któ-

re utraciły pracę48), ustawa z dnia 17 lipca 2009 r. o zmianie usta-

wy o podatku dochodowym od osób fizycznych49) oraz ustawa

z 5 marca 2009 r. o zmianie ustawy o podatku dochodowym od

osób fizycznych oraz ustawy o podatku dochodowym od osób

prawnych50). W przygotowaniach wytycznych do w.w. ustaw, czy-

li „Pakietu działań antykryzysowych” (przedstawionego rządowi

13 marca 2009r.) brała udział Komisja Trójstronna ds. Społeczno -

47 Dziennik Ustaw z 2009 nr 125, poz. 1035 – wersja obowiązująca od 22 sierpnia

2009 r.

48 Dziennik Ustaw z 2009 nr 115, poz. 964– wersja obowiązująca od 21 lipca 2009 r.

49 Dziennik Ustaw z 2009 nr 125, poz. 1037– wersja obowiązująca od 7 sierpnia 2009 r.

50 Dziennik Ustaw z 2009 nr 69, poz. 587 – wersja obowiązująca od 7 maja 2009 r.

7

AnAlizA WpłyWu KryzySu gOSpOdArczegO

R apoRt Gospodarczych51). Przewodniczącym Komisji jest Waldemar Paw-

lak, Wiceprezes Rady Ministrów i Minister Gospodarki, zaś wice-

przewodniczącymi: Jan Guz, przewodniczący Ogólnopolskiego

Porozumienia Związków Zawodowych oraz Henryka Bochniarz,

prezydentka Polskiej Konfederacji Pracodawców Prywatnych

„Lewiatan”. Biorąc pod uwagę płeć wszystkich członków/kiń

Komisji można zauważyć znaczne dysproporcje w reprezentacji

kobiet i mężczyzn. Zasiada w niej jedynie 17 proc. kobiet, w tym

najmniej wśród związków zawodowych (2 osoby na 20), które

zdawałoby się w największym stopniu są gwarantem przestrze-

gania praw człowieka. Ta znacząca nierówność mogła wpłynąć

na wybrane do opracowywania przez zespoły problemowe ob-

szary, jakimi miały się one zajmować w ramach swoich kompe-

tencji. Były to: zespół prawa pracy i układów zbiorowych, zespół

polityki gospodarczej i rynku pracy, zespół budżetu, wynagro-

dzeń i świadczeń socjalnych oraz zespół funduszy, a w ostatniej

fazie negocjacji włączono również zespół ds. ubezpieczeń spo-

łecznych. Zabrakło zespołu ds. badań i niwelowania kosztów

społecznych recesji oraz zespołu do spraw trwałej, systemowej

zmiany na rzecz równych szans wszystkich marginalizowanych

grup (w tym kobiet).

Ostatecznie zaprezentowany w marcu 2009r. pakiet działań,

będący wynikiem pracy Komisji przedstawiał 13 tematów, z któ-

rych 9 zostało włączonych w uchwalone ustawy52). Były to: wpro-

wadzenie 12-miesięcznego okresu rozliczeniowego, urucho-

mienie zakładowego funduszu szkoleniowego, racjonalizacja

rozwiązań dotyczących doby pracowniczej w kontekście rozli-

51 Trójstronna Komisja do Spraw Społeczno - Gospodarczych obraduje na posie-

dzeniach planarnych. Odbywają się one w zależności od potrzeb, nie rzadziej jednak niż raz na 2 miesiące. Komisja może podejmować uchwały, jeżeli w głosowaniu

bierze udział przedstawiciel/ka: Rady Ministrów (wyznaczony/a przez premiera), co

najmniej jedna osoba z organizacji pracowników (reprezentant/ka Ogólnopolskiego

Porozumienia Związków Zawodowych) i jedna z organizacji pracodawców reprezen-

towanych w Komisji (Polska Konfederacja Pracodawców Prywatnych – Lewiatan).

Pełen skład Komisji dostępny jest na stronach: http://www.umowaspoleczna.gov.

pl/?wyswietl=podanonewsa&dzial=34&id=233, 21.08.2010

52 Stan realizacji pakietu działań antykryzysowych, http://www.mpips.gov.pl/index.

php?gid=1402, 21.08.2010.

8

AnAlizA WpłyWu KryzySu gOSpOdArczegO

czania czasu pracy, ruchomy czas pracy jako instrument wspo-

magający łączenie obowiązków rodzinnych z zawodowymi, sta-

bilizacja zatrudnienia poprzez ograniczenie stosowania umów

na czas określony, subsydiowanie zatrudnienia jako alternaty-

wy wobec zwolnień grupowych (ustawa o łagodzeniu skutków

kryzysu ekonomicznego dla pracowników i przedsiębiorców);

zniesienie opodatkowania zapomóg udzielanych przez związki

zawodowe (poszerzenie katalogu) oraz świadczeń wypłacanych

z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych, zwolnienie z po-

datku dochodowego od osób fizycznych pomocy socjalnej rea-

lizowanej w formie bonów uprawniających do ich wymiany na

towary lub usługi, w tym tzw. bonów towarowych i świadczeń

pieniężnych (ustawa o zmianie ustawy o podatku dochodowym

od osób fizycznych); przyspieszona amortyzacja (ustawa o zmia-

nie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych oraz

ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych).

Dwie pozycje Pakietu przełożono w czasie: uchylenie ustawy

o negocjacyjnym systemie kształtowania przyrostu przeciętnych

wynagrodzeń u przedsiębiorców i zniesienie ustawy kominowej

oraz wypracowanie mechanizmów wzrostu minimalnego wyna-

grodzenia do poziomu 50 proc. przeciętnego wynagrodzenia.

Tu od razu możemy sobie zadać pytanie: dlaczego w ogóle trwa

dyskusja nad uchyleniem ustawy kominowej? Akurat w czasie

kryzysu? Czy zarabianie przez kadrę zarządzającą w przedsię-

biorstwach Skarbu Państwa stawek wyższych niż sześciokrot-

ność przeciętnego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw

(czyli w 2010 roku jest to kwota 20 740 zł miesięcznie) miałoby

uchronić nasz kraj przed kryzysem? Ilu jest takich menadżerów

i ile to będzie kosztować Skarb Państwa? Przypomnijmy, że za-

siłek dla bezrobotnych wynosi około 740 zł, czyli z jednej pensji

zarządczej można pomóc obecnie prawie 30 osobom. Co będzie

po podwyżkach? Naturalnie rzeczowa dyskusja nad podniesie-

niem minimalnego wynagrodzenia (1 317 zł w 2010 r.) do po-

ziomu 50 proc. przeciętnego wynagrodzenia (1 728 zł – wedle

przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przed-

siębiorstw, włącznie z wypłatami z zysku, w IV kwartale 2009 r.)

9

AnAlizA WpłyWu KryzySu gOSpOdArczegO

R apoRt jest tematem przerażającym i odstręczającym zarówno przed-

siębiorców, polityków, jak i związki zawodowe. Oznaczałoby to

podniesienie wynagrodzeń wymienionych uprzednio szwaczek,

kelnerek, kasjerek, sprzedawczyń, telemarketerek i wszystkich

najmniej zarabiających osób w społeczeństwie (przeważnie ko-

biet)53).

Zabrakło również realizacji pierwszego wymienionego w Pa-

kiecie działania: przygotowania programu kryzysowej pomocy

dla społeczeństwa, w szczególności wsparcia rodzin najuboż-

szych poszkodowanych w wyniku kryzysu oraz zwiększenia środ-

ków na świadczenia socjalne w związku ze wzrostem liczby osób

zwalnianych z pracy. Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej na

swoich stronach zamieściło następujący komentarz: „Partne-

rzy społeczni mieli zastrzeżenia do braku realizacji pierwszego

punktu pakietu dotyczącego pomocy najuboższym, dotkniętym

kryzysem. Została im przekazana kompleksowa informacja na te-

mat możliwości korzystania z już istniejących narzędzi prawnych

i pomocowych. Ponadto Jolanta Fedak, Minister Pracy i Polityki

Społecznej wielokrotnie podkreślała, że przewidziane są środki

przeznaczone na ten cel i nie ma potrzeby tworzyć dodatkowych

rozwiązań legislacyjnych. Istnieje również możliwość urucho-

mienia programów specjalnych tam, gdzie rzeczywiście wystąpi

zapotrzebowanie, w związku ze zwolnieniami pracowników. Po-

nadto wielokrotnie padała deklaracja o gotowości rozmów nad

ewentualnymi zmianami w obowiązujących już aktach prawnych

dot. materii kryzysu, jeżeli okaże się, że niektóre zapisy będą

tego wymagały, pod warunkiem uzgodnienia przez partnerów

nowych rozwiązań i akceptacji dla nowych propozycji.”51 Tele-

fon wykonany dnia 17 sierpnia 2010 r. do rzeczniczki prasowej

niestety potwierdził moje przypuszczenia, iż nie są prowadzone

żadne badania i analizy, które określiłyby skalę zjawiska wpływu

kryzysu na osoby najuboższe czy tracące pracę oraz skuteczność

5 5 października 2010 r. rząd zadecydował, że minimalne wynagrodzenie w 2011

r. wyniesie 1386 zł; Zalewski T., Płaca minimalna wzrośnie do 1386 złotych, Rzeczpospolita 06.10.2010.

40

AnAlizA WpłyWu KryzySu gOSpOdArczegO

działań podejmowanych przez Ministerstwo w celu minimaliza-

cji społecznych skutków kryzysu.

Po wejściu w życie wyżej wymienionych ustaw posypały się

głosy krytyki ze strony przedsiębiorców. Najważniejszym za-

rzutem był fakt, że zaczęły one obowiązywać już po apogeum

kryzysu, które miało miejsce w pierwszym półroczu 2009 r., po

tym jak wiele firm takich jak Dębica, czy General Motors Polska

musiało wstrzymać produkcję, ale nie mogło skorzystać z ofero-

wanych w późniejszym terminie dopłat to pensji za czas postoju.

Aby uzyskać takie dopłaty firmy były zobowiązane udokumento-

wać spadek obrotów o 25 proc. w ciągu trzech kolejnych miesię-

cy po 1 lipca 2008 r. i przygotować plan naprawczy. Dodatkowo

przerażała standardowa biurokracja. To wszystko było przyczy-

ną ubiegania się jedynie 139 firm o subsydia płacowe, które wy-

stąpiły do Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych

przez pierwsze 8 miesięcy od wejścia ustawy w życie. Podpisano

73 umowy na kwotę 13,4 mln zł, czyli 1,4 proc. zarezerwowa-

nych na ten cel środków54).

Pracownicy nie byli zainteresowani uelastycznieniem czasu

pracy (czyli wprowadzeniem indywidualnego rozkładu czasu

pracy). Sonda przeprowadzona przez DGP wśród największych

pracodawców wskazała, że tylko w Telekomunikacji Polskiej

pracownicy złożyli wnioski w tej sprawie. Problemy były także

z interpretacją zapisów dotyczących zawierania umów na czas

określony. Ustawa przewiduje, że do końca 2011 r. firmy mogą

zatrudniać pracowników na podstawie umów na czas określony

przez maksymalnie dwa lata. Gdy jednak pracodawca pragnie

zatrudnić pracownika podpisując umowę na czas dłuższy niż

dwa lata zdaniem części prawników po 24 miesiącach sama się

ona przekształci w umowę stałą, według innych od razu podpi-

suje się umowę stałą.

54 Guza Ł., Pakiet antykryzysowy nie pomógł firmom, Gazeta Prawna, 27.04.2010.

41

AnAlizA WpłyWu KryzySu gOSpOdArczegO

R apoRt Niewielu bezrobotnych skorzystało z kolejnej propozycji pa-

kietu antykryzysowego, czyli z pomocy w spłacie kredytu hipo-

tecznego. W tym zakresie wsparcia udziela Fundusz Pracy tylko

do końca 2010 roku. W kwietniu 2010 r. z pomocy skorzystało

zaledwie 1145 bezrobotnych posiadających własne mieszkanie,

którym udzielono ponad 3,6 mln zł zapomogi (do 14,4 tys. zł

na osobę), co stanowi 1,6 proc. całej kwoty przeznaczonej na

ten cel55). Można wnioskować, że celem nadrzędnym tej ustawy

było ratowanie banków poprzez zmniejszanie ryzyka złych kre-

dytów. Ustawa jednak nie przewidziała, że są osoby, które tracą

pracę, ale nie są zameldowane w nieruchomości, na którą się

zadłużyły (gdyż np. nie została jeszcze oddana do użytku). Nie

mogą skorzystać z dopłat również ci, którzy wynajmują miesz-

kania, a których sytuacja materialna po utracie pracy znacznie

się pogorszyła (nie stać ich na wynajem). Takich osób (także ca-

łych rodzin) w dobie kryzysu może być znacznie więcej niż tych,

którzy nie spłacają hipotek.

Niewiele osób i przedsiębiorstw korzysta także z pakietu an-

tykryzysowego Ministerstwa Rozwoju Regionalnego, które na

2010 rok przeznaczyło na ten cel kwotę 1,4 mld zł56). W ramach

tej kwoty województwa oferują dodatki relokacyjne dla osób,

które znajdą pracę poza miejscem zamieszkania (w odległości

powyżej 50 km, więc niewiele osób decyduje się na dojazdy)

oraz motywacyjne, jeśli osoby podejmą zatrudnienie z niższym

wynagrodzeniem niż u poprzedniego pracodawcy.

Wykorzystywana w dużym zakresie jest natomiast możliwość

wydłużenia okresów rozliczeniowych czasu pracy do 12 miesięcy

(w porozumieniu ze związkami zawodowymi albo przedstawi-

cielami pracowników). Pracodawcy mogą teraz dostosowywać

czas pracy do potrzeb produkcji i zamówień. Do końca marca

2010r. podpisano 664 porozumienia w firmach, które zatrud-

55 Jakubczak P., Z pomocy w spłacie kredytu hipotecznego korzysta niewielu bezro-

botnych, Gazeta Prawna, 23.04.2010.

56 Lisowska B., Firmy nie chcą pakietu antykryzysowego, Gazeta Prawna, 02.04.2010.

42

AnAlizA WpłyWu KryzySu gOSpOdArczegO

niają około 140 tys. osób. Najwięcej firm, które zawarły poro-

zumienia należało do branży przetwórstwa przemysłowego (56

proc.), budownictwa (11 proc.) oraz handlu (9 proc.)57). Zgoda

na takie porozumienia wynikała gównie z obaw pracowników

przed utratą pracy (nie otrzymują oni żadnych dodatków za go-

dziny nadliczbowe, oferuje się im w zamian czas wolny od pracy,

a przepracowane godziny pracy są zliczane w ciągu roku). Pra-

codawcy jednak już lobbują za utrzymaniem tego rozwiązania

po 31 grudnia 2011 roku, gdy przestanie obowiązywać ustawa

antykryzysowa. W zamian skłonni są zgodzić się na ogranicze-

nie możliwości zawierania umów na czas określony (np. do mak-

symalnie trzech lat).

Pozostałe działania podejmowane przez rząd w celu łago-

dzenia skutków kryzysu ekonomicznego58) w niewielkim tylko

stopniu skierowane są do obywateli. Dobrym posunięciem jest

ochrona gospodarki i gospodarstw domowych przed niekontro-

lowanym wzrostem cen energii czy zagwarantowanie wypła-

calności depozytów Polaków do 50 tys. Euro. Pozostałe decyzje

skupione były na wspomaganiu przedsiębiorczości poprzez:

wzmocnienie systemu gwarancji i poręczeń dla małych i śred-

nich przedsiębiorstw (co zwiększy ich dostęp do finansowania

zewnętrznego), podwyższenie limitu gwarancji i poręczeń Skar-

bu Państwa do 40 mld zł (większa dostępność kredytów dla

przedsiębiorców), wprowadzenie wyższej ulgi inwestycyjnej (do

100 tys. Euro) dla nowo zakładanych firm, umożliwienie zali-

czania do kosztów podatkowych wydatków na prace badawcze

czy zwiększenie możliwości dokonywania inwestycji w formule

partnerstwa publiczno - prywatnego (które jest różnie ocenia-

ne). Beneficjentami działań rządu są także banki i instytucje

finansowe, którym państwo udzieli wsparcia w wypadku prob-

lemów z płynnością czy zabezpieczy ich wypłacalność i możli-

wości finansowania gospodarki dzięki ustawie o rekapitalizacji

instytucji finansowych (to jest ważne rozwiązanie w obliczu za-

57 Guza Ł., Firmy wprowadzają elastyczny czas pracy, Gazeta Prawna, 20.04.2010.

58 Wszystkie działania wymieniono na stronie: http://www.mpips.gov.pl/index.

php?gid=1403, 21.08.2010.

4

AnAlizA WpłyWu KryzySu gOSpOdArczegO

R apoRt grożenia wycofania kapitału przez centrale banków zagranicz-

nych, o którym wspomniano już wcześniej). Rząd pomyślał rów-

nież o ochronie środowiska wspierając inwestycje w odnawialne

źródła energii.

Oceniając działania rządu i skuteczność pakietu antykryzyso-

wego możemy zadać sobie pytanie, do kogo były one skierowa-

ne do pracodawców (ale czy do pracowników?), przedsiębiorstw

(ale czy także samozatrudniających się kobiet?), obywatelek

i obywateli (ale czy ktoś bada ich potrzeby?).

budżet państwa: „oszczędności”

Kryzys gospodarczy uwypuklił nierówności płci przy podziale

na pracowników produkcyjnych i reprodukcyjnych. Podczas gdy

pracownikom produkcyjnym oferowane były różne rozwiąza-

nia, które miały także pobudzać gospodarkę, jednocześnie dys-

kutowano nad ograniczaniem wydatków budżetowych na cele

społeczne, np. poprzez prywatyzację opieki społecznej. Wyższe

koszty takiej opieki (oferowanej prywatnie) przyczyniłyby się

do wzrostu nieodpłatnej pracy gospodarstw domowych (czyli

przeważnie kobiet), szczególnie tych, których po prostu nie bę-

dzie stać na prywatne przedszkole, czy dom spokojnej starości,

eskalując tym samym kryzys opieki. Należy również zauważyć,

że prace reprodukcyjne, czyli związane z opieką, utrzymaniem

i rozwojem jednostek, rodzin i całego społeczeństwa, stanowią

absolutną bazę funkcjonowania kraju, w tym jego produktyw-

nej części. Tymczasem nieodpłatna praca nie jest uwzględnia-

na w polityce makroekonomicznej, ani w dyskusjach nad spo-

sobami i przyporządkowanymi im środkami wyjścia z kryzysu.

Ważne jest poruszanie tej kwestii głównie po to, aby kobiety

także mogły cieszyć się przysługującymi im prawami człowieka

w miejsce bycia zakładniczkami systemu, który nie bierze pod

uwagę dysproporcji nieodpłatnych prac wykonywanych przez

kobiety i mężczyzn.

W tym kontekście warto przeanalizować, jakie kierunki roz-

woju wyznacza rząd Polski, który w lipcu 2009 roku opublikował

44

AnAlizA WpłyWu KryzySu gOSpOdArczegO

raport „Polska 2030 – wyzwania rozwojowe”59). W tym samym

czasie, w którym uchwalono ustawę o łagodzeniu skutków kry-

zysu. Możemy zatem wnioskować, że intencją raportu jest danie

nadziei ludziom na lepszą przyszłość i poprawę warunków życia

poprzez nakreślenie kierunków rozwoju całego kraju. Nieste-

ty tekst raportu rozczarowuje. Przede wszystkim podkreśla on

wagę szybkiego rozwoju gospodarczego Polski na dotychczaso-

wych zasadach, nie kontestując obecnego paradygmatu, który

wspiera niezrównoważony rozwój, spychając koszty społeczne,

a także ekologiczne na najbiedniejsze gospodarstwa domowe.

Jak to ujęła Ewa Charkiewicz60): „W raporcie prawa zapisane

w Konstytucji z 1997 roku są niejako »zawieszone«, natomiast

o prawach pracowniczych czy o prawie do pomocy społecznej,

zagwarantowanych przez Konstytucję i ustawy, mowa jest wy-

łącznie jako o roszczeniach czy przywilejach (s. 105) lub o dobro-

dziejstwie (s. 115). (…) autorki i autorzy raportu stwierdzają, iż

jedynym problemem, który należy rozwiązać, jest »dogonienie

przed 2030 rokiem krajów wysoko rozwiniętych« (s. 42). (…) Eu-

ropy wprawdzie nie dogonimy, społeczne i ekologiczne koszty

tego pościgu będą ogromne, ale takie ukierunkowanie polityki

rozwoju zapewni, jak piszą autorki i autorzy opracowania, przy-

spieszoną akumulację kapitału (s. 27), a więc zabezpieczy zyski.

Raport jest megaprojektem inżynierii społecznej skrojonym pod

górne 3 proc. społeczeństwa. W niedawnym sondażu właśnie

tyle gospodarstw domowych odpowiedziało, że ich przyszłość

finansowa jest zabezpieczona, natomiast ponad połowa respon-

dentów przyznała, iż na co dzień doświadcza egzystencjalnej

niepewności.61)”

Wszelkie decyzje budżetowe są z tą wizją zbieżne. Na szczęś-

cie przed wyborami parlamentarnymi w 2008 roku, w obliczu

nadciągającego kryzysu, żadna partia polityczna nie odważyła

59 Boni M. (red. naukowa), Polska 2030 – wyzwania rozwojowe, Kancelaria Prezesa Rady Ministrów, Warszawa 2009.

60 Charkiewicz E., Polska, ale jaka? Feministyczna krytyka strategii Polska 2030, HBS, Warszawa 2010.

61 Jaworski M., Tylko 3 proc. nie martwi się o pieniądze, Gazeta Prawna, 25.11.2009.

45

AnAlizA WpłyWu KryzySu gOSpOdArczegO

R apoRt się konfliktować grup społecznych, także Platforma Obywatel-

ska nie zapowiadała znacznych cięć w „państwie opiekuńczym”,

którym niestety Polska nie jest (np. udział wydatków socjalnych

Niemiec w PKB wynosi 29 proc.62)). Sytuacja zaczęła się zmieniać

od 2009 roku. W lipcu rząd przyjął w trybie obiegowym, bez de-

baty publicznej, rozporządzenia wykonawcze zamrażające pułap

dochodów uprawniających do pomocy społecznej do 2012 roku.

Zasiłek stały, którego wysokość również została zamrożona na

poziomie 444 zł przysługuje jedynie osobom otrzymującym wy-

nagrodzenia niższe od kryterium dochodowego w pomocy spo-

łecznej, czyli 351 zł na osobę63) (jest to kwota niższa od minimum

egzystencji, poniżej którego grozi śmierć biologiczna). W Polsce

2,1 mln osób korzysta ze świadczeń pomocy społecznej, jednak

nikt nie przeprowadzał wśród nich badań ani nie konsultował

zmian w rozporządzeniach. Wedle Konstytucji Rzeczpospolitej

Polskiej z 1997 roku oraz ustawy o pomocy społecznej z 12 lipca

2004 roku każda/y obywatel/ka tego kraju ma prawo do pomo-

cy społecznej. To prawo, jak widać, jest w niektórych przypad-

kach zawieszane.

Dyskusje rozpoczęto ponownie, debatując w lipcu 2010 r. nad

budżetem Polski na rok 2011. Pierwszą decyzją było podniesie-

nie podatku od towarów i usług (VAT) o jeden punkt procento-

wy (z 22 na 23 proc.)64). Polska nie jest krajem wyjątkowym, do

tego samego zabiegu uciekły się np. Węgry (z 20 na 25 proc.),

Grecja (z 19 na 23), czy Hiszpania (z 16 na 18)65). Dobrym posunię-

ciem było pozostawienie niskiego VAT-u na żywność (zarówno

nieprzetworzoną, jak i przetworzoną) czyli 5proc. (zniknie staw-

ka preferencyjna 3proc. na żywność nieprzetworzoną, co jednak

ograniczy osobom najuboższym dostęp do warzyw i owoców,

w miejsce których mogą zacząć kupować najtańszą, czyli nie-

zdrową, żywność przetworzoną), jednak podwyżka VAT na leki

62 Niemcy: Jedna trzecia PKB na wydatki socjalne, PAP, 15.07.2009.

6 Żyjący w skrajnej biedzie zostaną bez prawa do świadczeń, Gazeta Prawna, 22.07.2009.

64 Rząd idzie „środkiem drogi”. Będzie wyższy VAT, IAR, 30.07.2010.

65 Solska J., Obniżka przez podwyżkę, Polityka 14.08.2010.

46

AnAlizA WpłyWu KryzySu gOSpOdArczegO

z 7 do 8 proc. już wzbudza pewne kontrowersje, podobnie jak

nałożenie 5 proc. podatku VAT na książki i czasopisma. Jest to

szczególnie istotne w świetle danych, które wskazują, że czytel-

nictwo rośnie tylko w miastach powyżej 500 tys. mieszkańców

(w 2008 r. o 3 proc.)66). Mieszkańców mniejszych miast i wsi już

teraz nie mogą sobie pozwolić na książki, a podniesienie cen

dodatkowo ograniczy ich zakup. Rozwiązaniem zaproponowa-

nym przez Tomasza Makowskiego, dyrektora Biblioteki Narodo-

wej, jest przekazanie kwoty uzyskanej z podatku nałożonego na

książki i czasopisma bibliotekom, które mogłyby kupować wię-

cej niż dotychczas – czyli 7 książek na 100 mieszkańców rocznie

(dla 40 proc. Polaków biblioteki są podstawowym źródłem do-

stępu do książki).

Faktem jest, że wiele krajów, które co roku odnotowują defi-

cyt budżetowy musi pożyczać pieniądze na rynkach finansowych

poprzez sprzedaż obligacji, więc muszą ze sobą o te pieniądze

konkurować. Dodatkowo coroczny deficyt (czyli tzw. dziura bu-

dżetowa) się kumuluje, tworząc dług publiczny, a rządy przy

niskich wpływach do budżetu nie są w stanie spłacać starych

zobowiązań, więc „rolują obligacje” czyli skupują i sprzedają je

na nowo, na coraz wyższy procent (obecnie 4,6 proc. przy in-

flacji zaledwie 2,4 proc.). W 2010 roku państwo musiało poży-

czyć 82,4 mld zł. W kolejnym – po wejściu wieloletniego planu

finansów państwa mniej, gdyż tylko 57,5 mld zł (wedle założe-

nia Ministerstwa Finansów, które przyjmuje za fakty nie tylko

oszczędności, ale także przerzucenie zobowiązań na przyszłe

lata). Jednakże ekonomiści uważają, że czteroletni plan naprawy

finansów państwa nie gwarantuje uniknięcia zagrożeń. Pomimo

zachowanego minimalnego wzrostu PKB w 2009 roku obecnie

radzimy sobie gorzej niż państwa, które dotknął kryzys finanso-

wy (mimo wydatków na pakiet symulacyjny67) Niemcy zanotują

66 Pawłowski R., Oddajmy VAT bibliotekom, Gazeta Wyborcza, 21.09.2010.

67 Wydatki te przez wielu ekonomistów uważane są i tak za zbyt niskie, gdyż po-

lityka gospodarcza kanclerz Angeli Merkel w czasie kryzysu skupiona była przede wszystkim na wzroście eksportu, a nie dbałości o rynek wewnętrzny, popyt krajowy

czy poziom płac pracowniczych.

47

AnAlizA WpłyWu KryzySu gOSpOdArczegO

R apoRt deficyt o wysokości 4,7 proc. PKB, podczas gdy Polska prawie

7 proc. PKB). Powróciły także dyskusje nad powrotem do sta-

rych stawek PIT, które to stawki były bardzo zasadne, jeśli nawet

nie za niskie dla osób dobrze zarabiających68). Podatki w Szwecji

w zależności od wysokości dochodów i regionu zamieszkania

wahają się od 28,89 proc. do 59,17 proc.. Premier Donald Tusk

zapewnia, że nie będzie oszczędności na wydatkach socjalnych,

które i tak są w Polsce niewielkie. Ciągle są jednak grupy, które

wymagają większej troski – takie jak rodziny wielodzietne i oso-

by najuboższe. Z drugiej strony niewiele do budżetu dokładają

się najbogatsi rolnicy, których pakiet reform może objąć syste-

mem podatkowym ZUS w miejsce obecnego KRUS69). Duży koszt

generuje również udział państwa w projektach unijnych (ok. 30

mld zł), ale za kilka lat to się zmieni. Fundusze emerytalne rów-

nież zaczną odciążać budżet państwa, także można zacząć my-

śleć o przyszłości pozytywnie i zastanowić się nad ratowaniem

finansów publicznych w szerszym kontekście.

Debata nad budżetem na 2011 rok zakończyła się przed-

stawieniem ostrożnego planu wpływów i wydatków państwa

z 40,2 mld deficytem. Już od lipca z różnych stron pojawiały się

propozycje „odchudzania państwa”, które niestety najbardziej

uderzą w osoby biedne i wykluczone. Nie wszystkie zostały

uwzględnione w ustawie budżetowej, lecz ich powrotu do dys-

kusji nad budżetami na kolejne lata można być pewnym. Neoli-

beralni eksperci rządowi zaproponowali między innymi nastę-

pujące zmiany70):

68 Obecnie wynagrodzenie roczne do kwoty 3091 zł jest zwolnione z podatków, od

3092 do 85528 zł obłożone podatkiem 18 proc., powyżej 85528 zł obłożone 32 proc.

podatkiem. Podatki obniżono od 2009 roku, uprzednio obowiązywały progi: 19 proc.

do 44490 zł, 30 proc. do 85528 zł i 40 proc. powyżej 85528 zł rocznie.

69 Wysokość składki KRUS nie jest powiązana z dochodami rolników i wynosi obecnie od 71 zł do 410 zł miesięcznie w zależności od wielkości gospodarstwa rolne-go.

70 Żaden oficjalny dokument uzasadniający powyższe propozycje nie jest dostępny,

zostały one przedstawione w artykule: Platformy perpetuum mobile, Mirosława Cze-cha w Gazecie Wyborczej z dnia 14-15 sierpnia 2010.

48

AnAlizA WpłyWu KryzySu gOSpOdArczegO

zmniejszenie zasiłku pogrzebowego – jest to propozycja

o tyle kuriozalna, że korzystają z niego jedynie osoby ubezpie-

czone, pobierające emeryturę lub rentę, lub które w dniu śmier-

ci spełniały warunki do jej uzyskania i pobierania. Formy zatrud-

nienia, które promuje kapitalizm (czyli prace pozaetatowe, które

nie odprowadzają składek na ubezpieczenie) nie dają szansy do

ubiegania się o taki zasiłek. Wynosił on dotychczas 6395,70 zł71).

W budżecie na 2011 rok zaplanowano jego obniżenie do 4000

zł. Przedsiębiorcy pogrzebowi są zgodni, że za taką kwotę nie

jest możliwa organizacja pogrzebu (średnie koszty pochówku

to 8–10 tys. zł). Liczba zgonów w ciągu roku to około 380 tys.

osób. Gdyby przyjąć, że wszyscy są ubezpieczeni (a osób tych

z pewnością ubywa), to Zakład Ubezpieczeń Społecznych mu-

siałby wypłacać co roku 2,4 mld zł. Jest to kwota dość znacz-

na, z pewnością dlatego pojawiła się ta propozycja. Pozostaje

jednak pytanie: czy emeryt, a częściej emerytka o najniższej (po

podwyżkach w marcu 2010 r. to ok. 698 zł) bądź średniej (1486,37

zł miesięcznie w 2009 roku) emeryturze będzie w stanie pocho-

wać najbliższą osobę bez zasiłku pogrzebowego? Oczywiście

można też się na wypadek śmierci ubezpieczyć prywatnie, jest

to niestety także przywilej osób, które mogą sobie na to pozwo-

lić (wydatek od 30 do 100 zł miesięcznie).

rezygnację z podwyżek dla nauczycieli – w związku z fak-

tem, że do tej grupy osób należą przeważnie kobiety, takie decy-

zje mają szczególny wpływ właśnie na nie. Jeszcze w 2007 roku

był to jeden z najsłabiej opłacanych zawodów w kraju. Syste-

matyczne podwyżki doprowadziły do lepszej sytuacji w szkol-

nictwie i we wrześniu 2010 r. zagwarantowano kolejny wzrost

wynagrodzeń o 7 proc. w stosunku do września 2009 r. Pensje

będą wynosiły minimalnie od 2039 zł do 2799 zł brutto72), które

to kwoty nadal kształtują się ciągle poniżej średniej wynagro-

dzeń w sektorze przedsiębiorstw. Można przyjąć, że dla neoli-

beralnych doradców jest to kwota satysfakcjonująca i podwyżki

71 http://www.zus.pl/default.asp?p=1&id=46, 25.08.2010

72 Jakie podwyżki dla nauczycieli, PAP, Gazeta Wyborcza, 20.07.2010.

49

AnAlizA WpłyWu KryzySu gOSpOdArczegO

R apoRt w 2011 roku mają być wstrzymane73). Pozostaje pytanie, czy to

oznacza, że również wstrzymujemy budowę gospodarki opartej

na wiedzy? Bez dobrze wykwalifikowanych pracowników (prze-

de wszystkim pracowników wiedzy) trudno to będzie osiągnąć.

Uposażenie nauczycieli jest ciągle za niskie, aby zachęcić najlep-

szych do pracy w tym zawodzie. Ciekawym jest, że pomimo za-

mrożenia wzrostu płac w sferze budżetowej (oprócz nauczycie-

li) Kancelaria Prezydenta planuje wzrost wydatków o 7,2 proc.,

a Sejm i Senat o 9 proc.

zlikwidowanie dotacji dla kopalń – wśród górników niewie-

le jest kobiet, ale wiele kobiet jest zależnych od pracy górników

(w górnictwie pracuje 100 tys. osób). Żony górników tradycyjnie

nie pracowały, obecnie sytuacja zmieniła się. Wiele z nich szu-

ka zajęcia, często wyjeżdżają w tym celu za granicę (jako nianie

i opiekunki), dokształcają się czy przekwalifikowują. Choć widać

zmiany, poprawa sytuacji kobiet nie nastąpi z dnia na dzień. Po-

trzebne są wieloletnie programy wsparcia, tworzenie nowych

miejsc pracy. Tymczasem mówi się tylko o cięciach. W tym roku

śląskie spółki węglowe mają dostać z budżetu 400 mln zł na uru-

chomienie nowych złóż. W związku z faktem, że pomoc państwa

dla nierentownych firm jest zakazana w UE (interesujące, dla-

czego z takiej pomocy mogą korzystać banki), dzięki specjalnej

dyrektywnie pomoc dla górnictwa jest możliwa do końca 2010

r. Jednakże hiszpański komisarz UE ds. konkurencji Joaquin Al-

munia zaproponował, by państwa mogły dopłacać do górnictwa

do 2022 r., co jednak nie spodobało się polskiemu Ministerstwu

Finansów74). Bez dopłat z budżetu nastąpią grupowe zwolnienia,

wzrośnie bezrobocie i pojawią się protesty społeczne. Wystąpi

również problem z wydobyciem węgla, z którego pochodzi 90

proc. polskiej energii. Dopóki tak niewiele energii pozyskuje się

7 Rząd podtrzymał jednak propozycję jednej 7-proc. podwyżki płac dla nauczycie-

li od września 2011 r. Źródło: Rząd podtrzymuje propozycję podwyżki dla nauczycieli, Rzeczpospolita 03.09.2010.

74 Zasuń R., Bielecki T., Dopłacać do kopalń albo gasić protesty, Gazeta Wyborcza, 09.07.2010.

50

AnAlizA WpłyWu KryzySu gOSpOdArczegO

z alternatywnych źródeł, wydaje się, że propozycje ograniczenia

dotacji nie są zasadne.

zniesienie becikowego – to propozycja jednoznacznie

uderzająca w młode matki. Niezależnie od tego czy rodzice są

dobrze uposażeni, ta jednorazowa pomoc jest istotna. W Polsce

rokrocznie rodzi się około 400 tys. dzieci, więc becikowe to 4

mln zł z budżetu państwa. Czy to dużo? Z pewnością znacznie

mniej niż pomoc dla górników, czy nauczycieli, ale wyraźnie de-

cyzja ta jest wymierzona przeciwko kobietom. Dobrym rozwią-

zaniem w wypadku generowania oszczędności budżetowych

byłoby uzależnienie becikowego od dochodów (matki bądź mał-

żeństwa), aby pomagać przede wszystkim tym, które/rzy znala-

zły/źli się w najtrudniejszej sytuacji.

zniesienie dotacji do kredytów hipotecznych – dotyczy

to programu „rodzina na swoim”, w którym przez 8 lat 50proc.

miesięcznych odsetek spłaca za młode małżeństwa państwo. Mi-

nisterstwo Infrastruktury zaproponowało założenia do ustawy,

która zlikwiduje ten program od 2013 r. Tymczasem od stycznia

2011 r. zostanie obniżony pułap cen mieszkań objętych dopłatą

do kredytu oraz wprowadzony limit wiekowy kredytobiorców.

Ponadto od lipca 2011 r. państwo ma wspomagać dopłatą zakup

wyłącznie nowych mieszkań lub domów, co przysporzy budże-

towi większe wpływy z podatków PIT, CIT i VAT. Pomimo spła-

ty rat kredytowych przez lata nawet po zamknięciu programu,

oszczędności budżetu wyniosą 1,3 mld75). Oczywiście, przy ob-

niżających się zarobkach, kurczących się liczbach miejsc pracy

na etat, a także nieosiągalnych cenach mieszkań, prawdopodo-

bieństwo zakupu własnego kąta pozostaje dla młodych ludzi

w sferze marzeń. Pozostaje pytanie, czy tanich kredytów nie

mógłby udzielać Narodowy Bank Polski (oczywiście nie należy

to obecnie do jego kompetencji, ale kto powiedział, że prawo

jest wyryte w kamieniu)? Nie tylko wtedy nie musiałby dopłacać

75 Wielgo M., Rodziny na swoim za dużo kosztują budżet, Gazeta Wyborcza, 13.07.2010.

51

AnAlizA WpłyWu KryzySu gOSpOdArczegO

R apoRt z budżetu do spłacanych przez obywateli kredytów, ale również

zarabiałby na odsetkach, zamiast płacić obcym bankom.

obniżenie zasiłku dla bezrobotnych – wzbudza kontrower-

sje również dlatego, że podczas kryzysu wiele osób straciło pra-

cę. Stopa bezrobocia, jak już wcześniej wspomniano, utrzymuje

się na wysokim poziomie, a liczebnie wśród bezrobotnych nadal

przeważają kobiety. Niskie zasiłki dla bezrobotnych nie pobudzą

konsumpcji. Natomiast proponowana aktywizacja zawodowa

bezrobotnych może pochłonąć wiele kapitału, nie gwarantując

nowych miejsc pracy nawet aktywnie poszukującym76).

podniesienie wieku emerytalnego i zrównanie go dla ko-

biet i mężczyzn – obecny Minister Finansów Jacek Rostowski77)

przyznaje, że te koncepcje należą do sfery zbędnego romanty-

zmu reformatorskiego, gdyż dzięki reformie systemu emerytal-

nego, który zaczął obowiązywać od 2009 r., osoby pracujące po

osiągnięciu 65. roku życia zwiększą swoją emeryturę o ponad

10 proc. za każdy przepracowany dodatkowy rok. Tymczasem

kobiety pracujące po osiągnięciu 60. roku życia zwiększą swoją

emeryturę o prawie 10 proc. Według ministra obywatele są wy-

starczająco świadomi, by sami mogli zadbać o swoją przyszłość,

więc sztuczne podwyższanie wieku emerytalnego nie jest ko-

nieczne. Wskazuje on jednak, że osoby o najniższych emerytu-

rach niewiele zyskałyby poprzez dłuższą pracę, także tylko w ich

przypadku podwyższenie wieku emerytalnego byłoby zasadne.

Brak jest jednoznacznej opinii w zakresie ustalenia wieku eme-

rytalnego zarówno w rządzie, wśród związków zawodowych, jak

i opinii publicznej. Po obniżeniu wieku emerytalnego dla osób

wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczegól-

nym charakterze (emerytury pomostowe) kobiety spotykały się

z inną formą dyskryminacji: pomimo iż nadal chciały pracować,

76 Ostatecznie obniżono wydatki Funduszu Pracy na aktywizację bezrobotnych,

m.in. na dotacje na założenie firmy, szkolenia czy pomoc firmom, które zatrudniają

bezrobotnych. W 2010 roku na ten cel przekazano 7 mld zł, w 2011 – zaledwie 3,2 mld zł. Źródło: Budżet 2011: Stracą rodziny i bezrobotni, Gazeta Prawna, 08.09.2010.

77 Rostowski J., Koniec romantyzmu, czas na pozytywizm, Polityka nr 34 (2770), 21.08.2010.

52

AnAlizA WpłyWu KryzySu gOSpOdArczegO

były na nie kierowane przez pracodawców. Z drugiej jednak stro-

ny, wiele kobiet po przepracowaniu 25 lat nie może się doczekać

emerytury. W takim wypadku należy przeanalizować rozwiąza-

nia stosowane w innych krajach Unii Europejskiej. Jak wskazują

raporty78) – wiek ten jest systematycznie podnoszony (aż w 19

krajach UE). W Niemczech, Finlandii, czy Portugalii wynosi on 65

lat niezależnie od płci (na Islandii 67). W wielu krajach obowią-

zują nadal dwa progi (60 lat dla kobiet i 65 dla mężczyzn) np. we

Włoszech, Austrii, Wielkiej Brytanii, jednakże w każdym z nich

wiek emerytalny obu płci zostanie w przyszłości wyrównany.

Polska prawdopodobnie podąży tym tropem.

ograniczenie emerytalnych przywilejów mundurowych

– to powrót do dyskusji sprzed roku – gdy ekonomiści zwrócili

uwagę, że już po 15 latach służby, teoretycznie w wieku 34 lat,

mundurowi mogą odejść na emeryturę (na której będą otrzy-

mywali 40 proc. ostatniej pensji). Czy fakt ten ma jakikolwiek

związek z kobietami? Obecnie Zakład Emerytalno-Rentowy MS-

WiA wypłaca świadczenia ponad 4 mld zł 130 tysiącom osób.

Pieniądze te pochodzą z budżetu państwa, który również dys-

trybuuje fundusze na inne cele (np. rodzinne, alimentacyjne,

społeczne). Dzięki ograniczeniu przywilejów mundurowych,

wedle propozycji z 2009 roku79) – możliwości odejścia na wcześ-

niejszą emeryturę po przepracowaniu minimum 25 lat, budżet

państwa będzie mógł zaoszczędzić i przeznaczyć środki np. na

pomoc samotnym matkom, które z pewnością są w trudniejszej

sytuacji niż trzydziestokilkuletni emeryci. Zmiany planowane są

od 2012 roku i mają dotyczyć osób wstępujących do służby, a nie

obecnie w niej będących funkcjonariuszy. Należy zauważyć, że

oszczędności będą znacznie wyższe, gdy proponowana reforma

obejmie także MON.

niewydłużanie urlopu macierzyńskiego oraz ograniczenie

długości wychowawczego – są to decyzje zdecydowanie ude-

78 Kłos B., Wiek emerytalny kobiet i mężczyzn, infos nr 3 (27), 07.02.2008.

79 Machajski P., Jakie emerytury mundurowe? , Gazeta Wyborcze, 10.03.2009.

5

AnAlizA WpłyWu KryzySu gOSpOdArczegO

R apoRt rzające w kobiety. Od 1 stycznia 2010 r. po wykorzystaniu 20

tygodni podstawowego urlopu macierzyńskiego, matki mogą

skorzystać z dodatkowych 2 tygodni urlopu w przypadku uro-

dzenia jednego dziecka przy jednym porodzie lub 3 tygodni

w przypadku porodu mnogiego (2 tygodnie przysługują także

rodzicom adopcyjnym i zastępczym). W kolejnych latach 2012

i 2014 miał on wzrosnąć o kolejne 2 tygodnie (docelowo 6 ty-

godni). Dodatkowy urlop jest urlopem fakultatywnym i nie musi

zostać wykorzystany, co rozwiewa obawy wielu pracodawców

(którzy dyskryminują kobiety z tego powodu przy zatrudnianiu).

Istotną zmianą na rzecz wyrównywania szans kobiet i mężczyzn

jest także możliwość wykorzystania dodatkowego urlopu przez

ojca (gdy zrezygnuje z niego matka). Uzupełniające dwa tygo-

dnie urlopu macierzyńskiego kosztują budżet państwa 150 mln

zł. Czy to dużo? Z pewnością mniej niż kancelaria Prezydenta RP

albo sama Służba Kontrwywiadu Wojskowego wydaje w ciągu

roku. Dodatkowym argumentem jest długość urlopu macierzyń-

skiego/ojcowskiego w innych krajach Unii Europejskiej, który

bardzo rzadko jest krótszy od 20 tygodni, a w niektórych krajach

znacznie dłuższy (1 rok w Bułgarii, 56 tygodni w Norwegii, 52

tygodnie w Danii i na Litwie).

Urlop wychowawczy może trwać nie dłużej niż trzy lata. Po

jego zakończeniu kobieta ma prawo wrócić na to samo stano-

wisko, jakie zajmowała wcześniej, lub, jeśli to nie jest możliwe,

pracodawca ma obowiązek zapewnienia jej stanowiska równo-

rzędnego, odpowiadającego kwalifikacjom zawodowym. Należy

nadmienić, że na podstawie Art. 186 Par. 3 Pkt. 2 Kodeksu Pracy

kobieta sama może zrezygnować z udzielonego jej urlopu wy-

chowawczego. Dodatkowo kobieta może podjąć w czasie urlo-

pu wychowawczego pracę zarobkową, a przepisy nie określają

wymiaru tej pracy. Jednak podstawowym warunkiem jest to, aby

umożliwiała ona sprawowanie osobistej opieki nad dzieckiem.

W takim razie należy zadać sobie pytanie: na kim odbije się prze-

de wszystkim skrócenie urlopu wychowawczego? Na matkach,

które nie znalazły miejsca dla dziecka w żłobku czy przedszkolu?

Na matkach, które pomimo gwarancji zapewnienia im miejsca

54

AnAlizA WpłyWu KryzySu gOSpOdArczegO

pracy po powrocie z urlopu zostały zwolnione? Być może istnie-

je wizja możliwości przyspieszenia gospodarki dzięki pracy mło-

dych matek, jednak wysokie bezrobocie oraz brak odpowiedniej

infrastruktury mogą to uniemożliwić.

Poza wspomnianymi powyżej propozycjami fundacja pro-

fesora Leszka Balcerowicza (Forum Obywatelskiego Rozwoju)

uruchomiła 28 września 2010 r. w centrum Warszawy „Licz-

nik Długu Publicznego” przygotowany przez Koalicję na rzecz

Zmniejszenia Długu Publicznego. Ustawiony na pawilonie „Ce-

pelii” przy skrzyżowaniu Al. Jerozolimskich i ul. Marszałkowskiej

wielki ekran świetlny pokazuje, że państwo ma do spłacenia po-

nad 732 mld złotych długu. Co to oznacza? Że neoliberałowie

nie schodzą ze sceny dalej dyktując rządowi rozwiązania, które

powinien przedsięwziąć. Milczą jednak na temat wyrównywa-

nia szans i zmniejszenia przepaści między bogatymi a biedny-

mi. W miejscu zamieszczenia zegara może należałoby ustawić

także tablicę z propozycjami prawdziwych zmian: krokiem ku

sprawiedliwości społecznej jest zmiana systemu podatkowe-

go, odciążenie najuboższych poprzez obniżenie podatku VAT,

a nałożenie podatku na majątki; nacjonalizacja surowców i klu-

czowych gałęzi gospodarczych; deprywatyzacja. Wszyscy dosko-

nale wiemy, że nic nie grozi krajom, które ogłosiły bankructwo

(Argentyna, Islandia, Grecja), więc po co ten zegar? Do tego kraj,

od którego przejmujemy najgorsze praktyki (w tym gospodar-

cze) – Stany Zjednoczone – są zadłużone powyżej 60 proc. PKB.

Czy to w jakikolwiek sposób zmienia ich politykę gospodarczą?

Budżet na 2011 rok wskazuje jednoznacznie, że rząd zapla-

nował największe oszczędności na wydatkach społeczno-socjal-

nych (5 mld zł). Cięcia ominęły grupy z mocnym poparciem poli-

tycznym czy dobrze zorganizowane związki zawodowe. Uderzą

za to w rodziny, bezrobotnych i w osoby otrzymujące zasiłki po

zmarłych. Rozważanych propozycji „reform budżetowych” może

być w kolejnych latach znacznie więcej. W każdym jednak wy-

padku rząd powinien analizować swoje decyzje z perspektywy

55

AnAlizA WpłyWu KryzySu gOSpOdArczegO

R apoRt płci, co niestety nie jest powszechną praktyką ani na poziomie

krajowym ani samorządowym.

Jak już wcześniej wspomniano, należy również pamiętać, że

budżet ma dwie strony. Można redukować wydatki, ale można

także zwiększać przychody – m.in. podwyższając podatki (w tym

PIT i CIT). Można ustanowić wyższy podatek od spadków (np.

20proc. od wartości niezależnie od stopnia pokrewieństwa).

Biedni ludzie nie dziedziczą, gdyż nie mają czego. A niestety jed-

nym z najważniejszych problemów, z którymi przyjdzie się zmie-

rzyć nie tylko naszemu pokoleniu, ale również naszym dzieciom

i wnukom, jest nierówny podział bogactwa i dochodów w spo-

łeczeństwie. Różnice będą się nasilać, jeśli nie zostaną podjęte

kroki w kierunku wzmacniania klasy średniej i przeciwdziałania

ubóstwu. Niezbędne jest państwo opiekuńcze, które każdemu,

bez względu na stan posiadania, będzie mogło zaoferować

dostęp do edukacji, opieki medycznej, pomocy społecznej czy

ochrony prawnej. Jeśli kraj, w tym gospodarka, ma się prężnie

rozwijać, potrzebne są inwestycje w kapitał ludzki, który bez

zapewnienia podstawowych potrzeb z piramidy Maslowa nie

będzie budowany. W imię sprawiedliwości społecznej musimy

zrozumieć, że płacenie podatków jest jedną z form wyrówny-

wania szans, gdyż nie wszyscy z nas mogli ukończyć studia, są

zdrowi, pełnosprawni czy posiadają cechy, dzięki którym osią-

gają wyższe dochody. Jeśli stworzymy wszystkim podstawowe

warunki do rozwoju, ten rozwój nastąpi, do tego jednak istotne

jest budowanie świadomości społecznej i solidarności, w które

należy zainwestować w pierwszej kolejności.

Kryzys jako szansa: prawa człowieka

Kryzys uświadomił wielu, że obecny neoliberalny model go-

spodarki kreuje olbrzymie nierówności ekonomiczne i społecz-

ne, które niwelować może tylko państwo. Przede wszystkim jego

obowiązkiem jest przestrzeganie i ochrona praw człowieka, a nie

gwarantowanie prawa do „robienia interesów” i maksymalizacji

zysku. Niewielu ekonomistów zwraca uwagę również na fakt, że

wzrost nie może następować bez końca i prawdopodobnie ko-

56

AnAlizA WpłyWu KryzySu gOSpOdArczegO

lejne pokolenia będą musiały się nauczyć żyć bez niego. Wzrost

gospodarczy niesie ze sobą również ogromne koszty (zatrucie

środowiska, plądrowanie zasobów), które ponoszą w dużej mie-

rze kraje najuboższe. Dlatego po zapewnieniu podstawowych

standardów w krajach rozwiniętych, rządy tych państw powinny

wypełnić swoje zobowiązania (szczególnie finansowe) wynika-

jące z umów międzynarodowych, wobec krajów globalnego po-

łudnia. Kontynuacja obecnej polityki gospodarczej nastawionej

na wysoką konsumpcję, która nie tylko produkuje gazy cieplar-

niane, lecz jest także wysokozasobochłonna, spotęguje proble-

my, z którymi wiele krajów już się boryka, próbując utrzymać

standardy praw człowieka.

Powszechna Deklaracja Praw Człowieka oraz wiele międzyna-

rodowych traktatów (w tym ratyfikowany przez Polskę Traktat Liz-

boński) wskazuje jasno, że państwa mają obowiązek stworzenia

systemu zapewniającego podstawową pomoc i ubezpieczenia

społeczne, które następnie będą rozwijać w ramach dostępnych

środków. Istotna jest w tym przypadku nie tylko doraźna pomoc

najbardziej potrzebującym, ale stworzenie mechanizmów, które

na krótką metę pozwolą ochronić mieszkańców przed skutkami

kryzysów gospodarczych, ale jednocześnie przyczyniają się do

wypełnienia długofalowego celu gospodarczego, jakim jest in-

westowanie w kapitał ludzki.

Organizacje pozarządowe, w tym organizacje na rzecz roz-

woju i organizacje kobiece, są całkowicie zgodne: potrzebujemy

równościowego, odpowiedzialnego i demokratycznego systemu

zarówno krajowego, jak i międzynarodowego. Prawa człowieka

oraz zrównoważony rozwój powinny stać w jego absolutnym

centrum. Przestrzeganie praw człowieka wymaga od rządów

stworzenia warunków niezbędnych do pełnego korzystania

z tych praw przez społeczeństwo (w tym również przez kobiety,

które są obciążone zarówno pracą produkcyjną, jak i reproduk-

cyjną). Do tego z kolei niezbędna jest analiza wszelkich decyzji

politycznych z perspektywy płci. Pakiety stymulacyjne, jak i inne

narzędzia stymulujące gospodarkę nie powinny w żaden sposób

57

AnAlizA WpłyWu KryzySu gOSpOdArczegO

R apoRt dyskryminować – ani ze względu na płeć, pochodzenie etnicz-

ne, orientację seksualną ani na klasę. Zmianie powinny ulec nie

tylko programy gospodarcze. Dyskryminacyjne praktyki powin-

ny być skutecznie usuwane zarówno z systemu prawnego, jak

i z prawa zwyczajowego.

Mając na uwadze podstawowe prawa społeczne i ekonomicz-

ne, jak już wcześniej wspomniano, rząd Polski powinien zwró-

cić szczególną uwagę na: zagwarantowanie opieki nad dziećmi,

opieki zdrowotnej, pomocy żywnościowej i mieszkaniowej, do-

stępu do bezpłatnej edukacji i do rynku pracy, reprezentację róż-

nych grup społecznych oraz możliwość ochrony praw jednostki.

Priorytetowo powinny podlegać ochronie osoby wykluczone,

pokrzywdzone, słabsze. Dążenie do równości, tak z moralnego,

jak i praktycznego punktu widzenia jest jedynym rozwiąza-

niem.

Jeśli polityka gospodarcza (w tym pakiety antykryzysowe)

miałyby być wrażliwe na płeć, niezbędne jest włączenie kobiet

do grona osób podejmujących decyzje. Również sam proces

podejmowania decyzji powinien być bardziej przejrzysty, brać

pod uwagę różne głosy i rozwiązania alternatywne. Taka poli-

tyka zwiększyłaby także odpowiedzialność społeczną. Kobiety

mogą stać się główną siłą napędową gospodarki, ale najpierw

muszą zostać włączone do strategii jej rozwoju. Wyższa ak-

tywność ekonomiczna kobiet podniosłaby również ich bezpie-

czeństwo, pozwalając im się bronić przed kolejnymi kryzysami

w przyszłości. Temu także mogłoby służyć tworzenie progra-

mów socjalnych dla kobiet i rodzin, stworzenie strategii rozwoju

umiejętności kobiet, tak aby odpowiadały one potrzebom rynku

pracy oraz wspieranie działalności prowadzonej przez kobiety

poprzez stworzenie izby handlowej dla kobiet czy usług, wspie-

rających i rozwijających ich działalność (np. ułatwiających do-

stęp do tanich kredytów, szkoleń czy doradztwa gospodarczego

i prawnego). Stwarzając kobietom szanse udziału w procesach

gospodarczych, poprzez promocję kobiet zarówno na rynku pra-

cy, jak i wśród osób decyzyjnych w sektorze finansowym, dając

58

AnAlizA WpłyWu KryzySu gOSpOdArczegO

możliwość uczestnictwa w kształtowaniu, wdrażaniu i ewaluacji

polityki makroekonomicznej, można wpłynąć na tworzenie no-

wych ram gospodarczych po kryzysie. Kryzys staje się szansą do

budowy nowego systemu. Systemu opartego na poszanowaniu

praw człowieka, zakładającego różnorodność i udział wielu gło-

sów reprezentujących całe społeczeństwo, odpowiedzialnego

i zorientowanego na zrównoważony rozwój.

59

KObiety W długOtrWAłym KryzySie

R apoRt

4 Kobiety w długotrwałym

kryzysie – sytuacja zawodów

sfeminizowanych okiem

działaczek związków zawodowych

Julia Kubisa

7 marca 2010 roku ulicami Warszawy przeszła XI Wielka Mani-

fa pod hasłem „Solidarne w kryzysie, solidarne w walce”. Po raz

pierwszy pod hasłami feministycznej demonstracji podpisało się

kilka związków zawodowych – Związek Nauczycielstwa Polskie-

go, Ogólnopolski Związek Zawodowy Pielęgniarek i Położnych,

Ogólnopolskie Porozumienie Związków Zawodowych czy WZZ

„Sierpień 80”, obecny już na wcześniejszych Manifach. Hasło

walki z ekonomiczną dyskryminacją kobiet okazało się nośne.

Działaczki różnych związków zawodowych, z którymi rozma-

wiałam na temat kryzysu w Polsce1) zgodnie wskazują na schizo-

freniczną sytuację, w jakiej znajduje się obecnie wielu pracow-

ników i pracownic. W przekazach medialnych rząd informuje,

że kryzys nie dotknął Polski, wskazując na dobre wyniki PKB.

Jednakże w miejscu pracy stykają się z intensyfikacją pracy połą-

czoną z tzw. restrukturyzacją, czyli zwalnianiem części pracow-

ników, obcinaniem etatów, niechęcią pracodawców do umów

na czas nieokreślony, outsourcingiem, czyli zlecaniem pracy na

zewnątrz, odwoływaniem wcześniej obiecywanych podwyżek,

1 Dla potrzeb tego artykułu przeprowadziłam wywiady z członkiniami Sekcji Ko-

biet NSZZ „Solidarność”, w tym działającymi w edukacji i handlu, wiceprzewodni-

czącą Ogólnopolskiego Porozumienia Związków Zawodowych, wiceprzewodniczącą

Ogólnopolskiego Związku Zawodowego Pielęgniarek i Położnych oraz przewodni-

czącą WZZ „Sierpień 80” w Tesco w okresie maj - wrzesień 2010 r. Opieram się rów-

nież na materiałach prasowych dotyczących akcji związków zawodowych.

60

KObiety W długOtrWAłym KryzySie

wydłużaniem godzin pracy. Wszystkie te niekorzystne dla pra-

cownic i pracowników rozwiązania tłumaczone są kryzysem.

Zasadnicze pytanie, które stawiam w niniejszym rozdziale

brzmi – czy rzeczywiście to kryzys pogorszył sytuację kobiet na

rynku pracy? Szczególnie interesuje mnie sytuacja osób pracują-

cych w zawodach sfeminizowanych – w administracji i obsłudze

(czyli sprzątaniu), w opiece, w handlu, czyli tych usytuowanych

na peryferyjnym rynku pracy. Czy kryzys jest przyczyną, czy też

może po prostu wzmocnieniem, pewnych tendencji obecnych na

rynku pracy od dłuższego czasu? Interesują mnie zatem prze-

miany dokonujące się w sektorach, gdzie pracuje wiele kobiet

– zmiany w formule zarządzania instytucjami oferującymi usługi

publiczne, takie jak edukacja i ochrona zdrowia oraz przemiany

w zatrudnieniu w sklepach wielkopowierzchniowych.

Koncepcja rdzenia i peryferii na rynku pracy oraz wymiar płci

Jedną z koncepcji wykorzystywanych w socjologii pracy do

wyjaśnienia różnej pozycji pracowników na rynkach pracy oraz

trudności, jakie napotykają niektórzy i niektóre z nich w za-

pewnieniu bezpieczeństwa zatrudnienia, jest typologia rdzenia

i peryferii2). Przedsiębiorstwa należące do rynkowego rdzenia

cechuje wysoka wydajność, wysokie zyski, pracownicy często

przynależą do związków zawodowych i cieszą się pewnością za-

trudnienia oraz dobrymi warunkami pracy. Sektor peryferyjny

cechuje duża konkurencja i niższe zyski. Miejsca pracy są gorzej

płatne, niepewne. Praca jest bardzo intensywna i bez szans na

awans zawodowy. Pracownicy i pracownice tego sektora trak-

towani są jako zasób łatwo zastępowalny przez pracodawców.

Sami również nie przywiązują się do swoich miejsc pracy i w

przypadku problemów szukają innego zatrudnienia. Trudno im

walczyć o poprawę warunków pracy, ponieważ stopień uzwiąz-

kowienia w tym sektorze jest bardzo niski, związek zawodo-

2 Doeringer P. B. i Piore M. J., „Internal Labour Markets and Manpower Analysis”,

Lexington 1971

61

KObiety W długOtrWAłym KryzySie

R apoRt wy jest bardzo trudno założyć3). Sektor peryferyjny cechuje się

częstszym występowaniem nietypowych form zatrudnienia4)

Koncepcja rdzenia i peryferii, zwana również pierwotnym

i wtórnym rynkiem pracy, uzupełniana jest podziałem na ry-

nek zewnętrzny i wewnętrzny (czyli funkcjonujący w firmie).

Jak piszą Ray Loveridge i Albert Mok5), wyróżnić można cztery

typy idealne rynku pracy: pierwotny wewnętrzny, pierwotny

zewnętrzny, wtórny zewnętrzny i wtórny wewnętrzny segment

rynku pracy. Pracownicy pierwotnego wewnętrznego rynku pra-

cy to doskonale wykształceni specjaliści, dysponujący unikalną

wiedzą i wysokimi kwalifikacjami, trudno „zastępowalni” i wy-

soko opłacani. Na rynku zewnętrznym pierwotnym są profesjo-

naliści i wykwalifikowani robotnicy o szczególnych umiejętnoś-

ciach, poszukiwani przez wiele firm. Dla potrzeb tego artykułu

ciekawsze są rynki wtórne – na wtórnym rynku pracy w firmie

sytuują się pracownice i pracownicy o niskich kwalifikacjach,

lecz specyficznych umiejętnościach, którym pracodawcy zapew-

niają w związku z tym perspektywy awansu zawodowego czy

szkoleń. Osoby na zewnętrznym wtórnym rynku pracy mają ni-

skie kwalifikacje, niewielką autonomię pracy i często zmuszane

są do pracy w charakterze podwykonawców.

Mocno osłabiony przez kryzys przemysł motoryzacyjny to,

wedle powyższej charakterystyki, rynek pierwotny. Aby chronić

miejsca pracy i zahamować potencjalnie szybki wzrost bezrobo-

cia, rządy wielu państw europejskich i USA rozpoczęły szereg

działań interwencyjnych6). Wydaje się, że poza argumentami

o ochronie lokalnych rynków pracy przed raptownym napły-

wem wielkiej fali bezrobotnych z likwidowanych fabryk samo-

Kozek W., „Rynek pracy. Socjologiczne interpretacje podstawowych pojęć”, Stu-

dia Socjologiczne, Warszawa 1993.

4 Czepulis-Rutkowska Z., „Nietypowe formy zatrudnienia i system emerytalny

– wzajemne relacje”, w: Frieske K. W. (red.), „Deregulacja polskiego rynku pracy”, IPiSS, Warszawa 2003

5 Loveridge R, Mok A, „Theories of the Labor Market Segmentation: a Critique”,

Kluwer Academic Publishers 1979

6 Glassner V., Galgóczi B., „Działania antykryzysowe w zakładach pracy w Euro-

pie”, online: http://www.solidarnosc.org.pl/nakryzys/inne_analizy_PL-ETUCO.pdf

62

KObiety W długOtrWAłym KryzySie

chodowych, opinię publiczną do tego typu inwestycji przekonać

mogły też podsycane przez narodową popkulturę emocjonal-

ne związki z marką General Motors czy Fiat. Przede wszystkim

jednak pierwotne rynki pracy, czyli rynki rdzenia są, jak sama

nazwa wskazuje, uznawane za kluczowe dla narodowych gospo-

darek, dlatego też decyzje o planach ratunkowych uznawane są

za odpowiednie.

Branża motoryzacyjna to branża zmaskulinizowana. Czy jeśli

branża, w której pracują przeważnie mężczyźni, ma tak widocz-

ne problemy, oznacza to, że branże sfeminizowane poradziły

sobie w kryzysie lepiej? I co więcej, gdzie w przywołanej typo-

logii rynków pierwotnych i wtórnych sytuują się branże sfemi-

nizowane?

Wymiar płci nadal jest istotnym elementem rozważań nad

rynkami pierwotnymi i wtórnymi. Sfeminizowane zawody7) częś-

ciej można odnaleźć na rynkach wtórnych – czy to na rynku we-

wnętrznym firmy (np. niższe szczeble administracji) i na rynku

zewnętrznym (np. handel, opieka, firmy sprzątające)8).

To właśnie z wtórnego rynku wewnętrznego na zewnętrzny

odbywa się obecnie ruch pracownic w ramach podejścia outso-

urcing, czyli zlecania usług na zewnątrz. Ta strategia doczekała

się określenia race to the bottom, czyli wyścigu do dna, w którym

stawką jest podwyższanie konkurencyjności przez obniżanie

kosztów pracy. Mechanizm wyścigu do dna obniża jakość miejsc

pracy poprzez wyższą niepewność pracy, mniejsze bezpieczeń-

stwo zatrudnienia, gorsze warunki pracy, niższą jakość umów

o pracę (na czas określony zamiast na czas nieokreślony) bądź

przejście na umowy cywilnoprawne, co uniemożliwia ochronę

związkową. Poprzez niestandardowe formy zatrudnienia, jak

7 Fuszara M., „Nowi mężczyźni? Zmieniające się modele męskości we współczes-

nej Polsce”, wyd. Trio, Warszawa 2008.

8 Por. Bukowski M. (red.), „Zatrudnienie w Polsce 2008. Praca w cyklu życia”, Wyd. Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, Instytut Badań Strukturalnych, Warszawa 2010.

6

KObiety W długOtrWAłym KryzySie

R apoRt umowy na zero godzin, outsourcing, zatrudnienie czasowe, fir-

my nie czują się odpowiedzialne za pracowników i traktują ich

pracę jak towar, ponieważ nie zatrudniają ich bezpośrednio. Lu-

dzie pracujący na wtórnym rynku pracy stają się obiektami, a nie

podmiotami. Są narzędziem woli innych.9)

Zjawisko to można zauważyć w sektorze prywatnym, w szcze-

gólności zaś w sektorze usług, gdzie normą jest brak uzwiąz-

kowienia i innej reprezentacji pracowników. Zmiany tego typu

zaczynają zachodzić jednak również w usługach publicznych.

Tu także wprowadza się myślenie w kategoriach „nadrzędno-

ści klienta” i reakcji firm na zmieniający się gust klienta. (Karen

Legg podaje tu przykład reformy usług publicznych prowadzo-

nej przez Nową Partię Pracy w Wielkiej Brytanii).

usługi publiczne

Wiele sfeminizowanych zawodów można znaleźć w sektorze

publicznym – w ochronie zdrowia czy edukacji. W ogólnej cha-

rakterystyce, sektor publiczny określany jest zwykle jako oferu-

jący bardziej stabilne zatrudnienie kosztem niższych zarobków

w porównaniu do sektora prywatnego. Przyglądając się jednak

przemianom związanym z zatrudnieniem w usługach publicz-

nych można stwierdzić, że powyższa charakterystyka sektora

publicznego staje się coraz mniej aktualna.

Jak pisze Wiesława Kozek10), usługi publiczne to taki typ usług

kolektywnie finansowanych, których nie może dostarczać wy-

łącznie rynek i które, w związku z tym, dostarczane są przez

rządy, decydujące się na ich publiczne finansowanie. Są to usłu-

gi, których wartości nie można dokładnie wycenić, dlatego też

nie mogą być efektywnie dostarczane przez prywatny biznes,

bo przeważnie przynoszą straty. Konieczny jest nadzór państwa

9 Legge K., „The ethics of HRM in dealing with individual employees without col-

lective representation”, w: Pinnington A, Macklin R., Campbell T. (red.) „HRM Ethics and Employment”, Oxford University Press, USA 2007.

10 Kozek W., „Prywatyzacja i liberalizacja usług publicznych w Polsce. Rola intere-sariuszy”, w: Kozek W. (red.), „Gra o jutro usług publicznych w Polsce”, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2010.

64

KObiety W długOtrWAłym KryzySie

nad sposobem ich wytwarzania, dystrybucji i sprzedaży. Usługa-

mi publicznymi są usługi finansowane z budżetu państwa, takie

jak: usługi administracyjne i edukacyjne, obrony narodowej,

bezpieczeństwa wewnętrznego, ochrony zdrowia czy opieki

społecznej.

Wprowadzenie mechanizmów liberalizacji, postępujące w Pol-

sce od lat 90. i umożliwienie wejścia na dotychczas zmonopoli-

zowany przez państwo rynek prywatnych podmiotów gospodar-

czych spowodowało dość intensywną konkurencję w usługach

publicznych w Polsce. Przedsiębiorstwa państwowe świadczące

usługi publiczne, rozpoczęły wprowadzanie rozwiązań, które

przyniosłyby im przewagę konkurencyjną. Ten rodzaj działania

funkcjonuje jako New Public Management 11), czyli wprowadza-

nie mechanizmów rynkowych, podejścia zarządzania zasobami

ludzkimi w miejsce bardziej tradycyjnego systemu stosunków

pracy, typowego dla publicznego sektora, a opierającego się

na wysokiej przynależności do związków zawodowych, istnie-

niu prawnych i zwyczajowych reguł zabezpieczających potrzeby

pracowników w zakresie warunków pracy i płacy, wysokim stop-

niu pewności zatrudnienia i wysokiej lojalności pracowników12)

do usług publicznych. Ekonomizacja i poszukiwanie oszczędno-

ści zwykle zaczyna się od kosztów pracy, które w usługach pub-

licznych są stosunkowo wysokie.

Można wyróżnić dwie strategie prowadzenia walki konku-

rencyjnej – strategię elastyczności i strategię konstruktywną13).

Strategia elastyczności polega na dążeniu do przewagi konku-

rencyjnej poprzez redukcję kosztów. W przypadku sektora usług

publicznych występuje zatem presja na obniżanie kosztów płac.

11 Hemerijck A., Huiskamp R., Boer de R., „Public sector reform under EMU. A li-

terature review”, European Foundation or the Improvement of Living and Working

Conditions, Dublin 2002.

12 Kozek W., Kubisa J., „Stosunki pracy w świetle liberalizacji”, w: „Dialog. Pismo Dialogu Społecznego” nr 1-2/ 2009 oraz Dunn E., „Prywatyzując Polskę”, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2008

1 Teague P., Grahl J. (1992), „Industrial relations trajectories and the future European human resource management”, w: P. Teauge, J. Grahl, „Industrial relations and

European integration”, Lawrence and Wishart, London

65

KObiety W długOtrWAłym KryzySie

R apoRt Strategia konstruktywna natomiast polega na konkurowaniu

poprzez wysoką jakość produktów lub usług, w związku z czym

nie występuje presja na obniżanie kosztów płac, ponieważ

wytwarzanie produktów czy usług o wysokiej jakości, wyma-

ga pracowników o wysokich kwalifikacjach i umiejętnościach.

W przypadku analizowanych usług publicznych można zauwa-

żyć przewagę strategii elastycznej, co zdaniem Kozek przeczy

postanowieniom Traktatu Lizbońskiego w zakresie tworzenia

i podtrzymywania dobrych jakościowo miejsc pracy14).

Ciekawym przykładem przemian usług publicznych jest sys-

tem ochrony zdrowia. W krajach, takich jak Szwecja, Irlandia,

Wielka Brytania, Włochy czy Polska, gdzie jest on finansowa-

ny z funduszy publicznych, występuje od pewnego czasu presja

na dostarczanie usług, które będą zarówno tańsze jak i lepszej

jakości oraz obniżanie kosztów leczenia, poprzez mechanizm

ekonomizacji, czyli stałego kontrolowania, racjonalizowania

i zmniejszania wydatków. Istotnym czynnikiem jest tu sposób fi-

nansowania szpitali, które otrzymują określony budżet zamiast

pełnego pokrycia kosztów leczenia, co sprawia, że szpitalni

menadżerowie cały czas muszą ustalać hierarchię priorytetów,

co może odbijać się negatywnie na jakości leczenia. W efekcie

wprowadzenia mechanizmów New Public Management przedsię-

biorstwa oferujące usługi publiczne zaczynają funkcjonować jak

przedsiębiorstwa zorientowane na zysk (i unikające deficytu).

Biorąc pod uwagę specyfikę usług publicznych, których wartość

trudno jest jednoznacznie oszacować (jak np. zdrowie czy edu-

kacja), istnieje niebezpieczeństwo, że ich jakość może być zani-

żana. Jednym z efektów są decyzje o outsourcingu i insourcingu,

co dzieje się nie tylko w Polsce, ale np. w Wielkiej Brytanii15)

czy Szwecji16), które polegają na przekazywaniu pewnych funk-

14 Budzyńska A., Duszczak M., Gancarz M., Gieroczyńska E., Jatczak M., Wójcik

K., „Strategia Lizbońska, Droga do sukcesu Zjednoczonej Europy”, UKIE, Warszawa

2005, online: www.ukie.gov.pl.

15 Pond R., Liberalisation, privatisation and regulation in the UK healthcare sector/

hospitals, 2006, online: www.pique.at.

16 Andersson M., Liberalisation, privatisation and regulation in the Swedish heal-

thcare sector/hospitals, 2006, online: www.pique.at

66

KObiety W długOtrWAłym KryzySie

cji firmom zewnętrznym na zasadzie konkurencyjności. Proces

zlecania usług na zewnątrz w wielu krajach postępuje w kilku

etapach – na początku zleca się usługi niemedyczne, takie jak

pranie, sprzątanie, żywienie pacjentów, bezpieczeństwo, pewne

funkcje administracyjne (w Polsce zaczęło się to wraz z reformą

systemu ochrony zdrowia), później proces obejmuje również

część usług medycznych, jak diagnostyka, laboratoria, rehabi-

litacja, transport sanitarny. Jak zauważa Kozek17), tworzy to „ry-

nek usług” wokół szpitala, oparty na konkurencji ekonomicznej.

Podstawową strategią zarządzania staje się kalkulacja oparta na

cięciu kosztów, inspirowana podejściem lean production czyli

oszczędnego wytwarzania – w przełożeniu na usługi publiczne

można mówić o lean financing.

Jak piszą Wiesława Kozek i Beata Radzka18), strategia lean fi-

nancing przejawia się również w uelastycznianiu i intensyfikacji

pracy. Oferuje się umowy na czas określony, pracę w niepełnym

wymiarze godzin, umowy-zlecenie zamiast umów o pracę. Chri-

stoph Hermann natomiast podkreśla, iż intensyfikacja pracy

rośnie stopniowo w wyniku wprowadzania nowych mechani-

zmów kontrolnych, ekstensywnego posługiwania się naśladow-

nictwem „najlepszych wzorców” i porównywania wydajności

wydzielonych jednostek organizacyjnych w szpitalach lub okre-

ślonych usług wewnątrz szpitali lub z innymi szpitalami19).

Co więcej, zmienia się usytuowanie grup zawodowych w od-

niesieniu do podziału rynku pracy na rdzeń i peryferia. Zdaniem

17 Kozek W., „Prywatyzacja i liberalizacja usług publicznych w Polsce. Rola intere-sariuszy”, w: Kozek W. (red.) Gra o jutro usług publicznych w Polsce Wydawnictwa

Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2010

18 Kozek W. i Radzką B., „Wpływ liberalizacji i prywatyzacji usług publicznych na

zatrudnienie”, w: Kozek W. (red.) Gra o jutro usług publicznych w Polsce Wydawni-

ctwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2010

19 Hermann Ch., Verhoest K., Andersson M., Brandt T., Hofbauer I., Schulten T.,

Thörnqvist Ch., Varieties and Variations of Public-Service. Liberalisation and Privatisation in Europe, 2008, online: www.pique.at/reports/reports.html

67

KObiety W długOtrWAłym KryzySie

R apoRt Kozek i Radzkiej20), grupy pracowników, które nie są postrzega-

ne jako strategiczne i trudne do zastąpienia, jako wykonujące

np. usługi niemedyczne, skazane są na doświadczanie gorszych

warunków pracy. Odmawia się im szkoleń. Intensyfikuje się ich

pracę oraz przemieszcza je na zewnętrzny rynek pracy (poprzez

outsourcing).

przykład 1: Obsługa w usługach publicznych

W przeciągu ostatnich kilkunastu miesięcy w mediach po-

jawiło się sporo informacji na temat protestów (głównie) pra-

cownic zajmujących się sprzątaniem w instytucjach oferujących

usługi publiczne. Pracownice obsługi na Uniwersytecie Marii

Skłodowskiej - Curie w Lublinie, sanitariuszki w szpitalu w Sta-

rachowicach (woj. Świętokrzyskie)21) i w Dąbrowie Górniczej22)

sprzeciwiały się zwolnieniom i przeniesieniu obowiązków ob-

sługi na firmy zewnętrzne. Należy zauważyć, że proces przeno-

szenia obsługi szpitali czy placówek edukacyjnych na zewnątrz

nie jest zjawiskiem nowym; w przypadku usług publicznych

istotnie zaznaczył się podczas tzw. drugiej fali reform w latach

1999 - 2001. W przypadku sektora ochrony zdrowia, który został

zdiagnozowany jako cierpiący na przerost zatrudnienia, szaco-

wano, że pracę straci ok. 50 000 osób23). W przypadku redukcji

zatrudnienia pierwszym ruchem każdej dyrekcji w ramach stra-

tegii lean financing, czyli obniżania kosztów jest przeniesienie

usług związanych z obsługą i żywieniem na zewnątrz.

Ten typ myślenia nadal się utrzymuje. Dla pracownic obsługi

jakość warunków pracy na wewnętrznym rynku pracy nie jest

jednak taka sama, jak na zewnętrznym. Problem ten wyraźnie

zaznaczył się podczas protestów w Lublinie w 2009 roku, gdzie

20 Kozek W. i Radzką B., „Wpływ liberalizacji i prywatyzacji usług publicznych na

zatrudnienie”, w: Kozek W. (red.) Gra o jutro usług publicznych w Polsce Wydawnic-

twa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2010

21 http://stooq.com/n/?f=365039, 28.08.2010 r.

22 http://katowice.gazeta.pl/katowice/1,35062,8348044,Protestujace_salowe_uwie-

zione_na_dachu_urzedu_miasta.html, 08.09.2010 r.

2 Hardy J., Stenning A., „Public Sector Reform and Women’s Work in Poland:

‘Working for Juice, Coffee and Cheap Cosmetics!”, w: „Gender, Work and Organiza-

tion” 2005, t. 12, nr 6.

68

KObiety W długOtrWAłym KryzySie

władze uniwersytetu chciały przerzucić na lokalny rynek pracy

400 osób, w tym wiele starszych, a z racji wykonywanej przez

wiele lat pracy w obsłudze nieposiadających wysokich kwali-

fikacji, typowych przedstawicieli i przedstawicielek zawodów

peryferyjnych. Ważne, by podkreślić, że bezrobocie w tym woje-

wództwie wynosiło 12,8 proc.24).

Władze uniwersytetu planowały zatrudnić część z nich z po-

wrotem poprzez zewnętrzną firmę – jak opowiada działaczka

„Solidarności 80” w wywiadzie dla lokalnego dodatku do „Ga-

zety Wyborczej”25)

Nie chciałybyśmy dla nich pracować. Zarabia się do 500 zł na

rękę, więc to okazja na dorobienie sobie, a nie na zarobek. Poza

tym ich pracownicy muszą być bardzo dyspozycyjni. Dwie godzi-

ny pracy w jednym miejscu i jadą do następnego. A wśród nas jest

wiele starszych osób, które nie dałyby rady, więc na pewno szybko

zostałyby zwolnione. (działaczka „Solidarność 80”)

Związki zawodowe nie otrzymały możliwości wglądu w doku-

menty instytucji, które by potwierdzały przerost zatrudnienia,

podkreślały również, że osoby zatrudnione w obsłudze praco-

wały w wymiarze ¾ etatu, co oznaczało brak prawa do zasiłku.

Dzięki nagłośnieniu planów władz uniwersytetu i sprzeciwie

różnych środowisk (związków zawodowych, organizacji spo-

łecznych, takich jak Porozumienie Kobiet 8 Marca czy Krytyka

Polityczna), zmniejszono plany redukcji zatrudnienia z 400 do

150 osób, planując intensyfikację pracy tych, którzy zachowają

swoje miejsca pracy.

Zwolnienia, intensyfikacja pracy i niekorzystne dla pracownic

umowy to nie tylko lubelska specyfika. Podobne problemy mają

pracownicy placówek edukacyjnych na Mazowszu:

24 Raport „Bezrobocie rejestrowane w województwie lubelskim w 2009 r.”, Urząd

Statystyczny w Lublinie, luty 2010 r.

25 Artykuł „Porozumienie na UMCS. Pracę straci 150 sprzątaczek”, sygnowany PR.,

Gazeta Wyborcza Lublin, 08.11.2009 r.

69

KObiety W długOtrWAłym KryzySie

R apoRt Pracownice obsługi zarabiają tak, że jak miały dzieci, to były

na granicy ubóstwa. Teraz wyszła nowa ustawa o pracownikach

samorządowych. I te pracownice, mimo inflacji, nie mają regu-

lacji. W jednej z podwarszawskich miejscowości pisaliśmy pisma,

żeby powiedzieli ile zarezerwowali na regulacje płac stanowisk

administracyjno - obsługowych. To są zwykle woźne, szkolne woź-

ne, które cały czas muszą zasuwać, bo dzieci brudzą. Ich pracę

liczy się według współczynnika przeliczania na dzieci, nie na po-

wierzchnie. Teraz im się dokłada więcej powierzchni do sprząta-

nia. Zamiast jednego etatu mają ¾ etatu i większą powierzchnię

do sprzątania. Sądzę, że brak rezerwacji środków, to była oznaka

kryzysu. W niektórych szkołach odchodzi się od zatrudniania woź-

nych i wynajmuje firmy zewnętrzne, co uznaje się za tańsze niż

woźna na etacie. (działaczka NSZZ „Solidarność”)

Podobny rodzaj kalkulacji kosztów i korzyści ma miejsce

w szpitalach w Starachowicach i Dąbrowie Górniczej, gdzie pla-

nuje się zastąpić pracę salowych usługami zewnętrznej firmy

sprzątającej. W tym przypadku usługa sprzątania przez firmę

zewnętrzną nie jest ekwiwalentem pracy sanitariuszek. Sanita-

riuszki nie tylko sprzątają, ale muszą też legitymować się ukoń-

czeniem półrocznego kursu organizowanego przez Minister-

stwo Zdrowia. Oszczędności w budżecie szpitala mogą oznaczać

zatem oszczędność na jakości opieki.

W przypadku usług publicznych wartość tego, co proponu-

ją one obywatelkom i obywatelom, nie jest łatwo policzalna.

W wyniku mechanizmów opisanych powyżej, instytucje oferu-

jące edukację i ochronę zdrowia charakteryzuje się jednak w ta-

kich samych kategoriach, jak przedsiębiorstwa nastawione na

zysk. Edukacja i opieka w tym dyskursie uważane są zatem za

towar, którym można skusić klienta (już nie studenta, ucznia,

pacjenta). Tracą na tym pracownice zawodów sfeminizowanych,

które mają niewielką siłę przetargową. Wykonywane przez

nie prace sytuują je na peryferyjnej pozycji, którą jeszcze bar-

dziej wzmacniają wprowadzane w usługach publicznych refor-

my – powiększając niepewność i brak stabilizacji zatrudnienia.

70

KObiety W długOtrWAłym KryzySie

Jednocześnie tracą też na tym „klienci” - w wyniku stosowania

zasad New Public Management skraca się czas i pogarsza jakość

opieki nad pacjentami, także tej sprawowanej przez osoby wy-

konujące zawody niemedyczne. Woźne w szkole nie tylko sprzą-

tają, ale też znają wszystkich uczniów, co zwiększa bezpieczeń-

stwo dzieci – zastąpienie ich pracy usługą firmy sprzątającej być

może obniża koszty, ale nie przyczynia się do podwyższenia do-

brostanu uczniów. Ostatecznie grupowe zwolnienia pracownic

i pracowników peryferyjnych zawodów przez publiczną uczelnię

jest przerzucaniem kosztów na lokalną społeczność, grozi desta-

bilizacją lokalnego rynku pracy, dla którego 400 bezrobotnych,

w większości starszych kobiet o niskich kwalifikacjach jest du-

żym obciążeniem.

przykład 2: handel wielkopowierzchniowy

Stosunki pracy w sklepach wielkopowierzchniowych zawsze

budziły pewne kontrowersje. Firmy te wprowadziły na szerszą

skalę elastyczne formy zatrudnienia – umowy na czas określo-

ny, pracę w niepełnym wymiarze godzin, często zmieniające się

grafiki i przede wszystkim siedmiodniowy tydzień pracy. Poja-

wiły się również sklepy czynne całą dobę. Niskie płace połączo-

ne z brakiem stabilizacji godzin pracy są od wielu lat proble-

mem pracownic (jak podają działaczki związków zawodowych

w hipermarketach, około 80 proc. pracujących w tym sektorze

to kobiety) i pracowników. Jak wskazują działaczki związków za-

wodowych, w ostatnich latach, szczególnie od 2008 roku, sytua-

cja w sklepach wielkopowierzchniowych zmieniła się na gorsze.

Przede wszystkim spada zatrudnienie, a ilość pracy pozostaje

taka sama – z 27 tysięcy osób pracujących w jednej z sieci w pra-

cy pozostało 19 tysięcy, co dla pracownic i pracowników oznacza

drastyczną intensyfikację pracy. Jak opowiada działaczka WZZ

„Sierpień 80”:

Zmieniono tempo skanowania produktów, było 1400/godzinę,

teraz dochodzi nawet do 1700/godzinę. Kierownictwo przerzuciło

się na multiskilling, czyli pracownice pracują i na kasie i za ladą

i rozkładają towar. A każdy wykonuje pracę co najmniej za dwie

osoby.

71

KObiety W długOtrWAłym KryzySie

R apoRt Bezpośrednią przyczyną podawaną przez pracodawcę jest

kryzys, który stanowi klucz i wyjaśnienie dla wszystkich decy-

zji, które pogarszają i tak już kiepskie warunki pracy. Przewod-

nicząca związku zawodowego NSZZ „Solidarność” zauważa, że

trudno mówić o kryzysie, skoro zwiększa się liczba klientów, jest

więcej dostaw, a sieć otwiera kolejne sklepy. Związkowczynie

podejrzewają, że redukcje zatrudnienia i uzyskiwane tym spo-

sobem oszczędności, służą dofinansowaniu sieci w tych krajach,

które bardziej odczuły skutki kryzysu i recesji, innymi słowy, ich

zdaniem polskie pracownice swoją pracą opłacają plan ratunko-

wy hipermarketów francuskich.

W supermarketach pracuje 80 proc. kobiet. Zwalniane są bar-

dzo szybko, z byle powodu, przyjmowane są nowe osoby. Zwalnia

się kobiety na pełnym etacie, a przyjmuje się na niepełny etat, na

pół, rzadko na ¾. (działaczka WZZ „Sierpień 80”)

Kryzys uzasadnia także brak podwyżek. Działaczki opowiada-

ją o symbolicznych podwyżkach dla np. dziesięciu osób w skle-

pie, co odczytują jako działanie pozorowane. Ceny żywności

rosną, zatem bez podwyżek realne płace spadają - w przypadku

osób zarabiających niewiele ponad płacę minimalną, szczegól-

nie dla tych mających kogoś na utrzymaniu, jest to zasadniczy

problem.

Co więcej, w sklepach wielkopowierzchniowych co roku zmie-

niają się normy zysków, które pracownicy powinni wypracować.

Oznacza to, że mimo coraz intensywniejszej pracy pracownice

i pracownicy cały czas są stratne, ponieważ normy są coraz wyż-

sze. Jak opowiada działaczka NSZZ „Solidarność” :

Pracownicy wyrabiają normy, ale prezes te normy cały czas

podwyższa. Zakłada, że w tym roku musi wypracować tyle a tyle

zysku i nieważne, że wyrobiliśmy normę z zeszłego roku, bo i tak

cały czas jesteśmy do tyłu, bo wyśrubował normę. I to dla niego

argument, że nie ma podwyżki. Nigdy nie dojdziemy do założeń

prezesa i rady, bo oni się zmieniają, obiecują coś – podwyżki, umo-

wy na czas nieokreślony z automatu na koniec swojej kadencji,

72

KObiety W długOtrWAłym KryzySie

a zawsze mają na dwa lata, a potem przychodzi nowy i mówi, ze

mną się nie umawialiście.

Oprócz postępującego uelastyczniania umów o pracę coraz

częstszym zjawiskiem w sklepach wielkopowierzchniowych jest

zlecanie pracy firmom zewnętrznym. Zdarza się też tak, jak opo-

wiada działaczka NSZZ „Solidarność” :

Zwalnia się naszych pracowników automatycznie oferując im

pracę w firmie zewnętrznej – nasi dyrektorzy podchodzą do pra-

cownika, mówią „została pani zwolniona ale ma pani szansę na

zatrudnienie dziś od godziny 14 w firmie zewnętrznej”, tyle że tam

są gorsze umowy – czy to krótkie, na czas określony, czy w ogóle

umowy – zlecenie. My tracimy związkowców, w każdej sieci około

20 tys. ludzi, to proszę popatrzeć ilu tracimy ludzi, bo podpisując

umowy – zlecenie nie mogą zrzeszać się już w związku zawodo-

wym.

Mamy tu do czynienia z dwoma zjawiskami, które stosuje

się w ramach strategii osiągania przewagi konkurencyjnej za

pomocą strategii elastycznej – cięcia kosztów pracy. Przede

wszystkim firma przesuwa pracowników z wewnętrznego rynku

pracy na zewnętrzny, gdzie zatrudnia ich agencja, kierując do

pracy w tym samym miejscu co wcześniej, jednak już bez bez-

pośredniego powiązania z firmą, dla której wykładają towary

na półki. Legge26) nazwałaby to utowarowieniem pracy, ponie-

waż pierwotny pracodawca, czyli sklep wielko powierzchnio-

wy, pozbywa się wszelkiej odpowiedzialności za swoich byłych

pracowników, jednocześnie korzystając z ich pracy. Przesuwając

pracownice i pracowników na zewnętrzny rynek pracy zwiększa

się ich poczucie niepewności i braku stabilizacji, ponieważ firmy

zewnętrzne niekoniecznie muszą oferować umowę o pracę (na-

wet na czas określony). Pracownicom oferuje się umowy cywil-

no- prawne, które zyskały już przydomek „umów śmieciowych”.

Mimo iż wykonują taką samą pracę jak wcześniej, w określonym

26 Legge K., „The ethics of HRM in dealing with individual employees without col-

lective representation”, w : Pinnington A, Macklin R., Campbell T. (red.), „HRM Ethics and Employment”, Oxford University Press, USA 2007.

7

KObiety W długOtrWAłym KryzySie

R apoRt wymiarze godzin, pracują w oparciu o umowę - zlecenie, która

nie daje możliwości płatnego urlopu wypoczynkowego, wyna-

grodzenia za okres choroby bądź niezdolności do pracy, a stawki

za nadgodziny nie są wyższe. Po zakończeniu pracy na umowę

- zlecenie pracownica (a właściwie tylko zleceniobiorczyni, bo

nie ma tu stosunku pracy) nie otrzyma świadectwa pracy. Osoby

pracujące w ten sposób nie mogą dochodzić swych praw przed

sądem pracy. Nie mogą się też zrzeszyć w związku zawodowym.

Umowę - zlecenie można wypowiedzieć ze skutkiem natychmia-

stowym, co w przypadku pracownic i pracowników rynku pery-

feryjnego zwiększa ich niepewność zatrudnienia. Dla pracownic

i pracowników rynku wtórnego, peryferyjnego takie rozwiąza-

nia oznaczają poważne pogorszenie ich i tak już kiepskiej pozy-

cji na rynku pracy. Co istotne, umowy - zlecenie fragmentaryzują

interesy pracownic i pracowników, utrudniają, czy nawet unie-

możliwiają, kolektywne działanie na rzecz poprawy warunków

pracy i płacy.

Nawet tym pracownicom i pracownikom sektora usług za-

trudnionym w oparciu o umowę o pracę trudno jest zorganizo-

wać się w związek zawodowy. Nie jest to jednak wynik kryzysu,

ale ogólnej charakterystyki tego sektora. Nie sprzyja temu orga-

nizacja pracy – pracownikom i pracownicom trudno jest rozma-

wiać w trakcie pracy, a wręcz jest to tępione27). Ruchomy grafik

pracy na siedem dni w tygodniu sprawia, że trudniej nawiązać

trwalsze znajomości z innymi pracującymi. Pracownice i pracow-

nicy mają świadomość, że są łatwo ich zastąpić, nie mają poczu-

cia posiadania siły przetargowej w kontaktach z przełożonymi

i pracodawcą, uznają zatem, że jeśli sytuacja w pracy stanie się

nie do zniesienia, postarają się zmienić miejsce pracy (zwykle

w tym samym sektorze).28) Utworzenie organizacji związkowej,

która walczyłaby o podwyżki, przestrzeganie zasad BHP, lepsze

warunki pracy, wiązało się i wiąże z dużym wysiłkiem i ryzy-

kiem, ponieważ pracodawcy są bardzo niechętni pracowniczej

27 Ehrenreich B., „Za grosze. Pracować i (nie) przeżyć”, wyd. WAB, Warszawa 2006

28 Ostrowski P., „Powstawanie związków zawodowych w sektorze prywatnym

w Polsce”, Wyd. CH Beck, Warszawa 2009

74

KObiety W długOtrWAłym KryzySie

reprezentacji29). W warunkach kryzysu, gdy związki zawodowe

powinny tym bardziej bronić praw pracowniczych, szczególnie

tych z peryferyjnego rynku pracy, ich możliwości są ogranicza-

ne poprzez pewnego rodzaju obejście prawa pracy i stosowanie

umów zlecenia.

przykład 3: pielęgniarki w zakładach opiekuńczo – leczniczych

i opiekuńczo - pielęgnacyjnych

Kolejnym interesującym przykładem przemian w zawodach

sfeminizowanych, które mają miejsce podczas kryzysu, jest sy-

tuacja w zakładach opiekuńczo - pielęgnacyjnych i opiekuńczo

- leczniczych. W przypadku sektora ochrony zdrowia najwięk-

szą uwagę medialną i społeczną przykuwają zwykle szpitale

i kolejki do specjalistów. Zakłady opiekuńcze, gdzie przebywa-

ją osoby w podeszłym wieku, nie cieszą się taką atencją, choć

powinny. Polska jest krajem szybko starzejącym się. Patrząc na

doświadczenia krajów zachodnich można zauważyć, że sytua-

cja w zakładach opiekuńczych, jakość świadczonych tam usług

i oferowane warunki pracy są istotnym interesem społecznym.

Ludzie bowiem żyją coraz dłużej, lecz nie zachowują sprawności

i potrzebują wsparcia. Sytuacja w polskich zakładach opiekuń-

czo - leczniczych (ZOL) i opiekuńczo - pielęgnacyjnych jest kolej-

nym przykładem zmian w usługach publicznych postępujących

„obok kryzysu”, które są zmianami na gorsze.

Jak opowiada jedna z działaczek Ogólnopolskiego Związku

Zawodowego Pielęgniarek i Położnych, pielęgniarki pracujące

w ZOL - ach były wynagradzane niżej, niż ich koleżanki w szpita-

lach czy przychodniach. Kiedy po uchwaleniu tzw. „ustawy we-

dlowskiej” (22 lipca 2006 r.) do systemu ochrony zdrowia wpły-

nęły dodatkowe pieniądze przeznaczone na wynagrodzenia dla

pracowników, okazało się, że istnieją duże różnice wynagrodzeń

między pielęgniarkami z ZOL i pielęgniarkami ze szpitali, co wy-

nikało z innego systemu wyliczania wartości pracy w ZOL-ach.

W zakładach opiekuńczych osobodzień na pacjenta nie był wy-

29 ibidem

75

KObiety W długOtrWAłym KryzySie

R apoRt soki, a dodatkowo pacjent współuczestniczył w kosztach, pła-

cąc z emerytury czy renty 75 proc. na zakład za część hotelową

(bo często przebywają w zakładzie do końca życia) – żywienie,

noclegi, pranie. Resztę płacił Narodowy Fundusz Zdrowia, nie-

mniej przy niskich emeryturach pacjentów NFZ płacił również

za różnicę między wkładem pacjenta a kosztem noclegu, żywie-

nia, prania. Pielęgniarki w katowickim zakładzie opiekuńczo -

leczniczym zorganizowały strajk w 2008 roku, w efekcie które-

go prezes NFZ podpisał nową ustawę o zmianie finansowania

zakładów opieki długoterminowej, dzięki której zaczęto wyżej

wyceniać świadczenia – dla pielęgniarek oznaczało to zmianę

z wynagrodzenia zasadniczego w wysokości 1300 zł na 2000

zł. Wraz z podwyższeniem wynagrodzeń przyszły wymagania

dotyczące świadczenia opieki o wysokiej jakości przez zakłady

opiekuńcze, określono liczbę pracowników, kursy kwalifikacyj-

ne, konieczność zawarcia umowy o współpracy z neurologiem,

anestezjologiem, psychologiem, zapewnienia większej liczby

rehabilitantów (przelicznik). Ustawa zmieniła też sposób kwali-

fikacji pacjentów – w przypadku osób określanych w skali Bart-

hel30) jako pacjenci od 0 do 5, wycena opieki nad nimi wzrosła do

198 zł i przelicznika 2,8 za osobodzień, natomiast osób powyżej

5 w skali Barthela – do 70 zł za osobodzień. Jednak już w stycz-

niu 2009 roku NFZ zawęził grupę pacjentów, za których płacił

wyższą stawkę do grupy 0, czyli pacjentów, którzy sami nie są

w stanie nic zrobić. Po czym kilka miesięcy później zmienił de-

finicję pacjenta objętego najwyższą stawką. Obecnie jest to pa-

cjent, który nie może samodzielnie przełykać i jest karmiony do-

jelitowo. Co ważne, kategoryzacja ta pomija pacjentów, którzy

wymagają bardzo intensywnej opieki, są zupełnie niesamodziel-

ni, ale mogą przełykać, a odnosi się np. do pacjentów sprawnych

0 Skala Barthel pozwala ocenić sprawność chorego - jakie czynności pacjent może

wykonać sam lub z pomocą, albo nie może wykonać sam lub z pomocą albo nie może

wykonać ich wcale. Wg skali Barthel maksymalnie pacjent może otrzymać 100 pkt,

a minimalnie 0. Pacjentów można podzielić na trzy grupy w zależności od ich stanu

psychoruchowego: I grupa - pacjent lekki - 85-100 pkt, II grupa – pacjent średnio-

ciężki – 20-85 pkt, III grupa - pacjent ciężki - 0-25 pkt., za: http://www.psmp.pl/fide-lis_skala.php

76

KObiety W długOtrWAłym KryzySie

i samodzielnych, którzy muszą jednak być karmieni dojelitowo.

Dodatkowo NFZ wymaga, by pacjent, którego zakład opiekuń-

czy chce zakwalifikować do grupy 0, był poddany procedurze

kwalifikacyjnej w szpitalu, a nie w zakładzie opiekuńczym.

Co to wszystko oznacza dla przyszłości opieki, warunków pra-

cy i płacy dla pielęgniarek oraz możliwości otrzymania opieki

dobrej jakości przez pacjentów? Ustawa wywalczona strajkiem,

zaoferowała wyższe wynagrodzenia wynikające z wyższych

świadczeń na pacjentów oraz zarazem nowe, wyższe wymaga-

nia odnośnie standardów opieki, zatem poprawiły się i warunki

pracy i jakość oferowanych usług. Stopniowo zmniejszano jed-

nak wysokość świadczeń, jednocześnie zachowując wymagania

odnośnie oferowania opieki o wysokiej jakości.

Obcięto nakłady, a zwiększono wymogi – obecnie w zakładzie

opiekuńczym musi być anestezjolog na część etatu. Zakład musi

zapewnić, by wśród pielęgniarek aż 25% miało specjalizację an-

estezjologiczną. Żadna taka pielęgniarka nie przyjdzie na etat do

zakładu opiekuńczego, bo brakuje ich na rynku. A jeśli jest pacjent

0, to po prostu opłaca się go mieć w szpitalu. Żaden szpital go nie

wypuści do zakładu. Mam wrażenie, że specjalnie stworzono ten

system, by zabrać tych pacjentów do szpitali. (działaczka OZZPiP)

Obecna sytuacja zakładów opiekuńczych jest niedobra. Zda-

niem działaczki OZZPiP zaczynają one tracić płynność finan-

sową, ponieważ nie mają pacjentów, na których otrzymywały

wyższe świadczenia. Osób spełniających tak wyśrubowane wy-

magania jest bardzo niewiele i zwykle zostają w szpitalach. Jed-

nocześnie muszą zgodnie z ustawą spełniać wysokie wymogi

opieki, oferować lepsze płace. Jeśli zapisy zawarte w ustawie się

utrzymają, zakłady opiekuńcze albo będą musiały się zamknąć

albo znacznie zredukować zatrudnienie, przez co jakość opieki

znacząco spadnie.

77

KObiety W długOtrWAłym KryzySie

R apoRt Autorzy tej decyzji wskazują31), że karmienie łyżeczką może

odbywać się z pomocą rodziny pacjenta, co oznacza przerzuca-

nie kosztów ochrony zdrowia na pacjentów oraz traktowanie

darmowej opieki rodzinnej jako zasobu, z którego może korzy-

stać państwo. Ma on zatem jakąś wartość, tylko że państwo ko-

rzysta z niego nie płacąc. Zjawiska związane z zakładami opie-

kuńczo - pielęgnacyjnymi, opieką długoterminową są bardzo

ważnym aspektem związanym z warunkami pracy pielęgniarek.

W warunkach starzenia się społeczeństwa oczywiste jest, że

tego rodzaju placówek będzie przybywać.

Korzystając z podanych wyżej rozróżnień dotyczących strate-

gii konkurencji, można zauważyć pewien scenariusz w postępo-

waniu NFZ w reakcji na żądania pracownic. W wyniku przywoła-

nego wcześniej strajku, wartość opieki nad pacjentami została

wyceniona wyżej, postawiono również na podnoszenie jej jako-

ści poprzez zapewnienie większej obsady pielęgniarskiej, kon-

traktów z lekarzami- specjalistami, zapewnienie odpowiednich

szkoleń. To podejście można scharakteryzować jako strategię

konstruktywną, inwestowanie w pracowników, by publiczne za-

kłady opiekuńczo- lecznicze i opiekuńczo- pielęgnacyjne mogły

oferować wysokiej klasy usługi dostępne dla wszystkich oby-

wateli. Świadczyłoby to również o tym, że praca pielęgniarek

jest oceniana jako praca specjalistyczna. Wymogi odpowiedniej

proporcji liczby pacjentów do liczby pielęgniarek oznaczają roz-

poznanie odpowiedzialności, jaka wiąże się z tym zawodem.

Niestety, strategia konstruktywna była realizowana dość krótko

i szybko przekształciła się w pewną formę strategii elastycznej

– pozostawiając wymogi wysokiej jakości pracy postanowiono

obciąć koszty pracy. Pielęgniarki pracujące w ZOL-ach znowu

usytuowane są peryferyjnie w systemie ochrony zdrowia, a co

za tym idzie – tak samo traktowany jest system zakładów opie-

kuńczych. Być może zjawisko to nie jest bezpośrednio związa-

ne z globalnym kryzysem, jednak wykorzystuje globalny trend

1 „NFZ obcina finansowanie świadczeń w zakładach opiekuńczo - leczniczych”, Dziennik Zachodni/Rynek Zdrowia 18.08.2009

78

KObiety W długOtrWAłym KryzySie

cięcia kosztów w zatrudnieniu. Jest też, co ważniejsze, jednym

z ważnych sygnałów postępującego globalnego kryzysu opieki

wynikającego z niedowartościowania pracy opiekuńczej, który

dla starzejących się społeczeństw może mieć katastrofalne skut-

ki.32)

Wzrost desperacji i brak polityki rodzinnej

Zjawiska takie jak intensyfikacja pracy, wzrost niepewności

zatrudnienia czy zwolnienia w ramach redukcji kosztów uzasad-

niane kryzysem sprawiają, że pozycja przetargowa pracowników

i pracownic na rynku pracy jest słabsza. Jak wskazuje działaczka

NSZZ „Solidarność” i zarazem prezeska warszawskiego oddzia-

łu Stowarzyszenia Antymobbingowego, od momentu ogłosze-

nia kryzysu liczba zgłoszeń o mobbing i dyskryminację wzrosła

o 300%. Przede wszystkim przychodzą kobiety, często po 50.

roku życia.

Podkładką dla mobbingu i dyskryminacji jest restrukturyzacja,

a pracownicy mówią, że to bzdura, na ich miejsce przychodzi nowa

osoba, młodsza, za mniejsze pieniądze, lub znajoma. I trzeba udo-

wodnić, że to nie restrukturyzacja, a szkodzenie pracownikowi. To

nie jest kryzys. Kryzys jest pretekstem.

Doświadczenia osób powyżej 50. roku życia, szczególnie

kobiet, są ważnym głosem w dyskusji o podwyższeniu wieku

emerytalnego. Zmiany wieku emerytalnego są przedstawiane

jako jeden ze sposobów na zwalczenie kryzysu, odpowiedź na

potrzeby starzejących się społeczeństw. W praktyce widać jed-

nak, że dla osób w tym wieku nie ma miejsc pracy. Kobietom

po 50. roku życia daje się do zrozumienia, że powinny się zająć

wnukami. Rozwój instytucjonalnej opieki nad dziećmi w postaci

żłobków i przedszkoli postępuje bardzo powoli. Jest to szczegól-

nie widoczne w mniejszych miastach. Kobiety po 50. roku życia

wręcz instytucjonalnie zmuszane są do podjęcia bezpłatnej pra-

cy jako babcie, lub płatnej, ale w szarej strefie jako nianie. Na

2 Por. Isaksen L., „Dynamika globalnego handlu opieką: pielęgniarki migrantki

w Norwegii”, w: „Gender i ekonomia opieki”, Zachorowska-Mazurkiewicz A., Char-

kiewicz E. (red.), Fundacja Tomka Byry, Warszawa 2009, s. 107 - 121

79

KObiety W długOtrWAłym KryzySie

R apoRt lokalnych rynkach pracy, gdzie pracodawców jest niewielu, czę-

sto zdarzają się takie sytuacje, jak ta opisywana przez działaczkę

NSZZ „Solidarność”:

W urzędach pracy mówią „co pani ma pretensje, że nie ma dla

pani pracy. Ma pani 56 lat, a proszę zobaczyć, ilu jest młodych bez

pracy”. (działaczka NSZZ „Solidarność”)

Uwagę zwraca sugerowana przez urzędników rywalizacja

między młodymi a starszymi pracownikami. Tymczasem młodzi

pracownicy i młode pracownice również są w trudnej sytuacji.

Opisywane wyżej praktyki w sklepach wielkopowierzchniowych

stanowią znaczą przeszkodę w starcie w życie młodym ludziom,

gdyż nie mając umów na czas nieokreślony nie są oni wiarygod-

ni dla banków.

Oddzielnym tematem jest tu silny wpływ pracy zawodowej na

życie prywatne i rodzinne. W sklepach wielkopowierzchniowych

pracuje się siedem dni w tygodniu i grafiki mogą być ruchome

(jednym z osiągnięć związków zawodowych jest umożliwienie

pracownicom i pracownikom poznania grafika na dwa tygodnie

naprzód). Handel w weekendy może się stać rodzinnym proble-

mem organizacyjnym:

Kto ma zająć się naszymi dziećmi, jeśli obie osoby pracują

w handlu? Kto? Ulica, klucz na szyi? Ludzie decydują się na jed-

no dziecko albo lub nie mają żadnego. Jak odpowiedzialni młodzi

mają się decydować na dzieci? Żeby mieć dzieci, żeby z nimi spę-

dzać czas, żeby i pracować i mieć czas wolny po pracy (działaczka

NSZZ „Solidarność”)

Dla działaczek związkowych istotnym jest, by w Polsce wpro-

wadzono politykę rodzinną. Przywołują przykłady Niemiec,

Francji, Szwecji, które prowadzą sprzyjającą politykę podatkową,

gwarantują płatne urlopy wychowawcze, niskie koszty edukacji

dzieci (porządkując problem wysokich kosztów podręczników

szkolnych). Wskazują, że obecna polityka skłania obywatelki

i obywateli do nadużyć, takich jak np. fikcyjne samotne rodzi-

cielstwo, by dziecko dostało miejsce w przedszkolu.

80

KObiety W długOtrWAłym KryzySie

W zapisach pakietu antykryzysowego stronie społecznej, czy-

li związkom zawodowym, udało się wynegocjować pewne zapi-

sy dogodne dla rodziców:

W ustawie udało się jednak związkom zawodowym przeforso-

wać zapis dotyczący rodziców: jeżeli pracownik bądź pracownica

opiekuje się dzieckiem w wieku do lat 14 lub innym potrzebującym

osobistej opieki członkiem rodziny, może wystąpić z wnioskiem

do pracodawcy o ustalenie indywidualnego rozkładu czasu pracy

przewidującego różne godziny rozpoczęcia i kończenia pracy. Pra-

codawca uwzględni wniosek, jeśli pozwala na to organizacja pracy

w firmie. Odmowę musi uzasadnić. (wiceprzewodnicząca OPZZ)

W warunkach kryzysu trudno jednak liczyć na komplekso-

wą politykę rodzinną. Co prawda w wyniku zmian ustawowych

może przybyć żłobków i przedszkoli, jednak planowana podwyż-

ka VAT odbije się przede wszystkim na budżetach gospodarstw

domowych, szczególnie na osobach zarabiających mało. Wzrost

podatku dotyczy wielu produktów pierwszej potrzeby, a biorąc

pod uwagę, że te produkty stanowią główną grupę wydatków

w kosztach życia osób uboższych, podwyższenie VAT wpłynie

na pogorszenie jakości ich życia i możliwości kształcenia dzieci

(wyższy VAT na książki).

Zdaniem wiceprzewodniczącej OPZZ, kryzys spowolnił wdra-

żanie idei równouprawnienia poprzez regulacje takie jak: regu-

lacje odnoszące się do równości płac, równości w dostępie do

kształcenia, zatrudnienia i awansu zawodowego, w zakresie wa-

runków pracy, zabezpieczenia społecznego, zawodowego.

Kobiety mają w Polsce ok. 20% niższe wynagrodzenia niż męż-

czyźni, jest im trudniej znaleźć pracę, trudniej też awansować,

mają utrudnioną drogę, jeśli chodzi o działalność publiczną, spo-

łeczną i polityczną. (wiceprzewodnicząca OPZZ)

81

KObiety W długOtrWAłym KryzySie

R apoRt Kryzys kobiet na zielonej wyspie

Jestem wdzięczną słuchaczką programów gadających głów.

Wmówiono mi, że nie ma żadnego kryzysu. I ja w to uwierzyłam.

I później okazało się, miesiąc temu, że mamy poważny dług, wca-

le nie jesteśmy zieloną wyspą, bo w dobie globalizacji wszystko

wypływa. Oznaki kryzysu były i nasz związek (...), nasza władza

związkowa zgłaszała pomysły, żeby się zabezpieczyć zanim kry-

zys uderzy. Niestety pakiet antykryzysowy daje biznesmenom

pretekst do robienia swoich interesów. Dał broń w ręce pracodaw-

ców, a pracownikom – nic. Ja odkąd pamiętam, ja zawsze żyłam

w takich czasach, że zawsze trzeba było zaciskać pasa i zaciskam,

zaciskam i teraz znowu, pracownicy mają zaciskać pasa, a ci co

mają zyski, nie ograniczali się. (działaczka NSZZ „Solidarność”)

Funkcjonowanie pakietu antykryzysowego uważane jest przez

działaczki związków zawodowych za nieporozumienie. Mimo

iż zapisy tego dokumentu były dyskutowane na posiedzeniach

Trójstronnej Komisji przez organizacje związkowe i organizacje

pracodawców, nie wszystkie rozwiązania, szczególnie związko-

we, zostały wdrożone przez rząd.

Przede wszystkim nie przyjęto wniosku, by rozliczenie 12 mie-

sięczne było stosowane wyłącznie w przedsiębiorstwach dotknię-

tych kryzysem. OPZZ postulował ograniczenie stosowania umów

na czas określony, niestety przyjęte rozwiązania nie ograniczają

stosowania tego rodzaju umów i jeszcze bardziej pogarszają sytu-

ację pracowników bez stałego zatrudnienia. Nie przyjęto również

propozycji OPZZ, by okres wykonywania pracy w obniżonym wy-

miarze czasu pracy zaliczany był do okresu pracy uprawniającego

do emerytury pomostowej. (wiceprzewodnicząca OPZZ)

Jak widać, rozwiązania realizowane poprzez pakiet antykryzy-

sowy jedynie wzmacniają tendencje opisane powyżej. Uelastycz-

nianie rynku pracy bez dbałości o bezpieczeństwo zatrudnienia

nie jest dobrym rozwiązaniem dla pracujących, szczególnie tych,

których pozycja na rynku pracy i tak jest słaba. Jednocześnie, jak

starałam się pokazać na przykładach, pracownice i pracownicy,

podpisując umowy - zlecenie, tracą możliwość ochrony związko-

82

KObiety W długOtrWAłym KryzySie

wej i zbiorowego upominania się o prawa pracownicze, przez co

jeszcze bardziej wzrasta niepewność ich sytuacji życiowej.

Czy zjawisko kryzysu w Polsce wykorzystywane jest zatem

w ramach realizacji doktryny szoku33)? Czy globalny kataklizm

świata finansów wykorzystuje się do wprowadzania intensyw-

niejszych neoliberalnych zmian? Kryzysu w oficjalnych oświad-

czeniach rządu nie ma, podczas gdy pracodawcy jednoznacznie

deklarują, że jest. Jednocześnie i jedna i druga strona – poprzez

określone brzmienie pakietu antykryzysowego, czy przez nacisk

na elastyczną strategię uzyskiwania przewagi konkurencyjnej

jasno wskazuje pracownikom, iż „There Is No Alternative”34) oraz

że kurs na uelastycznianie, odchodzenie od stabilizacji umów na

czas nieokreślony, zwiększanie zakresu outsourcingu pracowni-

ków i przechodzenie na umowy cywilno - prawne jest jedynym

właściwym i możliwym kierunkiem.

Europejska Konfederacja Związków Zawodowych uważa, że

kryzys może być szansą na nową, bardziej socjalną Europę, któ-

ra wychodzi z recesji poprzez tworzenie nowych miejsc pracy

i wsparcie dla inwestycji. Najważniejszą kwestią zdaniem związ-

ków zawodowych jest uchronienie gospodarek europejskich

od „wyścigu do dna” – redukcji kosztów w oparciu o obniżanie

kosztów pracy, obcinanie ochrony socjalnej, co znacząco po-

gorszy sytuację pracowników, pracownic i ich rodzin. Istotnym

zadaniem dla rządów europejskich jest dążenie do wyrównania

dochodów i płac. Zdaniem związków zawodowych to właśnie

nierówności i niskie płace wpędzają zwykłych pracowników

i ich gospodarstwa domowe w większe długi poprzez ryzykow-

ne operacje finansowe.35)

W Europie Zachodniej czy w USA łatwiej wskazać winnych,

opisać skalę spekulacji na rynkach nieruchomości, które uru-

Klein N., „Doktryna szoku”, wyd. Muza, Warszawa 2008

4 Hasło Margaret Thatcher głoszące, że nie ma alternatywy dla globalnego kapita-

lizmu i doktryny wolnego rynku.

5 Dokumenty dostępne na stronie www.etuc.org

8

KObiety W długOtrWAłym KryzySie

R apoRt chomiły lawinę bankructw. Do Polski kryzys dotarł jako konse-

kwencja globalizacji i wzmocnił problemy, które były już wcześ-

niej. Rozmontowywanie usług publicznych poprzez deregulację,

procesy liberalizacji i prywatyzacji, obniżają jakość zatrudnienia

w usługach publicznych i przez to, jakość samych usług.

przyszłość branż sfeminizowanych a kryzys

Reasumując, można zatem postawić tezę, że w przypadku

branż sfeminizowanych, takich jak usługi handlowe w sektorze

prywatnym oraz usługi publiczne – edukacja i ochrona zdro-

wia, kryzys jedynie wzmocnił pewne niekorzystne dla pracow-

nic tendencje, które rozpoczęły się znacznie wcześniej. Zmiany

w zatrudnieniu w usługach publicznych postępują już od dłuż-

„Polska to zielona wyspa na mapie Europy” – w taki sposób

szego czasu. Sytuacja w handlu, szczególnie wielkopowierzch-

rządowi ekonomiści nazwali nasz kraj, odnosząc się do dobrej

niowym, jest trudna od samego początku pojawienia się tego

kondycji polskiej gospodarki w czasach trawiącego całą Europę

typu sklepów na polskim rynku. Pragnę zatem zauważyć, że mó-

kryzysu 2009 roku1). Dodatni Produkt Krajowy Brutto i stosun-

wiąc o skutkach kryzysu dla branż sfeminizowanych, w których

kowo niskie bezrobocie miały dowieść, że recesja przebiegła

aktywne są związki zawodowe, można mówić o zaostrzeniu się

w Polsce łagodnie2). Rzeczywistość widziana z okien rządo-

pewnych tendencji, które mogą utrwalić się i wręcz zinstytucjo-

wego samochodu, który przemieszcza się reprezentacyjnymi

nalizować jako wzorzec w sferze zatrudnienia nawet wtedy, gdy

arteriami stolicy z ulicy Belwederskiej do zamożnych dzielnic,

kryzys, przez rząd nazywany jedynie spowolnieniem minie.

w jakich zazwyczaj mieszkają rządowi notable, także zdawała

się potwierdzać ten stan rzeczy. Przechadzając się warszawskim

Nowym Światem można mieć głębokie przekonanie, że Polacy

żyją w dobrobycie. Kiedy jednak przyjrzymy się innym aspektom

życia obywateli i obywatelek dostrzeżemy, że to tylko główne

ulice stolicy zasługują na miano „zielonych wysp”, i to jedynie

1 Górski B., „Polska zieloną wyspą gospodarczą”, 21.12.2009, http://www.tvn24.

pl/28439,1634894,0,1,polska-zielona-wyspa-gospodarcza,wydarzenia2009.html,

06.10.2010

2 Wg danych Eurostatu w 2009 roku wzrost PKB w Polsce względem roku poprzed-

niego wynosił 1,7%. Tym samym w Europie byliśmy jedynym krajem z wynikiem do-

datnim. Średnia PKB dla całego obszaru UE była ujemna (-4,2%), ekstremalny spadek

odnotowała Łotwa (18%), Litwa (14,7%) i Estonia (13,9%). Wynik Niemiec to -4,7%,

Wielkiej Brytanii -5%, a Francji -2,6%. Stopa bezrobocia w Polsce w końcu roku 2009

r. wynosiła 9,1%, na Łotwie blisko 20%, w Hiszpanii – 19%, we Francji – 9,8%. [Real GDP growth rate – http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&init=1

&plugin=1&language=en&pcode=tsieb020, 24.10.2010; Harmonised unemployment rate by gender – http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=

en&pcode=teilm020&tableSelection=1&plugin=1, 24.10.2010]

84

KryzyS nAJbArdzieJ WidAć W dOmu

5 Kryzys

najbardziej widać w domu

Magdalena Chustecka

„Polska to zielona wyspa na mapie Europy” – w taki sposób

rządowi ekonomiści nazwali nasz kraj, odnosząc się do dobrej

kondycji polskiej gospodarki w czasach trawiącego całą Europę

kryzysu 2009 roku1). Dodatni Produkt Krajowy Brutto i stosun-

kowo niskie bezrobocie miały dowieść, że recesja przebiegła

w Polsce łagodnie2). Rzeczywistość widziana z okien rządo-

wego samochodu, który przemieszcza się reprezentacyjnymi

arteriami stolicy z ulicy Belwederskiej do zamożnych dzielnic,

w jakich zazwyczaj mieszkają rządowi notable, także zdawała

się potwierdzać ten stan rzeczy. Przechadzając się warszawskim

Nowym Światem można mieć głębokie przekonanie, że Polacy

żyją w dobrobycie. Kiedy jednak przyjrzymy się innym aspektom

życia obywateli i obywatelek dostrzeżemy, że to tylko główne

ulice stolicy zasługują na miano „zielonych wysp”, i to jedynie

1 Górski B., „Polska zieloną wyspą gospodarczą”, 21.12.2009, http://www.tvn24.

pl/28439,1634894,0,1,polska-zielona-wyspa-gospodarcza,wydarzenia2009.html,

06.10.2010

2 Wg danych Eurostatu w 2009 roku wzrost PKB w Polsce względem roku poprzed-

niego wynosił 1,7%. Tym samym w Europie byliśmy jedynym krajem z wynikiem do-

datnim. Średnia PKB dla całego obszaru UE była ujemna (-4,2%), ekstremalny spadek

odnotowała Łotwa (18%), Litwa (14,7%) i Estonia (13,9%). Wynik Niemiec to -4,7%,

Wielkiej Brytanii -5%, a Francji -2,6%. Stopa bezrobocia w Polsce w końcu roku 2009

r. wynosiła 9,1%, na Łotwie blisko 20%, w Hiszpanii – 19%, we Francji – 9,8%. [Real GDP growth rate – http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&init=1

&plugin=1&language=en&pcode=tsieb020, 24.10.2010; Harmonised unemployment rate by gender – http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=

en&pcode=teilm020&tableSelection=1&plugin=1, 24.10.2010]

85

KryzyS nAJbArdzieJ WidAć W dOmu

R apoRt od frontu, bo już ich podwórka świadczą, że jest to stwierdzenie

nieco na wyrost.

Aby rzetelnie ocenić jakość życia mieszkańców w czasach

spowolnienia gospodarczego konieczne jest podejście łączące

wskaźniki makro- i mikroekonomiczne. To założenie metodolo-

giczne jest niezbędne także do oceny skutków kryzysu pod ką-

tem płci (analiza wpływu na płeć – gender impact assessment).

W niniejszym artykule przyjrzę się więc tym wymiarom życia,

które wymykają się wskaźnikom najczęściej stosowanym przez

polityków oraz ekonomistów głównego nurtu (Produkt Krajowy

Brutto, kwota deficytu budżetowego czy stopa bezrobocia)3).

Przedmiotem mojej analizy nie będzie rynek pracy – wątek

najczęściej podejmowany w kontekście kobiet, ale sfera, gdzie

społeczeństwo odtwarza się za pomocą mechanizmów repro-

dukcji społecznej, sfera prywatna. Na podstawie różnych danych

naszkicuję sytuację, w jakiej znajdują się kobiety oraz zwrócę

uwagę na te posunięcia państwa, które cedują na nie obowiąz-

Ten krytyczny dyskurs wokół koncepcji i, co za tym idzie, wskaźników rozwoju

społecznego został zapoczątkowany na forum międzynarodowym już w latach 70-

tych. Przeciwnicy tradycyjnego podejścia argumentowali, że rozwoju nie można mie-

rzyć wyłącznie wskaźnikiem PKB per capita, który nie uwzględnia chociażby różnic

dochodowych, nierówności społecznych czy eksploatacji zasobów nieodnawialnych,

za które będą płacić kolejne pokolenia. W wyniku tej debaty zaczęły być stosowane

m.in. takie nowe wskaźniki, jak Human Development Index czy Basic Capabilities In-

dex, które mierzą stopień zaspokojenia podstawowych potrzeb wszystkich członków

i członkiń społeczeństwa. Standard życia określają takie czynniki, jak: kwestie zwią-

zane z mieszkaniem, dostępem do żywności, czystej wody, służby zdrowia, lekarstw

czy edukacji. za: Witkowski J., „Ewolucja koncepcji rozwoju od końca II wojny świa-

towej do roku 2000”, w: „Dialogi o rozwoju”, Global Development Research Group,

TEMAT NUMERU: „Koncepcje rozwoju i ich aplikacje”, Vol. 2008 Nr 02 oraz ulotki

informacyjne Social Watch

86

KryzyS nAJbArdzieJ WidAć W dOmu

ki troski i opieki4), przesuwając granicę odpowiedzialności pań-

stwa za życie i zdrowie obywateli.

bezrobocie strukturalne dotknęło w większym stopniu

mężczyzn niż kobiety

Popularny wskaźnik ekonomiczny – stopa bezrobocia poka-

zuje, że na rynku pracy to mężczyźni są pierwszymi ofiarami za-

paści gospodarczej. Dane GUS podają, że od 2008 roku ogólna

liczba bezrobotnych stale rośnie, jednak urzędy pracy odnoto-

wują liczniejszy napływ mężczyzn. W końcu marca 2010 r. liczba

bezrobotnych wyniosła 20767 tys. osób (w tym 1016,0 tys. ko-

biet). W porównaniu z IV kwartałem 2009 r., populacja pozosta-

jących bez pracy mężczyzn zwiększyła się o 134,4 tys. (tj. 14,5

proc.), kobiet o 49,6 tys. (tj. 5,1 proc.). Również w stosunku do

marca 2009 roku liczba mężczyzn zarejestrowanych w urzędach

pracy zwiększyła się o 215,8 tys. (tj. o 25,5 proc.), a liczba kobiet

o 102,1 tys. (tj. o 11,2 proc.). Poniższa tabela wskazuje, że na-

wet w latach, kiedy stopa bezrobocia była znacznie większa niż

dzisiaj, ilość bezrobotnych mężczyzn była mniejsza niż kobiet.

W 2010 roku, pierwszy raz od czasu prowadzenia przez GUS da-

nych z podziałem na płeć, jesteśmy świadkami większego odset-

ka bezrobotnych mężczyzn niż kobiet.

4 Termin ten odnosi się do szerszego pojęcia reprodukcji społecznej. Jak piszą au-

torki publikacji „Gender i ekonomia opieki”: „Praca domowa przyczynia się do od-

tworzenia siły roboczej czy inaczej zdolności do pracy. Pracownicy wracają do domu

wyczerpani pracą, oni/one same muszą zregenerować swoją zdolność do pracy, a w

tym celu muszą jeść, spać, odpoczywać, zrobić zakupy czy wyprodukować produkty

żywnościowe, zorganizować życie domowe, utrzymać zdrowie. Za większość tej emo-

cjonalnej, fizycznej i umysłowej pracy odpowiadają kobiety”. W koncepcji tej pojęcie

„troski” jest kluczowe z tego względu, że socjalizacja kolejnych pokoleń wymaga za-

angażowania emocjonalnego ze strony opiekunów. za: Charkiewicz E., „Ekonomia

opieki i reforma systemu ochrony zdrowia” , w:„Gender i ekonomia opieki”, red. E.

Charkiewicz, Zachorowska – Mazurkiewicz A., Warszawa 2009, str. 124

87

KryzyS nAJbArdzieJ WidAć W dOmu

R apoRt tabela 1.

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

(I kwartał)

Bezrobotni rejestrowani

(w tysiącach osób)

3265,8

3052,6

2822

2232,5

1702,2

1758,8

2076,7

Mężczyźni

(w tysiącach osób)

1617,5

1487,9

1336,6

982

730,7

844,8

1060,7

Kobiety

(w tysiącach osób)

1648,2

1564,7

1485,4

1250,4

971,5

914

1016

Stopa bezrobocia

(proc.)

20,4

19,2

17,8

14,3

11,1

11,1

12,9

Źródło: Bezrobocie rejestrowane I kwartał 2005 r. , Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2005, str. 13; Bezrobocie rejestrowane I kwartał 2006 r. , Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2006, str. 13; Bezrobocie rejestrowane I kwartał 2007 r. , Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2007, str. 13; Bezrobocie rejestrowane I kwartał 2008

r. , Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2008, str. 13; Bezrobocie rejestrowane I kwartał 2010 r. , Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2010, str. 13

Jedną z przyczyn większego strukturalnego bezrobocia wśród

mężczyzn jest to, że globalny kryzys ekonomiczny dotknął prze-

de wszystkim branże zmaskulinizowane. Na liście tej znajdują

się m.in. branże przemysłowa, motoryzacyjna, metalurgiczna

i energetyczna. Zestawienie GUS pokazuje, że spadek zatrud-

nienia odnotowano w następujących sekcjach: przetwórstwo

przemysłowe; transport i gospodarka magazynowa; wytwarza-

nie i zaopatrywanie w energię elektryczną, gaz, parę wodną

i gorącą wodę; budownictwo; działalność finansowa i ubezpie-

czeniowa; rolnictwo; leśnictwo; łowiectwo i rybactwo; obsługa

rynku nieruchomości; administrowanie i działalność wspierają-

ca; edukacja.5)

Czy to oznacza, że kryzys jest rodzaju męskiego? Prawdopo-

dobnie moglibyśmy z taką refleksją pozostać, gdybyśmy zatrzy-

5 „Zatrudnienie i wynagrodzenia w gospodarce narodowej w I kwartale 2010 r.”,

Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2010, str. 15

88

KryzyS nAJbArdzieJ WidAć W dOmu

mali się na stopie bezrobocia, jako jedynym tropie naszej analizy

gospodarczej.

Kryzys na rynku = kryzys ekonomii opieki

Kiedy zarówno mężczyźni, jak i kobiety, tracą pracę albo kie-

dy zostają zmniejszone ich wynagrodzenia lub wymiar czasu

pracy - nieuchronnie oznacza to spadek dochodów w całym go-

spodarstwie domowym. Kurczą się środki na wydatki konsump-

cyjne, a rodziny muszą podjąć decyzję o wprowadzeniu oszczęd-

ności. W budżecie domowym są takie pozycje kosztów, których

uniknąć się nie da: są to czynsz, opłaty za media, podstawowe

produkty spożywcze. Zaoszczędzić można natomiast rezygnując

z dodatkowych, płatnych zajęć pozalekcyjnych dla dziecka, czy

wizyt pielęgniarki lub pielęgniarza, opiekującego się niespraw-

nym członkiem rodziny. Nie oznacza to jednak, że potrzeby zwią-

zane z tego rodzaju czynnościami przestają istnieć. Ktoś przecież

dalej musi wytłumaczyć dziecku zasady arytmetyki, podobnie

jak musi znaleźć się osoba, która umyje obłożnie chorego rodzi-

ca. Badania pokazują, że w ramach gospodarstw domowych po-

dział ról jest jednoznaczny – zajmują się tym przede wszystkim

kobiety. Choć w Polsce nie istnieją specyficzne statystyki doty-

czące budżetów czasu w okresach kryzysu, możemy posłużyć się

danymi z lat 2003 – 2004, zakładając, że jest to obszar, który nie

uległ radykalnym przemianom obyczajowym6).

Obowiązki wychowawcze i opiekuńcze

W Polsce ponad 90 proc. kobiet i mężczyzn uważa, że opieka

nad dzieckiem jest przede wszystkim zadaniem kobiet. Prawie

wszystkie kobiety (99,56 proc.) będące w związkach i posiadają-

ce dzieci w wieku do 17 lat, wykonują zajęcia i prace domowe.

Czynności związane z funkcją opiekuńczo–wychowawczą zaj-

6 Titkow A., Duch – Krzystoszek D., Budrowska B., „Nieodpłatna praca kobiet.

Mity, realia, perspektywy”, IFiS PAN, Warszawa 2004; „Budżet czasu ludności 1 VI

2003 - 31 V 2004”, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2005; Siemieńska R., „Za-

rządzanie czasem – budżet czasu”, w: „Krajowy System Monitorowania Równego Traktowania Kobiet i Mężczyzn. Raporty Eksperckie”. Tom I, SCHOLAR, Warszawa

2006

89

KryzyS nAJbArdzieJ WidAć W dOmu

R apoRt mują kobietom od pół do kilkunastu godzin dziennie7). Wśród

mężczyzn w analogicznej sytuacji 11 proc. nie wykonuje żadnych

czynności związanych z prowadzeniem domu i wychowaniem

dzieci8). Badania europejskie wskazują, że nawet, gdy mąż jest

bezrobotny, to jego pracująca w pełnym wymiarze czasu żona

wykonuje większość prac domowych9).

Każdego dnia na pomoc dziecku w nauce znajduje czas 67,7

proc. mam i 17,9 proc. ojców. Jedna czwarta ojców przyznaje, że

prawie wcale bądź nigdy nie odrabia z dzieckiem lekcji10). Nieco

innymi danymi posługuje się GUS – 13,9 proc. kobiet i 4,1 proc.

mężczyzn poświęca dziecku czas na naukę w domu11). Niezależnie

od rozbieżności na poziomie ogólnych procentów występujące

w tych dwóch badaniach, nadal widać znaczące dysproporcje

pomiędzy odsetkiem kobiet i mężczyzn wykonujących konkret-

ne czynności wychowawcze. Autorki pierwszej publikacji wska-

zują, że „wiek, miejsce zamieszkania i wykształcenie nie mają

istotnego wpływu na rozkład wyników, co może być argumen-

tem przemawiającym za tezą, iż kulturowy skrypt bycia matką

w jednakowy sposób obowiązuje wszystkie kobiety”. Warto do-

dać także, że szacunkowy czas trwania tych czynności wynosi

około 50 minut dziennie.

Czy ilość godzin poświęcanych na te obowiązki może ulec

zmianie w wyniku kryzysu ekonomicznego? Z badania przepro-

7 „Nieopłacana praca domowa – jak ją traktować, żeby skutecznie tworzyć podsta-

wy opiekuńczego społeczeństwa?”, Instytut Spraw Obywatelskich, Łódź 2006, str. 8

8 Pod koniec lat 90. XX w. oszacowano, że kobiety w miastach przeznaczają na pracę domową średnio 5,5 godziny dziennie, a na wsi – 6,5 godziny [Budrowska B.,

„Nieodpłatna praca kobiet i próby jej wyceny”, Instytut Filozofii i Socjologii PAN, str.

7, http://www.ekologiasztuka.pl/think.tank.feministyczny/readarticle.php?article_

id=145, 24.10.2010]. Z kolei według danych z pierwszej dekady XXI wieku, wśród

osób żyjących w związkach i posiadających dzieci do 6. roku życia kobiety poświę-

cają na pracę domową niemal 7 godzin dziennie, a mężczyźni 2 godziny 47 minut.

[„Nieopłacana praca domowa – jak ją traktować, żeby skutecznie tworzyć podstawy

opiekuńczego społeczeństwa?”, Instytut Spraw Obywatelskich, Łódź 2006, str. 8]

9 Titkow A., Duch - Krzystoszek D., „Niejednoznaczny status pracy domowej ko-

biet” , w: „Raport. Kongres Kobiet Polskich 2009”, Warszawa 2009, str. 44

10 Titkow A., Duch – Krzystoszek D., Budrowska B., „Nieodpłatna. .”, op. cit., str.

220

11 Siemieńska R., „Zarządzanie. .”, op. cit., str. 640

90

KryzyS nAJbArdzieJ WidAć W dOmu

wadzonego przez CBOS wynika, że w 2009 roku tylko co trzeci

rodzic posłał dziecko na zajęcia dodatkowe, a wydatki na kore-

petycje spadły aż o 25 proc. Według szacunków Instytutu Spraw

Publicznych, w 2007 roku korepetycje brał co drugi polski uczeń

lub uczennica, a wartość rynku usług edukacyjnych świadczo-

nych poza szkołą szacowana była na 840 mln zł. W 2009 r. 68

proc. rodziców zrezygnowało z zajęć dodatkowych dla dzieci

(5 proc. więcej niż w roku poprzednim). Na fakultatywne zaję-

cia artystyczne uczęszczało 10 proc. uczniów (12 proc. w 2008

roku), na lekcje językowe tylko 20 proc. (25 proc. w 2008 roku)12).

Wydatki związane z nauką sprawiały kłopot 12 proc. ankieto-

wanych (2009/2010)13). Każdy spadek procentowy uczestnictwa

dzieci w odpłatnych zajęciach pozaszkolnych czy korepetycjach

dla matek oznacza dodatkowe godziny poświęcane na te zada-

nia w obrębie gospodarstwa domowego.

Podobne zagrożenie istnieje w obszarze usług opiekuńczych

świadczonych na rzecz starszych i niesprawnych członków rodzi-

ny. Na przełomie 2009 i 2010 roku CBOS przeprowadził badania,

z których wynika, że spośród blisko tysiąca badanych 25 proc.

respondentów rezygnuje z kupowania niezbędnych leków, 27

proc. - z prywatnych wizyt u specjalistów, 16 proc. - z dodatko-

wej rehabilitacji, a 14 proc. - z pobytu w sanatorium14). Sprawa

wygląda bardziej niepokojąco w odniesieniu do osób starszych.

Deklarują oni, że ze względów finansowych 40 proc. z nich nie

kupuje zapisanych przez lekarza leków, niemal połowa rezygnu-

je z płatnych wizyt u specjalistów, a 95 proc. nie jeździ do sana-

12 Szumer M., „Jaś się nie pouczy, nauczyciel nie zarobi”, 28.10.2009, http://www.

emetro.pl/emetro/1,85648,7197240,Jas_sie_nie_pouczy__nauczyciel_nie_zarobi.

html, 11.10.2010

1 Szacki W., „Polacy mają więcej mimo kryzysu”, Gazeta Wyborcza 07.04.2010

14 „Polacy oszczędzają na zdrowiu”, PAP, 4 stycznia 2010, http://wiadomosci.wp.pl/

kat,1356,title,Polacy-oszczedzaja-na-zdrowiu,wid,11822485,wiadomosc_prasa.

html?ticaid=1b209, data dostępu: 11.10.2010. Warto zwrócić uwagę, że zjawisko to

nie jest neutralne ze względu na płeć także z innego powodu. Wraz z upływem lat

cierpimy na większą ilość dolegliwości, potrzebujemy intensywniejszej opieki lekar-

skiej oraz większej ilości leków. Tymczasem statystyczna kobieta w Polsce żyje średnio o 8 lat dłużej od statystycznego mężczyzny. Oznacza to, że w kolejnych przedziałach wiekowych przybywa kobiet.

91

KryzyS nAJbArdzieJ WidAć W dOmu

R apoRt toriów. Takie zaniedbania będą prowadzić do zwiększenia się

zachorowalności i obniżonej sprawności fizycznej. Sytuacja jest

analogiczna do opieki nad dziećmi – schorowanymi członkami

rodziny będzie trzeba zająć się w domu, a kryzys w portfelach

gospodarstw domowych nie pozwoli na skorzystanie z odpłat-

nej pracy pielęgniarki bądź pielęgniarza domowego.

Tendencja ta staje się wyraźna, kiedy prześledzimy odsetek

biernych zawodowo kobiet w wieku produkcyjnym na przekroju

lat. O ile w 2005 roku 29,4 proc kobiet (oraz 4,2 proc. mężczyzn)

za przyczynę swojej bierności zawodowej uznało obowiązki

rodzinne oraz te związane z prowadzeniem domu, o tyle w II

kwartale 2010 roku było ich wyraźnie więcej – 33,1 proc. (5,3

proc. mężczyzn)15). Liczba zarówno kobiet, jak i mężczyzn, którzy

ze wskazanych powyżej powodów nie podejmują pracy, sukce-

sywnie rośnie w trakcie ostatniej dekady, są to jednak około oś-

miokrotnie większe wartości w odniesieniu do kobiet. W 2003

roku problem ten dotyczył 1109 tys. kobiet, w 2005 roku - 1232

tys., w 2007 była to zbiorowość kobiet równoliczna z populacją

Warszawy – 1425 tys.16) Dane Głównego Urzędu Statystycznego

można uzupełnić tegorocznym sondażem CBOS na temat wolne-

go czasu Polaków. Wynika z niego, że ponad dwie trzecie pracu-

jących kobiet (69 proc.) ma bardzo mało czasu wolnego. Takiego

samego zdania jest nieco ponad połowa pracujących mężczyzn

(53 proc.). Wśród mężczyzn bez pracy ponad połowa (52 proc.)

ocenia, że ma dużo czasu wolnego. Wśród niepracujących ko-

biet jest to 32 proc.17). Można na tej podstawie wysunąć tezę, że

mniejsza ilość wolnego czasu u kobiet jest spowodowana więk-

szą i, jak pokazują badania bierności zawodowej, rosnącą iloś-

cią obowiązków w gospodarstwach domowych. Zestawiając to

15 „Kwartalna informacja o aktywności ekonomicznej ludności. II kwartał 2010

roku”, Główny Urząd Statystyczny, materiał na konferencję prasową w dniu 24.09.2010

r., str. 12

16 „Aktywność ekonomiczna ludności Polski w latach 2003–2007”, Główny Urząd

Statystyczny, Warszawa 2009, str. 160

17 „Kobiety mają bardzo mało czasu dla siebie, mężczyźni często pracują w weeken-

dy”, 05.10.2010, http://www.wirtualnemedia.pl/artykul/kobiety-maja-bardzo-malo-

czasu-dla-siebie-czesto-pracuja-w-weekendy, 11.10.2010

92

KryzyS nAJbArdzieJ WidAć W dOmu

zarówno z opiniami Polaków na temat stosunku do pracy zawo-

dowej kobiet18), jak i z ekonomicznym wymogiem pracy dwojga

osób w gospodarstwach rodzinnych, można przypuszczać, że nie

są to swobodne wybory kobiet. Część reprezentantek tej grupy

prawdopodobnie zwyczajnie nie stać na odpłatną opiekę nad

osobami zależnymi, co w zestawieniu z niechęcią pracodawców

do zatrudniania kobiet zmusza je do pozostania w domach.

Dodatkowo na niezbyt dobrą sytuację polskich matek wpływa

mała liczba przedszkoli i dramatycznie mała – żłobków. W Polsce

w 2009 roku działało 8 358 przedszkoli (bez przedszkoli specjal-

nych) oferujących miejsca dla 778 911 dzieci oraz 380 żłobków

dla 30 614 dzieci19). Autorki raportu Kongresu Kobiet Polskich

wskazują, że z największymi problemami borykają się rodzice

mieszkający na obszarach wiejskich: „Zaledwie 2% dzieci w wie-

ku do lat 3 może skorzystać ze żłobka lub przedszkola, podczas

gdy w Szwecji, Belgii, Holandii więcej niż 40%, a cel strategii liz-

bońskiej to nie mniej niż 33% w każdym unijnym kraju.”20). Choć

kryzys nie zahamował powstawania nowych placówek, jednak

wciąż mamy tu do czynienia z poważnym deficytem.

18 „Badania CBOS mówią, że w okresie 1993–2006 wzrósł z 28% do 46% odsetek

kobiet uważających, że praca zawodowa kobiety przynosi więcej korzyści niż strat jej życiu rodzinnemu, a co trzecia kobieta (34%) nie zrezygnowałaby z pracy zawodowej, by w większym stopniu zająć się domem i dziećmi, nawet w sytuacji, gdy mąż

zarabiałby wystarczająco dużo, aby utrzymać rodzinę.”, Titkow A., Duch - Krzystoszek D., „Niejednoznaczny status pracy domowej kobiet” , w: „Raport. Kongres

Kobiet Polskich 2009”, str. 38

19 Baza Danych Regionalnych, Główny Urząd Statystyczny,

http://www.stat.gov.pl/bdr_n/app/dane_podgrup.wymiary?p_kate=19&p_

grup=251&p_pgru=1775&p_dane=0, 24.10.2010 ;

http://www.stat.gov.pl/bdr_n/app/dane_podgrup.wymiary?p_kate=22&p_

grup=266&p_pgru=1796&p_dane=0, 24.10.2010

20 Sawicka J.,„Sytuacja kobiet wiejskich na rynku pracy i w rolnictwie”, w: „Raport. Kongres Kobiet Polskich 2009”, Warszawa 2009, str. 33

9

KryzyS nAJbArdzieJ WidAć W dOmu

R apoRt Wzrost kosztów życia

Gorszą sytuację materialną gospodarstw domowych mogą

potęgować podwyżki cen wielu artykułów konsumpcyjnych.

Najbardziej dotkliwe pozostają stale rosnące koszty energii.

W latach 2008 – 2009 ceny energii elektrycznej w Polsce wzro-

sły o 17,9 proc., podczas gdy w UE spadły średnio o 1,5 proc.

Według danych porównawczych Eurostatu, jeśli uwzględni się

siłę nabywczą złotego, to koszty energii w Polsce należą do naj-

większych w całej Unii Europejskiej (relatywnie drożej jest tylko

na Węgrzech). Podobnie z gazem - w Polsce podwyżka cen wy-

niosła 5,8 proc., podczas gdy surowiec ten staniał w UE aż o 16

proc. (w stosunku do siły nabywczej cena gazu jest wyższa tylko

w Szwecji)21). W kontekście kondycji finansowej gospodarstw

domowych – możemy zminimalizować korzystanie z mediów

(używać mniej wody, pilnować, aby światło było wyłączone, ob-

niżyć temperaturę grzejnika), ale dla normalnego życia znacząco

z nich zrezygnować nie możemy.

Konsekwencje tego są widoczne w rozkładzie wydatków

gospodarstw domowych zbadanych w 2009 i 2010 roku przez

GUS. O ile w globalnych budżetach domowych zmalała pro-

porcja wydatków na żywność i napoje bezalkoholowe (w 2009

roku w stosunku do 2008 – 0,9 proc., w 2010 roku w stosunku

do 2009 roku – 0,5 proc.), to zwiększyły się koszty użytkowania

mieszkania i nośników energii (odpowiednio +0,4 proc. i +0,7

proc.). Wg badania budżetów gospodarstw domowych w 2009

roku, we wszystkich grupach społeczno – ekonomicznych łączny

udział wydatków na użytkowanie mieszkania lub domu i nośniki

energii wzrósł ogółem o 0,8 proc. (w tym na energię elektrycz-

ną o 0,6 proc.). W stosunku do całości wydatków na żywność,

napoje bezalkoholowe oraz stałe opłaty mieszkaniowe opłaty

te stanowiły 55,8 proc. w grupie o najniższych dochodach, 52,7

proc. - w gospodarstwach pracowników, 51,1 proc. - w gospo-

21 „W Polsce największe podwyżki cen energii”, 28.05.2010, http://www.wprost.pl/

ar/196780/W-Polsce-najwieksze-podwyzki-cen-energii, 03.10.2010

94

KryzyS nAJbArdzieJ WidAć W dOmu

darstwach emerytów i rencistów22). Jednocześnie prawie co pią-

ta osoba wskazała, że zapłata za świadczenia mieszkaniowe jest

dla niej problemem23). Opłaty te mogą być szczególnie dotkli-

we dla rodzin niepełnych, a jest to zarazem niemalże 20 proc.

wszystkich gospodarstw rodzinnych. Nie trzeba znać statystyk,

aby dostrzec, że są to przede wszystkim samotne matki (17,2

proc., por. 2,2 proc. samotni ojcowie).

O tym, że Polacy zaczęli oszczędzać na żywności świadczą

badania wartości rynku spożywczego. W 2009 roku wyniósł on

223,5 mld złotych, to jest zaledwie o 0,4 procent więcej niż w ro-

ku ubiegłym (przy 1,7 proc. wzroście PKB), a gospodarstwa do-

mowe nie dość, że kupowały mniej, to jeszcze nie mogły pozwo-

lić sobie na takie same ilości produktów, jak w analogicznych

okresach w latach poprzednich. Redakcja Money.pl do zmierze-

nia siły nabywczej średnich wynagrodzeń wykorzystała stworzo-

ne przez ten portal pojęcie koszyka wigilijnego. Składały się na

niego m.in.: świeży karp, cukier, jaja, mleko, chleb, masło i szyn-

ka. W ubiegłym roku za średnią pensję mogliśmy ich kupić 60

sztuk, czyli o trzy zestawy mniej niż w roku 2008.24)

Ciekawie także przedstawia się zestawienie dwóch różnych

badań. Z jednej strony tegoroczne wyniki CBOS-u wskazują, że

przyglądając się wszystkim dziewięciu dziedzinom życia Po-

lakom powodzi się znacznie lepiej niż w porównawczym roku

2002. 41 proc. badanych odpowiedziało, że nie stać ich na urlop

czy wakacje dzieci (w 2002 r. - 60 proc.); podobnie jak 41 proc.

respondentów zabrakło pieniędzy na kupno sprzętów domo-

22 „Budżet gospodarstw domowych w 2009 roku”, GUS, Warszawa 2010, str. 41

– 42

2 Szacki W., „Polacy mają więcej mimo kryzysu”, Gazeta Wyborcza, 07.04.2010

24 „Wydatki Polaków na żywność już nie rosną”, 27.12.2009, http://www.money.pl/

gospodarka/wiadomosci/artykul/wydatki;polakow;na;zywnosc;juz;nie;rosna,223,0,5

70847.html, 11.10.2010

95

KryzyS nAJbArdzieJ WidAć W dOmu

R apoRt wych (w 2002 r. - 58 proc.).25) Z drugiej strony wg InfoMonitor

Biura Informacji Gospodarczej obecne zadłużenie gospodarstw

domowych sięga 12 miliardów złotych i stale rośnie. Łączna

kwota niespłaconych długów w trakcie III kwartału 2010 roku

wzrosła o 71 proc., czyli o 2,18 miliarda złotych. Dla porównania

rok temu liczba ta wzrosła o 44 proc. W ciągu ostatnich trzech

miesięcy przybyło 105 tysięcy osób, które zalegają z rachunka-

mi i kredytami, co daje ogółem półtora miliona Polaków nie

spłacających swoich zobowiązań. Przyczyną, na jaką wskazują

analitycy rynkowi, jest wzrost bezrobocia i cięcia płac.26) W ob-

liczu tych ostatnich danych można wysunąć hipotezę, że Polacy

uniknęli ograniczenia wydatków zaciągając kredyty konsump-

cyjne. Ten pozorny dobrobyt w dłuższej perspektywie będzie

dla gospodarstw domowych katastrofalny, gdyż banki naliczają

dodatkowe odsetki za nieterminową spłatę i tak już obciążają-

cych kredytów. Dla zadłużonych rodzin oznacza to spadek stopy

życiowej, dla osób pracujących w domu (w większości kobiet)

- przejmowanie jeszcze większej ilości obowiązków w wyniku

domowych oszczędności.

na czym państwo zaciska pasa?

Pierwszym analizowanym w niniejszym artykule obszarem

są dochody i wydatki gospodarstw domowych, jednak równie

ważne są decyzje podejmowane w obliczu kryzysu finansowego

przez instytucje publiczne. Mają one bezpośrednie przełożenie

na codzienne życie obywateli i obywatelek. Od przyjętych przez

25 Badacze CBOS zadali respondentom i respondentkom następujące pytanie „Czy

w ciągu ostatnich dwunastu miesięcy zdarzyło się Panu(i) lub w Pana(i) gospodar-

stwie domowym, że nie starczyło pieniędzy na: wydatki związane z wypoczynkiem,

urlopem lub wakacjami, feriami dzieci; zakup sprzętu i rzeczy do wyposażenia domu;

wydatki związane z życiem kulturalnym (zakup książek, czasopism, biletów do tea-

tru, na koncert itp.); wydatki związane z leczeniem; zakup ubrania, butów; pokrycie świadczeń mieszkaniowych (stałe opłaty, czynsz, koszty wynajmu itp.); zakup żywno-

ści; zakup środków czystości, wydatki na higienę osobistą; wydatki związane z nauką, kształceniem”. w: „Poziom życia Polaków”, Centrum Badania Opinii Społecznej, Warszawa 20010, str. 8

26 „Polacy wpadli w spiralę długów”, 02.09.2009, http://gospodarka.dziennik.pl/

news/artykuly/94397,polacy-wpadli-w-spirale-dlugow.html, 11.10.2010

96

KryzyS nAJbArdzieJ WidAć W dOmu

decydentów rozwiązań zależy, którym grupom każe się „łatać”

dziurę budżetową.

Spowolnienie gospodarcze jest wyraźnie widoczne w stanie

finansów publicznych. „Wszyscy wiedzą, że deficyt sektora fi-

nansów publicznych wyniesie w tym roku trochę ponad 100 mld

zł” – komentował pod koniec września minister finansów Jacek

Rostowski27). Kwota deficytu wzrasta w stosunku do roku ubie-

głego – w 2009 roku było to 7,1 proc. w stosunku do PKB, w roku

2010 będzie oscylowało w okolicach 8 proc. Rząd zarzuca sa-

morządom lokalnym, że to właśnie one są w znacznym stopniu

odpowiedzialne za ten ujemny bilans i pokaźną kwotę długu

publicznego28). Z danych resortu finansów wynika, że zadłużenie

samorządów lokalnych na koniec 2009 r. wyniosło 40,3 mld zł,

co oznacza 40 proc. wzrost w porównaniu z 2008 r.29)

Nie najlepsza kondycja samorządów wynika z dwóch głów-

nych powodów. Po pierwsze mieszkańcy i mieszkanki przekazu-

ją do samorządowych budżetów mniejsze niż w latach ubiegłych

kwoty podatku dochodowego od osób fizycznych (PIT) i od osób

prawnych (CIT) oraz od czynności cywilnoprawnych30). Spadły

także wpływy ze sprzedaży mienia komunalnego31). Po drugie

samorządowcy nie chcą rezygnować z inwestycji unijnych, któ-

re przecież wymagają znacznego wkładu własnego ze środków

publicznych (często pozyskiwanego w formie kredytów). Zwłasz-

cza przed wyborami samorządowymi żaden obecny decydent

27 „Rostowski: Deficyt sektora finansów publicznych przekroczy 100 mld zł”, 22.09.2010, http://wyborcza.biz/biznes/1,101562,8409236,Rostowski__Deficyt_sek-tora_finansow_publicznych_przekroczy.html, 13.10.2010

28 „Rostowski. .”, op. cit.

29 „Budżety łatane długiem”, Rzeczpospolita, 14.04.2010

0 Ministerstwo Finansów szacuje, że wykonanie wpływów z podatków dochodow-

ych na koniec 2010 roku będzie niższe, niż określono w ustawie budżetowej. Wpływy

z CIT na koniec roku mają wynieść 21,9 mld zł, czyli o 4,4 mld zł mniej, niż zakładano.

Wpływy z PIT wyniosą 36 mld zł, a więc o 85 mln zł mniej [„Mniejsze wpływy z podat-

ków uderzą w samorządy”, 30.09.2010, http://www.portalsamorzadowy.pl/prawo-i-fi-

nanse/mniejsze-wplywy-z-podatkow-uderza-w-samorzady,8651.html, 24.10.2010]

1 Jak podała redakcja „Parkietu” całkowite dochody jednostek samorządu tery-

torialnego w 2009 roku wyniosły 158,7 mld zł, czyli 97,6 % planu. Kurowska A.,

„Ogromne potrzeby finansowe miast”, 14.04.2010.

97

KryzyS nAJbArdzieJ WidAć W dOmu

R apoRt nie zrezygnuje z przecinania wstęg przy otwarciu nowo powsta-

łych, spektakularnych inwestycji.

Na czym zatem oszczędzają instytucje samorządowe? Przyj-

rzyjmy się poszczególnym posunięciom władz samorządowych

różnego szczebla w województwie mazowieckim.

Największe emocje wzbudziły decyzje finansowe Mazowie-

ckiego Urzędu Marszałkowskiego, związane z radykalnymi cię-

ciami dotacji dla organizacji pozarządowych. W tym roku zarząd

województwa cofnął środki, które były już przyznane organiza-

cjom. Marek Miesztalski, wojewódzki skarbnik tłumaczył, że ze

względu na malejące wpływy z podatku od firm (stanowią one

80 proc. dochodów regionalnego budżetu) oraz dużą kwotę tzw.

„janosikowego”, czyli dotacji na rzecz biedniejszych regionów,

środki przeznaczone dla fundacji i stowarzyszeń muszą zostać

zmniejszone o blisko 66 proc. (z 10 mln zł planowanych na ten

cel pozostanie 3,4 mln zł). Co więcej projekt budżetu na 2011

rok nie przewiduje żadnych środków na zadania zlecone realizo-

wane przez III sektor. Co to oznacza w praktyce? Większość do-

tacji trafiała do organizacji zajmujących się pomocą społeczną.

Ich główni beneficjenci to osoby o różnych rodzajach niepełno-

sprawności, cierpiący na nieuleczalne choroby, uzależnieni i ich

rodziny. W ramach projektów finansowanych z wojewódzkich

środków miały zostać zorganizowane m.in. kursy komputerowe

i językowe dla niewidomych, zajęcia rehabilitacyjne i terapeu-

tyczne dla dzieci z porażeniem mózgowym, warsztaty dla rodzi-

ców młodzieży uzależnionej, wyjazdy rehabilitacyjne i szkolenia

zawodowe dla osób niepełnosprawnych. Marszałek wojewódz-

twa – Adam Struzik tłumaczył sytuację zapaścią ekonomiczną32).

Z tego powodu zwrócił się o pomoc finansową do Ministerstwa

Finansów. Odpowiedź resortu była jednak negatywna. Uzasad-

niono ją m.in. rozrzutnością województwa w innych obszarach,

m.in. 10 proc. wzrostem wynagrodzeń urzędników względem

2 Olszewska D., Fusiecki J., „Województwo mazowieckie tnie budżet do kości”, Gazeta Wyborcza, 21.05.2010

98

KryzyS nAJbArdzieJ WidAć W dOmu

2009 roku33). Urząd Marszałkowski kontynuuje także kampanię

promocyjną regionu, a na początku roku zamówił kosztowną

akcję bilbordową i spoty telewizyjne. „Wiadomo, że w kryzysie

najpierw tnie się promocję, ale widać u marszałka jest inaczej

- komentowała Agnieszka Zowczak, reprezentantka Federacji

„Mazowia” zrzeszającej mazowieckie organizacje pozarządowe

pracujące w obszarze pomocy społecznej - To kompromitacja,

niszczenie zaufania do instytucji publicznej”34).

Redukcja wydatków nie ominęła także stolicy. W budżecie

Warszawy na 2010 rok w porównaniu z rokiem poprzednim na

ochronę zdrowia i pomoc społeczną przeznaczono 14,2 mln zł

mniej35). Z kolei w urzędach wojewódzkich – jednostkach tereno-

wych administracji rządowej - wprowadzono programy oszczęd-

nościowe. Urzędy na początku 2009 roku musiały dostosować

się do wytycznych MSWiA w zakresie zmniejszenia wydatków.

Większość wojewodów wymagane oszczędności na poziomie

10 proc. uzyskała dzięki cofnięciu środków przewidzianych na

zakupy, usługi remontowe, usługi informatyczne i podróże służ-

bowe. Niektóre województwa zdecydowały się także na cięcia

w polityce społecznej, w tym woj. mazowieckie – na kwotę 153

mln złotych36). Posunięcie to musiało odbić się na działalności

placówek pomocy społecznej w gminach i powiatach Mazow-

sza37). Prawdopodobnie na decyzji takiej straciły różne grupy

Ten powszechny problem podkreślił w wywiadzie dla Gazety Prawnej Bogusław

Grabowski, były członek Rady Polityki Pieniężnej, dziś członek Rady Gospodarczej

przy premierze: „W czasie, gdy rząd zamraża wzrost płac dla administracji rządowej], wynagrodzenia urzędników samorządowych wzrastają o 8 %. A jest ich dwa razy więcej niż w administracji rządowej. „Samorządy zagrażają budżetowi”, Gazeta Prawna, 07.09.2010

4 Karpieszuk W., Fusiecki J., „Struzik daje i zabiera. Cofnięto wszystkie dotacje”, Gazeta Wyborcza 28.05.2010

5 „Warszawa opublikowała projekt budżetu na 2010 r.”, 17.11.2009, http://wiadomosci.wp.pl/kat,1342,title,Warszawa-opublikowala-projekt-budzetu-na-2010-

r,wid,11695299,wiadomosc.html?ticaid=1b209&_ticrsn=5, 13.10.2010

6 Pozostałe województwa, które zdecydowały się na cięcia w pomocy społecznej to:

woj. śląskie, woj. podkarpackie (100 mln zł) i woj. pomorskie (80 mln zł).

7 Skwirowski P., „Zaczyna się zaciskanie pasa. Po części warunkowe”, 11.10.2010,

http://wyborcza.biz/biznes/1,101562,8496766,Zaczyna_sie_zaciskanie_pasa__Po_

czesci_warunkowe.html, 13.10.2010

99

KryzyS nAJbArdzieJ WidAć W dOmu

R apoRt beneficjentów. Poniżej skupię się tylko na jednej z nich – na oso-

bach o różnych rodzajach niepełnosprawności38).

W województwie mazowieckim w 2004 roku odsetek takich

osób w całej populacji wynosił 13,3 proc.39), a liczba zarejestro-

wanych niepełnosprawnych powyżej 15 roku życia to 56128540).

Przedstawicielka Mazowieckiego Stowarzyszenia na rzecz Dzieci

i Młodzieży z Mózgowym Porażeniem Dziecięcym – organizacji,

której Urząd Marszałkowski cofnął przyznaną dotację, stwier-

dziła: „Dla nas 13 tys. zł [cofniętej dotacji] to dużo. To 300 godzin

zajęć rehabilitacyjnych. Cięcia to wielka krzywda dla dziecia-

ków, bo rodziców nie stać, by iść z nimi na rehabilitację prywat-

nie.”41) W Polsce korzystanie z komercyjnych usług zdrowotnych

jest sporym wydatkiem nawet dla średnio zarabiającej rodziny.

Tymczasem ostatnie badania GUS wskazują, że miesięczny do-

chód rozporządzalny gospodarstw domowych, w których skład

wchodzą osoby niepełnosprawne jest mniejszy od przeciętnej

krajowej o ok. 16,6 proc., i znacząco mniejszy w porównaniu

z gospodarstwami bez osób niepełnosprawnych o ok. 20,5 proc.

(w przeliczeniu na jedną osobę). Kwota rozporządzalnego do-

chodu dla gospodarstw z osobami niepełnosprawnymi wynosi

8 Oprócz już wprowadzonych restrykcji w wydatkach państwa, szykują się następ-

ne zmiany, które – o ile zostaną przyjęte - będą godzić w gorzej sytuowane rodziny

mające na utrzymaniu dzieci. W październiku Ministerstwo Finansów złożyło na ręce

rządu projekt nowelizacji ustawy o finansach publicznych. Dokument zakłada, że je-

śli dług publiczny przekroczy 55% PKB, zlikwidowana zostanie m.in. ulga na dzieci.

Szacuje się, że po wycięciu tej ulgi prorodzinnej podatnikom ubędzie z portfeli nawet 1,1 tys. zł na każde dziecko.

9 Procentowy rozkład tej populacji wg kategorii schorzenia to: uszkodzenia i choroby narządu ruchu – 43,9%, narządu wzroku – 26,5%, narządu słuchu – 11,6%,

schorzenia układu krążenia – 46,6%, schorzenia neurologiczne – 26,5%, schorzenia

psychiczne – 7,1%, upośledzenie umysłowe – 1,4%, inne schorzenia – 25,2%). za:

„Stan zdrowia ludności Polski w przekroju terytorialnym w 2004 r.”, Główny Urząd

Statystyczny, Warszawa, 2007, str. 30 – 31

40 „Narodowy Spis Powszechny Ludności 2002”, Główny Urząd Statystyczny, War-

szawa, 2003, Bank Danych Regionalnych - http://www.stat.gov.pl/bdr_n/app/dane_

podgrup.nowe_okno?p_zest_id=863601&p_typ=HTML, 24.10.2010

41 Karpieszuk W., Fusiecki J., „Nie będzie pieniędzy na pomoc niepełnosprawnym?”, Gazeta Wyborcza, 06.10.2010

100

KryzyS nAJbArdzieJ WidAć W dOmu

średnio 929 zł, podczas gdy w gospodarstwach bez osób niepeł-

nosprawnych wynosi ok. 1169 zł na 1 osobę42).

Zdesperowani swoją sytuacją materialną rodzice osób nie-

pełnosprawnych postanowili zdecydowanie, za pomocą blo-

kad ulicznych zacząć walczyć o godne życie dla siebie i swoich

bliskich. We wrześniu i październiku pikietowali przed budyn-

kiem Kancelarii Premiera. Protestowali przeciwko bardzo niskim

świadczeniom pielęgnacyjnym, za które najzwyczajniej trudno

przeżyć. Jedna z uczestniczek akcji tłumaczyła: „Zasiłek pielęg-

nacyjny dla osoby niepełnosprawnej wynosi 153 zł zarówno dla

takiej osoby, jak mój syn, który leży i potrzebuje 24-godzinnej

opieki, jak i dla osoby po złamaniu nogi w wypadku. Rentę so-

cjalną dziecko niepełnosprawne otrzymuje dopiero wtedy, kie-

dy ukończy 18 lat. Świadczenie pielęgnacyjne też jest niskie. Wy-

nosi niewiele ponad 500 zł. Wyliczono, że najniższe uposażenie,

aby móc w Polsce egzystować, to 800 zł. Jak to się ma do tego to,

co otrzymują nasze dzieci? – pyta.”43) W zamyśle ustawodawców

zasiłek ten miał być rekompensatą dla rodzica, który zaprze-

stał pracy zarobkowej, aby opiekować się chorym dzieckiem.

W kontekście tych kwot nie dziwi napis trzymany przez jedną

z protestujących: „Zamienię zasiłek pielęgnacyjny na dniówkę

poselską”.

Jakie przełożenie mają te „antykryzysowe” posunięcia poli-

tyków i urzędników na sytuację pełnosprawnych i zdrowych ko-

biet? Kiedy pojawia się niepełnosprawne dziecko to zazwyczaj

matki rezygnują z pracy, aby móc się nim opiekować. Nierzadko

zdarza, że mężowie i partnerzy nie wytrzymują napięcia oraz

nowej sytuacji życiowej i porzucają rodziny. Bez ani jednej osoby

przynoszącej comiesięczną wypłatę jest jeszcze ciężej. W jakiej

sytuacji stawiają te kobiety decydenci, pozbawiając ich możliwo-

ści wysłania dziecka na bezpłatny turnus rehabilitacyjny – być

42 „Budżet gospodarstw domowych w 2009 roku”, Główny Urząd Statystyczny,

Warszawa 2010, str. 41

4 Stanisławski P., „Rodzice dzieci z niepełnosprawnością zapowiadają kolejne pro-

testy”, http://www.niepelnosprawni.pl/ledge/x/74654, 13.10.2010

101

KryzyS nAJbArdzieJ WidAć W dOmu

R apoRt może jedynej szansy na odpoczynek od ciężkiej i nieprzerwanej

pracy? Albo na zajęcia dodatkowe, w czasie których matka może

mieć chwilę wytchnienia? Oczywiście, zapewne znajdą się i takie

rodziny, które stać na opiekuna medycznego, jednak większość

rodziców (kobiet) jest zmuszona samodzielnie przeprowadzać

w domu ćwiczenia rehabilitacyjne, obsługiwać respirator czy

rozmasowywać odleżyny. Istnieje przy tym ogromne ryzyko, że

większość z tych osób, zwłaszcza samotnych matek, jest skazana

na postępujące ubóstwo. Składka emerytalna, która jest odkła-

dana w ramach świadczenia pielęgnacyjnego jest równie sym-

boliczna, co samo świadczenie44). Tymczasem, mimo że jeszcze

nikt nie zdobył się na wycenę pracy opiekuńczej i pielęgnacyjnej

świadczonej w domu na rzecz osoby niesprawnej, z pewnością

byłaby to znacznie większa kwota, niż aktualna wielkość zasiłku

i świadczenia pielęgnacyjnego (niecałe 700 zł).45)

Wnioski

Obserwując konsekwencje kryzysu i przyjętą w jego obliczu

politykę władz Mazowsza ma się wrażenie, że działa tu efekt

domino. Wszystko zapoczątkował w 2008 roku krach na ame-

rykańskim rynku nieruchomości, jednak ostatnie ogniwo tej

układanki wkrada się w codzienne życie matek opiekujących

się niepełnosprawnymi dziećmi. Tym samym decyzje decyden-

tów powiększają rozwarstwienie dochodowe, różnice w stopie

życiowej pomiędzy biednymi i bogatymi grupami obywateli,

feminizację ubóstwa oraz oddalają Polskę od standardów spój-

ności społecznej. Co więcej, przez cięcia finansowe w polityce

społecznej, zmniejsza się szanse pewnej części osób niepełno-

sprawnych i chorych na skuteczną rehabilitację i podjęcie pra-

cy, chociażby w zakładach pracy chronionej. To z kolei sprawi,

że będą oni dla państwa jeszcze większym ciężarem po śmierci

swoich opiekunów prawnych.

44 Z tego powodu jednym z postulatów zaprezentowanych w trakcie protestu było

uznanie opieki nad dzieckiem z niepełnosprawnością za dokładnie wycenioną pracę

zawodową. Jest to koncepcja, która mieści się w szerszym żądaniu świadczeń emery-

talnych za nieodpłatną pracę kobiet wykonywaną w gospodarstwach domowych.

45 Stanisławski P.,„ Rodzice. .”, op. cit.

102

KryzyS nAJbArdzieJ WidAć W dOmu

Na kryzys w sferze ekonomii opieki warto spojrzeć także

przez pryzmat straconych szans. Kobiety mają więcej obowiąz-

ków w ramach gospodarstwa domowego, zajmując się osoba-

mi zależnymi oraz wykonując prace porządkowe. Można zatem

postawić pytanie, z jakich aktywności zrezygnowały w wyniku

recesji gospodarczej. Być może część z nich poświęciłaby ten

czas na podnoszenie kwalifikacji zawodowych, uczestnictwo

w szkoleniach, samodzielną naukę języka czy kurs prawa jaz-

dy. Być może postanowiłyby zaangażować się w życie publicz-

ne i wpłynąć na kształt polityk lokalnych poprzez uczestnictwo

w sesjach rady miasta, pracę w Radzie Osiedla czy objęcie funkcji

sołtyski. Być może spędziłyby ten czas na aktywności społecznej

i kulturalnej. A być może najzwyczajniej zdecydowałyby się na

odpoczynek i regenerację, chociażby przez telewizorem. Co tym

samym potencjalnie utraciły? Możliwość otrzymania lepszej pra-

cy, zwiększenia zarobków, awansowania; szansę na budowanie

sieci relacji i zwiększenie kompetencje społecznych; dobre sa-

mopoczucie po zasłużonym wypoczynku. Niestety brak danych

w tym obszarze nie pozwala głębiej przyjrzeć się, jakie będą

długofalowe skutki przesuwania odpowiedzialności za kryzys

z państwa w sferę prywatną – dla kobiet, dla społeczności lokal-

nych, jak i dla całego społeczeństwa.

Trudność w analizach ekonomicznych sprawia także fakt,

że usługi wcześniej wykonywane odpłatnie przez korepetytor-

ki/rów, pielęgniarki/pielęgniarzy domowych, opiekunki/opie-

kunów medycznych czy osoby sprzątające często świadczone

są w szarej strefie. Trudno zatem oszacować ilość osób, która

w wyniku kryzysu straciła w tych zawodach pracę.

Niemniej z całą pewnością można stwierdzić, że w kryzysie

w obszarze pracy opiekuńczej i edukacyjnej kobiety tracą po-

dwójnie. Gospodarstwa domowe zaciskają pasa tam, gdzie same

są w stanie zaspokoić swoje potrzeby nakładem nieodpłatnej

pracy swoich członkiń. Kto wcześniej wykonywał te zadania

w ramach usług komercyjnych? Analizując rozkład płci w takich

zawodach jak nauczyciel/ nauczycielka czy pielęgniarz/ pielęg-

10

KryzyS nAJbArdzieJ WidAć W dOmu

R apoRt niarka dostrzegamy, że są to przede wszystkim kobiety. Moż-

na zatem powiedzieć, że gdy kryzys obarcza kobiety kolejnymi

obowiązkami w ramach gospodarstw domowych, inne z nich

pozbawia dodatkowych dochodów w i tak już niskopłatnych za-

wodach46).

46 Przeciętne miesięczne wynagrodzenie brutto w takich sfeminizowanych

branżach, jak edukacja, ochrona zdrowia i pomoc społeczna wynosi 93% średniej krajowej. Wartości te są jeszcze niższe, jeśli weźmiemy pod uwagę osobne grupy zawodowe - pielęgniarki i położne zarabiają 90% średniej krajowej, pracownice pomocy społecznej i pracy socjalnej – zaledwie 70%. Obliczenia własne na podstawie:

„Struktura wynagrodzeń według zawodów w październiku 2008 r.”, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2009, str. 83, 84, 245

104

pOlityKA róWnOściOWA W KryzySie

6 Kryzys

polityki równościowej w Polsce

Natalia Sarata

Słownikowa definicja kryzysu zakłada przełom, przesilenie,

rozstrzygnięcie, związane z pogorszeniem się sytuacji w danej

dziedzinie. Trudno mówić o kryzysie w polskiej polityce rów-

nościowej w sytuacji, gdy tematyka ta spotyka się w Polsce

z powszechnym niezrozumieniem od lat, zarówno w szerokim

odbiorze społecznym, w mediach, jak i u decydentów, nawet

tych odpowiedzialnych za jej realizację. W niniejszym tekście

postaram się krótko przedstawić podstawowe zagadnienia

związane z brakiem aktywnej realizacji przez rząd polityki rów-

ności płci w Polsce w latach 2008-2010, ale też z nasilającym się

przedmiotowym podejściem do zagadnienia, u którego podłoża

leżą uprzedzenia, a motywowane są kwestiami ekonomicznymi.

Kwestie ekonomiczne dotyczyć będą tutaj wpływu kryzysu na

bieżącą politykę odnoszącą się do płci, nieprzeznaczania środ-

ków na działania związane z równością i markowania aktyw-

ności na rzecz równości w sytuacji zagrożenia konsekwencjami

finansowymi ze strony Unii Europejskiej.

W lutym 2007 roku Komitet ds. Eliminacji Wszelkich Form

Dyskryminacji wobec Kobiet (Committe on the Elimination of

Discrimination against Women – CEDAW) przy Organizacji Na-

rodów Zjednoczonych wystosował rekomendacje dla Rządu RP,

dotyczące zaniechania przez niego działań lub niedostatecznym

ich efektem w poszczególnych dziedzinach wymienianych przez

Konwencję w sprawie Likwidacji Wszelkich Form Dyskryminacji

105

pOlityKA róWnOściOWA W KryzySie

R apoRt Kobiet, ratyfikowanej przez Polskę w 1980 r. Rekomendacje Ko-

mitetu dotyczyły m.in. przyjęcia ustawy antydyskryminacyjnej,

zapewnienia sytuacji, w której równość płci jest jednym z pod-

stawowych obszarów działania państwa, wprowadzenia planu

działania na rzecz równości, któremu towarzyszyć będą środki

finansowe na jego realizację, podjęcia działań na rzecz przeła-

mywania stereotypów płci w edukacji, poprawy dostępu kobiet

do opieki zdrowotnej, zapewnienia ram instytucjonalnych dla

systematycznych i bieżących konsultacji polityki równości płci

z kobiecymi organizacjami pozarządowymi i innych obszarów,

w których działania muszą zostać podjęte, aby założenia Kon-

wencji były realizowane1). Rekomendacje Komitetu CEDAW są

ważnym punktem odniesienia w myśleniu o polityce równościo-

wej, Komitet jednocześnie przypomina w ten sposób poszcze-

gólnym krajom o standardach równościowych, do których pań-

stwa członkowskie są zobowiązane podpisaniem Konwencji.

Na początku 2008 roku ukazał się w Polsce raport ekspercki

pt. Polityka równości płci. Polska 2007 2), przygotowany w ramach

działań Programu Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju, Przed-

stawicielstwo w Polsce (UNDP). Ten kompleksowy dokument

został opracowany przez grupę ekspercką wywodzącą się z pol-

skich ośrodków akademickich i organizacji pozarządowych,

doświadczonych w diagnozowaniu sytuacji kobiet i mężczyzn

oraz prowadzeniu działań na rzecz zmiany status quo w tej dzie-

dzinie. Obszerna publikacja poświęcona polityce równościowej

w Polsce przedstawia analizę sytuacji kobiet i mężczyzn w 11 ob-

szarach życia społecznego. Są to: makroekonomia i handel, rządy

i uczestnictwo, praca, edukacja, zdrowie, ubóstwo, sprawiedli-

wość i prawa człowieka, nauka, badania i nowe technologie,

środki masowego przekazu, ochrona środowiska i zrównowa-

żony rozwój, polityka obronna. Raport z jednej strony stanowi

swoistą „fotografię” stanu polityki równościowej w Polsce na

1 Por. B. Chołuj, M. Rawłuszko, Przedmowa [w:] Polityka równości płci. Polska

2007. Raport, red. B. Chołuj, Fundacja „Fundusz Współpracy”, Warszawa 2007.

2 Polityka równości płci. Polska 2007. Raport, red. B. Chołuj, UNDP / Fundacja

„Fundusz Współpracy”, Warszawa 2007. Raport dostępny na stronie: www.feminote-

ka.pl/downloads.php?cat_id=3&download_id=63

106

pOlityKA róWnOściOWA W KryzySie

rok 2007 – zbiera dostępne dane, przedstawia ich interpreta-

cję, wskazuje na szerokie obszary życia społecznego, w których

brakuje działań, a wręcz wiedzy na temat sytuacji kobiet i męż-

czyzn, prezentuje wybrane dobre praktyki na rzecz równości

płci w Polsce. Z drugiej strony jest dokumentem wyznaczającym

kierunki działania, obrazującym cele, do jakich decydenci po-

winni dążyć, wskazuje na konkretne aktywności konieczne do

zrealizowania na poziomie systemowym, a także przedstawia

rekomendacje dla instytucji odpowiedzialnych za wdrażanie po-

lityki równości płci.

Publikacja ta, jako głos ekspercki, miała szansę stać się

w 2008 r. „raportem otwarcia” w świadomej, merytorycznej

dyskusji w sferze publicznej, dotyczącej znaczenia równości płci

i kształtowania polityki równościowej w Polsce dla rozwoju spo-

łecznego w kolejnych latach. Jednak ani ten raport, ani żadna

inna publikacja dotycząca zagadnień równościowych nie stała

się dla decydentów punktem odniesienia i wyjściem do debaty

nad palącą potrzebą i kształtem systemowej polityki antydyskry-

minacyjnej. Działania rządu w latach 2008-2010 w zakresie rów-

ności sprowadzają się wyłącznie do punktowych interwencji,

związanych przede wszystkim z odgórnymi zaleceniami płyną-

cymi z instytucji UE i finansowymi sankcjami unijnymi grożący-

mi Polsce za niewdrażanie równościowych regulacji Wspólnoty.

Perspektywy równościowej brakuje nie tylko w takich bieżących

politykach, jak „pakiet antykryzysowy” z lipca 2009 r. (obowią-

zuje do końca 2011 r.), gdzie wątki gorszej sytuacji finansowej

kobiet i zagrożenia ubóstwem nie pojawiają się w ogóle. Bra-

kuje jej także w strategicznych planach rozwoju Polski na kolej-

nych 20 lat.

Jak pokazują wszystkie raporty w Polsce nie istnieje żadna

polityka antydyskryminacyjna, brak jest dyskusji nad włącze-

niem kwestii budowania społeczeństwa otwartego na różnice

i niedyskryminującego do „nowego projektu cywilizacyjnego”

zaproponowanym przez rząd Donalda Tuska w czerwcu 2009 r.

jako strategia na kolejnych 20 lat rozwoju kraju. Raport Polska

2030. Wyzwania rozwojowe przygotowany przez Zespół Dorad-

ców Strategicznych Prezesa Rady Ministrów pod redakcją nauko-

107

pOlityKA róWnOściOWA W KryzySie

R apoRt wą Michała Boniego wśród „dylematów, jakie wspólnie musimy

rozstrzygnąć w najbliższym czasie, szczególnie w obszarze polity-

ki gospodarczej, społecznej, infrastrukturalnej, bezpieczeństwa

energetycznego oraz sprawnego zarządzania państwem”3) nie

umieszcza takich elementów rozwoju społecznego, jak równość

płci. Nie jest ona w przygotowanym dokumencie postrzegana

jako spójna część wizji nowoczesnego polskiego społeczeństwa

demokratycznego przyszłości, w strategicznych rozważaniach

nad rozwojem Polski pojawia się wyrywkowo, przede wszystkim

w kontekście godzenia życia zawodowego z osobistym – czyli

tam, gdzie efektywność „zarządzania prywatnością” przekłada

się na efektywność na rynku pracy. Jednak już takie kwestie, jak

feminizacja ubóstwa, przemoc wobec kobiet, prawo do aborcji,

dostęp do antykoncepcji, a także zrównoważony udział kobiet

i mężczyzn w życiu publicznym i pełnieniu stanowisk kierowni-

czych czy eliminacja stereotypów płci w edukacji i mediach – są

w tym dokumencie nieobecne4). Prezentowana przez rząd wizja

przyszłości Polski, to wizja bez praw i bez udziału kobiet.

Kryzys w światowej ekonomii bardzo silnie wpływa na to, ja-

kie obszary życia społecznego zostają uznane za priorytetowe,

a jakie za mniej ważne, a zatem odsunięte do realizacji w póź-

niejszym, bliżej nieokreślonym terminie. W ten sposób, priory-

tetem rządu na czas kryzysu w latach 2008-2010 stały się wielkie

inwestycje infrastrukturalne związane z Euro 2012, a inwestycje

w równość nie są realizowane w ogóle. Gdy kryzysowi ekono-

micznemu towarzyszy brak wiedzy i uprzedzenia w stosunku

do grup mniejszościowych, których prawa mają być chronione

w ramach polityki równościowej, to mamy do czynienia nie

tylko z biernym podejściem do kształtowania równościowych

standardów, ale wręcz z odbieraniem im znaczenia i dezawuo-

waniem podstawowych zasad równego traktowania, poprzez za-

niedbanie procesów ustawodawczych, a także poprzez decyzje

Raport Polska 2030. Wyzwania rozwojowe dostępny na stronie http://www.polska2030.pl/

4 Por. Szumlewicz P., Modernizacja bez kobiet [w:] Jaka Polska 2030? , red. M. Syska, Ośrodek Myśli Społecznej im. Ferdynanda Lassalle’a, Wrocław-Warszawa 2010, s. 70.

W wersji elektronicznej publikacja dostępna na stronie http://www.jakapolska2030.

pl/

108

pOlityKA róWnOściOWA W KryzySie

finansowe związane z ograniczaniem środków na równościowe

działania, działania na rzecz kobiet lub z tworzeniem jedynie fa-

sadowych, pozbawionych środków, urzędów odpowiedzialnych

za równe traktowanie.

Jako przykład bardzo wyraźnego sygnału „oszczędzania na

kobietach”, ich uprzedmiotowiania i bagatelizowania ich po-

trzeb w sytuacji kryzysu finansowego, można przywołać brak

zgody ministerstwa zdrowia na postulat Polskiego Towarzystwa

Ginekologicznego, by znieczulenie przy porodzie mogło być re-

fundowane dla wszystkich kobiet, które uznają, że go potrzebu-

ją, a nie tylko w sytuacji, gdy wymagają tego względy medycz-

ne. Minister zdrowia stwierdziła w październiku 2008 roku, że

„budżetu państwa nie stać na to, by zapewnić Polkom darmowe

znieczulenie przy porodzie. Poród to fizjologia i tak nas, kobie-

ty stworzyła natura, że pewne rzeczy powinny się odbywać jej

siłami”5).

Ważną cezurą pozwalającą zobrazować nastawienie rządu do

polityki równości płci w latach 2008-2010 było powołanie 7 mar-

ca 2008 roku zlikwidowanego pierwszą decyzją rządu koalicji

PiS-Samoobrona-LPR, urzędu Pełnomocnika Rządu ds. Równego

Traktowania. Decyzja rządu koalicji PO-PSL zapadła dopiero pięć

miesięcy po ukonstytuowaniu się nowej Rady Ministrów. Usy-

tuowany przy Kancelarii Premiera urząd z ministrem w randze

sekretarza stanu (nie zaś ministrem konstytucyjnym) na czele,

odpowiedzialny jest za czuwanie nad realizacją zasady równego

traktowania w działaniach wszystkich ministerstw, prowadzenie

polityki przeciwdziałania dyskryminacji z jakiegokolwiek powo-

du oraz zapewnienie równości szans dla grup marginalizowa-

nych. Na stanowisko nominowana została Elżbieta Radziszew-

ska. Nominacja ta spotkała się z żywymi protestami środowisk

kobiecych i równościowych, jako nominacja polityczna, a nie

merytoryczna (jako posłanka nigdy nie angażowała się w dzia-

łania równościowe, nie interesowała się problematyką praw ko-

5 „Darmowego znieczulenia przy porodzie nie będzie”, PAP, Gazeta Wyborcza,

10.10.2008, http://wiadomosci.gazeta.pl/Wiadomosci/

1,80708,5794181,Darmowego_znieczulenia_przy_porodzie_nie_bedzie.html,

26.10.2010

109

pOlityKA róWnOściOWA W KryzySie

R apoRt biet, co więcej, w poprzednich kadencjach była przeciwniczką

powołania tego urzędu i głosowała przeciwko ustawie o rów-

nym statusie kobiety i mężczyzny przygotowanej przez Senat

w 2005 roku). Powierzenie funkcji Pełnomocnika ds. Równego

Traktowania osobie, która nie posiada wiedzy w tym zakresie,

było wyraźnym sygnałem bagatelizowania przez Rząd obszaru

równego traktowania. Dodatkowo kontekst decyzji, tj. przedsta-

wienie nominacji ministerialnej jako prezentu dla kobiet z oka-

zji Dnia Kobiet – pokazał, że polityka równościowa Rządu nie

opiera się na przekonaniu, że równe traktowanie jest zwykłym

prawem przysługującym wszystkim obywatelom i obywatelkom

z mocy artykułu 32 Konstytucji. Rządowa polityka równościowa

bardziej niż na prawach człowieka opiera się na i zależy od pater-

nalistycznej łaskawości decydentów. Gest premiera Tuska w po-

staci urzędu minister Radziszewskiej jako „prezentu na Dzień

Kobiet” odwołał się do wątków „rycerskiego”, wyższościowe-

go i protekcjonalnego traktowania kobiet. Gest ten, fasadowy

i niemerytoryczny, wpisał się w nasilający się w ostatnich latach

dyskurs narodowo-patriotyczny, przeznaczający kobietom role

opiekunek tradycji, Matek Polek, a przy okazji pracownic spraw-

nie godzących życie osobiste z zawodowym, by w sytuacji kryzy-

su ekonomicznego pracować więcej i efektywniej.

Poza warstwą symboliczną tej nominacji, istnieje także jej

aspekt finansowy i pragmatyczny. Unia Europejska wymaga od

krajów członkowskich ustanowienia niezależnego organu ds.

równego traktowania. Niewypełnienie tego wymogu rodzi kon-

sekwencje finansowe –. Komisja Europejska uruchamia w Euro-

pejskim Trybunale Sprawiedliwości procedurę karną wobec kra-

ju członkowskiego, który zaniedbuje swoje obowiązki związane

z wdrażaniem prawa wspólnotowego do krajowego porządku

prawnego. Powołanie urzędu Pełnomocnika ds. Równego Trak-

towania, na czele którego stoi niedoświadczona osoba bez me-

rytorycznej wiedzy, znaczącego zaplecza eksperckiego i kadro-

wego oraz, co nie mniej ważne, bez budżetu, co więcej – silnie

uwikłanego politycznie, miało być odpowiedzią na zagrożenie

konsekwencjami finansowymi.

110

pOlityKA róWnOściOWA W KryzySie

W ten sam sposób zinterpretować można trwające od 2001

r. prace nad ustawą o równym traktowaniu, której termin wpro-

wadzenia minął 1 maja 2004 r., czyli w dniu przystąpienia Polski

do UE. Wdrożenie unijnych zapisów o równym traktowaniu to

obowiązek, jaki spoczywa na Polsce jako kraju członkowskim

UE. Nie wywiązanie się z tego obowiązku oznacza konsekwencje

finansowe; w związku ze znaczącymi opóźnieniami we wdraża-

niu obligatoryjnych przepisów antydyskryminacyjnych, Komisja

Europejska uruchomiła już przeciwko Polsce pięć postępowań

w sprawie naruszania zobowiązań państw członkowskich, z cze-

go już dwie sprawy zostały skierowane do Europejskiego Trybu-

nału Sprawiedliwości.

Prace i dyskusje nad ustawą toczyły się nieprzerwanie od

2004 roku – kolejne rządy zmieniały jej zapisy, nazwę, odrzu-

cały w głosowaniu lub zarzucano nad nią pracę, jak chociażby

po wyborach w 2007 roku, w których zwyciężyła Platforma

Obywatelska. Rząd o ustawie przypomniał sobie kilka miesięcy

temu i nagle prace nad nią nabrały rumieńców. W ekspresowym

tempie trafiła do komisji, podkomisji, a następnie do Sejmu.

W międzyczasie ustawa zmieniła nazwę na ustawę „o wdroże-

niu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego

traktowania”. Pełnomocnik Elżbieta Radziszewska deklaruje, że

ustawa zostanie uchwalona w Parlamencie przed końcem 2010

roku6) i ogłasza to jako wielki sukces rządu. Tymczasem inny

projekt ustawy – obywatelski projekt ustawy w sprawie ustawy

o ordynacji wyborczej, wprowadzający mechanizmy na rzecz

wzmacniania równości płci w sferze publicznej w postaci pary-

tetów płci na listach wyborczych – czekał na rozpoczęcie nad

nim dyskusji w Sejmie prawie rok, zaś Pełnomocnik Rządu ds.

Równego Traktowania była przeciwniczka wprowadzenia tego

rozwiązania.

Projekt równościowej ustawy jest określany przez niezależ-

ne organizacje eksperckie jako bubel prawny. Swoje uwagi do

jego kształtu zgłosiło wiele instytucji działających w obszarze

przeciwdziałania dyskryminacji, a znacząca część zastrzeżeń to

6 Projekt rządowy został przyjęty przez Sejm 29.10.2010 i skierowany do Senatu.

111

pOlityKA róWnOściOWA W KryzySie

R apoRt uwagi o fundamentalnym znaczeniu dla rzeczywistej ochrony

grup narażonych na dyskryminację. Większość rekomendacji

organizacji zajmujących się przeciwdziałaniem dyskryminacji

nie została jednak wzięta pod uwagę przy tworzeniu ustawy.

Swoje uwagi zgłaszała m.in. Koalicja na rzecz Równych Szans,

zrzeszająca kilkadziesiąt organizacji pozarządowych i związ-

ków zawodowych7). Koalicja podkreślała możliwą niekonsty-

tucyjność ustawy, jeśli zostanie przyjęta w planowanym przez

rząd kształcie. Jej rekomendacje dotyczyły także nieobecności

w rządowym projekcie wielu ważnych równościowych rozwią-

zań stosowanych m.in. w innych krajach Unii Europejskich, tak-

że tych z Europy Środkowej i Wschodniej. Organizacje zrzeszone

w Koalicji wskazywały na poważne braki projektu rządowego,

skutkujące nierówną ochroną wielu grup mniejszościowych,

np. osób z niepełnosprawnościami, osób starszych oraz osób

należących do mniejszości religijnych oraz osób LGBT – co jest

kuriozalne w kontekście ustawy, mającej gwarantować równe

traktowanie. Uwagi wystosowane przez organizacje nie zosta-

ły wzięte pod uwagę. Ustawa w takim kształcie będzie najsłab-

szym prawem pod względem ochrony grup narażonych na dys-

kryminację w całej Unii Europejskiej. Eksperci podkreślają, że

od aktualnie dyskutowanego projektu, zdecydowanie lepszy był

projekt konserwatywnego rządu koalicji PiS-Samoobrona-LPR,

autorstwa Teresy Romer, prowadzony przez Ministerstwo Pracy

i Polityki Społecznej, nad którym prace zostały zarzucone po wy-

borach parlamentarnych w 2007 r. Tymczasem obecny projekt

nawet w nazwie deklaruje, co jest celem rządu: z projektu usta-

wy „o równym traktowaniu” projekt zmienił nazwę na projekt

ustawy „o wdrożeniu niektórych przepisów unii europejskiej

w zakresie równego traktowania”. Z samej nazwy jasno wynika,

że celem ustawy nie jest osiąganie równości, ale (wybiórcze)

zastosowanie się do przepisów prawa unijnego, w dodatku in-

terpretowanego w sposób niekonsekwentny. O podobnym po-

dejściu ustawodawcy do kwestii równości świadczy zapis, by

7 Więcej o samej Koalicji na Rzecz Równych Szans oraz jej uwagach do projektu

rządowego: http://ptpa.org.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=11

6&Itemid=65

112

pOlityKA róWnOściOWA W KryzySie

wdrożenie ustawy nie wiązało się z żadnymi środkami finanso-

wymi – za ustawą nie idzie budżet na jej realizację – na politykę

równościową w Polsce rząd nie przeznacza żadnych pieniędzy.

Tak więc zamiast szerokiej ustawy antydyskryminacyjnej, rząd

skupia się na wdrażaniu (niepełnym) unijnych dyrektyw związa-

nych przede wszystkim z rynkiem pracy i dostępem do towarów

i usług. Ustawa o równym traktowaniu mogłaby stać się podsta-

wą do systemowego planowania polityki równościowej doty-

czących wszelkich aspektów życia społecznego i wszystkich grup

zagrożonych dyskryminacją, tymczasem „ustawa o wdrażaniu

niektórych przepisów Unii Europejskiej” staje się przede wszyst-

kim sposobem na uniknięcie kar finansowych za niewdrażanie

prawodawstwa unijnego. Wobec wysokich kar w Euro, których

odsetki rosną z każdym dniem, rządowy projekt ustawy był

– bez uwzględniania merytorycznych rekomendacji ekspertów

i ekspertek, za to z zarzutem niekonstytucyjności płynącym od

organizacji pozarządowych, a także z ekspertyz Biura Analiz Sej-

mowych – przegłosowywany w połączonych komisjach metodą

„beż żadnych poprawek”, by zdążyć przed początkiem 2011 r.,

zanim kary staną się faktem. Za zapisanymi w niej rozwiązania-

mi, takimi jak np. roczne plany działania na rzecz równości, nie

idą żadne środki finansowe na ich realizację; ustawa ma zostać

wdrożona bez obciążania budżetu. W takiej sytuacji łatwo prze-

widzieć, że plany działania staną się kolejnym „papierowym”

zobowiązaniem, którego realizacja będzie zapewne (zgodnie

z dotychczasową praktyką rządu i Pełnomocnika ds. Równego

Traktowania) wykazywana poprzez odwoływanie się do dzia-

łalności organizacji pozarządowych, które, co warto podkreślić,

realizują antydyskryminacyjne działania oddolnie, bez systemo-

wego wsparcia.

Inna punktowa interwencja, także wynikająca z obawy przed

koniecznością zwrotu na wielką skalę dotacji do budżetu UE,

to wprowadzenie w kwietniu 2009 r. do wymogów związanych

z ubieganiem się o środki unijne w ramach Programu Operacyj-

nego Kapitał Ludzki na lata 2007-2013 tzw. Standardu minimum

wniosku POKL z perspektywy realizacji zasady równości szans ko-

11

pOlityKA róWnOściOWA W KryzySie

R apoRt biet i mężczyzn 8). Przeprowadzone na koniec poprzedniego okre-

su programowania budżetu UE dla Polski (2004-2006) ewaluacje

w wybranych obszarach finansowania9) wykazały, że cel Unii Eu-

ropejskiej zapisany w Traktacie Amsterdamskim, jakim jest rów-

ność kobiet i mężczyzn, nie jest realizowany w ramach polskich

projektów finansowanych z Europejskiego Funduszu Społecz-

nego. Wiele działań prowadzonych przez projektodawców, za-

twierdzanych do realizacji przez odpowiedzialne za to instytucje

na poziomie krajowym, wręcz naruszają zasadę równości płci,

przyczyniając się do pogłębiania sytuacji dyskryminacji. Utrzy-

manie takiego stanu rzeczy groziło koniecznością zwrotu dotacji.

W takiej sytuacji argument finansowy i presja UE odniosły sku-

tek: działania zainicjowane oddolnie przez niezależne ekspertki

w zakresie wdrażania perspektywy płci w projekty społeczne,

na poziomie centralnym ostatecznie zaowocowały wprowadze-

niem obowiązku realizacji zasady równości szans kobiet i męż-

czyzn w PO KL, wypracowaniem narzędzia pomocniczego w po-

staci standardu minimum, powstaniem podręcznika wdrażania

perspektywy płci w projekty PO KL10) i uruchomieniem szkoleń

dla projektodawców z obszaru rynku pracy i administracji odpo-

wiedzialnej za ocenę wniosków. W ramach standardu minimum

wnioskodawcy muszą odnieść się do zagadnień związanych

z równością szans kobiet i mężczyzn bez względu na to, jakiego

konkretnie obszaru dotyczy ich projekt – standard opiera się na

przekonaniu, że każda sfera działań objętych dofinansowaniem

ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego dotyczy dzia-

łań na rzecz osób – a te mają płeć. Pytania standardu dotyczą

zarówno obszarów analizy i diagnozy problemu społecznego,

na który projekt ma być odpowiedzią, jak i działań związanych

8 „Standard minimum wniosku PO KL z perspektywy realizacji zasady równości

szans kobiet i mężczyzn” , http://www.pokl.wup.lodz.pl/images/stories/pliki/dokumenty/rowne_szanse/standard%20minimum_1_1_2010.pdf, 26.10.2010

9 Raport końcowy z Badania ewaluacyjnego realizacji perspektywy równości płci

w ramach Sektorowego Programu Operacyjnego Rozwój Zasobów Ludzkich, http://

www.funduszestrukturalne.gov.pl/NR/rdonlyres/22ACE351-F940-4D6D-9E32-

0344CCEF591A/43369/2.pdf; 26.10.2010

10 Branka M., Rawłuszko M., Siekiera A., „Zasada równości szans kobiet i mężczyzn

w projektach PO KL”, http://www.kapitalludzki.gov.pl/dokumenty/zasada-rownosci-

szans/, 6.10.2010

114

pOlityKA róWnOściOWA W KryzySie

z równościowym zarządzaniem projektem, a także wpływu, jaki

projekt będzie miał na kobiety i mężczyzn.

Sam standard jako punkt odniesienia to znaczący sukces – op-

arty jednak nie tyle na zaangażowaniu rządu w politykę rów-

nościową, co na wielkiej determinacji niezależnych ekspertek,

a także na argumencie finansowym, do którego mogły się od-

wołać. Warto myśleć o tym działaniu jako kroku do wdrażania

perspektywy płci na najniższym poziomie – projektów społecz-

nych realizowanych w wąskim obszarze rynku pracy. Niemniej

nie wynika on z zaplanowanej przez polski rząd polityki rów-

nościowej, bo ta nie istnieje. Poparcie dla inicjatywy na rzecz

wprowadzenia standardu czy prace nad ustawą „antydyskrymi-

nacyjną” to działania o charakterze interwencyjnym – i nie jest

to interwencja rządu na rzecz równości, lecz raczej przeciwko

konsekwencjom finansowym ze strony UE. Z takim prostym

przekazem projektodawcy, zamiast budować coraz większą

akceptację i zrozumienie dla równości płci jako podstawowej

zasady demokracji, szukają sposobów na omijanie wymogów

standardu, uznając go za jeszcze jeden „unijny wymysł”. Lawi-

rowanie między punktami standardu ułatwia fakt, że do końca

2010 roku jedynie dwa z sześciu punktów standardu muszą być

spełnione, jako swoiste „minimum standardu minimum”. Mimo

że w kolejnych latach ma być stopniowo zwiększana liczba kry-

teriów koniecznych do spełnienia, wydaje się, że wartość edu-

kacyjna tego rozwiązania jest niewystarczająca – mogłaby być

wyższa i zdecydowanie bardziej skuteczna, gdyby standardowi

minimum w PO KL towarzyszyła systemowa strategia włączania

perspektywy płci i polityka równościowa w także innych, niż tyl-

ko w projekty POKL, obszarach życia społecznego, np. takich jak

edukacja, media czy zdrowie, na wszystkich poziomach, także

regionalnym i lokalnym.

Raporty przygotowywane przez organizacje pozarządowe

i niezależne gremia eksperckie wskazują na fakt, że taka poli-

tyka równościowa w Polsce nie istnieje. Sygnalizują konieczność

podejmowania działań na rzecz równości na poziomie central-

nym, wojewódzkim i lokalnym, nie tylko w obszarze rynku pra-

cy, ale także w obszarze edukacji, przeciwdziałania przemocy ze

115

pOlityKA róWnOściOWA W KryzySie

R apoRt względu na płeć, zdrowia reprodukcyjnego, w mediach, syste-

mie zabezpieczenia społecznego i partycypacji w życiu publicz-

nym. Postulują utworzenie niezależnego od rządu, wymagane-

go przepisami unijnymi, organu ds. równości i przeciwdziałania

dyskryminacji. Wskazują, że zamiast tworzenia kolejnych pod-

miotów o takim charakterze, rząd w styczniu 2010 r. likwiduje

Departament ds. Kobiet, Rodziny i Przeciwdziałania Dyskrymi-

nacji – istniejący od stycznia 2006 r. jedyny na poziomie admi-

nistracji centralnej ośrodek mający doświadczenie w realizacji

różnorodnych, skierowanych do różnych grup odbiorców projek-

tów antydyskryminacyjnych (ogłaszał on coroczne konkursy do-

tacyjne na społeczne inicjatywy na rzecz równości, dysponował

zapleczem organizacyjnym i eksperckim, a także pozyskiwany-

mi samodzielnie środkami finansowymi na swoje działania). Mi-

nister Elżbieta Radziszewska, która po likwidacji Departamentu

przejęła wyłączną odpowiedzialność za realizację polityki rów-

nościowej, nie podejmuje inicjatyw na rzecz zwiększenia budże-

tu swojego urzędu, nie walczyła także o zapewnienie ustawie

„antydyskryminacyjnej” środków finansowych na realizację za-

planowanych w niej działań, w związku z czym ustawa ma wejść

w życie bezkosztowo – priorytety rządu leżą gdzieś indziej, po

stronie autostrad i stadionów. Dodajmy jeszcze do tego fakt,

że minister Radziszewska nie wystąpiła w 2010 r. o środki UE

w ramach programu PROGRESS, finansującego działania państw

członkowskich w zakresie przeciwdziałania dyskryminacji. Stało

się to po raz pierwszy w historii uczestnictwa Polski w struktu-

rach Unii Europejskiej. Tym samym Polska straciła ok. 300 tysię-

cy Euro na działania na rzecz równości.

Mimo swojej nieudolności minister nie została zdymisjono-

wana przez Prezesa Rady Ministrów nawet po jej publicznym

homofobicznym wystąpieniu. We wrześniu 2010 r. minister Ra-

dziszewska najpierw wykazała się nieznajomością polskiego ko-

deksu pracy i dyrektyw unijnych w zakresie wymogów równego

traktowania w zatrudnieniu bez względu na orientację seksual-

116

pOlityKA róWnOściOWA W KryzySie

ną11), w wywiadzie dla katolickiego tygodnika „Gość Niedziel-

ny” niezgodnie z przepisami unijnymi powiedziała, że katolicka

szkoła ma prawo nie zatrudniać lesbijki. Kilka dni później wy-

powiadając się w programie telewizyjnym „Dzień Dobry TVN”,

bez zgody swojego rozmówcy i bez bezpośredniego związku

z tematem rozmowy, ujawniła w dyskusji jego nieheteroseksu-

alną orientację 12). Za te wypowiedzi nie spotkała minister Ra-

dziszewskiej żadna reakcja ze strony Premiera, mimo nasilonych

protestów organizacji pozarządowych i osób życia publicznego

wskazujących na kuriozalność sytuacji, kiedy na czele instytucji

odpowiedzialnej za równe traktowanie stoi osoba, której prze-

konania sprzeczne są z zasadami równości i niedyskryminacji.

Minister Radziszewska nadal pełni swoją funkcję, także mimo

tego, że w jej sprawie swoje stanowisko ogłosiła Komisja Euro-

pejska, wykazując merytoryczne błędy w prezentowanej przez

nią interpretacji przepisów dyrektyw unijnych na temat zatrud-

niania osób homoseksualnych w szkołach wyznaniowych13).

Dopiero po dwóch i pół roku urzędowania minister Radzi-

szewska zapowiedziała, że rozpocznie prace nad strategią wdra-

żania polityki antydyskryminacyjnej, zaznaczając przy tym, że

wobec nadchodzących wyborów parlamentarnych w 2011 r.,

strategię tę przygotuje nie dla swojego własnego rządu, lecz

dla kolejnych14). Obecnie nie istnieje taka polityka, nie ma też

pieniędzy na działania w tym obszarze. Polski rząd nie planuje

wydatków na ten cel ani na szczeblu centralnym, ani regional-

nym. Zaniechaniami i obojętnością na poziomie krajowym nie

11 „Minister ds. równouprawnienia: szkoła katolicka może odmówić zatrud-

nienia lesbijce”, Gazeta.pl, 19.09.2010; http://wiadomosci.gazeta.pl/Wiadomosci/

1,80708,8397163,Minister_ds_rownouprawnienia_szkola_katolicka_moze.html,

26.10.2010

12 Grochal R., „Minister Radziszewska musi odejść!”, Gazeta Wyborcza, 22.09.2010,

http://wiadomosci.gazeta.pl/Wiadomosci/1,80271,8408967,Minister_Radziszewska_

musi_odejsc_.html, 26.10.2010

1 „European Commission disagrees with the Polish Government Plenipotentiary

for Equal Treatment”, http://www.lgbt-ep.eu/parliamentary-work/european-commis-

sion-disagrees-with-the-polish-government-plenipotentiary-for-equal-treatment/,

26.10.2010

14 Siedlecka E., „Sukcesy minister Radziszewskiej”, Gazeta Wyborcza, 11.10.2010,

http://wyborcza.pl/1,97863,8484883,Sukcesy_minister_Radziszewskiej.html,

26.10.2010

117

pOlityKA róWnOściOWA W KryzySie

R apoRt daje również przykładu samorządom, nie wspiera chociażby

wdrażania na poziomie lokalnym i regionalnym Europejskiej

Karty Równości Kobiet i Mężczyzn w Życiu Lokalnym15), przyjętej

przez Radę Gmin i Regionów Europy w marcu 2010 r., wypraco-

wanej w ramach współpracy z Komisją Europejską. Do tej pory

dokument debatowany był w kilku samorządach, jednak Kartę

w Polsce przyjęła tylko jedna gmina – Nysa.16)

Rząd nie wspiera działań równościowych ani w ramach włas-

nych działań poprzez np. urząd Pełnomocnika ds. Równego

Traktowania, ani (ponieważ sam nie realizuje takiej aktywności)

w formie systemowego wspierania organizacji pozarządowych

działających w tym obszarze. Organizacje mogą starać się pozy-

skiwać środki w ramach skierowanego do wszystkich (nie tylko

równościowych) organizacji rządowego programu operacyjne-

go Fundusz Inicjatyw Obywatelskich (FIO). Jednak w ostatnich

latach zaobserwować można proporcjonalnie niewielki i zmniej-

szający się udział organizacji działających na rzecz równości

w grupie instytucji dofinansowanych. W roku 2009, dofinanso-

wanie z FIO dla organizacji antydyskryminacyjnych to ok. 270

tys. zł, dla organizacji kościelnych – 5 300 000 zł, lokalnych ini-

cjatyw sportowych 5 200 000 zł17). W 2010 r., który jest rokiem

podwójnie wyborczym (wybory prezydenckie w czerwcu i wy-

bory samorządowe w listopadzie) do organizacji powiązanych

z Kościołem Katolickim trafiło prawie 2 mln zł (rekordzistami

są: Caritas Diecezji Rzeszowskiej 263 200 zł oraz Caritas Diece-

zji Toruńskiej 300 000 zł), do antydyskryminacyjnych organiza-

15 Treść „Europejskiej Karty Równości Kobiet i Mężczyzn w Życiu Lokalnym” , http://fika.tolus.pl/files/europejska_karta_rownosci_k_i_m_w_zyciu_lokalnym.doc,

26.10.2010

16 Celem Karty jest zobowiązanie samorządów terytorialnych do używania swoich

kompetencji i wpływów w celu osiągnięcia większej równości w swojej społeczności.

Aby wprowadzać te zobowiązania, każdy sygnatariusz zobowiązuje się do opracowania Równościowego Planu Działania, który określa priorytety, działania i środki

na ten cel przeznaczone. Ponadto każdy sygnatariusz podejmuje się zaangażować wszystkie instytucje i organizacje na swoim terenie, aby w praktyce promować prawdziwą równość.

17 http://www.pozytek.gov.pl/PO,FIO,2009,-,wyniki,konkursu,1080.html?PHPSES

SID=c05e701e2df78bf242c7984aafe24c2f, 30.10.2010

118

pOlityKA róWnOściOWA W KryzySie

cji pozarządowych – niecałe 240 tys. zł, do lokalnych inicjatyw

sportowych – 4 700 000 zł18).

Warto zaznaczyć, że wsparcie Kościoła Katolickiego odbywa

się nie tylko w dziedzinie finansowania jego działalności spo-

łecznej, ale także poprzez oddawanie głosu hierarchom w to-

czącej się dyskusji nad prawnymi rozwiązaniami związanymi

z zapłodnieniem in vitro, którzy z całą powagą grożą parlamen-

tarzystom – reprezentantom całego społeczeństwa bez wzglę-

du na przekonania religijne – ekskomuniką, jeśli zagłosują na

projekt inny, niż ten wskazany przez nich19). Rząd ustępuje miej-

sca Kościołowi w publicznych szkołach, dyskryminując osoby

nie wyznające żadnej religii lub religię inną niż katolicka i nie

tworząc dla nich równościowej, niedyskryminującej przestrzeni

do edukacji, w tym szansy uczęszczania na lekcje etyki, nawet

w sytuacji, gdy Europejski Trybunał Praw Człowieka w czerwcu

2010 r. wytknął Polsce, że naruszeniem praw obywatelskich jest

umieszczanie oceny z religii na świadectwie szkolnym, lub wpi-

sywanie w to miejsce kreski, jeśli dana osoba nie uczęszczała na

lekcje etyki, bo etyki w jej szkole nie było20). Wykonanie wyroku

Trybunału musi skutkować albo zapewnieniem nauczania etyki

we wszystkich szkołach, gdzie uczniowie będą tego chcieć, albo

usunięcie pozycji religia/etyka ze świadectw szkolnych. W tej

kwestii jednak nic się nie dzieje. Całkowicie wyciszona została

także dyskusja o konieczności wprowadzenia do szkół edukacji

seksualnej, w ogóle niepodejmowany przez rząd pozostaje wą-

tek podręczników szkolnych i treści edukacyjnych wolnych od

stereotypów, uprzedzeń, rasizmu, seksizmu, homofobii i kseno-

fobii.

Na wszystkie te kwestie w swoich działaniach, komentarzach,

oświadczeniach zwracają uwagę antydyskryminacyjne organiza-

18 Obliczenia własne na podstawie wyników zamieszczonych na stronie Departa-

mentu Pożytku Publicznego Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej http://www.

pozytek.gov.pl/Rozstrzygniecie,konkursu,1117.html, 26.10.2010 r.

19 „Abp Hoser: posłowie, którzy poprą in vitro, będą poza Kościołem”, Gazeta Wy-

borcza, 16.10.2010, http://wyborcza.pl/1,75478,8521181,Abp_Hoser_poslowie_kto-

rzy_popra_in_vitro_beda_poza.html, 26.10.2010

20 Sobczak K., „Kreska zamiast oceny religia/etyka na świadectwie narusza prawa

człowieka”, http://lex.pl/?cmd=artykul,5165,title,kreska-zamiast-oceny-religia-etyka-na-swiadectwie-narusza-prawa-czlowieka, 26.10.2010

119

pOlityKA róWnOściOWA W KryzySie

R apoRt cje pozarządowe, próbujące nawiązać dialog z rządem na rzecz

tworzenia równościowej polityki w Polsce. Jednak w latach

2008-2010 obserwujemy pozorowane ruchy Rządu tam, gdzie

do równości należy się odnieść bezpośrednio, np. w sprawie

ustawy antydyskryminacyjnej czy wprowadzenia parytetów. Re-

prezentanci rządu prowadzą też działania jawnie dezawuujące

ten obszar demokratycznych praw oraz działalność obywatelską

w nim się toczącą, jak to ma miejsce w przypadku działań mi-

nister Elżbiety Radziszewskiej i jej krytyki równościowych orga-

nizacji pozarządowych, które w jednej z wypowiedzi określiła

jako „lewicowe organizacje”, którym „brak rzetelności i obiek-

tywnego spojrzenia na prace rządu”21). Wobec jej uprzedzonych

wystąpień, część organizacji pozarządowych we wrześniu 2010

r. podjęło i zakomunikowało publicznie swoją decyzję o zaprze-

staniu jakiejkolwiek współpracy z Pełnomocnikiem, część orga-

nizacji wycofała się ze wspieranej przez nią inicjatywy „Dzień

Różnorodności” realizowanej w Warszawie w październiku 2010

r.22). Premier „najwyraźniej miał swoje powody” – tak na pytanie

dziennikarek o to, dlaczego Donald Tusk nie zdymisjonował mi-

nister Radziszewskiej odpowiada minister Michał Boni23). Można

się domyślać, że te powody są ściśle polityczne i nie chodzi tutaj

bynajmniej o politykę równości szans.

W kwestiach kluczowych dla sytuacji kobiet i mężczyzn w la-

tach 2008-2010 obserwujemy również wprost ucieczkę od deba-

ty na temat znaczenia równości w życiu społecznym i prywat-

nym, czego symbolem jest m.in. nie podejmowanie dyskusji nad

niesprawiedliwością obecnego kształtu systemu emerytalnego,

której konsekwencje dotykają przede wszystkim kobiet, skutku-

jąc feminizacją ubóstwa. Działania rządu na rzecz równości są

w Polsce fasadowe, realizowane bez odnoszenia się do potrzeb

21 Cyt. za: Organizacje krytykują projekt tzw. ustawy antydyskryminacyjnej, http://

wiadomosci.onet.pl/kraj/organizacje-krytykuja-projekt-tzw-ustawy-antydyskr,1,369

6003,wiadomosc.html, 26.10.2010

22 „Za różnorodnością. Przeciw dyskryminacji”, Rzeczpospolita, 17.10.2010,

http://www.rp.pl/artykul/550603-Za-roznorodnoscia--Przeciw-dyskryminacji.html,

26.10.2010

2 „Mam dosyć tego: szybciej, szybciej”, Z Michałem Bonim rozmawiają Dominika

Wielowieyska i Agata Nowakowska, „Gazeta Wyborcza”, 11.10.2010, http://wyborcza.

pl/1,75515,8493843,Mam_dosc_tego_szybciej_szybciej.html, 26.10.2010

120

pOlityKA róWnOściOWA W KryzySie

wyrażanych przez społeczeństwo obywatelskie w formie reko-

mendacji czy własnych propozycji ustawodawczych. Ani dzia-

łania prowadzone przez organizacje pozarządowe, ani ich do-

świadczenie nie są postrzegane jako eksperckie, ponieważ sam

obszar równości płci – fundamentalny element demokratyczne-

go społeczeństwa – jest bagatelizowany. Założenie, że prawa

człowieka są ideologiczne, a nie neutralne światopoglądowo

powoduje, że takie raporty diagnozujące sytuację, wyznaczające

standardy i kierunki polityki równości płci, jak Polityka równości

płci. Polska 2007 albo Ślepa na płeć – edukacja równościowa po

polsku 24) lub też Brak misji na wizji i wizji w edukacji. Media pub-

liczne i polityka edukacyjna na rzecz równości płci 25) nie stają się

dla decydentów zasobem i źródłem merytorycznej wiedzy. Dzia-

łania organizacji pozarządowych okazują się przydatne jedynie

wtedy, gdy rząd staje przed koniecznością sprawozdania się

z realizacji zobowiązań wynikających z międzynarodowego pra-

wa. Gdy w październiku 2010 r. delegacja Rządu RP sprawozda-

wała się przed Komitetem Praw Człowieka ONZ z wykonywania

postanowień Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich

i Politycznych, na dowód zaawansowania rządu w realizacji rów-

nościowych celów przedstawiła działania… p o z a r z ą d o w y c h

organizacji zajmujących się przeciwdziałaniem dyskryminacji26).

Politykę równości płci w Polsce realizują bowiem, bez dużych

budżetów, organizacje społeczeństwa obywatelskiego, które

także w tej dziedzinie, w sposób niejako wymuszony, „zastępu-

ją” zorganizowane działania rządu.

Podejmowane przez rząd działania i przekaz, z jakim w deba-

cie publicznej występują różni jego przedstawiciele i przedsta-

wicielki, wskazują na brak wiedzy, świadomości i wrażliwości

w obszarze równości, na głębokie uprzedzenia z tą dziedziną

związane, uniemożliwiające nie tylko realizację rekomendacji

24 Dzierzgowska A., Rutkowska E., Ślepa na płeć - edukacja równościowa po polsku.

Raport krytyczny, Fundacja Feminoteka, Warszawa 2008

25 Gendermeria – równościowy monitoring. Brak misji na wizji i wizji w edukacji.

Media publiczne i polityka edukacyjna na rzecz równości płci, red. J. Piotrowska, Fundacja Feminoteka, Warszawa 2009

26 Śmiszek K., Przedstawiciele rządu mówią: Równość w Polsce ma się dobrze, http://www.feminoteka.pl/news.php?readmore=7034, 26.10.2010

121

pOlityKA róWnOściOWA W KryzySie

R apoRt ONZ, ale wręcz obowiązków Polski – tych wynikających z człon-

kostwa w Unii Europejskiej. Decyzje podejmowane przez Rząd

wskazują także na swoiste pojmowanie polityki równościowej

jako przykrego i niezrozumiałego obowiązku, wiążącego się

z obciążającym budżet zaangażowaniem finansowym, a nie jako

jedną z zasad i celów demokratycznego społeczeństwa. Zapew-

ne dlatego nie przeznaczają na ten cel żadnych środków, ani nie

planują systemowych działań w postaci kompleksowej polityki

równościowej obejmującej wszystkie aspekty życia społecznego

i wszystkie grupy zagrożone dyskryminacją.

122

SAmOzAtrudnienie – leKiem nA cAłe złO?

7 Samozatrudnienie

– lekiem na całe zło?

Marta Trawińska

Przeglądając dokumenty kluczowe dla wyznaczania strategii

rozwoju społecznego i gospodarczego w Polsce można zauważyć

szczególne upodobanie dla działań związanych z aktywizacją za-

wodową osób bezrobotnych (w tym szczególnie kobiet) poprzez

promocję i wspieranie tzw. samozatrudnienia i elastycznych

form zatrudnienia. Ideologicznie ważną rolę odgrywa przygo-

towany przez Zespół Doradców Strategicznych Rady Ministrów

raport „Polska 2030 – wyzwania rozwojowe”1), a dla faktycznie

realizowanych działań taką rolę odgrywają przede wszystkim

dokumenty sporządzone w ramach Programów Operacyjnych (w

szczególności w Programie Operacyjnym Kapitał Ludzki2)). Taka

polityka prozatrudnieniowa jest promowana również przez Mi-

nisterstwo Pracy i Polityki Społecznej, Ministerstwo Gospodarki

czy Ministerstwo Rozwoju Regionalnego oraz przez instytucje

rynku pracy. Ten wzrost ilości działań promujących samozatrud-

nienie oraz alterpracę nie ma natomiast praktycznie żadnego

przełożenia na wzrost ilości analiz czy badań dotyczących tych

form zatrudnienia. Wszyscy jednym chórem podkreślają wyjąt-

kowość samozatrudnienia, ale w rzeczywistości mało wiemy,

co ono daje samym zainteresowanym. Luki tej oczywiście nie

wypełnią analizy neoliberalnych think - tanków czy organizacji

1 Boni M. (red.), Polska 2030 – wyzwania rozwojowe, lipiec 2009, Kancelaria Prez-

esa Rady Ministrów. Tekst dostępny na www.polska2030.pl

2 Dokument programowy Program Kapitał Ludzki 2007 – 2013. Tekst dostępny na

www.efs.gov.pl/Dokumenty/Lists/Dokumentyprogramowe/Attachments/87/POKL_

zatwierdzony_7092007.pdf

12

SAmOzAtrudnienie – leKiem nA cAłe złO?

R apoRt pracodawców, w których jak mantrę powtarza się wątek o zbyt

wysokich kosztach pracy, zbyt długich i uciążliwych procedurach

biurokratycznych czy wysokich podatkach.

Niniejszy tekst nie pretenduje do miana wyczerpującej analizy

zjawiska samozatrudnienia. Może jedynie pełnić rolę przyczyn-

ku do dalszych krytycznych analiz i badań w tym obszarze. Przyj-

rzę się w nim potencjalnym zagrożeniom, na jakie narażone są

kobiety wybierające tę formę zarobkowania. Przede wszystkim

spróbuję odpowiedzieć na tytułowe pytanie, do którego wkrad-

ło się wiele wątpliwości, czy samozatrudnienie to faktycznie naj-

lepsza strategia na osiągnięcie niezależności finansowej, przy-

wrócenie sprawstwa i upodmiotowienie polskich kobiet, które

często nazywa się „wielkimi przegranymi transformacji”?

Kobiety i transformacja

Zacznijmy od następującej kwestii – dlaczego kobiety trakto-

wane są jako „trudny” przypadek na rynku pracy; dlaczego tak

wiele działań skierowanych jest właśnie na aktywizację zawo-

dową kobiet i dlaczego samozatrudnienie jest postrzegane jako

szczególnie korzystne dla kobiet?

W wielu analizach na temat sytuacji kobiet w Polsce po 1989

roku podkreśla się, że kobiety były „wielkimi przegranymi” tych

przemian, wskazując przede wszystkim na ilościową przewa-

gę kobiet wśród osób zasilających grono (często długotrwale)

bezrobotnych, nierówności płacowe, zjawisko szklanego sufi-

tu, nikły poziom respektowania praw pracowniczych kobiet czy

wzmocnienie konserwatywnego dyskursu w ramach sojuszu

partii politycznych i Kościoła katolickiego, który zaowocował

m.in. ograniczeniem i łamaniem praw reprodukcyjnych Polek3).

Zob. m.in.: Desperak I., 2009, Kobiety i praca. Wielkie przegrane polskiej transformacji. Tekst dostępny na www.ekologiasztuka.pl/pdf/fe0061desperak2004.pdf;

Domański H., Zadowolony niewolnik idzie do pracy, IFiS PAN, Warszawa 1999; Glass

Ch., Kawachi J.,Zwycięzcy i przegrani transformacji? Płeć kulturowa i bezrobocie w Polsce i na Węgrzech, w: red. Szelenyi I., Bieda a nierówności płci i podziały etniczne w społeczeństwach postkomunistycznych, IFiS PAN, Warszawa 2003; Sarata N.,

Kobiety a rynek pracy w Polsce. Socjalizm i demokracja: dwie rzeczywistości, „pod-

wójny ciężar”, w: Bieńskowska-Ptasznik M., Kochanowski J. (red.), Teatr płci. Eseje z socjologii gender, Wydawnictwo Wschód – Zachód, Łódź 2008.

124

SAmOzAtrudnienie – leKiem nA cAłe złO?

Wdrażanie „terapii szokowej” zmieniło kształt świata pracy

w Polsce. Reformy rynkowe wprowadzane były dwuetapowo

– w ramach tzw. planu Balcerowicza na początku lat dziewięć-

dziesiątych oraz od 1999 roku – tzw. druga fala reform skon-

centrowana na restrukturyzacji sektora publicznego4). Obie fale

reform uderzyły zdecydowanie mocniej w kobiety. W 1990 roku

„terapia szokowa” rozpoczęła wdrażanie kapitalizmu w duchu

neoliberalnym. Jednym z procesów wywołanych przez te refor-

my była prywatyzacja powiązana z upadkiem wielkoprzemysło-

wych zakładów pracy oraz masowymi zwolnieniami zatrudnio-

nych w nich pracowników i pracownic. Utrata pracy miała inne

oblicze dla mężczyzn i dla kobiet. Niektóre sektory (górnictwo

czy przemysł metalurgiczny) były restrukturyzowane w taki

sposób, by spowolnić negatywne skutki tego procesu5). Było to

przedmiotem działań polityki krajowej oraz zagranicznej (m.in.

Banku Światowego). W obawie przed masowymi protestami

mężczyzn wprowadzono system odpraw. W tym samym czasie

restrukturyzowany przemysł lekki i włókienniczy, zdominowa-

ny przez kobiety (m.in. w Łodzi), był rygorystycznie poddawany

regułom wdrażanych reform. Władza nie obawiała się strajków

ze strony kobiet. Druga fala reform skoncentrowała się nato-

miast na sektorze publicznym – zdominowanym przez kobiety.

Reformy służby zdrowia i oświaty, reforma emerytalna przebie-

gały pod hasłami decentralizacji, racjonalizacji oraz integracji

z rynkiem6). Alison Stenning i Jane Hardy twierdzą, że druga fala

reform w Polsce w znaczący sposób wpłynęła na warunki pracy

kobiet, poziom wynagrodzeń, bezpieczeństwo pracy oraz rela-

cje między pracą domową i zawodową (wzmocnienie dwueta-

towości)7).

4 Kolarska-Bobińska L., The Second Wave of Polish Reforms, Instytut Spraw Pub-

licznych, Warszawa 2000.

5 Hardy J., Kozek W., Stenning A., In the front line: women, work and New spacer

of Latour politics in Poland, w: Gender, Place and Culture, vol. 15, nr 2, Routledge, sierpień 2008, s. 102.

6 Kolarska-Bobińska L., The Second Wave of Polish Reforms, Instytut Spraw Pub-

licznych, Warszawa 2000.

7 Stenning A., Hardy J., Public Sector Reform and Women’s Work in Poland:

„Working for Juice, Coffee and Cheap Cosmetics!”, w: Gender, Work and Organiza-

tion, vol. 12, nr 5, Blackwell Publishing Ltd., listopad 2005,

125

SAmOzAtrudnienie – leKiem nA cAłe złO?

R apoRt Reformy uderzyły w kobiety nie tylko w bezpośredni spo-

sób. Połączone z szerokimi cięciami budżetowymi na tzw. so-

cjal wzmocniły obciążenia w sferze prywatnej. Stenning i Hardy

twierdzą, że efektem reform jest również outsourcing usług

(czyli zlecanie pracy na zewnątrz, do firm zewnętrznych), które

do tej pory świadczyło państwo w zakresie edukacji czy służby

zdrowia. Chodzi tutaj m.in. o zmniejszenie dostępności usług

związanych z opieką nad dziećmi, osobami chorymi i starszymi.

Procesy ubożenia polskich rodzin zrodziły konieczność podjęcia

przez kobiety tzw. trzeciego etatu – odpowiedzialność za pro-

dukcję jedzenia8).

Fenomen przedsiębiorczości polek?

Oczywiście kobiety odniosły również sukcesy w okresie trans-

formacji. Wiele kobiet stało się beneficjentkami zmian politycz-

nych i gospodarczych. Czynnikiem różnicującym może być tu

przede wszystkim klasa społeczna, do której przynależą „wygra-

ne” i „przegrane” transformacji. Kobiety z klasy średniej w wielu

przypadkach odnotowały sukces w obszarze pracy, dochodów

czy poziomu konsumpcji, podczas gdy kobiety z klasy robotni-

czej zostały rzucone w wir walki o przetrwanie.

Od początku transformacji w Polsce zauważalny był fenomen

i skala przedsiębiorczości Polek. W doniesieniach medialnych

i potocznych analizach podkreśla się wyjątkowość Polek czy

niemalże wrodzony talent do pracy na własny rachunek. Dane

na temat przedsiębiorczości Polek stają się w tym dyskursie ko-

lejnym powodem do tworzenia narodowej megalomani. W ro-

ku 1989 kobiety stanowiły 27 proc. nowych właścicielek firm,

w 1993 roku już 33 proc. W latach 1992-1993 kobiety stanowiły

39 proc. samozatrudnionych pracodawców, w 1998 roku wskaź-

nik ten wynosił 40,2 proc. i wtedy był najwyższym wskaźnikiem

w Europie9). W latach 1990-1997 średni udział kobiet wśród sa-

8 Hardy J. i in., s. 102 – 103.

9 Za: Sarata N., Kobiety a rynek pracy w Polsce. Socjalizm i demokracja: dwie rzeczywistości, „podwójny ciężar”, w: Bieńskowska-Ptasznik M., Kochanowski J., Teatr płci. Eseje z socjologii gender, Wydawnictwo Wschód – Zachód, Łódź 2000, s.

48-49.

126

SAmOzAtrudnienie – leKiem nA cAłe złO?

mozatrudnionych w Polsce wynosił 34 proc., gdy np. Wielkiej

Brytanii – 24,8 proc., w Niemczech - 28,3 proc. i w Holandii

– 32,8 proc.

Co kryje się za tym rozwojem kobiecej przedsiębiorczości

w Polsce? Najważniejszą przyczyną tego stanu rzeczy jest sytu-

acja oraz możliwości kobiet na rynku pracy w Polsce. Polki jako

pracownice dotkliwie odczuły odrodzenie kapitalizmu. Dla wie-

lu z nich założenie własnej działalności gospodarczej było for-

mą ucieczki przed nieprzyjaznym rynkiem pracy, a tym samym

formą ucieczki przed bezrobociem. Trudno oszacować, w jakim

stopniu mamy do czynienia faktycznie z wyzwoleniem się du-

cha kapitalizmu wśród samozatrudniających się kobiet, jak chcą

to widzieć piewcy orientacji neoliberalnej, a na ile jest to ko-

nieczność okupiona ogromną niestabilnością pracy i dochodów,

nieregulowanymi godzinami pracy i samo wyzyskiem. Samoza-

trudnienie może być również odpowiedzią na wycofywanie się

państwa ze świadczenia pewnych usług i konieczność przejęcia

wykonywania tych usług przez pracujące kobiety. W tym przy-

padku decyzja o przejściu na samozatrudnienie jest zdetermi-

nowana przez konieczność łączenia obowiązków rodzinnych

i zawodowych, co byłoby trudne do zrealizowania w przypadku

standardowego stosunku pracy. – polscy pracodawcy słyną bo-

wiem z wyjątkowej niechęci do kobiet w wieku reprodukcyj-

nym, a w szczególności do matek małych dzieci, a reguły prawa

pracy są w tym zakresie wyjątkowo nieskuteczne. W Polsce od

pracownika/pracownicy oczekuje się przede wszystkim pełnej

dyspozycyjności i braku rodzinnych zobowiązań. Takie normy,

zgodnie z produkowanym i reprodukowanym przez instytucje

społeczne – od rodziny, szkołę, po Kościół – podziałem ról płcio-

wych, może spełnić w Polsce mężczyzna (w niektórych zawo-

dach posiadanie rodziny jest nawet warunkiem koniecznym dla

stabilizacji i rozwoju kariery zawodowej).

Samozatrudnienie kobiet w dobie kryzysu.

Wykorzystanie potencjału ekonomicznego kobiet jest jednym

z ważniejszych powodów polityki aktywizacji kobiet w Unii Eu-

ropejskiej. „Rosnące uczestnictwo kobiet w rynku pracy jest po-

127

SAmOzAtrudnienie – leKiem nA cAłe złO?

R apoRt zytywną zmianą i stanowi ważny wkład we wzrost gospodarczy

w UE, równy jednej czwartej rocznego wzrostu gospodarczego

od 1995 r.” – czytamy w raporcie Komisji Europejskiej „Równość

kobiet i mężczyzn – rok 2010”10). W raporcie odnotowuje się, że

trend wskazujący na coraz lepszą sytuację kobiet na rynku pracy

w Unii Europejskiej został przerwany przez kryzys gospodarczy.

Między majem 2008 roku a wrześniem 2009 roku stopa bezro-

bocia na szczeblu UE rosła szybciej w przypadku mężczyzn (z 6,4

proc. do 9,3 proc.) niż kobiet (z 7,4 proc. do 9 proc.)11). Sytuacja ta

wynika przede wszystkim z tego, że kryzys w pierwszej kolejno-

ści uderzył w „męskie” sektory: przemysłowy i budowlany. Jed-

nak stopy bezrobocia kobiet i mężczyzn praktycznie wyrównały

się wiosną i latem 2009 roku. Z powodu cięć budżetowych ko-

biety mogą być jednak narażone na utratę zatrudnienia w sek-

torze publicznym. Autorzy i autorki raportu wskazują, że „do-

świadczenie z poprzednich kryzysów pokazuje, że zatrudnienie

mężczyzn zasadniczo wraca do poprzedniego poziomu szybciej

niż zatrudnienie kobiet”12).

Jak kryzys gospodarczy wpłynął na sytuację samozatrudnio-

nych kobiet w Polsce? W raporcie ERM „Restructuring in reces-

sion” podkreśla się, że Polska, jako jeden z nielicznych krajów

(także w kontekście regionu Europy Środkowo - Wchodniej), nie

odczuła skutków recesji tak dramatycznie jak inne kraje człon-

kowskie UE, biorąc pod uwagę m.in. wpływ recesji na zatrudnie-

nie13). Stopa bezrobocia według danych GUS wyniosła: 9,4 proc.

w lipcu 2008 roku, 10,7 proc. w lipcu 2009 roku i 11,4 proc. w lip-

10 Równość kobiet i mężczyzn – rok 2010, grudzień 2009, raport Komisji Europe-

jskiej. Tekst dostępny na www.mpips.gov.pl/userfiles/File/Kobieta_rodzina_przeciw_

dyskryminacji/Raport równość płci w UE 2010_25-01-10.pdf

11 Tamże, s. 5.

12 Tamże.

1 Restructuring in recession, Raport ERM, European Foundation for the Improve-

ment of Living and Working Conditions, Dublin 2009. Tekst dostępny na www.euro-

found.europa.eu/pubdocs/2009/73/en/3/EF0973EN.pdf

128

SAmOzAtrudnienie – leKiem nA cAłe złO?

cu 2010 roku14). W czwartym kwartale 2007 roku kobiety stano-

wiły 50 proc. bezrobotnych15), a w lipcu 2010 roku 52 proc.16)

Także w przypadku tej specyficznej formy pracy, jaką jest sa-

mozatrudnienie, nie jest widoczna gwałtowna zmiana w ogól-

nej liczbie samozatrudnionych i procentowym udziale w tej

grupie kobiet prowadzących działalność gospodarczą. W roku

akcesji Polski do Unii Europejskiej (2004 r.) było 2376 tysięcy

osób samozatrudnionych, z czego kobiety stanowiły 36,9 proc.

W pierwszym roku kryzysu (2008 r.) samozatrudnionych było

2306 tysięcy, a 36,1 proc. z nich stanowiły kobiety. Natomiast

w pierwszym kwartale 2010 roku, gdy liczba samozatrudnionych

wynosiła 2311 tysięcy, kobiety stanowiły 35,6 proc. wszystkich

samozatrudnionych17).

Nie mamy zatem podstaw do potwierdzenia obecnego w me-

dialnym dyskursie przekonania, że samozatrudnienie staje się

coraz bardziej popularną formą zatrudnienia w Polsce. Między

2004 a 2010 rokiem średnia liczba samozatrudnionych nieznacz-

nie się wahała i nie obserwujemy tutaj żadnych radykalnych

„skoków”. W 2007 roku 15,5 proc. Polaków i Polek pracowało

jako samozatrudnieni/one. W pierwszym zaś kwartale 2010

wskaźnik ten wynosił 14,8 proc. W przypadku procentowego

udziału kobiet wśród samozatrudnionych w Polsce także nie wi-

dać zmiany trendu. Proporcje te w ciągu ośmiu analizowanych

lat pozostają na podobnym poziomie (między 35 – 37 proc.).

14 GUS, lipiec 2010, Miesięczna informacja o bezrobociu w Polsce w lipcu 2010

roku, Warszawa. Dostępne na www.stat.gov.pl/gus/5840_1446_PLK_HTML.htm

15 GUS, 2009, Aktywność ekonomiczna ludności Polski w latach 2003 – 2007, War-

szawa. Opracowanie dostępne na http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_

pw_aktyw_ekonom_ludnosci_2003_2007.pdf

16 GUS, lipiec 2010, Miesięczna informacja o bezrobociu w Polsce w lipcu 2010

roku, Warszawa. Dostępne na www.stat.gov.pl/gus/5840_1446_PLK_HTML.htm

17 GUS, 2009, Aktywność ekonomiczna ludności Polski w latach 2003 – 2007, War-

szawa. Opracowanie dostępne na http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_

pw_aktyw_ekonom_ludnosci_2003_2007.pdf; GUS, 2010, Aktywność ekonomiczna

ludności Polski. I kwartał 2010, Warszawa, Opracowanie dostępne na www.stat.gov.

pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_pw_aktyw_ekonom_ludnosci_Ikw_2010.pdf

129

SAmOzAtrudnienie – leKiem nA cAłe złO?

R apoRt czy samozatrudnienie upodmiotawia kobiety?

Publiczna dyskusja wokół samozatrudnienia i jego prawne-

go otoczenia w Polsce miała dwa zasadnicze etapy – w 2002

i w 2006 roku. W 2002 roku wprowadzono zmiany w Kodeksie

Pracy. Do 2002 roku Kodeks nie zawierał konkretnych przepi-

sów dotyczących zawierania umów cywilnoprawnych z samoza-

trudnionymi. Zmiany prawa pracy miały ograniczyć możliwość

zawierania umów cywilnoprawnych (umowa o dzieło, umowa

zlecenie) pomiędzy pracodawcą a samozatrudnionym pracow-

nikiem, jeżeli pracownik wykonywał pracę pod kierownictwem

pracodawcy, czyli w miejscu i czasie wyznaczonym przez praco-

dawcę. Zmiana ta miała zakończyć proceder przechodzenia na

samozatrudnienie i zawierania umów cywilnoprawnych z pod-

miotami, które zlecały pracę i kontrolowały jej przebieg.

Natomiast druga tura publicznej debaty, w którą silnie za-

angażowane były związki zawodowe (przede wszystkim NSZZ

„Solidarność”), odnosiła się do konieczności wprowadzenia

dalszych regulacji w celu ograniczenia fikcyjnego (wymuszo-

nego) samozatrudnienia. Zmiana wprowadzona w 2007 roku

w „Ustawie o podatku dochodowym od osób fizycznych” uści-

ślała definicję działalności gospodarczej. Wprowadzona defini-

cja działalności gospodarczej nie obejmuje osób, które spełniają

wszystkie następujące przesłanki: pracują pod kierownictwem,

w miejscu i czasie określonym przez zlecającego; nie ponoszą

ryzyka gospodarczego związanego z wykonywaną działalnoś-

cią; wykonują zadania na zlecenie podmiotu, który ponosi od-

powiedzialność wobec osób trzecich za rezultat tych zadań oraz

ich wykonywanie.

W kontekście wdrażanych zmian w prawie oraz akcesji Polski

do Unii Europejskiej widoczne jest mnożenie się dyskursów na

temat samozatrudnienia – z kilkoma odgałęzieniami od głów-

nego nurtu. W odniesieniu do praw pracowniczych i ich obro-

ny związki zawodowe podkreślają przede wszystkim, że samo-

zatrudnienie jest często wymuszane na pracownikach w celu

redukcji kosztów pracy. W kontekście działań finansowanych

10

SAmOzAtrudnienie – leKiem nA cAłe złO?

przez fundusze europejskie (zwłaszcza w ramach Programu

Operacyjnego Kapitał Ludzki), ale także rutynowej działalności

różnorakich instytucji rynku pracy, samozatrudnienie trakto-

wane jest jako narzędzie rynku pracy – mówiąc prościej – jako

narzędzie aktywizacji zawodowej grup w znacznym stopniu wy-

kluczonych z tego rynku (kobiety, ludzie młodzi, ludzie starsi,

niepełnosprawni czy mniejszości etniczne). Istnieje wiele praw-

nych, instytucjonalnych i finansowych dróg wsparcia dla przed-

siębiorczości, w tym przede wszystkim samozatrudnienia.

Zastanawiający, w obliczu ilości działań promujących i wspie-

rających aktywizację bezrobotnych lub zagrożonych bezrobo-

ciem poprzez samozatrudnienie, jest deficyt rzetelnych badań

i analiz tej formy zatrudnienia. W tej materii możemy liczyć prze-

de wszystkim na lobbing organizacji zrzeszających pracodawców

oraz neoliberalne think tanki18), które w każdej prywatnej aktyw-

ności zorientowanej na zysk zawsze upatrują zdrowych zacho-

wań, w przeciwieństwie do pracy na etat w przedsiębiorstwach

będących na przykład własnością Skarbu Państwa. W komen-

tarzach tych ekspertów do jedynych negatywnych stron pracy

w formie samozatrudnienia należy m.in.: zbyt wysokie podatki,

biurokracja, wysokie koszty pracy, uciążliwe kontrole.

Badania pt. „Pracujący Polacy 2007” jako jedne z nielicznych

wyszczególniają kategorię samozatrudnionych, dzięki czemu

dostarczają wiarygodnych danych między innymi na temat wa-

runków pracy osób samozatrudnionych19). Najbardziej intere-

sujące kwestie zawarte w tych badaniach, związane są bezpie-

czeństwem socjalnym oraz statusem pracowniczym. Niestety,

prezentowane dane nie uwzględniają podziału płciowego – na-

leży je traktować, w kontekście tego tekstu, jako dane prezen-

tującego zjawisko samozatrudnienia w ogóle. Ponad 64proc.

samozatrudnionych ma do czynienia z sytuacją niestabilności

i nieterminowością dochodów – pensja nie zawsze pojawia się

18 Np. Business Centre Club, Centrum im. Adama Smitha, Forum Obywatelskiego

Rozwoju, Instytut Sobieskiego, Polska Konfederacja Pracodawców Prywatnych Le-

wiatan, Pracodawcy RP.

19 Gardawski J., Bartkowski J., Struktura świata pracy w okresie transformacji, w: Polacy pracujący a kryzys fordyzmu, red. Juliusz Gardawski, Wydawnictwo Naukowe

SCHOLAR, Warszawa 2009

11

SAmOzAtrudnienie – leKiem nA cAłe złO?

R apoRt u nich terminowo. Jest to najwyższy wskaźnik wśród wszyst-

kich badanych grup ekonomiczno - zawodowych (dodajmy, że

na drugim miejscu znajdują się pracownicy fizyczno - umysło-

wi i wskaźnik ten dla nich wyniósł 17,4proc.). Samozatrudnieni

są grupą, która deklaruje jeden z dłuższych tygodni pracy - sa-

mozatrudnieni pracują średnio 50,8 godzin tygodniowo (mniej

niż rolnicy - 62,1 godzin/tydzień i pracodawcy - 51,7 godzin/ty-

dzień). Należy zaznaczyć, że taka sytuacja oznacza przekraczanie

ustawowego czasu pracy, który w Polsce wynosi 40 godzin pracy

w tygodniu. Przedstawione dane oznaczają, że samozatrudnieni

są obarczeni przede wszystkim dłuższym czasem pracy oraz ry-

zykiem nieregularnych dochodów20).

Interesujący jest również rodzaj działów gospodarczych,

w jakich skupiają się samozatrudnieni. Prawie 29 proc. bada-

nych samozatrudnionych pracowało w handlu. Ponad 21 proc.

samozatrudnionych pracowało w innych rodzajach działalności

usługowej, komunalnej, społecznej. Ponad 13 proc. zajmowało

się transportem, ponad 10 proc. pośrednictwem finansowym,

kolejne 10 proc. obsługą nieruchomości. Autorzy analizy piszą,

że „samozatrudnieni nie mieli wyraźnej charakterystyki zawo-

dowej, zajmowali pozycję średnią pod względem wykształcenia

i miejsca zamieszkania, byli lepiej wykształceni niż robotnicy

i częściej mieszkali w małych i średnich miastach”21). Media,

zwłaszcza biznesowe portale internetowe, mają tendencję do

ukazywania samozatrudnionych jako freelancerów, wysokiej

jakości ekspertów, indywidualistów, którzy nie chcą się dosto-

sowywać do nudy i rutyny pracy w biurze i pod nadzorem kie-

rowników oraz – bardzo często – jako ludzi wykonujących wolne

zawody – fotografia, dziennikarstwo, pisarstwo, tłumaczenie,

programowanie, grafika, doradztwo i inne „twórcze” aktywno-

ści. Kolejne dane prezentowane w „Polakach pracujących” wska-

zują, że jedynie 17,9 proc. samozatrudnionych posiada wyższe

wykształcenie, 38,5 proc. posiada wykształcenie średnie, a 43,6

proc. podstawowe lub zasadnicze zawodowe. 42,1 proc. samo-

20 Tamże, s. 100.

21 Tamże, s. 103.

12

SAmOzAtrudnienie – leKiem nA cAłe złO?

zatrudnionych mieszka w mieście poniżej 100 tysięcy miesz-

kańców, a 36,8 proc. w mieście powyżej 100 tysięcy mieszkań-

ców22).

Należy zatem podkreślić te wady samozatrudnienia, o których

milczy dyskurs publiczny, ale nie prywatny, o którym rozmawia-

ją pracownicy i pracownice. Do zagadnienia długiego tygodnia

pracy należy dodać kwestie związane z urlopami – w tym cho-

robowymi i rodzicielskimi. Niedawno usłyszałam żartobliwe

stwierdzenie, że w przyrodzie nie występuje samozatrudniony

osobnik na L4. Sporym problemem jest również kwestia zabez-

pieczeń socjalnych dla matek lub kobiet planujących urodzić

dziecko. Samozatrudnione kobiety mają mniejsze uprawnienie

do świadczeń z ubezpieczeń społecznych. Ich sytuacja jest znacz-

nie gorsza w porównaniu do kobiet, które pozostają w stosunku

pracy. Ministerstwo Finansów w 2009 roku nie wyraziło zgody

na opłacanie z budżetu państwa składek do NFZ na emeryturę

i rentę za samozatrudnionych w okresie sprawowania opieki

nad dzieckiem – w przyszłości ich emerytury mogą być więc niż-

sze. Osoby samozatrudnione pozbawione są również prawa do

świadczeń rodzinnych za urlop wychowawczy23). Urlop wycho-

wawczy w Polsce zarezerwowany jest dla pracowników/pracow-

nic etatowych i tylko im przysługują składki opłacane z budżetu

państwa na ubezpieczenie zdrowotne, emeryturę i rentę. Ozna-

cza to, że samozatrudniona traci prawo do opieki lekarskiej

w momencie przerwania działalności gospodarczej. Obarczona

jest również ryzykiem utraty prawa do renty z tytułu niezdolno-

ści do pracy, jeśli nie prowadzi firmy ponad 18 miesięcy. Czas

urlopu wychowawczego nie zalicza się również do stażu pracy.

Jedynym ustępstwem Państwa wobec samozatrudnionych jest

umorzenie składek ZUS powstałych w związku z podleganiem

w okresie od 1 stycznia 1999 r. do 31 sierpnia 2009 r. obowiąz-

kowym ubezpieczeniom społecznym podczas pobierania zasiłku

22 Tamże, s. 104.

2 Osoby prowadzące firmę nie zyskają prawa do zaprzestania jej prowadzenia z tytułu wychowywania dziecka. Budżet nie opłaci za samozatrudnionych, w okresie

sprawowania przez nich opieki, składki do NFZ, na emeryturę i rentę. Dziennik Ga-

zeta Prawna, 16.06.2009, http://praca.gazetaprawna.pl/artykuly/324993,bez_urlo-

pu_wychowawczego_dla_samozatrudnionych.html; 15.11.2010

1

SAmOzAtrudnienie – leKiem nA cAłe złO?

R apoRt macierzyńskiego, zasiłku w wysokości zasiłku macierzyńskiego

lub przebywania na urlopie wychowawczym24). Wnioski o mo-

rzenie należało składać osobiście w Zakładzie Ubezpieczeń Spo-

łecznych do 1 września 2010. Do czerwca br. z możliwości zło-

żenia w ZUS wniosku o umorzenie należności z tytułu składek

na ubezpieczenia społeczne skorzystało 14 225 kobiet. Z tego

10 855 wniosków dotyczy należności za okres pobierania zasiłku

macierzyńskiego, a 3 370 za czas przebywania na urlopie wycho-

wawczym25).

Powyższa analiza wskazuje na wysoki poziom ryzyka bezpie-

czeństwa socjalnego dla samozatrudnionych kobiet. Wymóg

zatroszczenia się o dochody we własnym zakresie prowadzi

do sytuacji samowyzysku, kiedy podejmujemy zwiększony wy-

siłek – pracując więcej i dłużej. Innym problemem związanym

z utrzymaniem lub poprawą bezpieczeństwa socjalnego jest

m.in. możliwość rewindykacji praw pracowniczych przez osoby

samozatrudnione. Taka sytuacja odnosi się m.in. do pielęgniarek

zmuszanych do przejścia na tzw. kontrakty. W momencie przej-

ścia na samozatrudnienie pielęgniarka traci wszelkie gwaran-

cje związane z porozumieniami w ramach zbiorowych układów

pracy. Ostatnio rozmawiałam z pielęgniarką na tzw. kontrakcie,

która stwierdziła, że w dłuższej perspektywie wiele traci, ponie-

waż pensje jej koleżanek pracujących na etat w szpitalu, w wy-

niku zbiorowych negocjacji płacowych, co jakiś czas wzrastają.

Pensja mojej rozmówczyni utrzymuje się na stałym poziomie,

a musi jeszcze ponosić koszty związane z opłaceniem składek

na ubezpieczenie – co powoduje, że pensje samozatrudnionych

i pracujących na etat zaczynają się wyrównywać. Pierwotna wi-

zja wyższych pensji przeradza się w pogorszenie sytuacji mate-

rialnej samozatrudnionych pielęgniarek, które dodatkowo tracą

prawo do płatnych urlopów. Pielęgniarki na kontraktach mniej-

sze dochody próbują nadrobić nadgodzinami, pracując po 250

24 ZUS umorzy składki matkom, PIT.pl, 1.09.2009; http://www.pit.pl/0109_zus_

umorzy_skladki_matkom_7269.php, 15.11.2010

25 Mija termin umorzenia składek ZUS dla przedsiębiorczych matek, Money.pl, 10.08.2010, http://msp.money.pl/wiadomosci/podatki/artykul/mija;termin;umorzen

ia;skladek;zus;dla;przedsiebiorczych;matek,220,0,653532.html; 15.11.2010

14

SAmOzAtrudnienie – leKiem nA cAłe złO?

– 300 godzin miesięcznie26). Fikcją pozostaje również kwestia

niewymuszania samozatrudnienia, czemu miały służyć omawia-

ne zmiany w prawie pracy.

Dlaczego jednak samozatrudnienie jest tak usilnie pro-

mowane? Dlaczego samozatrudnienie, z jednej strony, przed-

stawiane jest jako idealne rozwiązanie dla kobiet, które pragną

niezależności, a z drugiej, dla kobiet, które muszą łączyć

obowiązki domowe z zawodowymi?

Promocja samozatrudnienia przez publiczne instytucje jest el-

ementem neoliberalnej strategii polegającej m.in. na tzw. uelas-

tycznianiu stosunków pracy czy odchodzeniu od państwowych

gwarancji zatrudnienia. W pierwszej części tekstu pisałam

o dwóch falach reform w latach dziewięćdziesiątych. Pierwsza,

na początku lat dziewięćdziesiątych, zapoczątkowała szeroko

zakrojoną restrukturyzację, która polegała na prywatyzacji i/

lub zamykaniu państwowych przedsiębiorstw. Druga, pod ko-

niec lat dziewięćdziesiątych, wiązała się z restrukturyzacją sek-

tora publicznego. Efektem obu fal reform była likwidacja wielu

miejsc pracy. Obie reformy także w znaczący sposób uderzyły

w kobiety. Dziś, szeroko zakrojona, promocja samozatrudnie-

nia wśród kobiet jest ściśle powiązana z opisywanymi refor-

mami. Państwo, odchodząc od gwarancji zatrudnienia, wspiera

samozatrudnienie, by wypełniło ono lukę, jaką w gospodarce

narodowej powoduje rzesza nieaktywnych zawodowo ludzi.

W tym kontekście samozatrudnienie może jawić się jako „re-

strukturyzacja podmiotowości”27) – przejście od statusu obywa-

tela żyjącego na koszt państwa (w domyśle – przedsiębiorczych

jednostek) do obywatela, który aktywnie generuje dla budżetu

państwa zyski i wzmacnia gospodarkę28).

26 Pielęgniarki protestują przeciwko zmuszaniu ich do przechodzenia z etatów na kontrakty, Dziennik Gazeta Prawna, 10.08.2010, www.praca.gazetaprawna.pl/

artykuly/441921,pielegniarki_protestuja_przeciwko_zmuszaniu_ich_do_przecho-

dzenia_z_etatow_na_kontrakty.html, 15.11.2010

27 Charkiewicz E., Od komunizmu do neoliberalizmu. Technologie transformacji,

w: Zniewolony umysł 2, Majewska E., Sowa J. (red.), Korporacja Ha!art, Kraków 2007, s. 65.

28 Por. tamże, s. 83.

15

SAmOzAtrudnienie – leKiem nA cAłe złO?

R apoRt Perspektywę tę wzmacnia również polityka gender main-

streaming będąca integralną częścią oficjalnej polityki Unii

Europejskiej. W potocznym odczytaniu gender mainstream-

ing ma służyć wyrównywaniu różnic między kobietami

i mężczyznami w różnych obszarach życia społecznego, poli-

tycznego i gospodarczego. Jednakże, m.in. Susanne Schunter-

Klemann i Dieter Plehwe wskazują, że gender mainstream-

ing narodził się w latach osiemdziesiątych w amerykańskich

przedsiębiorstwach, by „zarządzać różnorodnością” w celu

zwiększenia konkurencyjności firmy. „Kobiety, postrzegane jako

relatywnie niewykorzystane wcześniej źródło talentów, obec-

nie – ze względu na inteligencję emocjonalną i umiejętności

społeczne – uważane są za ważny zasób dla firmy”29). Przyjęta

przez Unię Europejską koncepcja gender mainstreaming jest

zorientowana na konkurencję oraz została włączona do europe-

jskiej strategii zatrudnienia, niesie ze sobą podwójną obietnicę:

bardziej efektywne organizacyjne i polityczne wykorzystanie

niedocenionego wcześniej kobiecego kapitału ludzkiego po-

prawi funkcjonowanie [poszczególnych organizacji – przyp.

tłum.] na poziomie mikro. Ulepszenia te mają pozytywnie

wpłynąć na konkurencyjność całej Europy, tj. na poziomie mak-

ro”30). Można podsumować to cynicznie: głównym celem akty-

wizacji zawodowej kobiet jest przede wszystkim wykorzystanie

ich niewykorzystanego potencjału ekonomicznego.

Idąc dalej tym tropem wdrażanie ekonomicznych dyscyplin

i „restrukturyzacja podmiotów” są dwoma stronami tego samego

neoliberalnego medalu. Założenie własnej działalności gospo-

darczej w tym ujęciu jest znacznie wyżej waloryzowane niż życie

„na koszt” państwa czy praca na etat w „reliktach” poprzedniego

systemu, czyli państwowych zakładach pracy. Stawką jest nie

tylko wzrost gospodarczy i wykorzystanie potencjału ekonom-

icznego, ale również stworzenie przedsiębiorczych podmiotów

oraz przydanie im poczucia sprawstwa, wolności i praw. „Strate-

29 Schunter-Klemann S., Plehwe D., Gender mainstreaming. Włączanie kobiet do neoliberalnej Europy, 2009. Tekst dostępny na www.ekologiasztuka.pl/pdf/

f0070schunter_plehwe.pdf, s.3.

0 Tamże, s. 5.

16

SAmOzAtrudnienie – leKiem nA cAłe złO?

gia czynienia podmiotów – jak pisze Thomas Lemke – (…) odpow-

iedzialnymi pociąga za sobą przesunięcie odpowiedzialności za

życie społeczne i ryzyka społeczne (jak choroby, bezrobocie, bie-

da itd.) na jednostki (…). Jedną z kluczowych cech neoliberalnej

racjonalności jest to, że usiłuje ona utożsamić odpowiedzialną

i moralną jednostkę z jednostką racjonalną ekonomicznie”31).

Nie chciałabym, kończąc niniejszy tekst, dawać jednoznacznej

odpowiedzi w kwestii upodmiotowienia kobiet. Próbowałam

podważyć dominujący optymizm, wskazując na liczne

niebezpieczeństwa wokół samozatrudnienia związane przede

wszystkim z bezpieczeństwem socjalnym, które zagrożone

jest nie tylko ogólną tendencją „wycofywania się państwa”,

ale również kryzysem ekonomicznym (m.in. opisywana od-

mowa Ministerstwa Finansów na finansowanie ubezpieczenia

dla samozatrudnionych rodziców w okresie urlopu wychow-

awczego, co w 2010 roku daje budżetowi państwa 75 mln

oszczędności)32). Niewątpliwie jest spora rzesza kobiet, które

osiągają zadowalający poziom bezpieczeństwa socjalnego i być

może nie okupują tego bardzo długim tygodniem pracy oraz

zakłóceniem balansu między życiem prywatnym i zawodowym

(zwłaszcza gdy delegują obowiązki na inne kobiety – np. matki,

córki, nianie, sprzątaczki). Niewątpliwie nie możemy odmawiać

poczucia sprawstwa wielu przedsiębiorczym kobietom. Przytoc-

zone dane wskazują jednak na szereg niebezpieczeństw, które

nie stanowią marginalnych problemów, z którymi zmagają się

w Polsce osoby samozatrudnione.

Promowanie samozatrudnienia jako możliwości łatwiejszego

łączenia życia prywatnego i zawodowego przez kobiety można

traktować również jako próbę petryfikacji społecznie wytwor-

zonego płciowego podziału pracy społecznej, w którym to ko-

bieta odpowiedzialna jest za sferę domową, jej sprawne funk-

cjonowanie oraz radzenie sobie z napięciami wynikającymi

1 Lemke T., wiosna/lato 2007, Foucault, rządomyślność, krytyka, w: Recykling Idei, nr 9.

2 Por. Bez urlopu wychowawczego dla samozatrudnionych, w: Gazeta Praw-

na.,16.06.2009, http://praca.gazetaprawna.pl/artykuly/324993,bez_urlopu_wycho-

wawczego_dla_samozatrudnionych.html; 15.11.2010

17

SAmOzAtrudnienie – leKiem nA cAłe złO?

R apoRt z podejmowania pracy zawodowej i konieczności wypełniania

nieodpłatnej pracy domowej. Do długiego tygodnia pracy

w sferze publicznej śmiało można doliczyć kolejny etat w obszar-

ze nieodpłatnej pracy domowej. Promocja przedsiębiorczości

w ogóle nie podejmuje tego tematu. Jednoznaczna odpowiedź

na pojawiające się pytania prawdopodobnie nie jest w tym

momencie możliwa. Należy jednak odrzucić dominującą

optymistyczną wizję samozatrudnienia, którą w Polsce różne

społeczne instytucje nieustannie roztaczają.

18

FAlA KObiet

8 Fala Kobiet

Edwin Bendyk

Widzę dwa możliwe wyjścia z kryzysu: pierwsze, przez katastro-

fę, przynajmniej w Europie. Drugie, przez wynalezienie nowego

życia społecznego, nie opartego już tylko na redystrybucji dochodu

narodowego, lecz na afirmacji obrony praw uniwersalnych

człowieka jako jedynej możliwej broni przeciwko triumfalizmowi

zglobalizowanej gospodarki.

Alain Touraine, apres la crise 1)

przyszłość jest kobietą

Pokryzysowe refleksje nestora francuskiej socjologii, Alai-

na Touraine’a nie nastrajają optymizmem. W najnowszej swej

książce „Apres la crise” podejmuje refleksję nad światem pró-

bującym powoli wygrzebać się z ostatniego wielkiego kryzysu

gospodarczego. Ze sfery gospodarki płyną już pierwsze sygnały

ożywienia, choć należy je czytać bardzo uważnie – globalny sys-

tem napięty jest do granic możliwości i w każdej chwili grozi mu

wejście na niebezpieczne trajektorie rozwoju. Presja polityczna

podpowiada rządzącym, by sięgać po środki protekcjonistycz-

ne: wojny na rynku najważniejszych walut i oskarżenia o celowe,

proeksportowe zaniżanie wartości pieniądza; blokowanie eks-

portu kluczowych surowców niezbędnych dla rozwoju nowych

sektorów gospodarki, by wspomnieć chińskie embargo na eks-

1 TouraineA., Apres la crise, Seuil, Paris 2010

19

FAlA KObiet

R apoRt port pierwiastków ziem rzadkich wykorzystywanych w sekto-

rach zielonych technologii.

Kryzys gospodarczy zdynamizował wiele niepokojących pro-

cesów politycznych. Mimo wielkiej kompromitacji kapitalizmu,

partie lewicowe zamiast zyskiwać - tracą poparcie i władzę

przejmuje prawica (Wielka Brytania, Węgry, Holandia, Szwecja,

utrata większości w Kongresie USA przez Demokratów). Zdu-

miewa nie tylko bezradność partii lewicowych, lecz także akty-

wizacja radykalnej, nacjonalistycznej prawicy, od Węgier przez

Holandię po Szwecję.

Zdaniem Touraine’a wszystkie te sygnały składają się w spój-

ny obraz: skończyła się pewna epoka życia społecznego. „La

societe n’existe plus” - „społeczeństwo już nie istnieje” - stwier-

dza socjolog. Kategorie społeczne nie są już źródłem działania

aktorów: klasy społeczne, związki zawodowe, partie polityczne

w coraz mniejszym stopniu odwołują się do tożsamości społecz-

nej swych członków, rośnie natomiast znaczenie identyfikacji

przez kulturę oraz znaczenie aktorów moralnych, podejmują-

cych działanie w imię fundamentalnych, uniwersalnych zasad,

jak prawa człowieka.

W rezultacie rośnie pokusa integracji rozpadającej się sfery

społecznej za pomocą instrumentów czysto politycznych, od-

wołujących się do schmitiańskiej kategorii polityki jako mobi-

lizacji przeciwko przeciwnikowi. Przeciwnikiem tym w Europie

staje się Obcy, grożący lokalnej tożsamości imigrant. Skoro spo-

łeczeństwo już nie istnieje, to istnieć także nie może otwarte

społeczeństwo wielokulturowe przekonuje z kolei Paul Scheffer

w „Drugiej ojczyźnie”2). By móc przyjmować imigrantów, ocze-

kując od nich akceptacji integracji do lokalnego systemu norm

i podstawowych wartości, trzeba samemu w te normy wierzyć

i je stosować. Narastająca fali wrogości wobec imigrantów w Eu-

2 Scheffer P., Druga ojczyzna. Imigranci w społeczeństwie otwartym, przeł. Ewa

Jusewicz-Kalter, Wydawnictwo: Czarne, Wołowiec 2010

140

FAlA KObiet

ropie jest symptomem znacznie poważniejszej choroby, której

niejako ostateczną diagnozę stawia Touraine.

Stwierdzenie, że „społeczeństwo nie istnieje” nie oznacza

zaniku sfery społecznej. Przeciwnie, jest wezwaniem do jej re-

konstrukcji w oparciu o nowe zasady, skoro stare kody integracji

straciły ważność. Albo je wymyślimy, albo nadejdzie katastrofa.

Gdzie szukać inspiracji? Wszelkie próby rekonstrukcji sfery spo-

łecznej przebiegać muszą ze świadomością faktu, jaki ujawnił

kryzys: dominacji systemu gospodarczego nad wszystkimi sfera-

mi życia. Gospodarka zupełnie się wyalienowała i zautonomizo-

wała, podporządkowując sobie lub niszcząc innych aktorów.

Gorzej nawet, dominującą pozycję zyskał kapitalizm finanso-

wy, który logice finansjeryzacji podporządkował enklawy go-

spodarki realnej. Kapitalizm finansowy stał się groźny nie tylko

dla sfery społecznej, stał się zagrożeniem dla samego kapitali-

zmu. Touraine upatruje istotę „klasycznego” kapitalizmu w dy-

namicznej równowadze między kapitałem, pracą i państwem,

która służyła ochronie systemu przed nim samym i wpisanymi

w logikę kapitału skłonnościami do ekscesów. Kapitalizm finan-

sowy wyzwolił się spod tej kontroli i rzeczywiście doprowadził

do katastrofy. Problem w tym, że mimo jej skali, nie ma w grze

poważnych propozycji alternatywnych dla samego kapitalizmu.

Skoro tak, to należy lekarstwa na naprawę szukać wewnątrz sy-

stemu – to znaczy w mobilizacji sił kapitalizmu realnego prze-

ciwko dominacji sektora finansowego.

Francuski socjolog nie analizuje, jak urealnienie kapitalizmu

w sensie przebudowy struktury gospodarczej mogłoby wyglą-

dać. Można jednak zaproponować pewien scenariusz analizując

zarówno strukturę działań antykryzysowych wiodących państw,

jak i przyglądając się rozwojowi dyskursu o przyszłości. Domi-

nująca część pakietów stymulacyjnych trafiła do systemu finan-

sowego, potwierdzając tezę o jego dominacji. To, co zostało

– ciągle całkiem sporo w Stanach Zjednoczonych czy Chinach

– zasiliło gospodarkę realną: rozwój infrastruktury oraz rozwój

141

FAlA KObiet

R apoRt nowych technologii, z naciskiem na zielone technologie ener-

getyczne. Tak ukształtowana struktura wydatków publicznych,

a także struktura inwestycji prywatnych w rozwój nowych tech-

nologii sugerują, że przyszły kapitalizm realny będzie miał zielo-

ny kolor. Czy będzie miał on jednak wystarczającą siłę, by prze-

ciwstawić się autonomii świata finansów?

Wraz z tym pytaniem należy wrócić do kwestii rekonstrukcji

sfery społecznej, bo to od niej i rządzących w niej wartości oraz

budowanych na tych wartościach stylach życia i modelach kon-

sumpcji, zależeć będzie kultura nowego kapitalizmu. Nie wia-

domo, jak będzie przebiegał proces przebudowy systemu go-

spodarczego w kontekście przemian społeczno - kulturowych.

Jedno jest jednak pewne – czynnikiem o największym wpływie

będzie wzbierająca fala umacniania się podmiotowości kobiet.

„Nadchodzi świat kobiet” – stwierdził Alain Touraine w fun-

damentalnym dziele „Le monde des femmes3)” opublikowa-

nym jeszcze przed kryzysem. Kilka lat wcześniej do podobnych

wniosków doszli Ronald Inglehart i Pippa Norris w opracowaniu

„Rising Tide. Gender Equality and Cultural Change Around the

World”4). To bardzo ważna praca, bo odwołuje się do badań

porównawczych z kilkudziesięciu krajów świata objętych syste-

mem badań World Value Survey. Na ich podstawie amerykańscy

badacze dochodzą do konkluzji, że wszystkie dotychczasowe do-

świadczenia pokazują, iż zmiana w kierunku upodmiotowienia

kobiet ma charakter uniwersalny i jest skorelowana z procesami

modernizacyjnymi.

Wraz z modernizacją i rozwojem gospodarczym następuje

ewolucja systemu wartości oraz podtrzymywanych w kulturze

norm i praktyk społecznych. Nie oznacza to, że zmiana nastą-

pi szybko i automatycznie, czynniki kulturowe i religijne mogą

spowalniać proces, nie mogą go jednak zatrzymać. Kryzys zdaje

Touraine A., Le monde des femmes, Fayard, Paris 2006

4 Inglehart R., Norris P., Wzbierająca fala. Równouprawnienie płci a zmiana kul-

turowa na świecie, Warszawa, PIW 2009.

142

FAlA KObiet

się potwierdzać tezy Ingleharta, Norris, Touraine’a. W Stanach

Zjednoczonych kryzysowa recesja zyskała miano he-cession, bo

z ośmiu milionów miejsc pracy, jakie wyparowały z amerykań-

skiego rynku zdecydowaną większość stracili mężczyźni5). Tak

bywało zawsze podczas głębokich kryzysów, kiedy załamywał

się rynek budowlany i przemysł, zatrudniające głównie męż-

czyzn. Tym razem jednak prognozy pokazują, że nastąpiła rady-

kalna zmiana.

Po pierwsze, amerykański rynek pracy nie odbuduje przedkry-

zysowego stanu zatrudnienia sprzed 2007 r. Na dodatek powsta-

jące do tego czasu, a także później miejsca pracy nie będą już

miały męskiego charakteru. Z piętnastu zawodów o najlepszych

perspektywach rozwoju w USA tylko dwa mają „męskie” charak-

terystyki: ochroniarz i technik komputerowy. Statystyki i opra-

cowania pokazujące nadejście świata kobiet można mnożyć. Na

początku 2010 r. zatrudnienie kobiet w USA przewyższyło za-

trudnienie mężczyzn, na stanowiskach kierowniczych niższych

i średnich szczebli oraz wymagających wysokich kompetencji

przewaga kobiet ujawniła się jeszcze wcześniej. Mężczyźni bro-

nią jeszcze najwyższych stanowisk w strukturze społecznej.

Już jednak guru od zarządzania przepisują podręczniki dla

menedżerów. Role się odwracają. Kształtowany przez setki lat

stereotyp kobiety posługującej się w działaniu emocjami, a nie

jak mężczyźni rozumem - ustępuje przed odwrotną opowieścią:

kryzys spowodowali napakowani testosteronem faceci trzymają-

cy w rękach sektor finansowy. Wolne od takich porywów kobiety

nie doprowadziłyby do takiej katastrofy. Przemiana stereotypów

nie jest wcale wyrazem chwilowej mody. Eva Illouz6) pokazuje,

że kapitalizm zaprzągł emocje do swej służby już blisko 100 lat

temu, gdy do fabryk General Electric wkroczyli psychologowie

mający zbadać źródła efektywności pracowniczej. Odkrycie, że

emocje są niemniej ważne niż racjonalna organizacja pracy spo-

5 Rosin H., The End of Men, The Atlantic, July/August 2010

6 Illouz E., Uczucia w dobie kapitalizmu, Oficyna Naukowa, Warszawa 2010

14

FAlA KObiet

R apoRt wodowało, że „kobiecy” dyskurs emocjonalny zyskał prawo bytu

w przestrzeni publicznej, a nie tylko w zaciszu prywatności.

Przyglądając się tej fascynującej przemianie dyskursu męsko-

ści i kobiecości należy unikać pułapki prostego psychologizmu.

Po pierwsze, naukowe opowieści o płci mózgu są w dużej mie-

rze projekcją dominujących społecznie poglądów i niekoniecz-

nie wynikają z krytycznej analizy naukowych faktów. Po drugie,

nawet gdyby psychika kobiet rzeczywiście różniła się od męskiej

w sensie biologicznym, a nie w sensie różnicy wytwarzanej kul-

turowo, to nie wynika stąd, że kobiety będą się zachowywać

w zupełnie inny sposób w podobnych sytuacjach, w jakich dziś

znajdują się mężczyźni.

Dla tej analizy ważniejsze jest jednak coś innego. Jeśli rację

mają Inglehart, Norris i Touraine, to również w Polsce nastąpi

przemiana i władzę przejmą kobiety. W pewnych obszarach ży-

cia społecznego tradycyjnie zarezerwowanych dla mężczyzn już

to się dzieje – funkcje sołtysów w Polskich wsiach, nawet w naj-

bardziej tradycjonalistycznych regionach, przejmują masowo ko-

biety (stanowią ok. 30 proc. we władzach7)). Dokładne statystyki

nie są znane, widać jednak wzrostową dynamikę. Jeśli chodzi

o trend edukacyjny, to na 100 licencjatów ponad 60 przypada

polskim kobietom. W 2005 r. z kolei kobiety dogoniły mężczyzn,

jeśli chodzi o liczbę bronionych doktoratów. Kadry polskiej na-

uki w 60 proc. wypełniają kobiety8).

Te statystyki należy skonfrontować z innymi: poziom zatrud-

nienia mężczyzn w Polsce wynosi 56,8 proc., kobiet tylko 42,7

proc. Gdy Amerykanie w styczniu informowali, że kobiety zdo-

7 Zgodnie z danymi dostępnymi w Biuletynach Informacji Publicznej oraz na

oficjalnych stronach urzędów gmin wiejskich i miejsko-wiejskich, odsetek kobiet wśród ogółu sołtysów wynosi ok. 30%. Matysiak I., Społeczniczki, liderki, polityczki

– aktywność społeczna kobiet na terenach wiejskich, w: „Kobiety i rozwój. Kronika

aktywności kobiet na terenach wiejskich”, Fundacja Przestrzeń Kobiet, Kraków 2010,

s. 27

8 Ale niestety tylko 20 proc. wśród profesorów – jak podaje „She Figures”: http://

ec.europa.eu/research/science-society/document_library/pdf_06/she_figures_2009_

en.pdf str 75

144

FAlA KObiet

minowały rynek pracy, a najbardziej zagrożeni bezrobociem są

mężczyźni, w Polsce pojawiły się odwrotne komunikaty – „pierw-

sze do zwolnienia są kobiety” informowała „Rzeczpospolita9)”.

Z kolei podczas październikowego V Kongresu Obywatelskiego

Henryka Bochniarz, szefowa Polskiej Konfederacji Pracodawców

Prywatnych „Lewiatan” i animatorka Kongresu Kobiet mówiła,

że jedynie 7,7 proc. stanowisk kierowniczych w polskim bizne-

sie zajmują kobiety, zaś na tych najwyższych jest ich zaledwie

2 proc.

Z jednej strony mamy więc do czynienia z nieodwracalnym

trendem społecznym kulturowym i ekonomicznym, z drugiej

zaś strony w sferze publicznej ciągle panuje męska dominacja

i wynikająca stąd przemoc symboliczna (a na poziomie rodzin

realna, fizyczna). Jej wyrazów można dopatrywać się nie tylko

w głośnym przypadku wyboru członków zagranicznych Polskiej

Akademii Nauk pod koniec 2009 r., kiedy na liście zgłoszonych

znaleźli się sami kandydaci mężczyźni. O wiele większy problem

polega na tym, że dokumenty dotyczące przyszłości oraz stra-

tegii rozwoju kraju i regionów przygotowują zespoły zdomino-

wane przez mężczyzn. Również decyzje strategiczne o skutkach

odczuwalnych za dekadę, czy dwie, gdy rola kobiet radykalnie

się zmieni i wzmocni, przygotowywane są i podejmowane głów-

nie przez mężczyzn.

W rezultacie powstają opracowania, które są gender-free, ale

nie są wcale neutralne pod względem genderowym. Oczywiście

uczestniczący w pracach strategicznych męscy eksperci uważają,

że reprezentują wiedzę obiektywną, gender-free i genderowo

neutralną. Po raz pierwszy z taką sytuacją spotkałem się w 2006

r. podczas prac nad programem Foresight „Mazovia”, mającym

wskazać kluczowe kierunki rozwoju technologicznego dla woje-

wództwa mazowieckiego. Eksperci pytani o społeczny kontekst

rozwoju stwierdzili m.in., że do najmniej efektywnych sposobów

stymulowania rozwoju należy zaliczyć rozwiązania ułatwiające

9 Szparkowska S., Pierwsze do zwolnienia są kobiety, Rzeczpospolita, 6.01.2010

145

FAlA KObiet

R apoRt kobietom godzenie pracy zawodowej z prowadzeniem gospo-

darstwa domowego.

Henryka Bochniarz podczas Kongresu Obywatelskiego mówi-

ła dokładnie na odwrót – należy zmieniać środowisko pracy tak,

by ułatwiało godzenie obowiązków kobietom. Tylko 20 proc.

Polek nastawione jest na pracę w stylu „męskim”, od rana do

wieczora, wykluczającym wychowywanie dzieci. 60 proc. chcia-

łoby elastyczniejszych warunków pracy, pozostałe 20 proc. to te,

które chciałyby systemu umożliwiającego łatwiejszy powrót do

pracy po przerwie macierzyńskiej.

Podobnych pułapek nie ustrzegły się najbardziej awangardo-

we opracowania strategiczne firmowane przez ministra Michała

Boniego, szefa Zespołu Doradców Strategicznych Prezesa Rady

Ministrów. Pierwsze z firmowanych przez Boniego opracowań

to Raport o Kapitale Intelektualnym Polski10). Ten ciekawy do-

kument jest nowatorski i jednocześnie bardzo konserwatyw-

ny. Nowatorski, bo wprowadza myślenie o rozwoju w katego-

riach wielopokoleniowych, wskazując na problemy związane

z aktywnością intelektualną i zawodową poszczególnych grup

wiekowych. Konserwatyzm tego dokumentu polega jednak na

całkowitym praktycznie pominięciu kontekstu „narastającej fali

świata kobiet”. Jeśli, tak jak przekonują autorzy, wyzwaniem dla

Polski jest stosunkowo niska jakość kapitału intelektualnego,

to w świetle wiedzy o dostępnych trendach, nie wystarczy uni-

wersalny, gender-free zestaw działań naprawczych. Potrzebne

są dwa zestawy: jeden adresowany do kobiet i służący popra-

wie wykorzystania ich potencjału poprzez różnego typu akcje

afirmatywne (np. parytet polityczny) i drugi, uwzględniający, że

kapitał intelektualny mężczyzn względem kobiet będzie się po-

garszał i już należy temu procesowi przeciwdziałać. Być może

10 Raport o Kapitale Intelektualnym Polski, Warszawa 2008, http://pliki.innowa-cyjnosc.gpw.pl/Kapital_Intelektualny_Polski.pdf, 01.11.2010.

146

FAlA KObiet

warto, by kampanii promocyjnej „Dziewczyny na politechniki”11)

towarzyszyła kampania „Chłopaki na pedagogikę”.

Pozorna neutralność raportu nie jest w stanie zamaskować

ukrytych założeń ideologicznych. Widać to wyraźnie w rozdziale

poświęconym dzieciom, w którym czytamy: „Przykładem nega-

tywnego oddziaływania prawa na dobrostan dzieci było wpro-

wadzenie ustawy o świadczeniach rodzinnych w maju 2004 r.,

stwarzającej bodziec ekonomiczny, który przyczynił się do wzro-

stu liczby pozwów rozwodowych i wniosków o separację.” Dalej

czytamy pełną listę konsekwencji: „gwałtowny wzrost pozwów

rozwodowych i wniosków o separację w 2004 r. oraz dalszy ich

przyrost w kolejnych latach; wzrost odsetka dzieci urodzonych

w związkach pozamałżeńskich i/lub wychowywanych w rodzi-

nach niepełnych; wzrost ryzyka patologii społecznych; wzrost

zachowań autodestrukcyjnych (uzależnienia, samobójstwa)

wśród młodzieży.”

Szkoda że autorzy nie dostrzegli, że ów szkodliwy „bodziec

ekonomiczny” nie spowodował, tylko umożliwił kobietom znaj-

dującym się w sytuacji opresji rodzinnej - ratunek, z którego

skorzystałyby, gdyby np. miały łatwiejszy dostęp do rynku pracy

i niezależności ekonomicznej. To jednak tylko jeden aspekt. Roz-

pad tzw. tradycyjnej rodziny jest jednym z efektów przemian kul-

turowo-społecznych, w których wyrażają się pozytywne wyniki

procesów emancypacji, ale które także niosą określone koszty

społeczne. Redukcja całej złożoności zagadnienia do jednego

prostego schematu wyjaśniającego zdumiewa, lecz także rzuca

światło na inne wady całego opracowania.

Do ciekawych wniosków prowadzi lektura opracowania „Fo-

resight kadr nowoczesnej gospodarki12)” przygotowanego na

zlecenie Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości. Dokument

11 Dziewczyny na Politechniki, to ogólnopolska kampania informacyjna, która ma

na celu zachęcenie dziewczyn do wyboru studiów technicznych, inżynierskich, nauk

ścisłych. Prowadzona od 2008 roku. http://www.dziewczynynapolitechniki.pl/

12 Foresight kadr nowoczesnej gospodarki, PARP, W-wa 2009, www.parp.gov.pl/fi-

les/74/81/305/5266.pdf, 01.11.2010.

147

FAlA KObiet

R apoRt ten ma być wyrazem głębokiej refleksji nad przyszłością rynku

pracy. Niewątpliwie jest znacznie bardziej wrażliwy na kwestie

różnic genderowych, jednak w sensie prezentystycznym. To

znaczy dostrzega aktualny stan problemów związanych z niską

aktywnością zawodową kobiet w Polsce i z barierami dostępu

do rynku pracy, z czego wynika rekomendacja działań reforma-

torskich. Niestety, opracowanie to nie zawiera jednak szerszej

perspektywy polegającej na uwzględnieniu trendu „narastającej

fali” i faktu, że za 10-15 lat strukturalnym problemem gospodar-

ki będzie niska zatrudnialność mężczyzn nie tylko w wieku 50+.

Opracowanie pisane z dominującej w tej chwili męskiej pozycji

nie dostrzega w ogóle takiego wyzwania, dopuszcza jedynie

„podciąganie taborów”, czyli wyrównywanie szans kobiet (oczy-

wiście w tej chwili niezbędne ). Krytykę raportu „Foresight kadr

nowoczesnej gospodarki” kieruję także pod swoim adresem,

jako że uczestniczyłem w tym projekcie i teraz dopiero przeko-

nuję się, jak trudno podczas takich prac uwolnić się z gorsetu

schematów myślowych.

Powyższe przykłady ilustrują wielkie pułapki, w jakie wpad-

ła polska polityka rozwojowa. Niewątpliwie Polska znajduje się

w historycznie najlepszym okresie, jeśli chodzi o możliwości

definiowania strategicznych celów i kształtowania przyszłości.

Jednak zarówno wizje tej przyszłości, jak i dziś podejmowane

decyzje nie próbują w żaden sposób zmierzyć się z nieuchronną,

głęboką zmianą społeczno-kulturową. Także do Polski nadcho-

dzi „wzbierająca fala świata kobiet”. Jak wyglądałyby decyzje

strategiczne, gdyby kobiety już dziś miały na nie większy wpływ,

lepiej odpowiadający ich obecnemu i przyszłemu potencjało-

wi? Czy z równą bezmyślnością, napędzaną chyba rzeczywiście

nadmiernym wydzielaniem testosteronu, podjęłyby decyzje

o wydaniu miliardów na piłkarskie stadiony? Czy raczej przezna-

czyłyby te pieniądze na przedszkola i infrastrukturę kultury? Jak

wyglądałaby debata o regulacjach rynku pracy? O zapłodnieniu

in vitro?

148

FAlA KObiet

Oczywiście, nie znamy odpowiedzi. Samo obsadzenie miejsc

w strukturze nie oznacza szybkiej przebudowy przestrzeni nor-

matywnej, w jakiej podejmowane są decyzje. Inglehart i Norris

zwracają uwagę, że prawdziwa przebudowa tej przestrzeni na-

stępuje wraz ze zmianą pokoleniową. Kobiety pokolenia ancien

régime’u są jego najbardziej konserwatywnym elementem, zaś

kobiety z pokolenia zmiany - najbardziej awangardową tej zmia-

ny szpicą. Widać to po wynikającym z badań porównawczych

zwrocie w lewo młodych kobiet w większości krajów objętych

system World Values Survey13), również w Polsce.

Wszystkie te rozważania prowadzą do konkluzji, że aktywne

wyrównywanie szans kobiet tak na rynku pracy, jak i w struk-

turach władzy politycznej i gospodarczej, jest postulatem nie

tylko o charakterze równościowym. Dziś to postulat rozwojo-

wy, od jego realizacji w dużej mierze zależy oczekiwana przez

Alaina Touraine’a rekonstrukcja sfery społecznej, zdolnej do

przeciwstawienia się bezkarnej autonomii kapitalizmu finanso-

wego. Nowy, zielony kapitalizm lub wręcz nowy system społecz-

no-gospodarczy oparty na ekonomii zrównoważonego rozwoju,

wymaga nowego ducha, nowej kultury, która nadejdzie wraz ze

„wzbierającą falą świata kobiet”. Fali tej nic nie zatrzyma. Rów-

nież w Polsce.

1 www.worldvaluessurvey.org, 01.11.2010

149

R apoRt

część 2

KObiety O emeryturAch

150

9 KOBIETY O EMERYTURACH

A TY JAKĄ BĘDZIESZ EMERYTKĄ?

Anna Czerwińska

Kryzys finansowy zmusił rządy poszczególnych krajów, m.in.

krajów Unii Europejskiej, do zmiany swoich strategii gospodar-

czych i polityk finansowych, w tym do zrewidowania funkcjo-

nowania systemów emerytalnych. Systemy emerytalne, które

funkcjonują w większości państw UE, w tym w Polsce (plan pay

as you go, gdy obecni aktywni zawodowo składkowicze opłaca-

ją obecnych emerytów) są szczególnie wrażliwe na pogorszenie

koniunktury, wzrost bezrobocia, wzrost zadłużenia publicznego,

czy sytuację demograficzną danego kraju14). W okresie kryzysu,

reformy systemów emerytalnych w wielu krajach, jak przekonu-

ją ich rządy, stały się „niezbędne”. Tak bardzo „niezbędne”, że

nie starczyło czasu na prowadzenie konsultacji społecznych, co

wywołało potężną falę protestów wiosną i latem 2010 r. w do-

tkniętej kryzysem Grecji, i jesienią 2010 r. we Francji. Reformy

systemów emerytalnych planują lub przeprowadziły m.in. Au-

stria, Belgia, Czechy, Dania, Hiszpania, Niemcy, Rumunia, Wielka

Brytania...

Debatę publiczną na temat emerytur rozpoczęła latem 2010 r.

Komisja Europejska. Na początku lipca opublikowała „Zieloną

14 Patrz: Kryzys gospodarczy a plany emerytalne realizowane w Unii Europejskiej, Renata Kucharska-Kawalec, Wynagrodzenia.pl, 16.11.2009, http://www.wynagrodzenia.pl/artykul.php/wpis.1946/szukaj.1 [15.11.2010]

151

KObiety O emeryturAch

R apoRt Księgę”15) – dokument na temat przyszłości emerytur w krajach

UE, który do połowy listopada był konsultowany publicznie. We-

dług prognoz KE w Polsce w 2060 r. udział wydatków w PKB na

świadczenia emerytalne spadnie o 3 pkt. proc. w porównaniu

z 2007 rokiem. O 44 proc. spadnie stosunek średniej emerytury

do średniej pensji w Polsce. To najwięcej w UE. Komisja Europej-

ska sugeruje, aby wiek emerytalny podnosić razem z podnosze-

niem się średniej wieku w poszczególnych krajach. Już od 2012

roku liczba osób w wieku produkcyjnym w Europie zacznie spa-

dać, a w 2060 roku liczba emerytów podwoi się.

– Wybór, przed jakim obecnie stoimy, to albo niższe emerytury,

albo wyższe składki emerytalne, albo dłuższa praca – powiedział

podczas prezentowania „Zielonej Księgi” Laszlo Andor – komi-

sarz ds. zatrudnienia KE16).

W Polsce dyskusja o emeryturach koncentruje się wokół trzech

zagadnień: podwyższenia wieku emerytalnego, zrównania wie-

ku emerytalnego kobiet i mężczyzn, zasad wypłacania emerytur

z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) i z Otwartych Fun-

duszy Emerytalnych (OFE)17). System emerytalny oceniany jest

bardzo źle, w Polsce emerytura kojarzy się jednoznacznie z ubó-

stwem. Aż 98 proc. osób ankietowanych przez Ogólnopolskie

Porozumienie Związków Zawodowych (OPZZ) wiosną 2010 r.18)

15 Zielona Księga – na rzecz adekwatnych, stabilnych i bezpiecznych systemów eme-

rytalnych w Europie, Komisja Europejska, Bruksela 7.07.2010, dokument dostępny w języku polskim na stronie: http://ec.europa.eu/social/main.jsp?langId=en&catId=

89&newsId=839&furtherNews=yes

16 Spadek wydatków na emerytury w Polsce największy w całej UE, komunikat PAP za wp.pl, 7.07.2010; http://emerytury.wp.pl/kat,9231,title,Spadek-wydatkow-na-emerytury-w-Polsce-najwiekszy-w-calej-UE,wid,12453120,wiadomosc.html?ticaid=1b4bd

[15.11.2010]

17 Od reformy rządu Jerzego Buzka w 1999 roku każdy pracujący odprowadza do

ZUS 12,2 proc. swojej pensji na poczet przyszłej emerytury, a do OFE – 7,3 proc. Po osiągnięciu wieku emerytalnego (dla kobiet to 60 lat, dla mężczyzn – 65) każdy otrzyma emeryturę złożoną z dwóch części: z ZUS i z OFE.

18 Ankietę na temat oceny polskiego systemu emerytalnego, w której wzięło udział

10 tys. kobiet i mężczyzn w różnym wieku, przeprowadziło OPZZ w kwietniu 2010 r.

wśród pracowników dużych firm, jak i niewielkich, kilkuosobowych zakładów. Wy-

niki ankiety zostały przedstawione na konferencji prasowej Reforma systemu emery-

talnego – dorobek, zagrożenia, wyzwania 24 maja 2010. Cytuję za: Ile dostanie emeryt

w 2060 roku? Grosze... , PAP, Wirtualna Polska, www.emerytury.wp.pl [23.11.2010].

152

KObiety O emeryturAch

uznało, że emerytura wypłacana według obecnych zasad nie

zapewni im godnego życia na starość. Niewiele osób korzysta

z dodatkowych form oszczędzania, takich jak Indywidualne Kon-

ta Emerytalne (IKE), czy organizowane, także w ramach III filaru,

Pracownicze Programy Emerytalne (PPE) – w 2009 roku z IKE ko-

rzystało ok. 833 tys. osób, ale ta liczba wciąż spada; z PPE korzy-

stało ok 325 tys. osób.

o!Fe!

Zarządzające OFE – Powszechne Towarzystwa Emerytalne

– inwestują składki w instrumenty rynku finansowego, np. ob-

ligacje, akcje itp. Członek/kini funduszu nie ma żadnego wpły-

wu na to, gdzie jego/jej pieniądze zostaną zainwestowane. OFE

pobierają prowizję od każdej zainwestowanej składki. Wyso-

kość pierwszych wypłaconych emerytur z OFE (średnio to ok.

50 zł brutto miesięcznie a najniższa emerytura wyniosła 23 zł)

wstrząsnęła opinią publiczną. Wszyscy liczyli się z tym, że eme-

rytury z ZUS i II filaru będą niższe niż ostatnie wynagrodzenie

(w najtrudniejszej sytuacji znajdą się osoby wpłacające najniższe

stawki, m.in. samozatrudniające się), ale nikt nie spodziewał się

tak niskich kwot. 94 proc. ankietowanych przez OPZZ wyraziła

przekonanie, że więcej pieniędzy otrzyma z ZUS niż z OFE. Mi-

nister Pracy i Polityki Społecznej Jolanta Fedak, podobnie jak

OPZZ uważa, ze Polacy powinni mieć możliwość przechodzenia

z OFE do ZUS.

Pod naciskiem opinii publicznej i dwóch propozycji reformy

emerytur w tym zakresie (złożonych przez OPZZ, o czym poni-

żej, jak i Minister Pracy) – 25 sierpnia premier Donald Tusk skry-

tykował OFE na otwartym dla prasy spotkaniu, transmitowanym

na żywo. – Nie pojawiłyby się krytyczne oceny funkcjonowania

i nie pojawiłyby się alternatywne koncepcje – alternatywne dla

dzisiejszego stanu rzeczy – a więc koncepcje budowy nowego

systemu emerytalnego, gdyby działania instytucji takich jak OFE

i PTE dawały pełną satysfakcję, czyli były oceniane jako optymalne

– powiedział premier na spotkaniu. Donald Tusk podkreślił, że

oczekuje, iż bezpieczeństwo i satysfakcja finansowa OFE przeło-

ży się na bezpieczeństwo ich klientów, czyli polskich emerytów.

15

KObiety O emeryturAch

R apoRt Należy wrócić do sposobu myślenia, gdzie interes potencjalne-

go i aktualnego emeryta będzie na pierwszym miejscu. – Bez-

pieczeństwo funkcjonowania OFE musi się przełożyć na poczucie

bezpieczeństwa i satysfakcję finansową ich klientów - w większym

stopniu niż do tej pory – powiedział Tusk.19) Resort pracy przy-

gotował zmiany w systemie emerytalnym, zgodnie z którymi

do ZUS miałoby trafiać 16,5 proc. miesięcznej pensji pracowni-

ka, zaś do OFE – 3 proc. Jak podkreślała wielokrotnie minister

Fedak, takie rozwiązanie gwarantuje, że zostanie ograniczone

ryzyko utraty części oszczędności w okresie dekoniunktury go-

spodarczej i zmaleją koszty systemu emerytalnego.20) Przeciwny

tym pomysłom jest minister Michał Boni. Dyskusja – co zrobić

z OFE – trwa do dziś, ale rząd jest skłonny zawiesić przekazywa-

nie części składki do OFE przez najbliższe dwa lata.21)

Czy debata o OFE wyglądałaby inaczej, gdyby nie odbywała

się w czasie kryzysu? Gdyby ludzie nie stracili zaufania do insty-

tucji finansowych i ich spekulacji? Neoliberalni ekonomiści, jak

o najstraszniejszym horrorze, piszą o znacjonalizowaniu OFE na

Węgrzech, a decyzje polskiego rządu opisują jako zamach na

wolny rynek, na przedsiębiorczość, na giełdę.

Czy rząd się ugnie?

podwyższenie i zrównanie

Polacy są przeciwni podwyższaniu wieku emerytalnego.

W lipcu 2010 r. w sondażu Homo Homini dla Dziennika Gazety

Prawnej – 66 proc. badanych było przeciwnych podwyższaniu

wieku (to znacznie mniej niż w 2003 roku, gdzie przeciw było

90 proc.)22) W kwietniu 2010 r. w badaniach CBOS aż 74 proc.

było przeciwnych zrównywaniu wieku emerytalnego kobiet

i mężczyzn. Zdaniem 48 proc. ankietowanych kobiety powinny

same decydować, czy chcą przejść na emeryturę wcześniej niż

mężczyźni i otrzymywać niższe świadczenia, czy też wolą pra-

19 OFE na dywaniku u premiera, TVP INFO, 25.08.2010

20 Fedak: bez przymusowego OFE, Dziennik Gazeta Prawna, 2.06.2010

21 Premier: w sprawie OFE pracuje kilka zespołów, PAP, 24.11.2010

22 Dziennik Gazeta Prawna, 15.07.2010, http://praca.gazetaprawna.pl/artykuly/

436169,tk_rozpatrzy_sprawe_wieku_emerytalnego_kobiet_coraz_mniej_polakow_

przeciw_dluzszej_pracy.html [16.11.2010]

154

KObiety O emeryturAch

cować tak długo, jak mężczyźni, aby wypracować sobie wyższą

emeryturę.23) W ankiecie OPZZ tylko 3 proc. ankietowanych było

za podniesieniem wieku emerytalnego; 15 proc. za zrównaniem

wieku emerytalnego kobiet i mężczyzn do 65 lat, a 82 proc. za

obniżeniem do 60 lat wieku emerytalnego mężczyzn. Przeciwna

podwyższeniu wieku emerytalnego jest Minister Pracy i Polityki

Społecznej Jolanta Fedak. 24)

Kobiety wiele tracą wcześniej odchodząc na emeryturę. Mniej

zarabiają, więc płacą niższe składki, przerwy w pracy (takie jak

urlop wychowawczy) to okresy nieskładkowe, żyją dłużej. Od

tych wszystkich czynników uzależniona jest wysokość emerytu-

ry. Wcześniejszy wiek emerytalny kobiet pośrednio dyskryminuje

także mężczyzn. W połowie lipca 2010 r. Trybunał Konstytucyjny

wypowiedział się w sprawie wieku emerytalnego kobiet. „ To, że

kobiety pracują krócej niż mężczyźni nie jest sprzeczne z zasadami

równości i nie łamie konstytucji. Bo Polki, które skończyły 60 lat,

nie muszą odchodzić z pracy, lecz mogą pracować dalej i odkładać

składki. A więc same zdecydują, czy chcą dostawać niewielkie

świadczenia, czy nie - uzasadniali sędziowie. ” Trzy z czterech ko-

biet w składzie Trybunału: Teresa Liszcz, Ewa Łętowska i Sławo-

mira Wronkowska-Jaśkiewicz - nie zgodziły się z werdyktem.25)

Tydzień później w Sejmie odbyło się pierwsze czytanie pro-

jektu Obywatelskiego Komitetu Inicjatywy Ustawodawczej

o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpie-

czeń Społecznych. Pod projektem zainicjowanym przez OPZZ

podpisało się ponad 200 tysięcy obywateli. W zbieraniu podpi-

sów pomagał „Super Express”. „ Główną ideą projektu ustawy jest

stworzenie pracownikom o bardzo długim stażu pracy możliwości

przejścia na emeryturę przed osiągnięciem ustawowego wieku

2 Polacy przeciw zrównaniu wieku emerytalnego, PAP, 13.04.2010, cytuję za: emerytury.wp.pl, http://emerytury.wp.pl/kat,9231,title,Polacy-przeciw-zrownaniu-wie-

ku-emerytalnego,wid,12167282,wiadomosc.html [16.11.2010]

24 Fedak: nie będzie propozycji wydłużenia wieku emerytalnego, Dziennik Gazeta Prawna, 07.01.2010

25 Zrównanie wieku emerytalnego jest zgodne z konstytucją, Gazeta Wyborcza, 16 lipca 2010; Gazeta Prawna 15.07.2010, http://praca.gazetaprawna.pl/artykuly/

436390,tk_zroznicowanie_wieku_emerytalnego_jest_zgodne_z_konstytucja.html

[8.11.2010]

155

KObiety O emeryturAch

R apoRt emerytalnego. Proponowane rozwiązanie dotyczyć ma kobiet,

które mają okres składkowy wynoszący co najmniej 35 lat oraz

mężczyzn, mających okres składkowy co najmniej 40 lat. ”26) A więc

nie wiek, a długość stażu pracy ma decydować o przejściu na

emeryturę, co jest szczególnie istotne dla osób pracujących fi-

zycznie. Wg założeń projektu, o tym, czy będą dalej pracować

po osiągnięciu odpowiedniego stażu pracy, powinni decydować

sami zaiteresowani. To państwo i pracodawcy powinni wprowa-

dzać system zachęt do dalszej pracy. Proponowany przez OPZZ

staż pracy jest mniej więcej równy, a nawet wyższy od stażu pra-

cy, jaki osiągają przechodzący teraz na emeryturę (wg ustawo-

wego wieku) kobiety i mężczyźni (wg ZUS w 2009 roku średni

staż pracy dla kobiet wynosił 32,2 roku, a dla mężczyzn 36,927)).

Projekt OPZZ spotkał się z krytycznym przyjęciem przez rząd,

ale został w pełni poparty przez kluby Lewicy, PiS i PSL i skie-

rowany do komisji sejmowych. Obecnie, po fiasku negocjacji

Komisji Trójstronnej w sprawie płacy minimalnej28), nastroje są

raczej minorowe.

historie kobiet

Temat emerytur i zrównania wieku emerytalnego był poru-

szany przez polskie feministki od lat 90-tych. W ciągu ostatnich

dwóch lat kryzysu ekonomicznego poruszany jest przez wszyst-

kie media i ekspertów rynku pracy. Powoli też zmienia się na-

stawienie społeczne do dłuższej pracy kobiet. A co sądzą na ten

26 Wystąpienie w Sejmie RP - Jana Guza, przewodniczącego OPZZ, podczas pier-

wszego czytania projektu ustawy o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, 22.07.2010; Kronika związkowa OPZZ, nr 101/2010,

dostępna na stronie www.opzz.org.pl

27 Analiza porównawcza, emerytury wypłacane w 2008 r. I w 2009 r. , ZUS, Departament statystyki, Warszawa, czerwiec 2010 (materiał użyczony przez OPZZ)

28 Płaca minimalna w 2011 roku w Polsce wynosić będzie 1386 zł brutto, czyli wzrośnie o 69 zł. Związkowcy i pracodawcy wspólnie (w ramach prac Trójstronnej

Komisji do spraw Społeczno-Gospodarczych) przystali na utrzymanie relacji między

płacą minimalną a przeciętnym wynagrodzeniem na poziomie ok. 41 – 42 proc, i ustalili jej wysokość na 1408 zł. Rząd zadecydował inaczej, nawet nie uzasadniając swojej decyzji. Jak zwrócił uwagę OPZZ to złamanie przez rząd ustaleń i obietnic dotyczących pakietu antykryzysowego z 2009 roku, które zakładały systematyczny wzrost płacy minimalnej do poziomu 50 proc. średniego wynagrodzenia.

156

KObiety O emeryturAch

temat same zainteresowane? Co myślą kobiety o emeryturach,

co o nich wiedzą?

Feminoteka na łamach swojego serwisu feminoteka.pl (od-

słony od 6 tys. do 10 tys. dziennie) zamieściła ogłoszenie skiero-

wane do czytelniczek, internautek z prośbą o przysyłanie swoich

historii i opowieści na temat emerytur29). Zachęciłyśmy kobiety

do sformułowania odpowiedzi na następujące pytania: Jak to

jest być na emeryturze? Jak wyobrażasz sobie swoje przejście na

emeryturę? Jak Ci się będzie żyło? Jak to jest być emerytką w Pol-

sce? Czy kobiety chciałyby pracować dłużej? Od czego to zależy?

A Ty jaką będziesz emerytką? Oszczędzasz? Masz z czego? III filar?

W ogłoszeniu zastrzegłyśmy, że historie mogą być anonimowe,

zależy nam tylko na danych dotyczących grupy społecznej, stażu

zawodowego, miejsca zamieszkania. Do końca sierpnia ogłosze-

nie przeczytało ok 1200 osób. Ogłoszenie było rozsyłane także

poprzez listy dyskusyjne, kontakty mailowe i portal społecznoś-

ciowy Facebook. Oprócz nadsyłanych historii zbierane były tak-

że wywiady indywidualne.

Łącznie otrzymałyśmy 33 historie. Każda z kobiet zastrzegła

sobie anonimowość. O emeryturze, swoim standardzie życia,

pieniądzach i oczekiwaniach kobiety wolą nie mówić pod swo-

im nazwiskiem.

Zebrałyśmy historie od kobiet w różnym wieku, tych na eme-

ryturze i tych, które dopiero rozpoczęły zawodowe życie, tych,

które przeszły na emeryturę wcześniejszą i tych, które nadal

pracują, pomimo że osiągnęły już wiek emerytalny. Rozmawia-

łyśmy ze: szwaczkami, kobietami prowadzącymi firmy (zależało

nam na opinii osób samozatrudnionych), nauczycielkami, inży-

nierkami, sprzątaczkami, dziennikarkami (tzw. „wolny zawód”),

księgowymi, działaczkami organizacji pozarządowych, przed-

szkolankami, urzędniczkami, menadżerkami, sprzedawczynia-

mi, fryzjerkami, bibliotekarkami. Nagrałyśmy zarówno rozmowę

29 Ogłoszenie dostępne tu: http://www.feminoteka.pl/readarticle.php?article_id=924

157

KObiety O emeryturAch

R apoRt z aktorką i producentką filmową, jak i historię pani pracującej

w piekarni, czy radiolożki.

Ich stosunek do emerytury jest tak różny, jak zawody, które

wykonują, czy miejscowości, w których mieszkają. Nie ma jed-

nej ogólnej „kobiety na emeryturze”. Wszystkie boją się staro-

ści i chorób, więc bardziej przeraża je polski system zdrowia niż

system emerytalny. Jakoś to będzie, byleby zachować zdrowie, bo

i koszta wtedy rosną i dorobić nie można, ani na wymarzoną wy-

cieczkę pojechać. Większość o emeryturze nie chce myśleć, dużo

z nich marzy i idealizuje swoje życie „po pracy”. Wiele z nich, na

pytanie: jaką będziesz emerytką? – odpowiedziało – pogodną.

Inaczej wyglądały historie, które opowiadały o swoich mat-

kach, sąsiadkach, siostrach. Może bardziej wiarygodnie. Tam są

choroby, niesprawiedliwość, np. zwolnienie z pracy, bieda, ale

też historie o tym, jak sobie świetnie poradziły, otworzyły bi-

znes, uczą się, spotykają ze znajomymi, mają czas.

Kobiety, które jeszcze pracują, wierzą, że im się uda, że coś

się poprawi.

Emerytura to czas, kiedy zrobimy wszystko, na co teraz czasu

nie ma, okres realizacji marzeń. Odkładamy wszystko na potem,

na czas „bycia na emeryturze”. Jednak brakuje takich przykła-

dów wokół. Większość emerytek jakie znamy jest chorych, bied-

nych i wykluczonych. Myśl o tym odsuwamy jak najdalej. Jak się

martwić co będzie za 20 lat, jeśli codzienność nas wciąż zaska-

kuje, nasze życie zawodowe i prywatne się zmienia. Mamy tylko

nadzieję, że będzie lepiej.

Zapraszamy do lektury.

158

KObiety O emeryturAch

zadawane pytania:

Jak wyobrażasz sobie siebie po 60 roku życia. Co będziesz

robić? Jaką będziesz emerytką?

Jakie są Twoje przewidywania odnośnie tego, ile będziesz

dostawać emerytury?

Do jakiego wieku chciałabyś pracować? A co później? Z cze-

go byś się utrzymywała? Jak myślisz, na co będziesz mogła sobie

wówczas pozwolić?

Czy Twoja rodzina lub Twój partner mają jakieś wyobraże-

nia czy oczekiwania odnośnie Twojej emerytury?

Na emeryturze planujesz utrzymywać się samodzielnie?

Co sądzisz o wyrównywaniu wieku emerytalnego?

Co myślisz o wydłużeniu wieku emerytalnego dla wszyst-

kich?

Czy już jakoś planujesz swoją emeryturę, masz jakieś zabez-

pieczenie?

A jak wygląda to wśród Twoich znajomych? Czy Twoje kole-

żanki są zadowolone ze swojej sytuacji zawodowej i ekonomicz-

nej?

159

R apoRt

10 KOBIETY O EMERYTURACH

A TY JAKĄ BĘDZIESZ EMERYTKĄ?

Wybrane historie

1. trzy kobiety, dwie emerytury

Mama, rocznik 1949. Przepracowane 39 lat w służbie zdro-

wia, ostatnie kilka lat na stanowisku kierowniczym – dużo wię-

cej obowiązków, ale też całkiem niezła pensja jak na warunki

życia w średniej wielkości mieście w zachodniej Polsce. Od czte-

rech lat na emeryturze, z tego faktycznie bez pracy jakieś pół

roku. Zaczęło jej przeszkadzać, że nie wychodzi z domu, nagle

czasu jest zbyt wiele, a tu zima, długie wieczory… Wróciła do

pracy – na umowę zlecenie – teraz dorabia w ten sposób (3 - 4

dni w tygodniu) jakieś 1400 zł brutto. Emerytura: 1800 zł brut-

to. Życie: bez szaleństw, rozrywek, dalekich podróży. Atrakcje:

ogród i wnuki, które odwiedzą ją raz na jakiś czas, bo to kilkaset

kilometrów.

Teściowa, rocznik 1938. Przepracowała 40 lat (głównie – pie-

karnia, ciężka praca zmianowa). Wychowała dwójkę dzieci,

a dwa lata temu pochowała męża, który przez ponad dekadę

ciężko chorował. Opiekowała się nim, dbała o dom, zaniedbując

przy okazji swoje zdrowie. Mieszkała na Warmii, teraz – w Wiel-

kopolsce, przeniosła się do miasta, w którym mieszka córka.

Emerytura i renta po mężu – w sumie ok. 1700 zł. Comiesięczne

wydatki na lekarstwa – kilkaset złotych, opłaty – ponad tysiąc,

do tego tzw. życie… Budżet dopina tylko dzięki pomocy córki

160

KObiety O emeryturAch

oraz oszczędnościom, które pozostały po sprzedaniu mieszka-

nia. Jak wygląda jej życie? Mieszka sama, czasem odwiedza ją

rodzina, rzadko wychodzi do sklepów czy na spacer, bo zdarzają

się zaniki pamięci, chwile słabości, duszności… Zdrowia za mało,

by cieszyć się wolnym czasem, czasu zbyt wiele, by zapomnieć

o złym samopoczuciu.

Córka/synowa/matka dwójki maluchów/dziennikarka, rocz-

nik 1971. Miejsce zamieszkania i pracy – Warszawa. Czynna za-

wodowo od 15 lat, na etacie ponad dekadę, w przeszłości – 2

lata działalności gospodarczej (tzw. samozatrudnienie, na które

namówił mnie pracodawca, początkowo rozwiązanie bardzo ko-

rzystne, później okazało się pułapką – szczególnie wtedy, gdy

urodziło się pierwsze dziecko i nie było mowy o normalnym ur-

lopie macierzyńskim, po prostu – brak pracy i zasiłek w wyso-

kości ok. 500 zł). Przez ponad rok byłam na zagranicznym kon-

trakcie – po powrocie ustaliłam, że mój polski pracodawca nie

odprowadził ani złotówki składek, podobno zgodnie z prawem,

bo przez te kilkanaście miesięcy miałam brytyjską pensję i tam

płaciłam podatki.

Emerytura? Dziękuję bardzo, nie jestem zainteresowana, na

pewno nie na zasadach, z jakich korzystają moja matka i teścio-

wa. Kilka miesięcy temu ZUS przysłał mi „symulację” mojej przy-

szłej emerytury: hipotetyczna emerytura/I filar – 1040,91 zł. Do

wieku emerytalnego (60 lat) pozostały mi dwie dekady. Jak wy-

soka byłaby moja „państwowa” emerytura? Mam swój prywatny

III filar – fundusz inwestycyjny oraz dwie nieruchomości.

Nie wyobrażam sobie, przynajmniej na razie, abym w wieku

60 czy 65 lat, przerwała pracę i żyła tylko z tego, co oszczędzi-

łam. Co to byłoby za życie? Teraz ja i mąż mamy ciekawą pracę,

nie najgorsze zarobki, o dziwo, niemal równe, ale jego pensja

jest stała, moja uzależniona od rzeczywistej liczby dyżurów,

bo wynagrodzenie składa się w większości z tzw honorariów

(a więc – kiedy pracuję nieco mniej, dochód spada bardzo wy-

raźnie). Oszczędzać nie bardzo jest z czego, bo mamy ogromne

wydatki stałe: przedszkole dla dwójki dzieci, dwa kredyty hi-

poteczne, alimenty męża. Przeraża mnie myśl, że któreś z nas

161

KObiety O emeryturAch

R apoRt nagle traci pracę. I co wtedy? Pewnie z tego samego powodu

na razie odrzucam myśl o emeryturze. Jeśli coś się zmieni, np.

rozpocznę inną pracę, rozkręcę własny biznes (pomysł jest, brak

odwagi, na razie), to być może łatwiej będzie mi patrzeć 20 lat

do przodu bez lęku. Teraz jeszcze nie.

A tak w ogóle, to nie chcę być ZMUSZANA do przejścia na

emeryturę w wieku 60 czy 65 lat. Myślę, że bardziej fair byłoby

danie kobietom (szczególnie im, bo to one są nierówno trakto-

wane przy gromadzeniu składek na przyszłą emeryturę) możli-

wości pracy tak długo, jak czują się na siłach. Gdyby udało się je

zachęcić do pozostania czynnymi zawodowo, a nie – jak teraz

– sugerowało, że po 50-tce nie nadają się już do niczego inne-

go niż niańczenie wnucząt, czy pieczenie ciast, w domu oczywi-

ście…

162

KObiety O emeryturAch

2. Kasia, 25 lat, pruszków/Warszawa

zawód: dziennikarka/specjalistka ds. pr/ behawiorystka

rodzaj zatrudnienia: etat

Jak wyobrażasz sobie siebie po 60 roku życia. co będziesz

robić?

Będę pracowała ze zwierzętami i pisała o nich książki… Cięż-

ko będzie się z tego utrzymać. Jedyna nadzieja w tym, że wy-

gram w totolotka.

Jak myślisz, na co będziesz mogła sobie pozwolić?

Na wakacje w swoim domu na wsi i czerpanie przyjemności

z dnia bieżącego.

czy już jakoś planujesz swoją emeryturę, masz jakieś zabez-

pieczenie?

Niestety nie.

A jak wygląda to wśród twoich znajomych? czy twoje kole-

żanki są zadowolone ze swojej sytuacji?

Nie. Nikt chyba nie jest zadowolony. Problemem też jest brak

umowy o pracę (zwłaszcza dziennikarze). Nie słyszałam też, by

ktoś oszczędzał na emeryturę.

co sądzisz o wyrównywaniu wieku emerytalnego?

Nie jestem za tym. Niestety wciąż na kobietę spada wiele

obowiązków (jak choćby urlop macierzyński), niektóre kobiety

nie mogą pracować ze względu na ciążę… Uważam, że każda

kobieta powinna mieć wybór, czy chce pracować tak długo, jak

mężczyźni, czy nie. Systemowe rozwiązanie niekoniecznie może

się sprawdzić.

16

KObiety O emeryturAch

R apoRt 3. Justyna, 61 lat, gdańsk

zawód: Fryzjerka

rodzaj zatrudnienia: etat

do jakiego wieku chciałabyś pracować?

Oj, trudno powiedzieć… Na dzień dzisiejszy nie wyobrażam

sobie przejścia na emeryturę. Co prawda, z jednej strony, praca

fryzjerki nie jest wcale taka przyjemna, bo bardzo męcząca (8

godzin stania na nogach i nieustanne garbienie się), ale z dru-

giej strony: zapewnia mi utrzymanie, mobilizuje mnie do dbania

o siebie (w dresie, bez makijażu i potargana nie pokażę się prze-

cież w zakładzie). A co najważniejsze – umożliwia mi kontakt

z ludźmi. Nie mam dzieci, a z mężem rozwiodłam się już ponad

15 lat temu (pił i nie chciał pracować, a ja nie miałam zamiaru

utrzymywać pasożyta). Mam siedzieć w domu przed telewizo-

rem? O nie! To nie dla mnie. A na taką wymarzoną emeryturę

jeszcze mnie nie stać.

A ja wygląda ta emerytura z marzeń?

Jej podstawą jest moje zdrowie, bo trudno cieszyć się życiem

kiedy tu łupie, tam łupie i jeszcze boli… Zakładam więc, że będę

zdrowa (dbam o siebie) i nie będę musiała wydawać pieniędzy

na leki, ani tracić czasu na wizyty u lekarza. Przy spełnieniu tych

warunków widzę siebie szczęśliwą i zrelaksowaną, wylegującą

się z książką w jakimś ciepłym kraju. Może w Hiszpanii, lub na

południu Francji…

podróże zwykle oznaczają spore wydatki. na jak dużą eme-

ryturę liczysz?

Dużą? To w ogóle! Liczę, że będzie to minimum 1500 zł netto.

Do tego dochodzą moje oszczędności i pieniądze jakie uzyskam

z wynajmu domu – taki mam plan, że jak wyjadę, to mieszkanie

wynajmę. Jak będzie bardzo źle – jeśli emerytura wyniesie np.

1000 zł i jeśli stracę swoje oszczędności, wtedy zdecyduję się

na sprzedaż mieszkania. To pozwoliłoby mi na wyjazd i godne

życie w jakimś miłym miejscu. Oczywiście wolałabym zachować

164

KObiety O emeryturAch

mieszkanie, by zawsze mieć miejsce, do którego mogę wrócić, ale

nie mam zamiaru umierać za życia. Tak sobie obiecałam i mam

nadzieję, że starczy mi odwagi, by zrealizować swoje marzenia.

nie masz iii filaru?

Nie, wolę sama odkładać. To daje mi więcej swobody, a jak

ktoś nie zarabia dużo i jeszcze trafi mu się jakiś dodatkowy wy-

datek (np. pralka się zepsuje), to wtedy o odłożeniu czegokol-

wiek nie ma już mowy. Czasem zdarzy mi się jakiś lepszy mie-

siąc, kiedy mam więcej klientek, takich zamożniejszych, które

lubią dawać napiwki. Wtedy odłożę więcej, ale przyznaję, że tyl-

ko trochę, bo czasem kobieta musi przecież też „zaszaleć”: kupić

sobie bluzeczkę, pójść do kina z koleżankami. To „szaleństwo”,

bo normalnie to każda złotówka w cenie. Nie uskarżam się, bo

wiem, że nie tylko ja tak mam, ale koleżanki również.

twoje zdanie na temat zrównywania wieku emerytalnego?

Nie mam. No bo z jednej strony, kobiety są przecież słab-

sze fizycznie i do tego jeszcze zajmują się domem – nie zawsze

z własnego wyboru, facet na macierzyński na pół roku przecież

nie pójdzie. A z drugiej strony, żyją na emeryturze dłużej i gdy

krócej na nią pracują, to później nie mogą końca z końcem po-

wiązać. I czasem, gdy chcą jeszcze pracować, to pracodawca

mówi: do widzenia. O tym się często nie myśli, ale jak widzę cza-

sem taką starowinkę, co zagląda do śmietników, to myślę sobie,

że my nie mamy pojęcia, co może nas czekać. Więc chyba jestem

za zrównaniem wieku. Jak tak teraz sobie myślę, to chyba kobie-

ty wcale nie są słabsze. Ciężarów może wielkich nie uniosą, ale

tak życiowo, to są chyba nawet silniejsze…

165

KObiety O emeryturAch

R apoRt 4. Julka, 30 lat, Warszawa

zawód: sprzedawczyni w księgarni

rodzaj zatrudnienia: umowa zlecenie.

Jak wyobrażasz sobie siebie po 60 roku życia. co będziesz

robić?

Będzie bardzo tragicznie, skoro już teraz jest tragicznie. Za-

rabiam 8 zł na godzinę i nie mam co liczyć nawet na umowę

o pracę (mam wykształcenie wyższe humanistyczne zdobyte na

Uniwersytecie Warszawskim)

Jakie są twoje przewidywania odnośnie wysokości emery-

tury?

Obecnie zarabiam 1400 zł, mam ubezpieczenie zdrowotne,

nie mam opłacanych składek na ZUS, czyli nie widzę tu w ogóle

emerytury. Myślę, że na emeryturze mogę mieć problemy z wy-

datkami na pożywienie, zakwaterowanie – nie mam swojego

mieszkania i myślę, że nigdy nie będzie mnie na nie stać.

co sądzisz o wyrównywaniu wieku emerytalnego?

Wyłącznie pod warunkiem innych zmian systemowych, bo

obecnie obciążenia kobiet różnią się diametralnie od obciążeń

mężczyzn.

A co myślisz o wydłużeniu wieku emerytalnego?

Wyłącznie pod warunkiem zmiany sytuacji socjalnej ludzi,

na każdym etapie życiowym. Musiałaby też nastąpić zmiana

standardów służby zdrowia i innych resortów, a także miejskich

przystosowań dla osób starszych, etc.

166

KObiety O emeryturAch

5. Joanna, 27 lat, Warszawa

zawód: inżynier sanitarny

rodzaj zatrudnienia: umowa zlecenie

ty po 60 roku życia – jak to sobie wyobrażasz?

Pracuję w swoim zawodzie, na dobrym stanowisku, nie mu-

szę z nikim się „ścigać” i walczyć o swoją pozycję, bo mam ją

już ugruntowaną. Jestem wziętym inżynierem, mogę wybierać

zlecenia, które mnie interesują, a odrzucać te nieciekawe, bo nie

muszę martwić się tak bardzo o zarobki.

czy już jakoś planujesz swoją emeryturę?

Nie, na razie o tym nie myślę zbyt poważnie. Przez te parę-

dziesiąt lat i tak na pewno się wszystko pozmienia, a za mało

zarabiam, żeby odkładać pieniądze na tak odległy cel, jak eme-

rytura.

do jakiego wieku chciałabyś pracować?

Jeśli zdrowie pozwoli, to pewnie do ok. 65. Wiek emerytalny

powinien być zrównany.

A co sądzisz o wydłużeniu wieku emerytalnego dla wszyst-

kich?

Jestem jak najbardziej za. Żyjemy coraz dłużej. Coraz dłużej

jesteśmy „sprawni”, zarówno fizycznie, jak i intelektualnie, i nie

ma powodu, by w wieku „średnim” – 55 czy 60-ciu lat – zaprze-

stawać aktywności zawodowej. Taką osobę państwo później

utrzymuje przez 20 lat, a to pewnie ze 2/3 jej stażu pracy. Świat

się zmienia i trzeba za tymi zmianami nadążać.

Jaką będziesz emerytką?

Mogę mieć jedynie nadzieję, że będę aktywna, zdrowa,

pogodna. Będę mieć jakieś zainteresowania, jeździć na cieka-

we wakacje, chodzić do kina, uprawiać sport. Mam nadzieję,

że będę mieć rodzinę, znajomych i przyjaciół, z którymi będę

167

KObiety O emeryturAch

R apoRt utrzymywać bliskie kontakty. Przede wszystkim, że nie zamknę

się w czterech ścianach.

A jak wygląda sytuacja twoich koleżanek?

W tym momencie kobiety z mojego otoczenia są w dość do-

brej sytuacji i są zadowolone ze swoich zarobków (oczywiście,

zawsze chciałoby się więcej, ale żadna z nich nie ma tzw. niskiej

pensji). Jednak jeszcze pół roku temu, zarówno ja, jak i moje

koleżanki miałyśmy ogromne problemy ze znalezieniem pracy.

Mimo skończenia wyższych studiów inżynierskich z wynikiem

bdb, na najlepszej uczelni technicznej w kraju, przez opół roku

byłyśmy bezrobotne. Mimo odpowiadania na ogłoszenia o pra-

cę, gdzie spełniałyśmy większość wymagań, byłyśmy bardzo

rzadko zapraszane na rozmowy kwalifikacyjne. Doszło do tego,

że rozważałyśmy podjęcie pracy nie w zawodzie, a np. jako eks-

pedientka, czy kasjerka. Myślę, że problemem jest to, że mamy

mało „damski” zawód – inżynier. Pracodawca woli na takie sta-

nowiska zatrudnić mężczyznę, bo panuje opinia, że kobieta so-

bie nie poradzi, nie zdobędzie szacunku podwładnych, nie wy-

trzyma presji, będzie się rozklejać, itp.

168

KObiety O emeryturAch

6. Janina, 37 lat, Koszalin

zawód: prawniczka/funkcjonariuszka Straży granicznej

rodzaj zatrudnienia: etat

czy już jakoś planujesz swoją emeryturę?

Planuję „ustawowo”. Nie posiadam dodatkowego zabezpie-

czenia. Po uzyskaniu uprawnień emerytalnych, które w moim

zawodzie są dość wcześnie, pragnęłabym, mimo wszystko, cią-

gle pracować, jeżeli nie na etacie, to np. na podstawie umów cy-

wilnoprawnych. Intensywnie – do 50 roku życia, dorywczo – tak

długo, jak będę w stanie.

co sądzisz o wyrównywaniu wieku emerytalnego?

Pomimo wyznawania zasady równouprawnienia, mam mie-

szane uczucia. Poza tym nie zapoznałam się z argumentami za

i przeciw.

A wydłużenie wieku emerytalnego dla wszystkich?

Myślę, że w chwili obecnej nie należy wydłużać wieku eme-

rytalnego. Jednak konieczne jest zapewnienie możliwości wy-

konywania pracy osobom, które pomimo jego osiągnięcia, chcą

dalej pracować.

169

KObiety O emeryturAch

R apoRt 7. hania, 33 lata, elbląg

zawód: technik radiolog

rodzaj zatrudnienia: etat

co będziesz robić po 60 roku życia?

Będę zajmować się wnukami i wypoczywać.

Jak myślisz, na co będziesz mogła sobie pozwolić będąc na

emeryturze?

Raczej na niewiele. Myślę, że będzie mi trudno się utrzymać.

masz trzeci filar, bądź sama coś odkładasz?

Nie stać mnie.

A jakie są twoje przewidywania odnośnie wielkości twojej

przyszłej emerytury?

Myślę, że może mi zabraknąć na potrzebne wydatki.

co sądzisz o wyrównywaniu wieku emerytalnego?

To nie jest dobry pomysł. Kobiety są słabsze fizycznie. Muszą

też zajmować się domem. W pewnym wieku to już zbyt wiele.

A do jakiego wieku chciałabyś więc pracować?

50 - 55 rok życia. Nie lubię swojej pracy. Wymaga dużego wy-

siłku fizycznego i jestem w niej narażona na szkodliwe promie-

niowanie. Po pracy zawsze jestem zmęczona.

170

KObiety O emeryturAch

8. Joanna, 33 lata, Warszawa

zawód: redaktorka / dziennikarka

rodzaj zatrudnienia: etat

Jak wyobrażasz sobie siebie po 60 roku życia. co będziesz

robić?

Pracować, pisać książki, podróżować… Będę pogodną, za-

dowoloną z życia i aktywnie realizującą swoje pasje emerytką.

Myślę, że będę mogła sobie pozwolić na życie na podobnym po-

ziomie, co teraz.

A jak zamierzasz tego dokonać?

Od roku co miesiąc odkładam stałą kwotę na specjalne konto

„emerytura”. W miarę jak będzie się powiększać, zamierzam ją

inwestować. No i składki ZUS i II filar.

A trzeci filar, jakieś ubezpieczenie?

Nie mam 3 filaru, zamiast ubezpieczeń wolę sama odkładać.

do jakiego wieku chciałabyś pracować?

Takiego, jak mężczyźni – 65 lat.

Jesteś więc za wyrównaniem wieku emerytalnego?

Tak, ponieważ nie widzę przeszkód, by pracować tak długo,

jak moi koledzy – i nie chcę być wypychana z rynku pracy, tylko

dlatego, że jestem kobietą.

171

KObiety O emeryturAch

R apoRt 9. Francine, 42 lata, Kraków

zawód: reżyserka, producentka tv

rodzaj zatrudnienia: etat, honoraria

do jakiego wieku chciałabyś pracować?

Chciałabym być czynna zawodowo tak długo, jak długo, to co

będę robić, będzie przydatne. Chcę jednak po 60 roku życia wię-

cej czasu poświęcać na realizację pasji, a nie konieczność pracy,

aby móc funkcjonować i być zabezpieczoną finansowo na pod-

stawowym poziomie.

Jakie są twoje przewidywania odnośnie tego, ile będziesz

dostawać emerytury?

Pewnie jakieś 2000 zł z ZUS-u, jak wszystko dobrze pójdzie.

Drugie tyle z inwestycji stałych. To na dziś, ale jeszcze zamie-

rzam co nieco doinwestować.

W co inwestujesz?

Inwestuję w fundusze. Bez szaleństw jednak. Więcej systema-

tyczności niż decyzji nastawionych na szybki zysk.

co sądzisz o wyrównywaniu wieku emerytalnego?

Jestem za.

Wydłużeniu wieku emerytalnego dla wszystkich?

Chciałabym, aby nie było to konieczne. Jednak wiem, że je-

śli tak się nie stanie, jeszcze bardziej rozwarstwi się społeczeń-

stwo, finansowo. Bardzo bym chciała pracować po 60 roku życia

z przyjemności i wewnętrznej potrzeby, a nie z konieczności!

172

KObiety O emeryturAch

10. ewa, 31 lat, Warszawa

zawód: lektorka

rodzaj zatrudnienia: umowa o dzieło i umowa zlecenie

Jak wyobrażasz sobie siebie po 60 roku życia? co będziesz

robić?

Mam bardzo dużo zainteresowań, które chciałabym pogłę-

biać w tym wieku - wreszcie będę mieć pożądany czas. Marzę

o podróżowaniu po Polsce i świecie, ale z tym może być kiep-

sko, bo nawet teraz nie mam na to wystarczających funduszy

i prawie zawsze rezygnuję z wakacji na rzecz innego wydatku (w

tym roku np. musiałam kupić nowy komputer). Myślę, że mogła-

bym wtedy pracować zawodowo. Potrzebuję pracy dla higieny

psychicznej. Ale, nie tylko tak odległa, przyszłość jest nieprze-

widywalna.

czy już jakoś planujesz swoją emeryturę, masz jakieś zabez-

pieczenie?

Mam problemy z bieżącymi wydatkami, nie da się oszczę-

dzać.

Jakie są twoje przewidywania odnośnie tego, ile będziesz

dostawać emerytury?

Nieco ponad 1000 zł. Tak myślę, ale może być kryzys i wtedy

będzie jeszcze niższa i pewnie zostanie mi wypatrywanie szyb-

szej śmierci.

masz 3 filar?

Nie, nie mam rezerwy finansowej na odkładanie pieniędzy.

Jedyną inwestycją, na którą i tak z trudem mnie stać, jest rozwi-

janie umiejętności i zdobywanie dodatkowych kwalifikacji – być

może dzięki nim, będę mogła dorobić do pensji/emerytury,

utrzymać jakiekolwiek zatrudnienie na rynku pracy. Co nie ozna-

cza, że nie myślę obecnie o swojej przyszłej emeryturze – wręcz

przeciwnie.

17

KObiety O emeryturAch

R apoRt co sądzisz o wyrównywaniu wieku emerytalnego?

Uważam, że to sprawiedliwe, pod warunkiem, że i kobieta,

i mężczyzna mają równe szanse w życiu prywatnym i zawodo-

wym.

A co sądzisz o wydłużeniu wieku emerytalnego dla wszyst-

kich?

Przy obecnym systemie obciążającym kobiety zadaniami wy-

chowywania dzieci i prowadzenia domu – niesprawiedliwością

jest wydłużanie tego wieku kobietom. Pozostawienie możliwo-

ści wyboru wieku emerytalnego (w granicach rozsądku), wydaje

się fair.

czy twoja rodzina lub twój partner mają jakieś oczekiwania

w związku z twoją emeryturą?

Moi najbliżsi niestety liczą na moje finanse, myślą, że mnie

ułoży się lepiej i będę pomagać.

A jak wygląda perspektywa emerytury wśród twoich znajo-

mych? czy wszystkie twoje koleżanki mają pracę?

Nie wszystkie mają pracę – często są w wieku rozrodczym

i zapewne dlatego stanowią „zagrożenie” dla pracodawcy. Poza

tym dostępne oferty są prawie wyłącznie w niskoopłacanych,

sfeminizowanych zawodach, często poniżej rzeczywistych kwali-

fikacji. Znam takie przypadki, kiedy kobieta nie chce takiej pracy,

lub, częściej, pracodawca nie chce dać zatrudnienia, twierdząc,

że kwalifikacje takiej osoby są za wysokie. Pewnym „rozwiąza-

niem” jest poleganie na zarobkach męża, bądź partnera.

174

KObiety O emeryturAch

11. marta, lat 62, świdnik

Księgowa na emeryturze

Półtora roku temu, po 34 latach pracy jako księgowa w pań-

stwowej firmie przeszła na emeryturę. „Na rękę” dostaje 1480

zł. Ma na utrzymaniu córkę, która kończy studia medyczne i do-

rabia jedynie podczas wakacji.

Chciałam iść na emeryturę, bo byłam już zmęczona, przede

wszystkim fizycznie – mówi.

Kilka lat temu jej siostra, którą opiekowała się przez dziesięć

lat, zmarła na raka. Sama o sobie mówi, że żyje biednie. Nie ma

też z czego oszczędzać. Żeby związać koniec z końcem często ko-

rzysta z pożyczek oferowanych przez firmy takie jak Provident.

175

KObiety O emeryturAch

R apoRt 12. Alina, lat 57, lublin

urzędniczka

rodzaj zatrudnienia: etat

Ma wykształcenie wyższe, pracuje zawodowo od 30 lat w róż-

nych firmach państwowych. Dwoje dzieci – jedno założyło swoją

rodzinę i jest niezależne, drugie studiuje, ma stypendium, ale

Alina stara się pomagać. Mąż jest rencistą. Alina od 2009 jest

na „zawieszonej” emeryturze, na „normalną” przejdzie za trzy

lata. Od półtora roku skreśla na kalendarzu dni do przejścia na

emeryturę.

Ale to się tylko tak wydaje, że się chce przestać pracować. A jak

przychodzi co do czego, to się okazuje, że nie ma co robić i czło-

wiekowi brakuje pracy – mówi.

Jej emerytura to, zgodnie z wyliczeniami, około 1700 zł brut-

to, po odliczeniu podatku i ubezpieczenia zostanie około 1350

zł. Chciałaby, żeby wiek emerytalny został zrównany, bo wie, że

wtedy jej emerytura byłaby wyższa. Być może na emeryturze

wykorzysta swoje kwalifikacje i doświadczenie i zacznie praco-

wać na własny rachunek.

176

KObiety O emeryturAch

13. danusia, 31 lat, Wrocław

zatrudnienie: iii sektor - organizacje pozarządowe

Wykształcenie: mgr na dwóch kierunkach, studia

podyplomowe

Sytuacja rodzinna: w związku niesformalizowanym,

jednopłciowym, dwuosobowe gospodarstwo domowe

inne: wynajmuję mieszkanie, spłacam kredyt studencki,

od trzech lat odkładam 150 zł miesięcznie na iKe i od

dwóch lat 10% od każdej zarobionej kwoty na koncie

oszczędnościowym.

To musiał być 1995 rok. Miałam szesnaście lat, gdy moja

mama powiedziała ni to do mnie, ni do siebie: „Na emerytu-

rze będę biedować”. Zdziwiłam się wtedy, że moja mama, w sile

wieku, czterdziestoletnia, aktywna zawodowo przedsiębiorczy-

ni, ciężko pracująca i wychowująca czwórkę dzieci, już martwi

się o swoją przyszłość na emeryturze. Przecież to jeszcze tyle

lat – myślałam – nie ma się o co martwić. A w dodatku – prze-

cież ona pracuje tak dużo i ciężko, nie może jej grozić bieda. Nie

rozumiałam wtedy, co czuła, ale zapamiętałam smutek i rezyg-

nację mojej mamy. I to przekonanie, że taki po prostu jest los

kobiety w tym kraju.

Te słowa coraz mocniej rezonują we mnie teraz, ponad pięt-

naście lat później, gdy i ja, i moja mama jesteśmy o tyle lat star-

sze, a perspektywa emerytalna kobiet nadal jest przerażająca.

Bo ja, mając 31 lat, o 10 lat mniej, niż moja mama wtedy, już

teraz myślę o swojej emeryturze z przerażeniem.

Od czasu studiów pracuję zawodowo. To już prawie 8 lat.

W tym czasie zupełnie bez pracy byłam ledwie kilka miesięcy.

Związałam się z sektorem pozarządowym – zdecydowały o tym

zainteresowania, światopogląd, przekonanie, że nie chcę praco-

wać w urzędzie, „na posadzie”. Praca jest dla mnie niesłychanie

inspirująca, angażująca, rozwijająca. Mam też poczucie, że jest

ważna, wartościowa, że to, co robię, ma sens. Myślę jednak, że

za to poczucie zapłacę na emeryturze wysoką cenę.

177

KObiety O emeryturAch

R apoRt

W związku z sytuacją w organizacjach pozarządowych (NGO-

sach), pracuję prawie wyłącznie na umowy zlecenia lub umowy

o dzieło. W ciągu tych 8 lat pracy w trzech organizacjach, na eta-

cie pracowałam łącznie przez 20 miesięcy. Zawsze w niepełnym

wymiarze czasu pracy, z zarobkami mniej więcej o połowę niż-

szymi niż na analogicznych stanowiskach w biznesie, zawsze

z umową na czas określony, ograniczoną czasem trwania pro-

jektów.

Od 3 lat pracuję w organizacji, którą współtworzyłam. Wy-

konuję w niej wysoko wyspecjalizowaną pracę wiążącą się z du-

żym poziomem odpowiedzialności, w wymiarze co najmniej 2

etatów. W tej organizacji nie pracowałam i prawdopodobnie nie

będę pracować etatowo – organizacji na to nie stać, a sponsorzy

podejrzliwie patrzą na finansowanie umów o pracę. Organizacji

nie stać także na zatrudnienie innych kobiet, które angażują się

w jej działalność wolontaryjnie. Czasem udaje się dla nich pozy-

skać staż z urzędu pracy, a potem, gdy nabierają doświadczenia

i liczą na umowę o pracę, musimy odmówić. I to jest straszne.

W okolicach 28 urodzin, w perspektywie zakończenia ter-

minowej umowy o pracę, ogarnęła mnie emerytalna panika

i założyłam IKE (Indywidualne Konto Emerytalne). Od trzech lat

wpłacam tam ok. 150 zł miesięcznie. Wiem, że to nie wystarczy.

Ostatnio wyczytałam w dziale ekonomicznym jakiegoś dzienni-

ka rady, by na IKE wpłacać minimum 12 tysięcy rocznie i wtedy

to powinno wystarczyć, w obliczu przewidywanego zawalenia

się systemu emerytalnego - właśnie wtedy, gdy będę przecho-

dzić na emeryturę. Kogo na to stać?! Mi nie wystarczy pienię-

dzy, by wpłacać na IKE choć 100 zł więcej, do czasu, gdy skończę

spłacać kredyt studencki – to jeszcze kilka lat. Czytam także, że

zakup mieszkania to inwestycja na starość. Ale na to mnie nie

stać, ledwie wystarcza na tego mieszkania wynajęcie.

Teraz zarabiam falami. Nie mam poczucia stabilności finan-

sowej, żyję od projektu do projektu. Lwią część pracy wykonuję

bez wynagrodzenia. Często nie mam ubezpieczenia społeczne-

go, na prywatne ubezpieczenie mnie nie stać. Z powodu prze-

178

KObiety O emeryturAch

wlekłej choroby bardzo dużo pieniędzy wydaję na prywatne

wizyty lekarskie - dotychczas było mnie na to stać, ale wiem, że

nie zawsze tak musi być i boję się tego. Tak, zaangażowanie spo-

łeczne to był mój wybór. Ale ostatnio myślę o tym, że mogłam

wybrać „pracę dla kasy”, a nie „pracę dla idei”. Nie musiałabym

co kilka miesięcy drżeć o to, czy będę miała teraz i w przyszłości,

z czego zapłacić czynsz albo za co pójść do lekarza.

Od dwóch lat odkładam 10% swoich zarobków, nawet naj-

mniejszych, na konto oszczędnościowe. Robię to nie dla przy-

jemności, podróży, zachcianek, i nie z myślą o emeryturze.

Odkładam, by wyjmować te pieniądze za każdym razem, gdy

organizacja, którą prowadzę, ze względu na skomplikowane

rozliczenia ze sponsorami i rozwlekłe, biurokratyczne proce-

dury, boryka się z czasową utratą płynności finansowej. W tym

czasie, moja „poduszka finansowa”, jest zatem raczej poduszką

mojej organizacji, moje oszczędności są zamrożone na długie

miesiące, czasem lata. Moja mama oszczędzała podobnie – dla

swojej firmy.

Nie zabezpieczy mnie mąż, ani emerytura po nim – żyję

w związku jednopłciowym, bez możliwości wspólnego rozlicza-

nia się, opodatkowania, bez prawa do dziedziczenia po mojej

partnerce, bez prawa do jej emerytury.

Gdy myślę o swojej emeryturze, myślę o tym, że moja mama

w wieku 56 lat wyjechała do Wielkiej Brytanii do ciężkiej fizycz-

nej pracy w domu opieki, by uniknąć biedy na emeryturze. Za-

stanawiam się, co musi się stać, bym ja nie musiała wyjeżdżać.

I wkurza mnie to, że kwestia emerytur jest w Polsce zagadnie-

niem rozgrywanym w perspektywie krótkoterminowej, że nikt

nie chce jej dotknąć, by nie stracić w sondażach. To jest moje

życie, moja przyszłość, o którą się boję i jestem wściekła, że po-

litycy w tym kraju poważnie nie dyskutują o tym, jak w praktyce

codziennego dnia ważne jest zrównanie wieku emerytalnego

kobiet i mężczyzn i wydłużenie wieku emerytalnego kobiet.

To jest absolutnie konieczne, by kobiety nie żyły – od młodości

179

KObiety O emeryturAch

R apoRt przez długie lata – w poczuciu, że na starość „będą biedować”,

że to taki los kobiet. Ale politycy w tym kraju zwykle są męż-

czyznami.

180

KObiety O emeryturAch

14. elżbieta, 52 lata, Kraków

zawód: przedszkolanka

rodzaj zatrudnienia: etat

Jak wyobrażasz sobie siebie za jakieś 10 lat?

Prawdopodobnie będę starać się związać koniec z końcem,

na głodowej emeryturze. Obawiam się, że będę musiała wybie-

rać: czy kupić żywność, czy leki i zmarnuję większość mojej spo-

kojnej starości w zgryzocie spowodowanej długim czekaniem

na zapisanie się do lekarza.

A jak myślisz, jak będziesz wykorzystywać wolny od pracy

czas?

Zakładając, że mój mąż nie będzie żył tak długo, jak ja, mój

dzień zapewne będzie wyglądał następująco: wstać i punkt 8:00

rano umówić się do lekarza na wizytę za 7 miesięcy; zjeść skrom-

ne śniadanie (na porządne nie ma pieniędzy). Wziąć 5 z 7 leków

(na wszystkie nie starcza). Pójść do sklepu (na utrzymanie samo-

chodu nie ma pieniędzy) i przywlec do domu skromne zakupy.

Pójść do sąsiadki i pobiadolić, że na nic nie ma pieniędzy i że

ta dzisiejsza młodzież to już nie to samo, co kiedyś. Wrócić do

domu, ugotować skromny obiad. Wydać większość emerytury

płacąc za prąd, wodę, gaz i Internet. Spędzić wieczór na słucha-

niu radia przez Internet. O pójściu do kina, teatru, czy filharmo-

nii to chyba nie ma co marzyć.

Jakie są twoje przewidywania odnośnie tego, ile będziesz

dostawać emerytury?

Biorąc pod uwagę płynność wartości waluty, a także to, że

za parę lat cały system emerytalny może się rozlecieć, boję się,

że będę musiała liczyć na siebie. Jeśli wszystko będzie dobrze,

to mogę dostawać około 1500 zł brutto. Wystarczy, żeby nie

umrzeć, nie starczy, żeby godnie i wygodnie żyć. A godne życie

powinno być chyba normą, po kilkudziesięciu latach harówki?

181

KObiety O emeryturAch

R apoRt masz 3 filar?

Nie, ale od kilku lat sama odkładam drobną kwotę co mie-

siąc.

można wiedzieć jaką?

Przeważnie 100 zł.

A jak wygląda sytuacja wśród twoich znajomych?

Większość ma pracę, ale jest zaniepokojona obecną sytuacją

w systemie emerytalnym. Wydaje mi się, że przeważa wśród

nich podejście „jakoś to będzie”. Liczą, że państwo nie pozwoli

im umrzeć z głodu.

co sądzisz o wyrównywaniu wieku emerytalnego?

Myślę, że to konieczność. Tak będzie sprawiedliwiej i kobiety

będą miały szansę wypracować sobie większy kapitał emerytal-

ny. To dobra rzecz.

Wydłużenie wieku emerytalnego dla wszystkich?

Jeżeli obecny system nie zapewni środków do godnego ży-

cia, to należy go zmienić. Jeżeli wydłużenie wieku emerytalnego

miałoby podwyższyć status ekonomiczny emerytów - to jestem

za. Poza tym, ludzie dłużej aktywni zawodowo, chyba czerpią

z życia więcej. Tu jednak warunkiem koniecznym jest lubienie

tego, co się robi. Inaczej praca jest przymusem, od którego ucie-

ka się na emeryturę, czasami wcześniejszą.

182

KObiety O emeryturAch

15. Ania, 32 lata, Warszawa

zawód: księgowa

rodzaj zatrudnienia: etat

Jak myślisz, na co będziesz mogła sobie pozwolić po prze-

kroczeniu sześćdziesiątego roku życia?

Nie liczę na wczasy na Hawajach, ale jeśli mój poziom życia

się nie pogorszy, to będę zadowolona. Wakacje raz na dwa lata,

dostęp do życia kulturalnego i w miarę aktualna garderoba – za-

dowolą mnie.

czy już jakoś planujesz swoją emeryturę, masz jakieś zabez-

pieczenie?

Jako osoba zatrudniona, praktycznie „od zawsze” na etacie,

liczę na jakąś minimalną, podstawową emeryturę „państwową”.

Dodatkowo jestem zapisana do III filaru i sama lokuję pieniądze,

bo mam przeczucie, że emerytura podstawowa będzie „głodo-

wa”.

co sądzisz o wyrównywaniu wieku emerytalnego?

Generalnie uważam, że to dobry pomysł, ale wszystko zależy

od rynku pracy. Jeśli nie będzie pracy dla osób powyżej 60 roku

życia, a nie będą one miały uprawnień emerytalnych, to będzie

to powodowało wzrost liczby ludzi ubogich.

do jakiego wieku chciałabyś pracować?

Do 65 - 67 roku życia.

18

KObiety O emeryturAch

R apoRt 16. Agata, 35 lat, Warszawa

zawód: szwaczka, krawcowa

rodzaj zatrudnienia: etat

Pracuję od kilku lat jako szwaczka. Wcześniej pracowałam na

zakładzie, od niedawna jestem w pracowni. Tu jestem zatrud-

niona na etacie. Wcześniej tez pracowałam na etacie, z tym

akurat nie było problemu w tej firmie, bo słyszy się różnie

o niezatrudnianiu, czy coś. Składki, oczywiście i tu i tam, były

odprowadzane od najniższej pensji. Wiadomo, każdemu zależy

na pieniądzach. W zakładzie pracowaliśmy bardzo długo i było

dużo nadgodzin. Nie było lekko. Wtedy w ogóle nie sądziłam, że

dożyję do tej emerytury. Praca na szwalni naprawdę jest ciężka,

a pracowaliśmy po 10 - 12 godzin i wszystkie soboty. Tam wi-

działam też starsze kobiety, ale w tym zawodzie, w późniejszym

wieku, nie każdy jest tak wydajny. Wzrok się psuje, problemy

z kręgosłupem. Więc wydaje mi się, że do 60 lat, czy do 65, to

raczej ciężko by było w tym zawodzie pracować. 9 lat pracowa-

łam w zakładzie, na akord, jak mówiłam, była to ciężka praca,

byłam bardzo zmęczona, nie wyobrażam sobie takiej do 60- tki.

Chociaż może to indywidualna sprawa, bo gdybym się czuła

na siłach w wieku 60 lat pracować – to pewnie bym pracowa-

ła. Chciałabym pracować, ale każdy powinien o tym decydować

sam.

Nie wyobrażam sobie swojej emerytury. Jak każdy chciała-

bym odpocząć, nie martwić się czy liczyć grosz, w miarę godnie

żyć. Czasami gdzieś wyjechać. Nie wiem, czy będzie mnie na to

stać na emeryturze. Nie wyobrażam sobie. Nie bardzo myśli się

o emeryturach, każdy myśli dniem dzisiejszym, żeby mieć jakąś

pracę, jakoś przeżyć. Starości raczej się obawiam.

184

KObiety O emeryturAch

17. bożena, 34 lata, Warszawa

zawód: krawcowa, menagerka

rodzaj zatrudnienia: etat

Pracuję od 18 roku życia, już 16 lat. Teraz jestem asystent-

ką szefowej i wykonuję wszystko, co jest związane z produkcją

odzieży. Pracuję na etacie i mam umowę na okres stały, co się

w tej chwili rzadko zdarza. Ze znajomych trzydziestu osób, tylko

pięcioro ma stałą umowę o pracę. Jak będą wiek emerytalny da-

lej podnosić wzwyż, to ja raczej emerytury nie doczekam. Praca

jest wyczerpująca. Pracuje się w kilku miejscach, szuka się do-

datkowej pracy. Ja jestem jeszcze samotną mamą i sama utrzy-

muję dom. Staram się odkładać pieniądze, a nawet inwestować,

ze względu na to, że emerytura ze składek nie starczy na nor-

malne życie. Człowiek pracuje coraz więcej, w coraz większym

stresie, więc wiadomo, że w wieku nawet trzydziestu parę lat

będę miała, jak mawia moja ciocia: „torebkę z lekami”. Emery-

tura musiałaby mi starczyć: na jedzenie, na opłaty, na leki. Wy-

datki rosną, a pensja niewiele.

Nie jestem w 100 procentach pewna, że moje dzieci na mnie

zarobią w przyszłości. Może wyjadą, może się coś stać, a może

być też tak, że się pokłócimy etc. Nie należę do optymistów, je-

stem typową realistką. Wiem, że lepiej się zabezpieczyć. Muszę

więc odkładać i na wychowanie dzieci, i na swoją starość.

Nie jestem za zrównaniem wieku emerytalnego. W moim oto-

czeniu kobieta pracuje na dwa etaty, a rzadko się zdarza, żeby

panowie pomagali w domu. Na głowie kobiety jest dom, dzieci

i praca. Nie jestem za równouprawnieniem pod tym względem.

Teraz już wiem, na czym to polega i uważam, że to jest wyczer-

pujące dla kobiet. Mówi się, że „kobiety – nie do łopaty”, ale

gdyby sobie pan posiedział w domu z czwórką dzieci, to nie są-

dzę, żeby pani, która poszła sobie w tym czasie pokopać tą łopa-

tą, była bardziej zmęczona od niego. Nie wierzę również w to,

żeby kiedykolwiek zrównano pensje, a dopóki tego nie zrobią,

to jaki jest sens zrównywania wieku emerytalnego?

185

KObiety O emeryturAch

R apoRt Nie wyobrażam sobie życia w wieku lat 60. Na pewno nie tak,

że poszłabym na emeryturę i zajmowała się domem. Ja sobie

wyobrażam, że w wieku lat 60, będę miała jak zwykle „smycz”,

czyli telefon, będę codziennie rano wstawać i iść do pracy. W tej

chwili, jak patrzę na swój budżet, to nie wyobrażam sobie, że

mogłabym mieć mniej, bo teraz jestem w pełni sił, a i tak mnie

na wszystko nie stać. Człowiek nie jest pewien zarobków, więc

nie jest też pewien wydatków, opłaty wciąż rosną.

186

KObiety O emeryturAch

18. Karolina, 30 lat, Warszawa

zawód: projektantka, stylistka

rodzaj zatrudnienia: samozatrudnienie, własna firma

Jak wyobrażasz sobie siebie po 60 roku życia?

Pracuję. Serio. Dużo ostatnio myślałam i rozmawiałam o eme-

ryturze, także tutaj z jedną z moich pracownic, która odeszła na

emeryturę jakieś 2 lata temu. Teraz pracuje i zarabia na bieżące

wydatki, a całą emeryturę odkłada na późniejszy czas. I ja się za-

częłam zastanawiać nad tym, czy ja w wieku 60 lat, tak po prostu

zamknę pracownię i do widzenia? Nie, ja raczej będę pracować

do końca życia. Oczywiście nie tak intensywnie. Z przerwami na

wakacje częściej, niż raz w roku. Bez stresu, że mam do spłace-

nia kredyt i muszę zarabiać.

Wiek emerytalny powinien być wydłużony?

Tu nie mam zdania, ale na pewno jestem za zrównaniem wie-

ku emerytalnego. Jak słucham o przesuwaniu granicy wieku

przechodzenia na emeryturę coraz wyżej i wyżej, to nie jestem

pewna, czy to dobre rozwiązanie. Są zawody, w których czło-

wiek jest w wieku 65 lat ciągle sprawny i nadal chce pracować,

ale są zawody, w których człowiek jest mocno wypalony po 30

latach pracy. Nie wydaje mi się, że wydłużanie wieku emerytal-

nego jest tu najkorzystniejszym rozwiązaniem. Ludzie sami po-

winni decydować, kiedy odejdą na emeryturę. Ja chce pracować,

ale moje koleżanki mogą chcieć wychowywać wnuki i to ich pra-

wo. Prowadzę firmę już 6 lat. Było wiadomo, że na niektóre rze-

czy będę oszczędzać, amortyzować latami, latami zbierać, żeby

móc zainwestować, zatrudniać więcej osób etc. Konkretny rok,

przynosi konkretne korzyści. Oczywiście mówimy teraz o tych

pozytywnych stronach. Każdy rok pozwala mi coś wypracować,

coś odłożyć.

Odkładałam na 2 polisy. Jedną zlikwidowałam, kiedy miałam

„dołek” w zeszłym roku i wypłaciłam stamtąd wszystkie pienią-

dze, a druga jest nietykalna: jak nie mam – nie odkładam, ale

187

KObiety O emeryturAch

R apoRt jak mam, to wpłacam tam wszystkie pieniądze. To na wypadek

sytuacji, kiedy nie będę mogła pracować, bo przecież może się

tak zdarzyć. Te pieniądze będę mogła wtedy zainwestować, albo

z nich żyć. Fundusze inwestycyjne, polisa ubezpieczeniowa. Na

III filar się nie zdecydowałam. Ale oczywiście płacę składki. Moja

emerytura by wynosiła w tej chwili jakieś... 230 zł miesięcznie.

Odkładam na tzw „średniej krajowej”. Ale gdybym miała wię-

cej pieniędzy... Rozmawiałam o tym z moimi znajomymi, i nikt

z nas nie oddałby ich do ZUS! Jeden by wpłacił na lokatę, inny

w fundusze inwestycyjne, różne mają pomysły. Ja jako inwesty-

cję traktuję swój kredyt mieszkaniowy. Kupiłam większe miesz-

kanie i traktuję spłaty kredytu jako inwestycję. Ale jeśli będę

chciała mieć dzieci, to moje oszczędności mogą pójść na ich wy-

chowanie. Więc staram się rozwijać firmę i zwiększać zarobki.

O przyszłość muszę zadbać sama.

Chyba nie znam takiej osoby, która nie robi czegoś, żeby mieć

zabezpieczoną przyszłość. Wszyscy się liczą z tym, że emerytura

z ZUS nie wystarczy im na zachowanie poziomu życia. Obojęt-

nie jak kto zarabia, czy dwa tysiące, czy osiemdziesiąt tysięcy

miesięcznie, to nie chce obniżać poziomu życia. Każdy patrzy

z pułapu swoich zarobków i swoich oczekiwań. Moja szwaczka

zarabia teraz 1600 miesięcznie, a 800 emerytury - odkłada, więc

jak już nie będzie u mnie pracować, to będzie mieć swoje 800

emerytury i te 800, które odkłada. Ja sobie nie wyobrażam życia

za 1600 miesięcznie, bo to nie jest mój poziom życia.

Patrzę optymistycznie w przyszłość, bo lubię moją pracę i do

końca chciałabym być aktywna.

188

KObiety O emeryturAch

19. Anna, 53 lata, Frombork

zawód: psycholożka

rodzaj zatrudnienia: etat

Jak wyobrażasz sobie siebie po 60 roku życia?

Chcę pracować, np. wykonywać pracę na umowę zlecenie, bo

nie wyobrażam sobie, co mogłabym robić sama w domu. (Mój

partner zmarł w tym roku). Poza tym, będę chciała poprawić

swoją sytuację materialną.

Jak myślisz, na co będziesz mogła sobie wówczas pozwolić?

Na trochę lepsze życie, ale na wycieczki, czy jakieś „cuda” na

pewno nie starczy. Będę podnosić swój standard życiowy.

A jaki jest ten upragniony standard?

Żeby stać mnie było na wyjazdy, np. chciałabym zwiedzić

Szwecję, wyrwać się gdzieś. I jednocześnie nie martwić się

o wiązanie końca z końcem. Chciałabym też finansowo poma-

gać córce.

czy już jakoś planujesz swoją emeryturę?

Nie planowałam.

189

KObiety O emeryturAch

R apoRt 20. elżbieta, 61 lat, lublin

zawód: nauczycielka

proszę przedstawić siebie jako emerytkę.

Z wykształcenia i zawodu jestem nauczycielką. Pracowałam

w szkole ponad 30 lat, kilka ostatnich lat byłam w dyrekcji,

w 2008 roku przeszłam na emeryturę. Jestem jak najbardziej

„50+”, więc rozejrzałam się za ofertą szkoleń, czy kursów unij-

nych, ale nie znalazłam nic dla siebie. Przyjęto mnie jednak na

1/3 etatu w prywatnej firmie, kóra należy do dalszej rodziny i od

tej pory płacę składki emerytalne.

czy nadal interesuje się pani kursami i ofertą urzędu pracy?

Tak, bo ja ciągle chcę coś robić. Na razie nie znalazłam nicze-

go dla siebie, bo: angielski znam, z komputerem też sobie jakoś

radzę, na tyle, na ile mi potrzeba. To prawda, że 30 lat w szkole

mnie zmęczyło i cieszę się, że mam więcej czasu dla siebie, bo

dzieci już dawno odchowane, a i wnuk w przedszkolu, więc nie

potrzebuje mnie jako opiekunki, ale mam zdrowie i chęci, żeby

coś jeszcze w życiu robić. Teraz mam tę pracę, ludzie mili, lubię

to, ale jak ktoś tyle lat był w centrum wydarzeń i ludzi, to go

ciągnie i chciałby więcej.

A jak się pani czuje, jako emerytka?

Na początku było mi ciężko. Emerytka – czyli stara baba. Fi-

nansowo nie odczułam tego aż tak bardzo, wiadomo, że nauczy-

cielskie pensje są niskie, więc i emerytura, niewiele ponad dwa

tysiące złotych, to nie kokosy. Jestem w tej dobrej sytuacji, że

jak mówiłam – dzieci odchowane i samodzielne, a ja mieszkam

sama we własnościowym mieszkaniu, więc sobie radzę. Staram

się odkładać, nawet symboliczne grosze. Zięć znalazł dla mnie

lokatę i tam wpłacam. Czasami i dzieci na obiad zaproszę i wnu-

kowi coś sprezentuję, na małe wydatki mogę sobie pozwolić, ale

bez szaleństw.

190

KObiety O emeryturAch

A co by było takim szaleństwem?

Marzy mi się urlop w ciepłych krajach. Chciałabym wybrać się

z koleżanką do Hiszpanii, albo do Grecji. Może za rok, czy dwa

uda się na to uzbierać.

Wiek emerytalny: powinno się go zrównać?

Ja uważam, że chyba tak, choć powinno się to zrobić ostroż-

nie. Zawód – zawodowi nierówny. Mówi się, że nauczyciele

mają dobrze, bo godzin w ciągu dnia mniej do przepracowania,

i wakacje, i ferie, ale nie wspomina się o tym, że dochodzą nam

dodatkowe godziny pracy w domu, sprawdzanie klasówek, czy

zeszytów, zebrania, mnóstwo papierkowej roboty, często prob-

lemy ze zdrowiem, a przede wszystkim z głosem. Poza tym, do-

bry nauczyciel stale sam się uczy, robi różne kursy, podnosi kwa-

lifikacje. Do tego dochodzi też fizyczne zmęczenie. Uwielbiam

pracować z najmłodszymi dziećmi, ale w ostatnich latach trudno

mi było za nimi zwyczajnie nadążyć. Jest też druga strona me-

dalu. Ze zdziwieniem obserwowałam młodsze koleżanki, które

przyszły do zawodu także z tego powodu, że można stosunkowo

szybko przejść na wcześniejszą emeryturę. Tego nie rozumiem.

Praca jest przecież ważna dla człowieka, bez pracy człowiek

gnuśnieje.

191

KObiety O emeryturAch

R apoRt 21. marta, 63 lata, Warszawa

rencistka, emerytka

Rencistki & emerytki życie bez pracy zawodowej

Jest połowa roku 2010. Wśród parosekundowych migawek

telewizyjnych, pokazujących istotne zjawiska społeczne, znowu

zaczęła pojawiać się twarz niemłodej kobiety, pałającej gnie-

wem. Owo święte oburzenie wywołuje u niej pytanie o projekt

podniesienia wieku emerytalnego dla kobiet. Zaczynam się za-

stanawiać, skąd w telewizorach się biorą takie okazy vox popu-

li? Dlaczego w moim kręgu sąsiadek, koleżanek i przyjaciółek

(roczniki od 1942 – 1952, większość z wyższym wykształceniem)

nie słyszę takich głosów?

Jestem przekonana, że system emerytalny powinien być jed-

nakowy dla obu płci, gdyż dotychczasowy dyskryminuje kobiety.

Niższy wiek emerytalny, mniejsze średnie zarobki, dłuższy prze-

widywany wiek przeżycia – skutkują ubóstwem starych kobiet.

O czasie zaprzestania pracy zarobkowej powinna decydować

przede wszystkim osoba zainteresowana, przy spełnieniu innych

warunków świadczenia tej pracy. Kwestię specjalnych systemów

emerytalnych dla wyróżnionych grup zawodowych (policjanci,

żołnierze zawodowi, górnicy itd.) w swych rozważaniach pomi-

jam, gdyż nie mam sąsiadek, koleżanek i przyjaciółek uprawia-

jących te zawody.

Od kwietnia 2005 roku moim podstawowym źródłem utrzy-

mania jest renta rodzinna. Oceniam, że w 2010 roku dysponuję

mniej niż 60 proc. faktycznej siły nabywczej, co pięć lat temu.

Przekłada się to na „ostry reżim budżetowy”, szczególnie od

2007 roku, w którym gospodarstwo domowe zaczęłam prowa-

dzić w pojedynkę. Ciągle jeszcze mam samochód. Ten 9-letni Da-

ewoo-Matiz służy przede wszystkim do przywożenia większych

zakupów i wożenia do lekarzy mej matki (rocznik 1922), miesz-

kającej po drugiej stronie Wisły.

192

KObiety O emeryturAch

Nie stać mnie na konieczny remont mieszkania. Awaria sta-

rzejącego się sprzętu domowego, każe mi wybierać pomiędzy

naprawą a wykupieniem recept (leczę się na kilka chronicznych

dolegliwości). Staram się nie myśleć, co się stanie, jeśli pralka

zepsuje się ostatecznie. Dzięki sklepom z używaną odzieżą uzu-

pełniam garderobę. Nowych ubrań praktycznie nie kupuję.

Ponieważ mieszkam na warszawskim Ursynowie, blisko stacji

metra, mam ułatwiony dostęp do bezpłatnych wydarzeń kultu-

ralnych i naukowych o charakterze otwartym.

Podobny proces ubożenia zauważam w kręgu znajomych ko-

biet. Gdy rozmawiamy o końcu naszej pracy zawodowej, zauwa-

żam trzy rodzaje postaw: żal, pogodzenie się oraz zadowolenie.

zAdOWOlenie – ta grupa jest najmniej liczna. Oceniam ją na

10 proc..

Kryśka (mgr; wdowa) – nie mogła się doczekać przejścia na

emeryturę. Nie lubiła swej pracy. Jej ostatni etat to sekretarka

w instytucie naukowym. Teraz opiekuje się drugim wnuczkiem,

przywożonym do jej mieszkania.

natalia (mgr; rozwiedziona) – nauczycielka plastyki. Po zmia-

nach organizacyjnych w szkolnictwie nie mogła się doczekać

przejścia na emeryturę. Uproszona przez dyrektorkę – nadal ma

zajęcia z dwiema klasami gimnazjalnymi. Nie lubi ich. Więcej

radości sprawia jej hobby artystyczne. Opiekuje się 90-letnią

matką.

Ola (mgr; rozwiedziona) – nadal pracuje w dziekanacie pry-

watnej uczelni, gdyż długo korzystała z urlopów wychowaw-

czych. Również nie przepada za swym zajęciem. Chciałaby jak

najszybciej przejść na emeryturę. Ma troje dzieci i dwoje wnu-

cząt.

pOgOdzOne z SytuAcJĄ – to wedle mych oszacowań ok. 30

proc..

baśka (mgr; mężatka) – była dziennikarką. Gdy gazeta sta-

wała się coraz bardziej związana z jedną z partii politycznych,

odeszła, wraz z mężem. Założyli firmę P.R. Ma już wypracowaną

19

KObiety O emeryturAch

R apoRt emeryturę, ale nadal jest zaangażowana w organizację imprez.

We dwójkę pomagają wychowywać dwoje wnucząt.

Fela (technik; mężatka) – pracowała w dużym ministerstwie,

gdy cięto etaty, zaproponowano jej przejście na wcześniejszą

emeryturę. Wychowuje trzecie dziecko córki. Pomaga w akwizy-

cji firmy usługowej, założonej przez męża.

maria (mgr; mężatka) – reorganizacja w pewnej centrali zmu-

siła ją do zaprzestania pracy. Mąż (równolatek) nadal pracuje

zawodowo, dobrze zarabia. Ona krąży między domem córki (2

wnucząt) i syna (3 wnucząt), gotuje, sprząta i prasuje w trzech

domach. Co jakiś czas z mężem urlopują w egzotycznych kra-

jach.

ŻAłuJĄce utrAty prAcy zArObKOWeJ – cała reszta, czyli

ok. 60 proc.

bogna (ekonomistka śr. ; wdowa) – pracowała w banku,

gdzie zakładała związek zawodowy. Nic dziwnego, że szefostwo

pozbyło się jej przy pierwszej okazji. Bardzo aktywna wśród

mieszkańców naszej spółdzielni mieszkaniowej. Opiekuje się

wnukiem oraz chorą na raka przyjaciółką.

baśka (mgr; wdowa) – również pracowała w banku. Doszła

do stanowiska kierownika działu, chciała dalej pracować, ale

gdy osiągnęła wiek emerytalny, przeprowadzono reorganizację,

zaproponowano jej inny etat. Po namyśle – odeszła, z przyzwo-

itą odprawą. Opiekuje się obłożnie chorą matką, ostatnio bez

świadomości. Zamożny brat opłaca przychodzącą w weekendy

pielęgniarkę.

Janka (mgr; rozwiedziona) – najstarsza z wymienionych tu

znajomych. Ma wypracowaną emeryturę, na którą ją zesłał po-

przedni układ polityczny. Założyła wówczas stowarzyszenie pro-

mujące kulturę. Po ostatnich wyborach samorządowych wróci-

ła na etat kierowniczy. Praca zawodowa i działania społeczne

zajmują jej cały czas. Nadal pracuje zarobkowo i nie wspomina

o przejściu „w odstawkę”.

lidia (mgr; mężatka) – również pracuje zarobkowo w specja-

listycznym instytucie. Obawia się zmian dyrektorów, gdyż ozna-

czać to może „czystkę” w jej rocznikach, aby przygotować etaty

194

KObiety O emeryturAch

dla „swoich” ludzi. Chociaż stać byłoby ją na rezygnację z pracy

zawodowej, bez obniżenia stopy życiowej, nie chce o tym sły-

szeć. Lubi mieć kontakt z ludźmi.

Ja – mgr inż. , wdowa, dwoje dorosłych, już usamodzielnio-

nych dzieci, bez wnucząt. W planach życiowych miałam pracę

do końca sprawności intelektualnej. Nie dopuszczałam żadnej

myśli o rezygnacji z pracy zarobkowej.

Gdy pamięcią sięgam do najwcześniejszego dzieciństwa, to

wokół widzę kobiety ciężko pracujące od świtu do zmierzchu. Na

niezelektryfikowanej wsi lat 50. i 60. chłopki pracowały w polu,

w ogrodzie, w sadzie, w obejściu przy zwierzętach, w domu

– gotując, piorąc, prasując, zajmując się dziećmi i starymi ludź-

mi. W pole nie wychodziła jedynie żona kierownika szkoły, bo tą

pracą zajmowała jego matka. Pierwszą kobietę „siedzącą w do-

mu” zobaczyłam mając lat dziesięć. Na osiedlu domków jedno-

rodzinnych w podwarszawskiej miejscowości, dokąd po latach

poniewierki sprowadzili się moi rodzice, było ich więcej.

Te rówieśnice mojej matki „były przy mężu” – adwokacie,

właścicielu warsztatu, fabryczki guzików, zawiadowcy stacji,

majstrze murarskim. Ale one wydawały mi się dziwactwem,

a normą była wybiegająca z domu przed szóstą rano, na pierw-

szą zmianę, lub powracająca po 22-ej, z drugiej zmiany, moja

matka – fryzjerka. Mając 14 lat zaczęła pracę zarobkową pomo-

cy fryzjerskiej w renomowanym salonie, należącym do dalszych

powinowatych. Została zmuszona do odejścia na emeryturę, gdy

pracowała jako kierowniczka jednego z zakładów warszawskiej

spółdzielni. Gdy kilka lat później mój ojciec, również fryzjer,

przestał pracować zawodowo, czego wyczekiwał niecierpliwie,

okazało się, że on ma emeryturę niemal dwukrotnie wyższą od

tej, którą wyliczono mojej matce. Wiem, że on nie lubił swojego

fachu i nie mógł doczekać się pójścia na emeryturę, natomiast

ona przepadała za swoimi klientkami i chciała nadal pracować

zawodowo, tylko „układy w zarządzie spółdzielni” spowodowa-

ły jej odejście.

Jestem najstarszą z czworga ich dzieci, które po odchowaniu

przez babkę na wsi, wracały do domu rodziców, a tam system

195

KObiety O emeryturAch

R apoRt opieki przedszkolnej, świetlicowej, kolonii letnich oraz zimo-

wisk umożliwiał pracę zarobkową obojga rodziców. System

stypendialny dał nam wszystkim szansę zdobycia wykształce-

nia wyższego. W 1970 roku uzyskałam dyplom ukończenia stu-

diów z wyróżnieniem; we wrześniu tegoż roku wyszłam za mąż,

a w październiku podjęłam pracę w instytucie naukowym mej

uczelni. Wiedziałam, że jestem na początku wymarzonej dro-

gi życiowej. Bardzo lubiłam pracę dydaktyczną, która stanowi-

ła większość mej aktywności zawodowej. Mój mąż po dwóch

latach odszedł z uczelni. W związku z jego pracą został odde-

legowany na placówkę zagraniczną. Skutkiem tego musiałam

w 1977 r. wziąć bezpłatny urlop. Na uczelnię wróciłam wiosną

1980 roku jako wdowa z dwójką małych dzieci, jako asystentka

z rozpoczętą dysertacją z dziedziny ekonometrii. Nie dokończy-

łam jej i kilka lat później, otrzymawszy ofertę pracy w centralnej

instytucji, pożegnałam się z pracą naukową. Po kolejnej zmianie

miejsca pracy, przez ponad 16 lat zajmowałam się „animacją kul-

tury” w jednej z najlepszych placówek kulturalnych w Warsza-

wie. Renta rodzinna przyznana dzieciom po śmierci ojca, moja

pensja oraz okolicznościowe zarobki, związane z organizacją

dużych imprez, pisaniem artykułów, nagrywaniem audycji ra-

diowych, udzielaniem korepetycji, tłumaczeniem - pozwalały na

utrzymanie się na średnim poziomie. Byłam przekonana, że do

końca mego życia będę działać w tej „zawodowej niszy ekolo-

gicznej”, gdzie sporo było „nawiedzonych” osób, pracujących za

niewielką pensję, ale realizujących swe namiętności artystyczne.

Niestety, przejęcie Warszawy przez ekipę Lecha Kaczyńskiego

spowodowało wymianę dyrekcji mego ośrodka. Posunięcia reor-

ganizacyjne nowej dyrektorki okazały się „wrogim przejęciem”

instytucji, połączonym z czystką ideologiczną. Zakończyłam tam

pracę w wieku 57 lat. Sądziłam, że to „przymusowe bezrobocie”

będzie stanem przejściowym i szybko znajdę satysfakcjonujące

mnie zajęcie. Niestety nie znalazłam. Swoje umiejętności or-

ganizacyjne i językowe wykorzystuję w rozmaitych działaniach

społecznych na rzecz praw kobiet.

196

KObiety O emeryturAch

natalia, 54 lata, Szczecin

pracownica oświaty

Za mało na życie, za mało na samodzielność

„Rzutem na taśmę” załapałam się na wcześniejszą („oświa-

tową”) emeryturę. Mam jeszcze kilka lat na decyzję, czy skorzy-

stam, na jakich zasadach itp. Nie przerwałam pracy. Na razie

mam zamiar wytrwać do sześćdziesiątki i wtedy wybrać korzyst-

niejsze dla mnie rozwiązanie. Szybszą decyzję mogą wymusić

nieprzewidziane okoliczności (na przykład nagłe pogorszenie

stanu zdrowia, komplikacje w sytuacji życiowej, czy cokolwiek

innego, czego nie jestem w stanie dziś przewidzieć). Niczego nie

planuję na sztywno. Nie sprzyja temu nieustanne majstrowanie

przy emeryturach. Mam wrażenie, że niejedno może mnie jesz-

cze zaskoczyć i to niekoniecznie pozytywnie.

Na początku szybka zmiana statusu wydawała się korzystna.

Dzisiaj, niektóre z moich koleżanek żałują swojej decyzji o przej-

ściu na wcześniejszą emeryturę. Z czasem widać, jak tracą

kasę (tyle warte są rewaloryzacje, przeliczenia i co tam jeszcze

się dzieje), a przecież nawet kilkadziesiąt złotych więcej – coś

znaczy. W chwili decyzji proporcje były korzystniejsze na rzecz

„wcześniejszej”. Taki miraż: słodkiego, miłego życia, który np.

w mojej firmie, de facto, miał na celu uzyskanie wolnych godzin.

Oczywiście żadne obietnice dyrekcji „będzie dla pani pół eta-

tu do tej emeryturki…” i podobne – nigdy nie doszły do skutku.

Dyrekcja, tak uzyskane godziny, rozdysponowała wśród swoich

znajomych.

Od czasu uzyskania uprawnień do wcześniejszej emerytury

przez pierwsze dwa lata, po kilka razy w roku, szef usiłował wy-

musić na mnie decyzję zgodną z jego oczekiwaniami. Czy muszę

precyzować, jaka to „powinna” być decyzja? Bardzo było mu nie

na rękę, że decyduję inaczej. Myślę, że ciągle go to męczy.

Ogólnie mam wrażenie, że wcześniejsze emerytury miały

na celu oczyszczenie rynku pracy z całkiem niemałej rzeszy lu-

dzi. Niech pójdą sobie do domu i tam w cichości „dziadzieją”.

197

KObiety O emeryturAch

R apoRt W miarę postępowania owego „dziadzienia” trudne problemy

będą rozwiązywać się same.

Emerytura, którakolwiek, to nie jest radosna perspektywa. To

zawsze za mało pieniędzy na życie. Różne są na to wytłumacze-

nia, teorie, a także stereotypowe opinie w społeczeństwie, ale

jakoś nie słyszałam, żeby w tym kontekście podnoszono kwe-

stie zbyt niskiego, przez lata, wynagradzania za pracę. Przecież

widać, że trudno z „rządowej jałmużny” uciułać tyle składek,

żeby bez niepokoju patrzeć w przyszłość. Jesteśmy, z założenia,

i chyba na wieczność, „grupą zaciskającą pasa” dla dobra kra-

jowego budżetu. Już od dawna nie robią na mnie wrażenia te

upokarzające „podwyżki”, które nawet nie pokrywają wzrostu

cen w spożywczaku, ani ciągłe obietnice, przeróżnej maści poli-

tyków, składane w trudnych dla nich chwilach próby. Boli mnie

też, pojawiający się od czasu do czasu w mediach krzyk, że je-

stem darmozjadem (żeby nie powiedzieć złodziejką), ponieważ

z chwilą przejścia na emeryturę wyciągam ręce po cudze (nie

wypracowane przeze mnie) pieniądze. Nie jestem darmozjadem,

ani złodziejką, i to ja dzisiaj mam prawo krzyczeć (pytać) – gdzie

są moje pieniądze?! Przecież pracuję ciężko ponad 30 lat. Tak,

wiem, kiedyś komuna, a dziś wolność, prawo i sprawiedliwość,

ale ja nie odpowiadam ani za tamten, ani za dzisiejszy, chory sys-

tem. Dlaczego dzisiaj spycha się mnie na śmietnik emerytalnej

nędzy? A długie wakacje, które tak chętnie mi się przy okazji wy-

tyka – wsadźcie je sobie w d… – ja ich zupełnie nie potrzebuję!

Zadowoli mnie godna mojego wykształcenia, wiedzy i doświad-

czenia – płaca.

Nie jestem osobą siedzącą cichutko w kącie i czekającą nie

wiadomo na co, w tym na mannę z nieba. Nie mam natury fa-

talistki, nie ogarnia mnie marazm, ale zwątpienie czasem tak.

Wtedy taka zimna kula rozpycha się w gardle i czuję lęk. Jakkol-

wiek bym przeliczała kwotę, którą będę dysponować na eme-

ryturze, to zawsze będzie za mało. Za mało na życie. Za mało

na samodzielność. A przecież będę krezuską w porównaniu do

198

KObiety O emeryturAch

tych, które mają po sześćset, osiemset ,czy nawet (nawet! – takie

mamy realia!) tysiąc złotych emerytury.

Boję się uzależnienia i czegoś w rodzaju zniewolenia – prze-

rzucenia ciężaru mojego utrzymania na córkę, która przecież

powinna mieć swoje życie, a nie wyrównywać finansowo błędy

chorego sytemu. Zawsze była mi obca teoria szklanki wody (zrób

sobie dziecko, bo kto ci na starość poda szklankę…). Tak, wiem,

rodzice – dziecko: etyka, normy moralne, obowiązek wspierania

się wzajemnego itp., ale to całkiem inna rzecz.

Boję się braku możliwości realizacji zainteresowań kultural-

nych – tyle jest jeszcze do poznania, przeczytania, zobaczenia,

posłuchania, przeżycia! Już dzisiaj jestem zmuszona do ograni-

czeń pod tym względem, czy można jeszcze bardziej? To co mi

zostanie? Telewizja? Siedzenie na ławce przy reprezentacyjnej

ulicy w mieście i oglądanie emeryckich wycieczek zza Odry?

Boję się problemów z fizycznością i braku siły (to głównie

w związku z przewlekłą chorobą).

Boję się wygaszenia kontaktów (zdecydowanie nieformalnych)

w ochronie zdrowia.

Dzisiaj dodatkowo dobija mnie to, że nie mogę o tym wszyst-

kim porozmawiać z koleżankami, przedyskutować wątpliwości

– jedyne, co mogę usłyszeć, to coś w rodzaju „no, daj spokój,

przecież będą wnuki, będziesz ich pilnować, czas ci się wypełni,

czego więcej potrzeba kobiecie na emeryturze”. Jakoś przeraża-

jąco mocno jest to wdrukowane w kobiecą świadomość.

Historie i wywiady zebrały: Anna Czerwińska,

Grażyna Latos,

Magdalena Kicińska

199

R apoRt

11 KOBIETY O EMERYTURACH

Komentuje Irena Wóycicka

Historie kobiet zebrane przez Feminotekę na pewno nie po-

kazują opinii reprezentatywnej grupy, chociaż to kobiety w róż-

nym wieku, pracujące w różnych zawodach, o odmiennych sy-

tuacjach życiowych. Jednak zauważyłam pewne prawidłowości

w tych opowieściach.

po pierwsze, to jest niby takie oczywiste, ale jednak: kobie-

ty, które odczuwają zadowolenie z pracy, chcą pracować dłużej.

I wszystko jedno, czy mają wyższe wykształcenie, czy podstawo-

we, czy są dziennikarkami, czy fryzjerkami. Jeżeli praca, którą

wykonują jest fajna i sprawia im radość, to bez względu na to

czy mają 62 lata, czy 32, chciałyby pracować jak najdłużej. Zaś te

kobiety, dla których praca jest uciążliwością, nie daje im możli-

wości realizacji (może ze względu na to, że źle wybrały albo nie

mogły znaleźć dla siebie miejsca, albo nie szukały, bo natrafiły

na różne trudności), te kobiety ewidentnie, bez względu na wiek

i wykształcenie, czekają na emeryturę.

To brzmi banalnie, ale to bardzo ważne, bo dotyczy tego, na

ile państwo, system edukacji, pracodawcy etc. – dają nam szansę

realizacji w pracy. Należy przy tym pamiętać, że to zależy też od

nas. Od tego, na ile my się staramy właściwie wybrać, dobrze

inwestować w swoją wiedzę, w swoje umiejętności, myśleć per-

spektywicznie. Te dwie sprawy są nierozłączne.

200

KObiety O emeryturAch

druga rzecz, która zwróciła moją uwagę, to fakt, że mit

wspaniałej emerytury, na której będzie można naprawdę żyć,

wypoczywać, realizować swoje marzenia – rozprysł się. W wy-

powiedziach zdecydowanie dominowało poczucie braku bez-

pieczeństwa. Do ludzi dotarło, że sytuacja demograficzna jest

prawdopodobnie problemem, który może zaważyć na ich przy-

szłych emeryturach; że wyniki tej reformy nie są zadowalające.

Kobiety nie mówią tego wprost, ale wyrażają to w ten sposób:

nie wiem, jaką będę miała emeryturę, czy w ogóle będę miała ja-

kąś emeryturę. W każdym razie nie należy na tym polegać.

Muszę przyznać, że dla mnie, jako polityka społecznego, to

bardzo zły sygnał, bo system emerytalny jest tworzony po to,

żeby dać ludziom poczucie bezpieczeństwa. Jeśli ludzie się boją,

że z emerytury nie da się wyżyć, to jest to klęska polityki spo-

łecznej.

Oczywiście pewną rolę odgrywa tu obawa przed starością,

stanem zdrowia, która wyraża się w niepokojach kobiet, z któ-

rymi przeprowadzone zostały rozmowy: Czy mnie będzie stać

na leki? Ważne, że to nie jest tylko przeniesienie jakiejś dyskusji

[z mediów], ale ich własne obserwacje. One patrzą na starsze ko-

biety: jak jest u matki, jak u ciotki, jak u sąsiadki. I wtedy widzą,

że to nie jest to, co one by chciały dla siebie. Chociaż myślałam,

że lęk przed starością jest dużo większy. W tych historiach jest

go mniej, co mnie pozytywnie zaskoczyło. Kobiety wspominają

o różnych uciążliwościach, które są związane ze starzeniem się.

Co ciekawe, o tym mówią częściej te z nich, które mają jeszcze

daleką perspektywę i tylko obserwują inne. Uderza poczucie:

mam los w swoich rękach. Jeszcze się wszystko może wydarzyć,

teraz nie zarabiam, ale w przyszłości może się udać. Ta starość

nie poraża. Kobiety są realistkami. Nie wierzą w państwowe za-

bezpieczenie, ale to nie jest coś, co paraliżuje, przeraża.

Zaskakujące, jak dużo kobiet stara się oszczędzać. To wspa-

niałe, że kobiety i tu okazują się pragmatyczne. Młode kobiety

oszczędzają ile mogą, po 100 zł miesięcznie. Oczywiście niektóre

mówią – nie mam szans, nie mam z czego odłożyć. Ale większość

z nich oszczędza. Te oszczędności, to pewnego rodzaju zabez-

201

KObiety O emeryturAch

R apoRt pieczenia. Jedna używa zaoszczędzonych pieniędzy, żeby zacho-

wać płynność finansową własnej firmy, druga odkłada na miesz-

kanie, które będzie zabezpieczeniem na starość itd. Chyba tylko

jedna z kobiet z tych historii korzystała z powszechnych form

ubezpieczenia, oszczędzała w IKE. Większość jednak oszczędza

na rachunkach bankowych, lokatach, funduszach inwestycyj-

nych. Nawet mnie to trochę przestraszyło, bo w inwestycjach ła-

two o błąd, ale to jest także znak niesamowitej zapobiegliwości,

takiej pozytywnej odpowiedzi na trudną sytuację.

po trzecie: kobiety starsze i cały duży temat naszego schema-

tycznego, stereotypowego myślenia o kobietach na emeryturze,

w wieku emerytalnym. Przecież to nie jest kategoria czysto sta-

tystyczna. Te kobiety znacznie się między sobą różnią: kondycją,

doświadczeniami, stosunkiem do swojego wieku i aktywnością.

Sporo jest takich, które tryskają energią, nie czują się stare, pro-

wadzą aktywne życie, również zawodowe. Gdyby ktoś im po-

wiedział, że powinny spasować, bo są w wieku emerytalnym,

wyśmiałyby go. Są takie, które przeszły na emeryturę, bo to daje

minimum bezpieczeństwa, jednak one też chcą wrócić, lub wra-

cają, na rynek pracy. Są w końcu takie, które czekają na eme-

ryturę, jak na wymarzony urlop. Polityka społeczna musi brać

pod uwagę całą tę różnorodność, stwarzać odpowiednie roz-

wiązania dla każdego. Patrzenie kategoriami wieku może być

niesprawiedliwe i demobilizujące. Musimy odejść od myślenia

o starości, jak o procesie, który zapada automatycznie, coś koń-

czy w określonym z góry momencie. A tak niestety myślą często

i pracownicy, i pracodawcy, i ustawodawcy. Urząd Pracy obsłuży

tylko bezrobotnych, którzy są w wieku aktywności zawodowej,

w wieku produkcyjnym. Czyli kobiety po 60. roku życia, czy męż-

czyźni po 65. roku życia, nie mogą być bezrobotnymi. Przecież

to typowy ageizm! Zakłada się, że w wieku emerytalnym od razu

następuje dezaktywizacja. Pracodawcy często mówią: wiek eme-

rytalny? To do widzenia. Podczas gdy te osoby mają plany, ener-

gię i chęć pracy.

202

KObiety O emeryturAch

Teraz wprowadzono taką regulację1), że osoby, które osiąg-

nęły już uprawnienia emerytalne, jeżeli kontynuują pracę, będą

musiały rozwiązać stosunek pracy, a potem na nowo go podjąć,

aby móc pobierać świadczenie. Rok temu wprowadzono prawo,

aby tego nie robić, a teraz znów wraca się do starych przepisów.

Ta zmiana to odpowiedź na oczekiwania pracodawców, co moż-

na znaleźć explicite w uzasadnieniu o zmianie ustawy. Praco-

dawcy chcą mieć łatwość w „usuwaniu” starszych pracowników.

A w zasadzie dlaczego to pracodawcy nie chcieli mieć łatwości

w „usuwaniu” też młodszych pracowników? Albo pracowników

w średnim wieku? Dlaczego oni uważają, że to szczególnie pra-

cownicy w starszym wieku powinni być „łatwo-usuwalni”? Tu

widać ten schemat myślenia o osobie starszej. Pracodawcom

wiek emerytalny łączy się z jakąś nieporadnością, uciążliwością

dla pracodawcy. To schemat, który jest przeniesieniem: nie bio-

grafii indywidualnych pracowników i doświadczeń, tylko nasze-

go zbiorowego, stereotypowego myślenia. Bo przecież pracow-

nik w młodszym wieku też może być uciążliwy, niedyspozycyjny,

z zupełnie innych powodów, ale z takim samym prawdopodo-

bieństwem, jak pracownik starszy.

Utrzymanie różnicy wieku emerytalnego dla kobiet i męż-

czyzn, ma konsekwencje dla aktywności zawodowej kobiet i ich

przyszłej emerytury. Problemem jest nie tylko zdecydowanie

niższe świadczenie, ale również brak możliwości awansów, czy

możliwości szkoleń, kształcenia. Bo kogo pracodawca awansu-

je, albo pośle na szkolenie podnoszące kwalifikacje? Kobietę

w wieku 55 lat, czy mężczyznę? Mężczyznę, bo on popracuje

jeszcze 10 lat, a kobieta już zaraz idzie na emeryturę. O pięć lat

wcześniej wszystko się zamyka przed kobietami, łącznie z Urzę-

dami Pracy. Co jest ewidentną nierównością. To jest pośrednia

dyskryminacja kobiet, a w kategoriach bezpośredniej dyskrymi-

1 W październiku 2010 rząd poinformował, że od stycznia 2011 r. nie będzie już możliwości otrzymania z ZUS emerytury bez uprzedniego rozwiązania stosunku pracy. Rząd przywróci zmieniony w styczniu 2009 r. przepis, który zakazuje

ZUS wypłaty emerytury, jeśli ubezpieczony nie rozwiąże z firmą umowy o pracę.

Dziennik Gazeta Prawna, 28.10.2010, http://praca.gazetaprawna.pl/artykuly/

461949,rzad_podjal_decyzje_w_sprawie_pracujacych_emerytow.html,15.11.2010.

20

KObiety O emeryturAch

R apoRt nacji – dyskryminacja mężczyzn, bo muszą jeszcze 5 lat praco-

wać dłużej. A najbardziej poszkodowane są kobiety, które chcą

być aktywne zawodowo.

Za przechodzeniem kobiet wcześniej na emeryturę, czyli prze-

ciwko zrównywaniu wieku emerytalnego, używa się według

mnie dosyć problematycznego argumentu: kobiety powinny

przechodzić wcześniej na emeryturę, bo są obarczone obowiąz-

kami domowymi, drugim etatem. To fakt. Większość kobiet pra-

cuje na dwa etaty: zawodowy i domowy. Tylko że wcześniejsze

przejście kobiet na emeryturę – nie rozwiązuje tego problemu,

a za ten przywilej, na starość, przyjdzie im słono zapłacić. Ich

emerytury są dużo niższe.

Kiedy występuję publicznie, postuluję, żeby kobiety dłużej

pracowały, żeby później przechodziły na emeryturę, żeby roz-

wijały swoją aktywność zawodową, to mam też świadomość,

że jest pokolenie kobiet, mniej więcej w moim wieku, które za-

czynały swoją aktywność zawodową w latach 70.. Ja należę do

10 proc. kobiet z mojego pokolenia, które mają wykształcenie

wyższe. Miałam to szczęście i możliwości, ale większość kobiet

pracowała wtedy w potwornych warunkach. Jeździłam swoje-

go czasu do fabryk. Zwłaszcza w zakładach kobiecych, gdzie,

co znamienne dla PRL-u, nie dbano o higienę i bezpieczeństwo

pracy, kobiety były wielokrotnie dyskryminowane: fatalnie trak-

towane przez swoich kierowników, dyrektorów, tak seksistow-

sko, że trudno to nawet opisać. I ze względu na, nazwijmy to

„problemy aprowizacyjne”, ich podwójne obciążenie: pracą

i obowiązkami domowymi, było bez porównania trudniejsze niż

nasze teraz. Wśród robotnic były bardzo często samotne matki

wychowujące gromadkę dzieci, które pracowały na trzy zmiany,

a musiały jeszcze zorganizować odprowadzenie dzieci do przed-

szkola, szkoły i stanie w kolejce z kartką na mięso. To te kobiety

przechodzą teraz na emeryturę.

Problem potwornego zmęczenia ciężką, fizyczną pracą, któ-

ra nie daje żadnych perspektyw zmiany, poprawy warunków,

połączony z dyskryminacją, złym traktowaniem, z obciążeniem

204

KObiety O emeryturAch

domowymi obowiązkami, rzeczywiście usprawiedliwia to poko-

lenie. Trudno im mówić – przejdźcie na emerytury później. Dla

nich emerytura to naprawdę czas odpoczynku.

Ale kobiety współczesne pracują już w zupełnie innych wa-

runkach. Nie chcę mówić, że teraz kobietom jest łatwo, nato-

miast warunki pracy, sposób bezpośredniej dyskryminacji przez

męskie kierownictwo, cały system zaopatrzenia w żywność i pod-

stawowe produkty – to zupełnie inne światy. Odnoszę wrażenie,

że teraz chętnie powtarza się tę mantrę o zmęczonych kobie-

tach, obciążonych dwoma etatami, chociaż warunki zupełnie się

zmieniły.

Z kobietami trzeba rozmawiać o wysokości ich emerytur,

o dłuższej pracy. Szczególnie o ich aktywności zawodowej,

o aspiracjach, umiejętnościach pokierowania swoim życiem za-

wodowym, uczenia się. Trzeba zaznaczyć, że jest duży problem

z dostępnością szkoleń, kursów przekwalifikowujących, pod-

noszących kompetencje. I tu rola państwa jest ogromna, po-

cząwszy do edukacji, po kształcenie ustawiczne. Ważna jest też

jakość i przydatność tej wiedzy. Mówię szczególnie o uczeniu

aktywności, umiejętności poszukiwania, która pozwala na zmia-

nę. W jakim stopniu i jak uczyć ludzi, żeby wykorzystali swój po-

tencjał? – z tym borykają się wszystkie kraje, nie tylko Polska.

Kobiety statystycznie częściej się uczą niż mężczyźni. Inwe-

stują w siebie dużo bardziej, ponieważ w ten sposób kompen-

sują swoje trudności na rynku pracy. Ale dane te dotyczą je-

dynie ich indywidualnej lokaty. Praktycznie nie ma inwestycji

pracodawców w pracownika. To dotyczy tak samo mężczyzn,

jak i kobiet. To dla mnie ważny temat. Pracodawcy przychodzą

i mówią: dajcie nam dobrych pracowników; dlaczego kształcicie

ludzi w złych zawodach?; dlaczego jest tylu humanistów, a tak

mało techników?; dlaczego są zawodówki takie a nie inne?; dla-

czego Urzędy Pracy nie przygotują nam bezrobotnych tak, żeby

byli świetnymi pracownikami. I oczywiście mają trochę racji, ale

z drugiej strony pojawia się pytanie: dlaczego oni sami nie inwe-

stują w pracowników?

205

KObiety O emeryturAch

R apoRt Cały czas nie doceniamy pracowników w Polsce. Rynek pracy

jest rynkiem pracodawców. Przepisy prawa nie są wcale tak trud-

ne dla pracodawcy, jak się powszechnie uważa. Kiedy porównuje

się Polskę z innymi krajami OECD, to należymy do krajów, w któ-

rych mamy bardzo elastyczne przepisy prawa pracy. Wchodzimy

w demograficzny przełom, bo 2010 rok to taki rok, w którym

spadają zasoby pracy (już mieliśmy taką sytuację w 2007 roku,

kiedy gazety pisały: pracodawcy szukają pracowników, nie mogą

znaleźć) i ogólnie rąk do pracy będzie coraz mniej. To taki mo-

ment, gdzie pracodawcy muszą zadbać bardziej o pracowników.

A to zadbanie o pracowników w tych czasach oznacza inwesto-

wanie w nowe umiejętności i wiedzę. I chodzi tu o kształcenie

zawodowe w pracy, jak również o zmianę kwalifikacji. Należy

przy tym zadbać o specyficzne rozwiązania, które by służyły

kobietom, dlatego, że kobiety mają większe trudności na ryn-

ku pracy. Przy tym szczególnie ważne jest, aby kobiety na urlo-

pach wychowawczych, macierzyńskich, miały większy dostęp do

wiedzy, do szkoleń. Potrzebny jest specjalny program, który po-

zwalałby kobietom właśnie w tej fazie życia, na łączenie opieki,

niekoniecznie z pracą, ale opieki z edukacją. To dobry moment,

żeby doinwestować kobiety, które mają trudności z powrotem

do pracy, które się z czasem demobilizują i tracą poczucie pew-

ności, że mogą na rynek wrócić.

Zrównanie wieku emerytalnego ma według mnie, przede

wszystkim, zmienić filozofię myślenia przedsiębiorców, praco-

dawców, żeby nie wypychali kobiet z pracy. Podniesienie wieku

może też zmniejszyć presję, jaka jest wywierana na kobiety star-

sze. Pracodawcy, dzieci i wnuki, mężowie, wszyscy na ogół ocze-

kują, że one w końcu przestaną pracować i zajmą się domem. Bo

wiadomo, że jak kobieta pracuje, to mąż, i dom, i wnuki są za-

niedbane. To czynniki kulturowe, które musimy zmieniać. A one

się będą zmieniać szybciej, im bardziej kobiety będą aktywne

i będą dłużej pracować. Osobiście jestem zwolenniczką tego,

aby państwo angażowało się w tę zmianę. Szkolenia, kampanie

społeczne, kursy. Ludziom należy stworzyć szanse, żeby mogli

realizować swój potencjał, spełniać swoje marzenia. Mówimy

206

KObiety O emeryturAch

o tym w wymiarze ludzkim, w perspektywie indywidualnej. Te

kobiety, które czują się na straconej pozycji przecież nie są na

niej dlatego, że chciały, ale dlatego, że coś nie wyszło. Do tego

te, które są aktywne, które chcą działać, zmieniać, napotykają

na ogromne bariery. Bariery tworzone przez stereotypy, przez

pracodawców i przez prawo.

Mówienie o tym, że kobiety powinny odejść na wcześniejsze

emerytury, bo się opiekują kimś z rodziny, dziadkami etc. może

doprowadzić do wypchnięcia kobiet z rynku pracy. To poważne

zagrożenie. Skoro te kobiety się tak opiekują, to niech się opieku-

ją, nie szkólmy ich, nie awansujmy, bo to nie ma sensu. Temu służy

ten argument. Z badań2), które robiliśmy jako IBGR (Instytut Ba-

dań nad Gospodarką Rynkową) wynika, że większość ludzi łączy

opiekę z pracą. Nie rezygnują z pracy dlatego, że należy się kimś

zaopiekować. Dotyczy to zarówno kobiet, jak i mężczyzn. Opieka

nie jest przyczyną dezaktywizacji. Oczywiście to się zdarza, ale

to absolutnie nie jest to, co ludzie chcą robić. Opieka nad kimś

zależnym, to poważne obciążenie budżetu domowego, stąd ta

presja wywierana na kobiety, aby to one zrezygnowały z pracy

i opiekowały się za darmo, z obowiązku. Ale z badań wynika, że

kobiety bardzo rzadko rezygnują z tego powodu z pracy. Mimo

obciążeń – trzymają się pracy.

Także prof. Anna Giza-Poleszczuk przeprowadzała cykl ba-

dań3) z kobietami w wieku przedemerytalnym, które mówią:

chcemy kontynuować pracę, bo jest dochód, bo jest samodziel-

2 Opieka oraz inne uwarunkowania aktywności zawodowej osób w wieku okołoeme-

rytalnym, Raport z badań, opracowanie: Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową, redakcja naukowa: I.E. Kotowska, I. Wóycicka, MPiPS, Warszawa, 2008; http://www.

mpips.gov.pl/userfiles/File/Analizy/ibngr_140508.pdf oraz Sprawowanie opieki oraz

inne uwarunkowania podnoszenia aktywności zawodowej osób w starszym wieku pro-

dukcyjnym. Raport z badań, opracowanie: Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową, redakcja naukowa: I.E. Kotowska, I. Wóycicka, MPiPS, Warszawa, 2008; http://www.

mpips.gov.pl/index.php?gid=1165 [15.11.2010]; patrz też: Aktywność zawodowa

i edukacyjna a obowiązki zawodowe w Polsce, red. I.E.Kotowska, U.Sztanderska, I.Wóycicka, Scholar, Warszawa, 2008

Dezaktywizacja osób w wieku okołoemerytalnym, Raport z badań, J. Litwiński, A. Giza-Poleszczuk, M. Góra, U. Sztanderska, Departament Analiz Ekonomicznych

i Prognoz MPiPS, Warszawa, 2008, http://www.emeryturypomostowe.gov.pl/sites/de-

fault/files/4/Dezaktywizacja.pdf

207

KObiety O emeryturAch

R apoRt ność. Natomiast presja rodziny jest bardzo duża, aby pracę zawodową skończyć. I, paradoksalnie, właśnie dlatego, że ta presja

jest, nie chcemy z niej zrezygnować! Bo jak skończymy pracę, to

będziemy „zasuwać” w domu, zaraz nasz czas zostanie zagospo-

darowany przez całą rodzinę. Tu widać wyraźnie samodzielność

i emancypację kobiet wobec tradycyjnych wzorców i oczekiwań.

Nie ubierajmy kobiety w opiekę, tylko rozwiązujmy problem

opieki.

Podsumowując: przedstawione historie malują optymistycz-

ny obraz kondycji kobiet. Rozumieją one potrzebę równych

praw, mają świadomość nierówności, bardzo realistycznie i sa-

modzielnie oceniają rzeczywistość. Kobiety te planują swoje

życie, mają perspektywy. Zaskakujące jest połączenie bardzo

surowej oceny teraźniejszości: nie mogę liczyć na emeryturę, nie

mam wysokiego wynagrodzenia, jest fatalnie, niesprawiedliwie,

ogólnie bardzo źle, z optymistycznym patrzeniem w przyszłość.

Kobiety nie mają mrzonek, ale też nie boją się starości. Emerytu-

ra nie wydaje im się końcem świata. Idą do przodu.

208

AutOrKi i AutOrzy

Autorki i autorzy

Edwin BEndyk – dziennikarz, publicysta i pisarz, dyrektor

Ośrodka Badań nad Przyszłością w Collegium Civitas, wykła-

dowca w Centrum Nauk Społecznych PAN. Członek zespołu „Po-

lityki”, zajmuje się tematyką cywilizacyjną oraz relacjami między

nauką i techniką a polityką, gospodarką, kulturą, życiem spo-

łecznym. Prowadzi blog „Antymatrix” (bendyk.blog.polityka.

pl). W ubiegłym roku ukazała się jego ostatnia książka „Miłość,

wojna, rewolucja. Szkice na czas kryzysu” (W.A.B. 2009). Czło-

nek Panelu Głównego Narodowego programu Foresight Polska

2020, członek rad programowych Polskiego Forum Obywatel-

skiego, Centrum Politycznych Analiz, Programu Rozwoju Biblio-

tek i projektu „Moja Polis”.

MagdalEna ChustECka – socjolożka, działaczka społeczna,

współzałożycielka i członkini Towarzystwa Edukacji Antydyskry-

minacyjnej. W ramach Ogólnopolskiego Związku Zawodowego

„Inicjatywa Pracownicza” współprowadzi sekcję kobiet o nazwie

„Kobiety z Inicjatywą”.

tadEusz kowalik – profesor nauk humanistycznych i ekono-

micznych. Wykładał m.in. w ośrodkach naukowych Wiednia, Ge-

newy, Cambridge, Toronto, Sztokholmu, Waszyngtonu, Nowego

Jorku i Los Angeles. Obecnie w Instytucie Nauk Ekonomicznych

PAN oraz Wyższej Szkole Społeczno-Ekonomicznej w Warszawie.

Działacz społeczny i polityczny, m.in. współzałożyciel: Towarzy-

stwa Kursów Naukowych („Latającego Uniwersytetu”); doradca

Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego w Stoczni Gdańskiej

w 1980 roku, a następnie Krajowej Komisji Porozumiewawczej

NSZZ Solidarność; współzałożyciel Unii Pracy; członek Rady Stra-

tegii Społeczno-Gospodarczej i innych. Jest jednym z najbardziej

znanych krytyków polskiego modelu transformacji i reform Bal-

cerowicza. W ubiegłym roku ukazała się jego książka na ten te-

mat: „www.polskatransformacja.pl” (MUZA SA 2009)

209

AutOrKi i AutOrzy

R apoRt Julia kuBisa – socjolożka i aktywistka feministyczna. Złoży-

ła doktorat na temat aktywizacji związkowej sfeminizowanych

grup zawodowych w Instytucie Socjologii Uniwersytetu War-

szawskiego. Ekspertka w dziedzinie aktywizacji kobiet w związ-

kach zawodowych oraz zagadnień związanych z pracą i płcią.

Prowadzi zajęcia w IS UW oraz pracuje w projektach badaw-

czych dotyczących działalności związków zawodowych.

Zofia Łapniewska – dr inż, ekonomistka i aktywistka femi-

nistyczna. Ekspertka w zakresie ekonomii feministycznej, gen-

der budgetingu. Wykładowczyni m.in. Gender Studies ISNS UW

i UJ, Wyższej Szkoły Zarządzania, Wyższej Szkoły Ubezpieczeń.

Członkini International Association for Feminist Economics;

Przewodnicząca Rady Fundacji Przestrzeń Kobiet: przestrzenko-

biet.pl

natalia sarata – socjolożka i europeistka, od 2002 r. zaan-

gażowana w polski ruch kobiecy; trenerka genderowa i antydy-

skryminacyjna, współzałożycielka i członkini zarządu Fundacji

Przestrzeń Kobiet, współzałożycielka i członkini zarządu Towa-

rzystwa Edukacji Antydyskryminacyjnej.

Marta trawińska – socjolożka i aktywistka feministyczna,

członkini Interdyscyplinarnej Grupy Gender Studies UWr. Na-

ukowo zajmuje się socjologią pracy i gender. Badaczka oddolnej

aktywności kobiet - pisze doktorat o aktywności kobiet w związ-

kach zawodowych. Współpracownica European Foundation for

the Improvement of Living and Working Conditions (Eurofound)

w programie Monitoringu Stosunków Przemysłowych, Warun-

ków Pracy oraz procesów Restrukturyzacji w Polsce.

210

AutOrKi i AutOrzy

irEna wóyCiCka – ekonomistka, polityk społeczny, eks-

pertka Międzynarodowej Organizacji Pracy oraz członkini sieci

niezależnych ekspertów ds. integracji społecznej przy Komisji

Europejskiej. Działaczka opozycji demokratycznej w czasach

PRL, m.in. współzałożycielka i redaktorka niezależnego dwuty-

godnika „Robotnik”, współpracowniczka Komitetu Obrony Ro-

botników, ekspertka „Solidarności”. Uczestniczyła w obradach

Okrągłego Stołu. W latach 1989-1990 – doradczyni ministra

pracy – Jacka Kuronia. W latach 1991-1994 wiceminister pracy

i polityki społecznej. W latach 1998-2001 doradca wicepremiera

i ministra pracy oraz członkini Rady Nadzorczej ZUS. Specjalizuje

się w problematyce skuteczności zabezpieczenia społecznego,

problematyce ubóstwa i wykluczenia społecznego oraz roli płci

w polityce społecznej. Autorka wielu prac z dziedziny polityki

społecznej. Kierowała obszarem badań społecznych w Insty-

tucie Badań nad Gospodarką Rynkową. W październiku 2010

powołana na stanowisko Podsekretarza Stanu ds. społecznych

w Kancelarii Prezydenta RP.

211

Table of Contents

1. WStęp – Anna Czerwińska, Zofia Łapniewska

2. Wprowadzenie. O lepszy ład społeczny, lepsze społeczeń-

. Analiza wpływu kryzysu gospodarczego na sytuację kobiet

4. Kobiety w długotrwałym kryzysie – sytuacja zawodów

5. Kryzys najbardziej widać w domu

6. polityka równościowa w kryzysie – Natalia Sarata

7. Samozatrudnienie – lekiem na całe zło?

8. Fala kobiet – Edwin Bendyk

część drugA

9. KObiety O emeryturAch

10. hiStOrie KObiet

11. KomentaRz IReny WóycIcKIej

12. AutOrKi i AutOrzy