n

 fala męskich spóźnień i nieobecności w pracy  Budowa żłobków i przedszko-

i

li jako najważniejszy rządowy priorytet  Lawinowy wzrost wezwań pogotowia

ratunkowego przez osoby starsze  oblężenie szpitali przez osoby z niepełno-

e

sprawnościami, które wymagają codziennej opieki  Boom na rynku usług opie-

kuńczych i związanych ze świadczeniem obowiązków domowych  ograniczenie

o

liczby godzin spędzanych przez mężczyzn w pracy odpłatnej na rzecz zajęcia się

domem. takie byłyby konsekwencje ogólnonarodowego strajku kobiet, które

d

przestałyby świadczyć nieodpłatną pracę na rzecz domu i rodziny.

NieodpłatNa praca kobiet jest różową strefą

p

gospodarki, swoistą odwrotnością szarej strefy. o ile w przypadku sza-

rej strefy dochody są ukrywane w całości lub w części przed państwem, o tyle

ł

jeśli chodzi o różową strefę, dochody osiągane dzięki niej przez gospodarkę są

ukrywane przez państwo.

a

n

oficjalnie nieodpłatna praca kobiet nie istnieje. Jedna trzecia produktu kra-

ie

t

o

jowego brutto jest niewidzialna, za to kobietom, które pracują przecież również

dp

n

zarobkowo, często mówi się, że działania na rzecz równości płci czy polityka pro-

ł

rodzinna są zbyt kosztowne. Nieodpłatna praca kobiet zostałaby dostrzeżona,

at

doceniona i wyceniona dopiero wtedy, gdyby jej zabrakło.

n

a

a

różowa strefa gospodarki

p

p

raca

r

kob

a

iet

ca kobie

ISBN: 978-83-62206-40-7

Heinrich Böll Stiftung

Fundacja Feminoteka

t

Warszawa 2012

okladka 2012-GR-PION.indd 1

2012-11-25 18:44:13

R apoRt

Spis tre ci

1. NieodpłatNa praca kobiet:

ró owa Strefa goSpodarki – Anna Dryjańska

5

2. dlaczego NieodpłatNa praca kobiet?

kulturowe podło e NierówNomierNej dyStrybucji

Nieodpłatna praca kobiet – ró owa strefa gospodarki

pracy pomiędzy płciami – Danuta Duch-Krzystoszek

12

Copyright © Fundacja Feminoteka, Warszawa 2012

. od „paNi domu” do „paNNy Nikt”? krótka HiStoria

NiepłatNej pracy domowej kobiet w polSce

Wydanie raportu zostało sfinansowane przez Fundację H. Bölla

– Dobrochna Kałwa, Barbara Klich-Kluczewska

20

Przedstawicielstwo w Polsce w ramach Regionalnego Programu

4.

„Demokracja płci/ polityka kobiet”

kobieta kobiecie NierówNa. zró NicowaNie

NieodpłatNej pracy kobiet – Magdalena Chustecka

27

5. NieodpłatNa praca kobiet Na rzecz domu

Projekt graficzny: Teresa Oleszczuk

i SpołeczeńStwa. kumulacja barier w trzecim Sektorze

Ilustracje: Dorota Mituniewicz-Sysło

– Agnieszka Sosińska

8

Redakcja: Anna Dryjańska, Joanna Piotrowska

Korekta: Agata Zawiszewska

6. kobiety i mę czy N

i Na ryNku pracy odpłatNej

Skład i łamanie: Palebek

i NieodpłatNej. wSpółzale No ci i Napięcia

– Izabela Przybysz

47

ISBN: 978-83-62206-40-7

7. urodzoNa NiaNia? obraz filipińSkicH goSpodyń

Wydawca:

według biur po redNictwa pracy i mediów

FUNDACJA FEMINOTEKA

w czecHacH – Pavla Redlová

56

00-560 Warszawa, ul. Mokotowska 29a

8. SpołeczeńStwo bud etu deficytowego

e-mail: info@feminoteka.pl

i margiNalizacja opieki, czyli jaki bud et

www.feminoteka.pl

– takie SpołeczeńStwo – Miluš Kotišová

76

Druk: SOWA DRUK na Życzenie

9. praca miło ci – Izabela Desperak

101

www.sowadruk.pl

10.

tel. 22 431 81 40

NieodpłatNa praca kobiet w perSpektywie

międzyNarodowej. od milczĄcego zało eNia

do rozpozNaNia i uzNaNia

– Agnieszka Sosińska, Magdalena Kicińska

110

11. autorki

120

NIeoDPłAtNA PRACA KoBIet:

RóżowA StRefA goSPoDARKI

Anna Dryjańska

Fala męskich spóźnień i nieobecności w pracy. Budowa żłob-

ków i przedszkoli jako najważniejszy rządowy priorytet. Lawino-

wy wzrost wezwań pogotowia ratunkowego przez osoby starsze.

Oblężenie szpitali przez osoby z niepełnosprawnościami, które

wymagają codziennej opieki. Boom na rynku usług opiekuń-

czych i związanych ze świadczeniem obowiązków domowych.

Ograniczenie liczby godzin spędzanych przez mężczyzn w pracy

odpłatnej na rzecz zajęcia się domem. Takie byłyby konsekwen-

cje ogólnonarodowego strajku kobiet, które przestałyby świad-

czyć nieodpłatną pracę na rzecz domu i członków rodziny.

Wartość nieodpłatnej pracy kobiet szacowana jest na 30%

PKB. Gdyby nagle jej zabrakło, państwo zostałoby zmuszone do

gruntownej i – co równie istotne – szybkiej przebudowy polityki

społecznej. Gdyby kobiety zrzuciły nieodpłatną pracę ze swo-

ich barków na barki mężczyzn lub państwa, wiele postulatów

środowisk kobiecych, powtarzanych od dziesiątków lat w ko-

lejnych raportach i manifestach, zostałoby spełnionych – i to

natychmiast. Tymczasem w dziedzinie podziału obowiązków

domowych mamy do czynienia z bardzo powolną ewolucją. Ko-

biety, teoretycznie równouprawnione z mężczyznami w każdej

dziedzinie życia, nie mogą liczyć na równy podział obowiązków.

W praktyce wystarczy pomaganie w gospodarstwie, przy dzie-

cku, w opiece nad członkiem rodziny, by mężczyzna został bo-

haterem w swoim domu. Jeśli mężczyzna nie pomaga, jest to po-

strzegane jako wina kobiet, które najwyraźniej nie umiały sobie

5

NieodpłatNa praca kobiet – ró owa Strefa goSpodarki

NieodpłatNa praca kobiet – ró owa Strefa goSpodarki

R apoRt „wychować” mężów czy narzeczonych. Kobiety dzielone są na

zgadzają się na zaszczytne miano kapłanek domowego ogniska

dobre, ciepłe, kobiece, które bez szemrania, pomimo zmęczenia,

w zamian za samotną, codzienną harówkę, często karkołomnie

wykonują znaczną większość domowych obowiązków, i zimne,

łączoną z pracą zawodową, brakiem czasu na rozwój czy roz-

roszczeniowe suki, które chcą uskutecznić sprawiedliw(sz)y

rywkę, a nawet porządny sen.

podział zadań. Wszystkie szumne deklaracje o partnerstwie

Już w 1893 roku Paulina Kuczalska-Reinschmit, liderka ruchu

w związku, obecne zwłaszcza na łamach kolorowych czasopism,

feministycznego, pisała:

są w istocie nowoczesnym pustosłowiem. Wystarczy zapoznać

Zajęcie się gospodarstwem, bezpośrednio lub w formie nad-

się ze statystykami dotyczącymi faktycznego podziału obowiąz-

zoru, stanowi jeden z najdrażliwszych punktów między męż-

ków w rodzinie, by okazało się, że zarówno w skali narodowej,

czyzną a kobietą. (...) gotowanie, sprzątanie, pranie uznane są

jak i globalnej o partnerstwie umiemy jedynie mówić, a praw-

powszechnie jako zajęcia kobiece, dlatego że przykre i mało po-

dziwie partnerskie związki są równie prawdziwą rzadkością.

płatne (...) Powszechnym jest też oburzenie na (...) kobiety mają-

Przeszkodą w osiągnięciu sprawiedliwego podziału obo-

ce odwagę przyznania, iż przyprawianie sosów i oglądanie się,

wiązków domowych i opiekuńczych są tradycyjne role płciowe.

czy pył pościerany został dokładnie, nie wystarcza im jako dzia-

Czynią one pracę nieodpłatną pracą niemęską, a nawet godną

łalność życiowa. Nie ulega wątpliwości, iż dobroć pożywienia

pogardy, po prostu poprzez historyczne przypisanie jej drugiej,

i czystość w mieszkaniu ma doniosłe znaczenie (...) czy jednak

ciągle uważanej za gorszą, płci. Uczone i uczeni z University of

dla otrzymania tego rezultatu niezbędnym jest poświęcenie rodu

South Florida dowiedli niedawno, że wielu mężczyzn po wyko-

kobiecego na pastwę garnka i miotły – to rzecz inna.

naniu obowiązków domowych uznanych za kobiece wykazuje

Po niemal 130 latach obowiązki domowe, włącznie z opieką

niezadowolenie i agresję, by zademonstrować swoją tradycyjnie

nad osobami zależnymi – dziećmi, osobami z niepełnospraw-

definiowaną męskość. Mężczyźni wykonują mniej nieodpłatnej

nościami czy starszymi – nadal pozostają domeną kobiet. We

pracy niż kobiety, nawet jeśli oni są bezrobotni, a one pracują

wszystkich państwach świata kobiety wykonują więcej pracy do-

zawodowo! Niewidzialna ręka rynku nie działa na rynku pracy

mowej niż mężczyźni. Najmniejsze różnice występują w krajach,

nieodpłatnej. Tu decyduje kultura, wzorce, normy i zachowania

w których kobiety cieszą się największymi prawami (państwa

przypisywane kobietom i mężczyznom. Społeczeństwa, w któ-

skandynawskie), a największe tam, gdzie seksizm jest najbar-

rych mężczyźni czują się kastrowani udziałem w domowych

dziej dojmujący i nieskrywany (Indie).

obowiązkach i odreagowują to agresją, mają więc poważny,

Nieodpłatna praca kobiet stała się obiektem pogłębionej re-

wielopoziomowy problem.

fleksji naukowej już w latach 60. i 70. XX wieku – u początków

Wbrew ideologii mistyki kobiecości, wytrwale lansowanej

drugiej fali feminizmu i organizacji women’s czy gender studies.

przez konserwatystów, mycie naczyń czy odkurzanie podłogi

Badaczki zwracały uwagę na fenomen niewidzialności pracy

rzadko jest szczytem kobiecych ambicji. Zazwyczaj to zwykła

domowej, czyli przyjmowanie jej za niegodną odnotowania

konieczność, choć oczywiście zdarzają się kobiety, które reali-

codzienną oczywistość połączone z powszechnym postrzega-

zują swój potencjał wiążąc ręczniki w kokardki (i pewnie znaleź-

niem jej jako kobiecego obowiązku. Stąd, zamiast neutralnego

liby się również tacy mężczyźni). Ktoś musi jednak wykonywać

płciowo określenia „praca domowa” czy „praca nieodpłatna”, na

domowe obowiązki, a spychanie ich na kobiety z powodu ich

forum międzynarodowym i w publikacjach akademickich obec-

rzekomo „naturalnych” predyspozycji, jest równie absurdalne,

nie używa się najczęściej określenia podkreślającego płciowy

jak dowodzenie, że mniejsze stopy są ewolucyjnym przystoso-

wymiar zjawiska: mówi się o nieodpłatnej pracy kobiet. Neu-

waniem kobiet do stania przy zlewie. Kobiety coraz rzadziej

tralne określenia zamazują bowiem kluczowy aspekt zjawiska,

6

7

NieodpłatNa praca kobiet – ró owa Strefa goSpodarki

NieodpłatNa praca kobiet – ró owa Strefa goSpodarki

R apoRt czyli nieproporcjonalne obciążenie tą pracą właśnie ze względu

płatna praca kobiet jest postrzegana jako dowód miłości, jako

na płeć. Dzięki artykułom, książkom i publikacjom w mediach

coś, czego można wymagać. Gdy kobiety zaczynają kwestiono-

obowiązki domowe i opiekuńcze zaczęły być nazywane zgodnie

wać istniejący układ sił, zrzekając się części obowiązków, odma-

z tym, czym w istocie są – pracą, określaną dawniej „siedzeniem

wiając wykonania niektórych czynności, mogą stać się ofiarami

w domu”. Nieodpłatna praca kobiet z pewnością nie polega na

męskiej przemocy. Przemoc jest dla mężczyzn jedynym środ-

siedzeniu, o czym wie każda osoba (niezależnie od płci), która

kiem egzekwowania kobiecego posłuszeństwa, skoro kobiety

ma nawet przeciętną wyobraźnię lub choćby przez jakiś czas zaj-

nie otrzymują zapłaty za wykonywaną pracę. Nie można obni-

mowała się prowadzeniem domu.

żyć im pensji, nie można ich zwolnić. Wśród przyczyn męskiej

Nieodpłatna praca kobiet jest ró ową strefą gospodarki,

przemocy wobec kobiet niepokojąco często pojawiają się takie

swoistą odwrotno cią szarej strefy. o ile w przypadku szarej

powody, jak niesmaczny posiłek, niewłaściwie ubrane dzieci czy

strefy dochody są ukrywane w cało ci lub w czę ci

przed pań-

niedostatecznie posprzątany dom. Bo zupa była za słona – hasło

stwem, o tyle je li chodzi o ró ową strefę, dochody osiąg-a

pierwszej polskiej kampanii antyprzemocowej, które stało się

ne dzięki niej przez gospodarkę są ukrywane przez państwo.

obiektem kpin, zbyt często jest powodem przemocy mężczyzn

oficjalnie nieodpłatna praca kobiet nie istnieje. jedna trzecia

wobec kobiet, by było odpowiednim tematem do żartów. Kobie-

produktu krajowego brutto jest niewidzialna, za to kobietom,

ty, które wykonują nieodpłatną pracę i nie pracują zarobkowo,

które pracują przecie równie zarobkowo, często mówi się,

częściej stają się ofiarami męskiej przemocy, a także trudniej im

e działania na rzecz równo ci płci czy polityka prorodzinna

z takiej sytuacji wyjść. Łączenie pracy zarobkowej z pracą nieod-

są zbyt kosztowne. Nieodpłatna praca kobiet zostałaby dostrze-

płatną, choć wyjątkowo trudne w warunkach nierównej dystry-

żona, doceniona i wyceniona dopiero wtedy, gdyby jej zabrakło,

bucji obowiązków, jest swoistą polisą ubezpieczeniową dla ko-

podobnie jak ilość pracy, której wymaga dom, dostrzega się do-

biet. Łatwiej negocjować zasady funkcjonowania związku, gdy

piero wtedy, gdy przez jakiś czas nie będzie się go sprzątać. Gdy-

pieniądze do domu przynosi nie tylko mężczyzna, nawet jeśli

by nie nieodpłatna praca kobiet, gospodarka stanęłaby w miej-

kobiecy wkład jest niższy.

scu, a społeczeństwo doświadczyłoby wymienionych na wstępie

Nieodpłatna praca kobiet nadal bowiem pozostaje – zgod-

wstrząsów. Kobiety nadal jednak wykonują znaczącą większość

nie z definicją – nieodpłatna. Kobiety porzucające – z miłości

obowiązków, a podział zadań pomiędzy kobiety i mężczyzn wy-

– swoją pracę zawodową na rzecz opieki nad dziećmi, osobami

równuje się wyjątkowo powoli. Pośród wielu historycznych i kul-

z niepełnosprawnościami czy starszymi (najczęściej rodzicami

turowych czynników przyczyniających się do tego stanu rzeczy,

lub teściami), nie mogą liczyć na wynagrodzenie, świadczenia

na szczególną uwagę zasługuje praca z miłości ( the work of love),

socjalne czy zabezpieczenie emerytalne. Dla państwa ich praca

która jest kluczowym elementem ideologii miłości.

i one same są niewidzialne. Niewidzialne są też ich dzieci, dla

Według włoskiej socjolożki, Giovanny Franco Dalla Costy,

których państwo nie otwiera żłobków ani przedszkoli. Niewi-

ideologia miłości konserwuje tradycyjny kontrakt płci i dyspro-

dzialne są osoby z niepełnosprawnościami czy starsze, wymaga-

porcję sił w związku. Przyznając mężczyźnie władzę nad kobietą

jące codziennej opieki, które nie mogą liczyć na zinstytucjonali-

i dziećmi, obciąża kobietę większością obowiązków domowych

zowane usługi opiekuńcze.

i opiekuńczych. Rynek nieodpłatnej pracy domowej regulowany

Wraz z początkiem polskiej transformacji ustrojowej czynno-

jest kontraktem małżeńskim, a kobiety mają wykonywać darmo-

ści opiekuńcze zostały zrzucone na barki kobiet. Choć w okresie

wą pracę w zamian za utrzymanie. Niejasny status kobiet czyni

Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej równouprawnienie płci czę-

z nich kogoś pomiędzy pracownicami a niewolnicami. Nieod-

sto miało charakter wyłącznie deklaratywny i plakatowy, to ko-

8

9

NieodpłatNa praca kobiet – ró owa Strefa goSpodarki

NieodpłatNa praca kobiet – ró owa Strefa goSpodarki

R apoRt biety nie musiały rezygnować z pracy zarobkowej, by zapewnić

pomimo jego przesunięcia na 67. rok życia, będą grupą bardzo

opiekę dzieciom, gdyż istniała infrastruktura opiekuńcza, któ-

zagrożoną ubóstwem. Kobiety rezygnują więc z macierzyństwa,

ra zaspokajała potrzeby w tym zakresie. Obecnie udział miejsc

odkładają je w czasie lub ograniczają liczbę dzieci do jednego,

w żłobkach w stosunku do potrzeb oscyluje w Polsce na granicy

ewentualnie dwójki. Opisywany przez Henryka Domańskiego1)

błędu statystycznego (3%), choć cel barceloński został ustano-

zadowolony niewolnik staje się niezadowoloną kobietą, która

wiony na poziomie 33%. Tylko trochę lepiej wygląda sytuacja

coraz rzadziej daje sobie wmówić, że pranie i prasowanie jest

w przypadku przedszkoli. Niewystarczający zakres świadczenia

zapisane w jej kodzie genetycznym. Kontrakt płci jest coraz częś-

formalnej opieki nad dziećmi stanowi poważną przeszkodę dla

ciej renegocjowany. Politykom coraz trudniej jest używać reto-

uczestnictwa kobiet w rynku pracy, podniesienia wskaźników

ryki odsyłającej kobiety do „siedzenia w domu”. Nieodpłatna

dzietności i włączenia społecznego – piszą autorki i autorzy naj-

praca kobiet powinna być równomiernie dystrybuowana między

nowszego raportu EIGE o kobietach i gospodarce. Mimo to,

kobiety i mężczyzn, to znaczy powinna faktycznie stać się pracą

w przeżywającej zapaść demograficzną Polsce, nie zapewnia się

domową, bez względu na płeć. Praca ta powinna być wyceniona

instytucjonalnego wsparcia, tak jakby celem polityki społecznej

i doceniona – metody i rodzaje wyceny są dobrym tematem do

była prywatyzacja kobiet, a nie umożliwienie im wyboru opie-

dyskusji, gdyż każde rozwiązanie oprócz zaplanowanych efek-

ki dla dzieci. Oczywiście, można twierdzić, że „kobiety są same

tów przynosi również rezultaty nieplanowane. Debatę tę trzeba

sobie winne”, gdyż opieka nad dziećmi to w równym stopniu

wreszcie rozpocząć, a nie na przemian odkładać ją i markować.

obowiązek mężczyzn, ale byłoby to twierdzenie mocno oderwa-

Starzenie się społeczeństwa, proces, którego nie da się już od-

ne od rzeczywistości. W sytuacji, gdy to kobiety doświadczają

wrócić, postawi Polskę, Europę i świat przed nowymi wyzwania-

wertykalnej i horyzontalnej dyskryminacji na rynku pracy, przez

mi, którym kobiety bez pomocy mężczyzn i państwa nie podo-

co zarabiają mniej niż mężczyźni, kwestia „kto przejmie główną

łają, choćby były gotowe na wielkie poświęcenia. Kobiety coraz

opiekę nad dziećmi” jest rozstrzygnięta, zanim rozpocznie się

głośniej mówią o swojej nieodpłatnej pracy i o tym, że one też

dyskusja. Rachunek ekonomiczny sprawia, że nieodpłatna praca

płacą podatki. Różowa strefa przestaje być przezroczysta. Czas,

domowa i opiekuńcza spada na kobiety, które po kilku latach

by politycy i polityczki otworzyli oczy. W naszym, kobiet intere-

mają trudności w znalezieniu pracy zarobkowej, a jeśli ją znajdą,

sie leży, by ich do tego przekonać.

często zarabiają mniej i nie mają możliwości rozwoju zawodo-

wego. Jest to błędne koło, w efekcie którego kobiety na począt-

ku XXI wieku nadal są zdane na garnek i miotłę.

Kobiety sobie poradzą – jak słusznie powtarza prof. Magdale-

na Środa. Taka niewypowiedziana myśl przyświeca rządzącym,

którzy od lat ignorują lub tylko markują działania na rzecz praw

kobiet, w tym na rzecz sprawiedliwej dystrybucji nieodpłatnej

pracy. Jak radzą sobie kobiety, gdy państwo zrzuciło nieodpłat-

ną pracę, zwłaszcza opiekuńczą, na ich barki? Marnie. Polska ma

jeden z najniższych odsetków zatrudnienia kobiet w Europie.

Kobiety odchowujące dzieci mają kilku- lub nawet ponad dzie-

sięcioletnie luki (w zależności od liczby dzieci) w odprowadza-

1 H. Domański, Zadowolony niewolnik. Studium o nierówności między kobietami

niu składek emerytalnych. Po osiągnięciu wieku emerytalnego,

i mężczyznami w Polsce, Warszawa 1992.

10

11

dlaczego NieodpłatNa praca kobiet? kulturowe podło e

NierówNomierNej dyStrybucji pracy między płciami

R apoRt

69%)2). Podobny kierunek zmian obserwujemy również w świa-

DlACZego NIeoDPłAtNA

domości mężczyzn, którzy w coraz wyższym stopniu postrzegają

swoje wybranki w podwójnych rolach (1998 – 43%, 2003 – 53%).

PRACA KoBIet? KultuRowe

Mimo to przekonania o życiu rodzinnym, rolach żony i męża

PoDłoże NIeRówNoMIeRNej

obecne w naszym społeczeństwie są bardzo stereotypowe. Ich

DyStRyBuCjI PRACy PoMIęDZy

treści wskazują, że kobiety są przypisywane do sfery życia pry-

watnego.

PłCIAMI

Mimo dużej popularności, jaką się cieszy partnerski model

Danuta Duch-Krzystoszek

rodziny, w którym oboje małżonkowie mniej więcej tyle samo

czasu przeznaczają na pracę zawodową, oboje w równym stop-

niu zajmują się domem i dziećmi (2002 – 59%), wysoki odsetek

Polek (67%) i Polaków (77%) jest przekonanych, że jest znacznie

Podział pracy między kobietami i mężczyznami jest kluczową

lepiej dla rodziny, gdy mężczyzna zarabia pieniądze, a kobieta

kategorią współtworzącą treść kontraktu płci ( gender contract),

troszczy się o dom. Praca zawodowa mężów jest uważana za

czyli obowiązującego zestawu kulturowych reguł określających

ważniejszą dla rodziny, to bowiem mężczyzna jest bardziej niż

relacje kobiet z mężczyznami1). Reguły te wyrażone w normach,

kobieta odpowiedzialny za materialny byt rodziny – tego zdania

wzorach, wartościach tworzą obraz pożądanego świata i mówią

jest 81% mężatek i 88% żonatych mężczyzn (stanowią też więk-

nam, jak rzeczy powinny wyglądać. Tej kulturowej kreacji świata

szość wśród preferujących partnerski model rodziny, odpowied-

w zakresie płciowego podziału pracy wymiar polityczny może

nio: 61% i 59%). Praca zawodowa mężczyzn jest postrzegana

nadać kategoria przemocy strukturalnej. Oznacza ona zorga-

jako obszar samorealizacji mężczyzny. Blisko co trzecia osoba

nizowanie życia społecznego i zwyczajów w taki sposób, który

w naszym społeczeństwie jest przekonana, że żona powinna

daje korzyści jednej z grup (w tym przypadku mężczyznom). Nad-

przedkładać sukcesy zawodowe męża nad własne, a 39% mę-

rzędne dla kobiet ich „naturalne” role społeczne żony i matki,

atek i 44% onatych mę czyzn uwa a, e mę czy ni powinni

w sposób nieintencjonalny, niewidzialny i bezgłośny, zamykają

mieć pierwszeństwo przed kobietami w uzyskaniu pracy, gdy

je bowiem w obszarze pracy w sferze prywatnej: w kobiecych

sytuacja na rynku pracy jest trudna.

obowiązkach dbania o dom, gospodarności, troski i opieki nad

Społeczny wizerunek kobiety wią e ją silnie z macierzyń-

dziećmi i innymi członkami rodziny.

stwem, a macierzyństwo z rodziną. W 1989 roku 79%, a 5 lat

W społeczeństwie polskim zachodzą zmiany w postrzeganiu

później 75% badanych zgodziło się ze stwierdzeniem, że kobieta

roli kobiety w społeczeństwie. Przez ostatnie 30 lat zmalał od-

powinna mieć dzieci, ażeby czuć się pełnowartościową kobietą 3).

setek kobiet wchodzących w życie w poczuciu, że ich życiowym

W roku 1998 aż 85% negatywnie oceniło decyzję młodej pary

zadaniem jest przede wszystkim rola żony i matki (1979 – 53%,

małżeńskiej o rezygnacji z posiadania dziecka. W okresie bli-

2003 – 28%), a wzrósł takich, które widziały się w rolach kobiet

sko 20 lat (1979-1998) nie uległy zmianie opinie, że młodzi mał-

godzących obowiązki domowe z pracą zawodową (z 41% do

2 B. Budrowska, D. Duch-Krzystoszek, A. Titkow, Między pracą zawodową i domem, 1 D. Duch-Krzystoszek, A. Titkow, Polka i jej rodzina na tle Europy. Redystrybucja

w: Szklany sufit. Bariery i ograniczenia karier kobiet, red. A. Titkow, Warszawa 2003.

prac domowych: jej uczestnicy i konteksty, w: W środku Europy? Wyniki Europejskiego

R. Siemieńska, Socjalizacja w zmieniającym się społeczeństwie, w: Oswajanie rze-

Sondażu Społecznego, red. H. Domański, A. Ostrowska, P.B. Sztabiński, Warszawa

czywistości. Między realnym socjalizmem a realną demokracją, red. M. Marody, War-2006.

szawa 1996.

12

1

dlaczego NieodpłatNa praca kobiet? kulturowe podło e

dlaczego NieodpłatNa praca kobiet? kulturowe podło e

NierówNomierNej dyStrybucji pracy między płciami

NierówNomierNej dyStrybucji pracy między płciami

R apoRt żonkowie powinni posiadanie dziecka traktować priorytetowo

Praca zawodowa kobiet jest postrzegana jako mniej ważna

i zdecydować się na nie od razu po ślubie (opinię tę podziela 1/3

i oczekuje się od nich gotowości do ograniczenia aktywności

naszego społeczeństwa). W tym miejscu warto przypomnieć ba-

zawodowych dla dobra rodziny (56% kobiet i 60% mężczyzn).

dania Sally Macintyre z lat 70. XX wieku zatytułowane „Kto chce

Szczególnie dotyczy to sytuacji, gdy kobieta ma małe dziecko.

dzieci?” Społeczne fabrykowanie instynktów 4), w których autor-

Zdecydowana większość naszego społeczeństwa (85%) jest zda-

ka podejmuje kwestię „normalnej reprodukcji” jako fenomenu

nia, że gdy w rodzinie pojawia się dziecko, to lepiej jest, gdy ko-

ukształtowanego społecznie. Macintyre, która badała decyzje,

bieta sama sprawuje nad nim opiekę i rezygnuje z wykonywania

jakie po zajściu w ciążę podejmują samotne kobiety, zauważyła,

pracy zawodowej do osiągnięcia przez dziecko trzeciego roku

że pod ankietowym pytaniem, jak kobiety niezamężne rozwią-

życia. Im starsze dziecko, tym większa akceptacja dla zawodo-

zują swoją sytuację: poślubienie ojca dziecka, przerwanie ciąży,

wych aktywności kobiet. Jednakże ponad połowa społeczeń-

oddanie dziecka do adopcji oraz jego urodzenie i wychowanie,

stwa (63%) jest zdania, że lepiej jest, aby kobieta nie pracowała

kryje się założenie, że nieślubna ciąża jest problematyczna i że

zawodowo, gdy ma dzieci w wieku przedszkolnym, a blisko 1/3

trzeba znaleźć jakieś „wyjście”, a jednym z nich jest małżeństwo; że

(32%) uważa, że lepiej, gdy matka jest w domu, nawet jeśli dzie-

osoby samotne w zasadzie nie chcą dziecka i mogą żądać sztuczne-

ci chodzą do szkoły podstawowej.

go poronienia lub adopcji; że wreszcie proponowane rozwiązania

Dom, rodzina, posiadanie dzieci, „naturalne” dla kobiet sfery

(np. sztuczne poronienie i małżeństwo) wzajem się wykluczają. Te

aktywności związane są z pracą. O tym, że takie obowiązki do-

społeczne ideologie reprodukcji Macintyre odnalazła też w te-

mowe jak: gotowanie, pranie, sprzątanie, to naturalny obowiązek

oriach profesjonalistów na użytek zamężnych i niezamężnych

kobiety jest przekonanych 65% zamężnych kobiet i 67% żonatych

kobiet, konkludując, że tendencja do zrównoważenia zamężno-

mężczyzn6). Dopełnieniem tych danych są informacje o konota-

ści z macierzyństwem oraz niezamężności z brakiem dzieci szerzy

cjach pojęć „dobrej żony” i „dobrego męża”, które odsyłają nas

się nawet wśród tych, którzy zawodowo mają ponoć do czynienia

bezpośrednio do tradycyjnych ról płci – prace domowe wpisane

z biologicznymi uniwersaliami. Istnieje głęboka sprzeczność po-

są w rolę dobrej żony, tak jak praca zawodowa i pozyskiwanie

między poglądem, że kobiety są w zasadzie do siebie podobne i że

pieniędzy w rolę dobrego męża. W swobodnych wypowiedziach,

każdą z nich natura wyposażyła w instynkt macierzyński, a po-

co oznacza być „dobrą żoną”, 87% zamężnych kobiet i 76% żo-

wszechnym zróżnicowaniem kobiet ze względu na stan cywilny,

natych mężczyzn odniosła się do wykonywania prac domowych

które prowadzi konsekwentnie do przeświadczenia, że instynkt ten

przez żony, a w niektórych wypowiedziach pobrzmiewała też

przejawia się tylko u kobiet zamężnych 5). Naturalny, biologiczny

nutka podporządkowania mężowi7). Dobra żona to taka, która

„instynkt macierzyński” popychający kobiety do posiadania

słucha męża, sprząta dom, dobrze gotuje, dba o męża wygląd (M);

dzieci (w mał eństwie i poza nim) coraz bardziej jest obna any

gotuje, pierze dla męża, jest uległa (K); dba o dom, żeby było czy-

w kontek cie niskiej dzi dzietno ci kobiet, okre lanej mianem

sto, wyprane (K); żeby wszystko było na czas – jedzenie, czyste

„zapa ci demograficznej”

. Mimo to wiara w niego jest silna, po-

ubranie (K); sprząta, dobrze gospodaruje finansami (M). Dbanie

dobnie jak przekonania o „naturalnej” więzi matki z dzieckiem,

o męża kojarzone jest przede wszystkim z zapewnieniem miłej

„z natury” wypływającej opieki kobiet, „naturalnej” potrzebie

domowej atmosfery: ciepła rodzinnego (K); troskliwość o jego sa-

bycia z dzieckiem jak najczęściej i jak najdłużej.

mopoczucie (M); dogadzanie mu (M); zaspokojenie jego oczeki-

4 S. Macintyre, “Kto chce dzieci? Społeczne fabrykowanie instynktów, w: Nikt nie rodzi

6 Tamże.

się kobietą, red. T. Hołówka, Warszawa 1982.

7 Wypowiedzi kobiet oznaczone są symbolem K, mężczyzn M. D. Duch-Krzystoszek,

5 Tamże, s. 198.

Kto rządzi w rodzinie. Socjologiczna analiza relacji w małżeństwie, Warszawa 2007.

14

15

dlaczego NieodpłatNa praca kobiet? kulturowe podło e

dlaczego NieodpłatNa praca kobiet? kulturowe podło e

NierówNomierNej dyStrybucji pracy między płciami

NierówNomierNej dyStrybucji pracy między płciami

R apoRt wań wobec domu (K); aby był zawsze zadowolony z prowadzenia nikom. 12% mężczyzn wyznaje, że jak zdarza mi się coś zostawić,

domu (M). Dobra atmosfera budowana jest także poprzez wyko-

nie zjeść wszystkiego, to wywołuje się we mnie poczucie winy.

nywanie prac domowych na rzecz męża (mówi o tym 61% mę-

Umiejętności gotowania za swój obowiązek uważa 83% ko-

żatek i 64% żonatych mężczyzn). Szczególnie rzecz dotyczy tro-

biet. Dla 76% gotowanie wyraża obowiązek dbania o rodzinę,

ski kobiety o karmienie i wygląd męża: żeby nie chodził głodny

dla kolejnych 10% jest ono wyrazem miłości. Powszechne jest

i brudny (M); żeby miał wszystko na swoim miejscu, dobry posiłek

przekonanie, że do serca mężczyzny można trafić przez żołądek

na wyjście do pracy, czysta bielizna (M); żeby był czysty, zadbany

(65% kobiet, 62% mężczyzn). Nic w tym dziwnego, skoro a 87%

(K). Dla porządku dodam, że z kolei „dobry mąż” to taki, który

mę czyzn przyznaje, e

fajnie jest wrócić do domu, gdzie czeka

przede wszystkim jest głównym żywicielem rodziny (K); potrafi

na ciebie ciepły posiłek.

utrzymać rodzinę (K); daje pewność bytu (K); zarabia na dom (M);

analiza materiału empirycznego wskazuje,

e kluczem do

typowa głowa rodziny, która zapewnia byt (M), a dbanie o żonę

zrozumienia, dlaczego kobiety wykonują gros prac domowych,

oznacza dawanie poczucia bezpieczeństwa, oparcia, na które

jest kulturowo definiowana kobieco ć i męsko ć oraz związ-a

składa się też zapewnienie przez mężczyznę dobrego bytu ma-

ne ze stereotypami płci kulturowe normy i wzory ycia rodzin-

terialnego (K).

nego. Idee unifikacji ról, mimo iż zyskują coraz większe grono

Wykonywanie przez kobiety prac w domu na rzecz męża (go-

zwolenników, dalekie są od realizacji. Przekonanie, że domeną

towanie, pranie, sprzątanie) jest wypełnianiem przez kobiety

mężczyzn jest sfera publiczna a kobiet prywatna, jest silne w na-

roli dobrej żony i wysyłaniem czytelnych dla wszystkich infor-

szej kulturze, pomimo zmian, jakie zachodzą w świadomości

macji o trosce i miłości. Dobrą tego ilustrację stanowią wyniki

społecznej. Przykładem tego są konotacje pojęć „dobrej żony”

badań Zwyczaje żywieniowe Polaków 8), które pozwalają nie tylko

i „dobrego męża”, które odsyłają bezpośrednio do tradycyjnych

odtworzyć scenariusz karmienia mężczyzny, ale są również do-

ról płci. Nieodpłatna praca w obszarze gospodarstw domowych

wodem na głęboko zinternalizowane przez kobiety i mężczyzn

pozostaje „naturalną” realizacją kobiecych ról rodzinnych żony

wzór „dobrej żony” i „prawdziwego domu”.

i matki. Co więcej, kultura łączy wykonywanie przez kobie-

Gotowanie jest uznane za sprawę ważną, bo buduje prawdzi-

ty nieodpłatnych prac z miłością. te same zachowania, które

wie domową atmosferę (87% kobiet i 84% mężczyzn) i aby dom

traktujemy jako oznakę podrzędnego statusu kobiet, słu ą im

był „prawdziwym domem” domownicy powinni codziennie ra-

do wyra ania kobiecej troski i miło c

. iKobiety piorą, gotują,

zem zasiadać do stołu i wspólnie spożywać posiłki (88% kobiet).

sprzątają, bo troszczą się o swoich najbliższych. Odgrywanie

Posiłki powinny być podawane zawsze na czas (64% kobiet). Ko-

przez małżonków scen miłości, ról dobrej żony i męża według

biety gotują dla domowników (79% mówi, że nie lubi gotować

kulturowych wzorów jest czytelnym dla wszystkich, również dla

tylko dla siebie), więc oczekują (78%), że to, co ugotują będzie

nich samych, wyrazem wzajemnych uczuć.

domownikom smakowało i że zostaną za swój kunszt i wysiłek

podział pracy pomiędzy płcie ma swoje konsekwencje. we

pochwalone – zadowolenie domowników jest dla kobiet źród-

wszystkich krajach europy struktura czasu pracujących zawo-

łem satysfakcji i miernikiem wartości jako żony/matki. Aż 62%

dowo kobiet i mę czyzn przedstawia się niekorzystnie dla ko-

spośród gotujących kobiet wyznaje, że czuje się nieszczęśliwy-

biet9). kobiety spędzają więcej czasu przy pracy (łącznie płatnej

mi, gdy to, co ugotują, nie udaje im się lub nie smakuje domow-

9 Ch. Aliaga, How is the time of women and men distributed in Europe? , w: „Stati-8 Zwyczaje żywieniowe Polaków – raport Knorra, 2005, http://pentor-arch.tnsglobal.

stics in focus” Population and Social Conditions 2006, nr 2, European Communities

pl/19956.xml.

2006.

16

17

dlaczego NieodpłatNa praca kobiet? kulturowe podło e

dlaczego NieodpłatNa praca kobiet? kulturowe podło e

NierówNomierNej dyStrybucji pracy między płciami

NierówNomierNej dyStrybucji pracy między płciami

R apoRt i nieodpłatnej) ni mę czy 10n)i, w porównaniu z nimi więcej godzenia ról zawodowych z rodzinnymi przez obie płcie. Co kry-czasu zajmuje im praca w obszarze gospodarstw domowych,

je się pod tym hasłem? Jaki problem z godzeniem ról mieli/mają

mniej czasu praca zawodowa. jednym ze skutków takiego stanu

mężczyźni? Co sądzą o redystrybucji pracy domowej?

rzeczy jest feminizacja biedy11) – kobiety samotnie wychowują-

A co na to kobiety? Dla kobiet role matki i żony są ważne,

ce dzieci, mające du o dzieci, dzieci niesprawne, kobiety stare,

dla wielu z nich ważna jest też aktywność zawodowa. Kobiety

samotne są bardziej ni inni nara one na ycie w ubóstw

. ie

Ko-

nie lubią pracy „na dwóch etatach”, ale paradoksalnie idea super

bieta pracująca tylko w domu, w opinii większości kobiet (60%),

women, kobiety wielozadaniowej, perfekcyjnej pani domu rea-

cieszy się mniejszym szacunkiem niż pracująca zawodowo12).

lizującej zawodową karierę bardzo wpisuje się we współczesny

Obrońcy status quo – mężczyźni – w większości (54%) podziela-

styl życia – życia w coraz większym pośpiechu, w którym aktyw-

ją przekonanie, że szacunek dla gospodyń domowych jest równy

ność na wielu polach jest cnotą, a łączenie wielu zadań staje się

szacunkowi, jakim się cieszą kobiety pracujące zawodowo.

normą zapewniającą sukces. Dopóki nieodpłatna praca kobiet

Nieodpłatna praca kobiet w obszarze gospodarstw domo-

jest esencją „prawdziwego domu”, więzi rodzinnych, kobieco-

wych jest przejawem i zarazem źródłem głębokich nierówności,

ści i rodzicielstwa, dopóty to tylko kobiety będą ją wykonywać

a dyskusje nad sprawiedliwym podziałem pracy pomiędzy płcie

z poczucia obowiązku i w trosce o najbliższych.

mają swoją tradycję. W okresie międzywojennym wiele kobiet

z inteligencji pracowała, a problem reorganizacji życia rodzin-

nego niejednokrotnie stanowił przedmiot dyskusji na łamach

czasopisma kobiecego „Bluszcz”. Najczęstszą konkluzją była ko-

nieczność równouprawnienia mężczyzny w dziedzinie dotychczas

zarezerwowanej dla geniuszu kobiecego. Podkreślano, że prace

domowe nie są przypisane płci, zdarza się przecież, że kobieta

lubi kosić trawniki, a mężczyzna opiekować się dzieckiem. Nie

wpłynęło to jednak na zmianę rzeczywistości rodzinnej, w której

po powrocie z pracy kobietę czekały obowiązki domowe, a męż-

czyznę obiad, gazeta i fotel. W okresie socjalizmu kwestie prac

w gospodarstwie domowym podnoszono w kontekście aktywi-

zacji zawodowej kobiet – propagowano godzenie przez kobiety

ról zawodowych z rodzinnymi, a pomoc kobietom w pracy na

„dwóch etatach” oferowało państwo. Dziś mówi się o potrzebie

10 Wyjątkiem jest Szwecja – chociaż w tym kraju osiągnięto równość w zakresie cza-

su pracy, to nadal kobiety więcej czasu niż mężczyźni spędzają przy pracy domowej,

mają też mniej czasu wolnego.

11 Np. I. Reszke, Uwarunkowania feminizacji biedy w Polsce, „Kultura i Społeczeń-

stwo” 2001, nr 2; E. Tarkowska, Ubóstwo i wykluczenie społeczne. Koncepcje i polskie

problemy, w: Współczesne społeczeństwo polskie. Dynamika zmian, red. J. Wasilewski, Warszawa 2006; I. Desperat, M. Rek-Woźniak, Feminizacja biedy w Polsce, w: Raport

Kobiety dla Polski. Polska dla Kobiet. 20 lat transformacji 1989-2009, Warszawa 2009.

12 Szklany sufit. Bariery i ograniczenia karier kobiet, red. A. Titkow, Warszawa 2003.

18

19

od „paNi domu” do „paNNy Nikt”?

krótka HiStoria NiepłatNej pracy domowej kobiet w polSce

R apoRt

łamach prasy kobiecej1). W dyskursie naukowym problematyka

oD „PANI DoMu” Do „PANNy

pracy domowej i konieczność jej dowartościowania pojawiła

NIKt”? KRótKA HIStoRIA

się dopiero z końcem lat 70. XX wieku, kiedy nastąpiły zmiany

o charakterze politycznym, ekonomicznym, demograficznym

NIePłAtNej PRACy DoMowej

i kulturowym, które można nazwać „zwrotem ku prywatności”,

KoBIet w PolSCe

powrotem do kultu kobiety matki i opiekunki ogniska domowe-

go czy też (ponownym) „odesłaniem kobiety do domu”. Przy-

Dobrochna Kałwa, Barbara Klich-Kluczewska

niósł on natychmiastowy efekt w postaci zainteresowania socjo-

logów pracą domową i próbą jej dowartościowania.

Dopiero wówczas zaczęto zauważać, że czynności wykony-

wane w ramach gospodarstwa domowego i rodziny nie są trak-

towane jako praca równorzędna z pracą zawodową wykonywa-

Pojęcie nieodpłatnej pracy kobiet nie funkcjonowało w po-

ną poza domem2), że tej drugiej poświęcano nieporównywalnie

wojennej Polsce. W języku potocznym i naukowym mowiono

więcej uwagi, a w efekcie uznano temat uzawodowienia kobiet

o „pracy domowej”, „pracy w gospodarstwie domowym”, „obo-

za wyeksploatowany. Maria Łączkowska zauważyła także, że do

wiązkach domowych”, czasem o „pracy po godzinach”, „podwój-

pewnego stopnia odmawiano codziennym zajęciom związanym

nym obciążeniu”, najczęściej zaś o „pracy na drugim etacie”.

z prowadzeniem gospodarstwa domowego miana pracy, sto-

Losy wymienionych pojęć mogą być znakomitą ilustracją pro-

sując takie określenia, jak „zajęcia“, „aktywność“, „obowiązki“,

cesu, który dokonał się w świadomości społecznej tego czasu,

które pełniły rolę swoistych, nieprzypadkowych zastępników.

a który zwykle oglądamy raczej przez pryzmat dziejów powojen-

Pojawiało się co prawda pojęcie dwuzadowodości kobiet, ale

nej emancypacji zwodowej kobiet. W praktyce dzieje nieodpłat-

w praktyce kategorię zawodu stosowano tylko w odniesieniu

nej pracy kobiet w PRL były zwierciadlanym odbiciem zjawiska

do pracy poza domem i rodziną. Łączkowska, powołując się na

emacypacji zawodowej. W przypadku pracy domowej przez dwa,

koncepcje feminizmu marksistowskiego, postulowała, by po-

a nawet trzy dziesięciolecia mamy do czynienia przede wszyst-

stawić znak równości pomiędzy pracą wykonywaną w ramach

kim ze zjawiskiem dewaluacji jej społecznej wartości. Przyczyni-

gospodarstwa domowego a pracą wykonywaną w ramach innych

ły się do niej paradoksalnie: po pierwsze – ideologiczna promo-

zbiorowości społecznych. Z drugiej strony jednak postulat w tym

cja aktywności zawodowej kobiet, po drugie – unowocześnienie

kształcie odzwierciedlał zachodzący proces prywatyzacji kobiet,

technologiczne gospodarstwa domowego. Prestiż wiązał się

ponieważ problem dwuzawodowości odnoszoono wyłącznie do

w tym kontekście z aktywnością zawodową, zaś zajmowanie się

mężatek, które nie zostały uwolnione od obowiązku pracy na

tylko domem nie przynosiło chluby, skoro każda kobieta, także

rzecz domu i rodziny.

pracująca, musiała zajmować się domem. Podwójne obciążenie

W dyskusji tego okresu kwestia ekonomicznej wartości nie-

zmieniało pracę domową w znienawidzoną harówkę.

odpłatnej pracy domowej nie była przedmiotem szerszej dysku-

Odzwierciedleniem procesu dewaluacji pracy domowej było

niewielkie zainteresowanie tym obszarem ze strony badaczy.

1 K. Stańczak-Wiślicz, Zmiany w gospodarstwie domowym okresu PRL, w: Kobieta

Dopiero w latach 80. XX wieku socjolodzy uderzyli się w piersi,

w gospodarstwie domowym. Ziemie polskie na tle porównawczym, red. K. Sierakow-zauważając, jak niewiele uwagi poświęcają tej problematyce

ska, G. Wyder, Zielona Góra 2012, s. 321.

poruszanej wówczas wyłącznie w publicystyce społecznej i na

2 M. Łączkowska, Praca domowa, jej charakter oraz wartość społeczna, „Studia So-cjologiczne” 1981, nr 1 (80), s. 283.

20

21

od „paNi domu” do „paNNy Nikt”?

od „paNi domu” do „paNNy Nikt”?

krótka HiStoria NiepłatNej pracy domowej kobiet w polSce

krótka HiStoria NiepłatNej pracy domowej kobiet w polSce

R apoRt sji. Co prawda, Hanka Bielicka czy Stefania Grodzieńska pisały

niemała część kobiet traktowała pracę zawodową jako przymus

ironiczne felietony na temat kosztów wydziergania na drutach

a nie osiągnięcie emancypacyjne. Okres PRLu – przy całej eman-

chustek i szalików, ich celem było jednak zwrócenie uwagi ra-

cypacyjnej retoryce, zresztą niekonsekwentnej – nie naruszył

czej na codzienne trudności, z jakimi borykały się kobiety, niż

tradycyjnego porządku płci, pozostawiając w gestii kobiet „pra-

na faktyczną ocenę wartości pracy domowej w kontekście go-

cę z miłości“, jak ironicznie Giovanna Franco Dalla Costa określa

spodarki narodowej. Ten aspekt był co najwyżej przedmiotem

obowiązki domowo-rodzinne.

badań dotyczących budżetu czasu, które udowodniły fiasko

Transformacja ustrojowa, przynajmniej w pierwszych de-

stalinowskiego projektu funkcjonowania rodziny „partnerskiej“

kadach, przyniosła umocnienie tradycyjnego podziału ról.

mającego sprzyjać emancypacji zawodowej kobiet. Zakładał ów

W pewnym sensie powróciły stare, bo wynikające z reguł go-

model nie redystrybucję pracy domowej między członków ro-

spodarki kapitalistycznej problemy, a z nimi dyskusje dotyczące

dziny, ale przejęcie jej przez publiczne instytucje (gastronomicz-

„społecznych kosztów” aktywności zawodowej kobiet, jak i eko-

ne, opiekuńcze, usługowe), pozostawiając korzystanie z nich

nomicznej wartości ich pracy domowej. Sprzyjały temu przede

w gestii kobiet. Z badań wynika, że w praktyce większość prac

wszystkim gwałtowne i dramatyczne zmiany na rynku pracy.

domowych niezmiennie wykonywały kobiety, w tym bieżące

Bezrobocie dotknęło bowiem przede wszystkim kobiety, które

sprzątanie, pranie (a warto wspomnieć, że w epoce „przed Fra-

z „przymusowych pracowniczek” zmieniały się z dnia na dzień

nią” w wypadku braku bieżącej wody, zajmowało ono nawet

w „przymusowe gospodynie domowe”. Paradoksalnie również

kilka godzin i oznaczało noszenie kilkunastu ciężkich wiader),

utrata pracy przez mężczyznę umacniała tradycyjny porządek,

zakupy, przygotowanie posiłków, zmywanie, naprawa odzieży

ponieważ pełnienie roli jedynej żywicielki nie zwalniało jej

i obuwia, prasowanie i czyszczenie podłóg.

z pracy domowej na rzecz rodziny. Wraz z rozwojem konserwa-

Kobietom przypadały w udziale raczej codzienne, powtarzal-

tywnego dyskursu rosło znaczenie wzorca, umacnianego przez

ne i czasochłonne prace, z przygotowaniem posiłków i zakupa-

instrumenty polityki socjalnej, w którym kobieta stoi przed wy-

mi na czele. Przyjęło się, że mężczyźni wykonywali jedynie te

borem między wypełnianiem obowiązków żony i matki a pracą

prace domowe, które wymagały siły fizycznej czy umiejętności

zawodową.

majsterkowania3). W obliczu podwójnego przeciążenia pracą

Problem ten w dyskursie publicznym dotyczył szczególnie

zarobkową i domową, w mediach rozpoczęto akcje zachęcają-

mocno młodych matek, które musiały się zmierzyć z nowymi

ce mężczyzn do pomocy w pracach domowych, które jednakże

realiami korzystania z instytucji opiekuńczych, zamkniętych

nie podważały idei, że to kobieta jest predystynowana do pro-

przed dziećmi kobiet nieczynnych zawodowo, a przede wszyst-

wadzenia domu i opieki nad dziećmi. Jeżeli wierzyć danym GUS

kim z dyskryminacją na rynku pracy wynikającą z kulturowego

z lat 60. XX wieku akcje te nie odniosły większego efektu, skoro

przypisania funkcji opiekuńczo-pielęgnacyjnych kobietom. Roz-

większość kobiet mogła liczyć na pomoc raczej nie na mężczyzn

wiązaniem w tej sytuacji okazywała się pomoc ze strony mat-

a… innych kobiet, głównie matek i teściowych. Szczególnie w la-

ki lub teściowej, jeśli chciały i mogły bezpłatnie opiekować się

tach kryzysów ekonomicznych rosła rola pomocy krewnych eme-

wnukami. Alternatywą była rezygnacja z aktywności zawodowej

rytek i rencistek, które przejmowały obowiązki zakupów, opieki

na rzecz „pracy chałupniczej” umożliwiającej opiekę nad dzieć-

nad wnukami, gotowania. Nic dziwnego, że w tych warunkach

mi i prowadzenie gospodarstwa domowego albo skorzystanie

z dynamicznie rozwijającego się sektora usług domowych i za-

trudnienie „służących nowego typu” – opiekunki do dziecka

K. Stańczak-Wiślicz, Zmiany w gospodarstwie domowym okresu PRL, dz. cyt., s.

323-324.

22

2

od „paNi domu” do „paNNy Nikt”?

od „paNi domu” do „paNNy Nikt”?

krótka HiStoria NiepłatNej pracy domowej kobiet w polSce

krótka HiStoria NiepłatNej pracy domowej kobiet w polSce

R apoRt i/lub sprzątającej4). Obie strategie mają swoje historyczne korze-

na czas ich nieobecności, zachowując – jeśli tylko w rodzinie

nie i są w podobny sposób uzależnione od statusu ekonomicz-

są dorastające córki – zasadę podziału na obowiązki kobiece

nego i społecznego rodzin. W pierwszym przypadku w ramach

i męskie. Po powrocie jednak stary ład, traktowany jako natu-

własnego gospodarstwa domowego kobiety wykonywały jed-

ralny i normalny, zostaje zazwyczaj przywrócony. Płatna pra-

nocześnie pracę zarobkową i niepłatną pracę na rzecz domu.

ca w sektorze domowym zazwyczaj nie prowadzi również do

Różnica między współczesnym chałupnictwem a jego historycz-

zmiany myślenia o domowych obowiązkach w kategorii pracy

nym odpowiednikiem leży w rodzaju usług i prac zarobkowych,

wymiernej finansowo. Paradoksalnie – prowadzi do utrwalania

w katalogu których nie ma już takich pozycji, jak prasowanie

modelu „domowego matriarchatu“, w którym rekompensatę za

i pranie świadczone na rzecz bogatszych rodzin – pozycji, które

bepłatną pracę domową stanowi realna władza w postaci decy-

pozwalały dostrzec ekonomiczną wartość własnej, bo takiej sa-

zji o funkcjonowaniu nie tylko samego gospodarstwa, ale także

mej, pracy domowej. Strategia druga wiąże się ze zmianą pozycji

domowników5).

praco- czy usługodawczyni.

Dotychczasowy rozwój usług związanych z pracą domową

O ile jeszcze w Polsce międzywojennej normą była praca słu-

nie przyniósł ani rewizji w myśleniu o obowiązkach domowych

żącej nawet wówczas, gdy pani domu nie była aktywna zawo-

jako elemencie wpływającym na status ekonomiczny i społeczne

dowo, obecnie z usług pracownic domowych korzystają prze-

funkcjonowanie rodziny, ani tym bardziej o potrzebie ich redys-

de wszystkim kobiety wykonujące dobrze płatne i prestiżowe

trybucji. Maleje co prawda liczba osób (i kobiet, i mężczyzn), któ-

profesje – beneficjentki procesów emancypacyjnych. W tym

rzy w ogóle nie postrzegają czynności na rzecz domu i rodziny

przypadku łatwiej, przynajmniej w teorii, o uświadomienie

jako pracy, ale w dalszym ciągu jest ona pozostawiona w gestii

ekonomicznej wartości pracy domowej, nie tylko w wymiarze

kobiet6).

jednostkowym, ale także na poziomie dochodów w budżecie

narodowym. W dalszym planie urynkowienie niepłatnej pracy

domowej, traktowanej w tym wypadku jako wymierne świad-

czenie na rzecz własnej rodziny, umożliwia zmianę jej oceny

i ostateczną redystrybucję.

W przypadku polskiego społeczeństwa mamy do czynienia

z sytuacją, gdy kobiety są z jednej strony pracodawczyniami

imigrantek przybywających zza wschodniej granicy, z drugiej

strony zaś – dzięki doświadczeniu w prowadzeniu domu – znaj-

dują zatrudnienie jako opiekunki i sprzątające w krajach Euro-

py Zachodniej. Czy doświadczenie związane z profesjonalizacją

pracy domowej prowadzi do głębszych zmian w myśleniu o niej

w kategoriach ekonomicznych i redystrybucji obowiązków w ra-

mach rodziny? Okazuje się, że niekoniecznie. Kobiety zazwyczaj

same organizują przydział obowiązków pomiędzy domowników

5 S. Metz-Göckel, S. Münst, D. Kałwa, Migration als Ressource. Zur Pendelmigration

polnischer Frauen in Privathaushalte der Bundersrepublik, Openladen: Barbara Bu-drich Verlag, 2009.

4 H. Lutz, Life in the twilight zone: Migration, transnationality and gender in the pri-

6 N. Sarata, D. Duch-Krzystoszek, Praca, w: Polityka równości płci. Polska 2007, red.

vate household, „Journal of Contemporary European Studies“ 2004, no. 1, pp. 47-55.

B. Chołuj, Warszawa 2007, s. 35-37.

24

25

KoBIetA KoBIeCIe NIeRówNA.

ZRóżNICowANIe NIeoDPłAtNej

PRACy KoBIet

Magdalena Chustecka

4

Problematyka nieodpłatnej pracy wykonywanej przez kobiety

w gospodarstwach domowych jest przedmiotem analizy ruchu

feministycznego od wczesnych lat 70. XX wieku. W tym czasie

tematyka ta na dobre zagościła w dyskursie publicznym, a żą-

dania wprowadzenia świadczeń dla osób zajmujących się pracą

w domu w niektórych krajach stały się faktem. Choć z pewnoś-

cią nie można powiedzieć, że wszyscy postrzegają czynności

wykonywane w domu w kategoriach pracy, to dziś prawie nikt

nie kwestionuje tego, że to na barkach kobiet spoczywa więk-

szość zadań wykonywanych w sferze prywatnej1). W Polsce od

kilku lat obserwujemy żywą dyskusję na ten temat podejmowa-

ną w mediach. W skądinąd słusznej analizie nieodpłatnej pracy

domowej w kategoriach płci brak jednak głosów, które wska-

zują, że istnieją także inne czynniki różnicujące sytuację gospo-

darstw domowych. Czy bowiem zakres i charakter nieopłacanej

pracy domowej jest taki sam w przypadku bezrobotnej kobiety

z małej miejscowości, jak i w przypadku pracownicy korporacji

z siedzibą w Warszawie?

1 W Drugim Europejskim Badaniu Jakości Życia przeprowadzonym wśród miesz-

kańców i mieszkanek 31 europejskich krajów, mężczyźni zdecydowanie przyznali, że

wykonują mniej obowiązków domowych, natomiast kobiety twierdzą, że wykonują

ich więcej, niż wynikałoby to z równego podziału obowiązków. Istnieje zatem wspól-

ne wyobrażenie o nierówności płci związanej z podziałem obowiązków domowych.

Drugie europejskie badanie jakości życia. Życie rodzinne i praca, Europejska Fundacja na rzecz Poprawy Warunków Życia i Pracy, Dublin 2010.

27

kobieta kobiecie NierówNa. zró NicowaNie NieodpłatNej pracy kobiet

kobieta kobiecie NierówNa. zró NicowaNie NieodpłatNej pracy kobiet

R apoRt Poniższy tekst jest próbą przyjrzenia się, jak różne uwarunko-

Niedostatek czasu spowodowany

wania społeczno-ekonomiczne wpływają na sytuację członków

niedostatkiem ycia

i członkiń gospodarstw domowych, przede wszystkim w obsza-

W pierwszej kolejności chciałabym się skupić na grupie pracu-

rze pracy reprodukcyjnej. Jak dotąd w Polsce brak jest komple-

jących kobiet, pozostających w związkach i posiadających dzie-

mentarnych badań porównujących status różnych grup kobiet

ci. Chcę jednak zawęzić tę grupę według kryterium dochodo-

i mężczyzn w sferze prywatnej, stąd artykuł sygnalizuje jedynie

wego, opisując sytuację tzw. „pracujących biednych”. Co prawda

najbardziej widoczne zjawiska, związane z modelami rodziny

wskaźnik zatrudnienia kobiet w Polsce jest jednym z najniższych

oraz neoliberalnymi przemianami w naszym kraju.

w Europie (w I kwartale 2011 roku odsetek zatrudnionych kobiet

w wieku produkcyjnym wynosił 43,2%, w przypadku mężczyzn

Nieodpłatna praca w domu to zjawisko

w wieku produkcyjnym – 57,5%), niemniej warunki ekonomicz-

wielowymiarowe

ne sprawiają, że coraz więcej kobiet po prostu nie może pozwo-

Przeciętnie praca domowa zajmuje kobietom 4 godziny i 30

lić sobie na pozostanie w domu4). Aby zaspokoić wszystkie pod-

minut dziennie, mężczyznom 2 godziny 36 minut2). Badania bu-

stawowe potrzeby członków i członkiń rodziny, małżonkowie

dżetu czasu wskazują jednak, że wartości te zmieniają się w za-

muszą generować dochody.

leżności od stanu cywilnego oraz statusu rodzicielskiego. W ro-

W potocznej opinii status społeczno-ekonomiczny wiąże się

dzinach z dzieckiem poniżej siódmego roku życia nakład pracy

z różnym dostępem do cennego dla godzenia życia zawodowe-

wykonywanej przez kobiety w domu znacznie wzrasta i wynosi

go z rodzinnym zasobu – z czasem. Wyraża się to w przekona-

6 godzin 58 minut. Jeśli wiek najmłodszego dziecka jest wyższy

niu, że ludzie niezamożni, choć nie opływają w luksusy, to mają

niż siedem lat, czas poświęcony na czynności związane z prowa-

pod dostatkiem czasu na celebrowanie życia rodzinnego. Z kolei

dzeniem gospodarstwa domowego zmniejsza się o prawie 2 go-

pracownicy wyższego szczebla mają zasobne portfele, odbywa

dziny i wynosi 5 godzin 6 minut. Kobiety samodzielnie wycho-

się to jednak kosztem długich godzin pracy i braku życia prywat-

wujące dzieci w typowym dniu przepracowują w domu 5 godzin

nego. O ile istnieje wiele przesłanek uprawdopodabniających

41 minut3). Przeprowadzone w Polsce badania wskazują także na

drugie stwierdzenie, o tyle obraz ubogiego, ale zadowolonego

inną skalę pracy domowej w odniesieniu do miejsca zamieszka-

z życia rodzinnego pracownika bądź pracownicy nie przystaje

nia. W roku 2000 Beata Mikuta obliczyła, że średni czas przezna-

do rzeczywistości. Time poverty, czyli „ubóstwo czasu” jest do-

czony na wykonywanie czynności domowych wynosi 5,5 godzin

świadczeniem także „pracujących biednych”, w szczególności

dziennie w miastach i 6,5 godzin na wsi. Opracowania poruszają

matek-pracownic.

się zatem w obrębie wskazanych powyżej zmiennych, tymcza-

Zatrudnienie w niskopłatnych zawodach oznacza ciągły nie-

sem warto bardziej szczegółowo wejrzeć w specyfikę różnych

dostatek środków na życie. Wynagrodzenie podstawowe oscylu-

gospodarstw domowych.

jące w granicach ustawowo określonej płacy minimalnej (w roku

2012 wynosi ono 1111,86 zł netto) nie pozwala na zaspokojenie

potrzeb rodziny, zwłaszcza takiej, w której są osoby niesamo-

dzielne i wymagające opieki. Osoby znajdujące się w takiej sy-

tuacji konfrontują się z ekonomicznym przymusem pracy w nad-

2 Budżet czasu ludności, GUS, Warszawa 2005.

Kobiety pracujące w domu o sobie. Analiza wywiadów pogłębionych na temat nieod-

godzinach lub poszukiwania kilku źródeł dochodu (dodatkowe

płatnej pracy domowej, K. Goś-Wójcicka, Instytut Spraw Obywatelskich, Łódź 2011, s. 16.

4 Kwartalna informacja o rynku pracy, GUS, Warszawa 2011.

28

29

kobieta kobiecie NierówNa. zró NicowaNie NieodpłatNej pracy kobiet

kobieta kobiecie NierówNa. zró NicowaNie NieodpłatNej pracy kobiet

R apoRt zlecenia, praca dorywcza, praca w innym miejscu pracy w nie-

na dalszy plan 7). Kobiety przyjmują różnorodne strategie „prze-

pełnym wymiarze czasu pracy, czyli na tzw. „część etatu”).

trwania”, aby zminimalizować koszty. W tym samym raporcie

Co prawda badania nad budżetem czasu gospodarstw domo-

Maciejewskiej czytamy: Kasia mówiła, że w weekend gotuje ro-

wych wskazują, że polscy mężczyźni średnio spędzają w miejscu

dzinie obiad na cały tydzień, dzieli na porcje i zamraża 8). Wskazuje

pracy 45 godzin tygodniowo, czyli znacznie więcej niż kobiety,

także, że kontakty z dziećmi zapewniają długie rozmowy przez

a także więcej niż mężczyźni w innych europejskich krajach5),

telefon komórkowy.

jednak duża ilość czasu poświęcana na pracę odpłatną jest także

Refleksje pracujących w niskopłatnych zawodach kobiet-ma-

doświadczeniem kobiet. Przyczyny takiego stanu rzeczy tkwią

tek wydają się być spójne z wnioskami z Drugiego europejskie-

nie tylko w dodatkowych nadgodzinach i zleceniach, ale także

go badania jakości życia, gdzie oprócz podkreślenia społecznie

w złych warunkach pracy oraz czasochłonnych dojazdach.

uwarunkowanego podziału prac domowych ze względu na płeć,

W obliczu dużego bezrobocia w niektórych regionach Polski

wskazuje się także wpływ kryterium dochodowego oraz jakości

członkowie rodzin decydują się na zatrudnienie nawet w odle-

pracy.

głych o dziesiątki kilometrów zakładach pracy, realizując tym sa-

Po pierwsze, autorzy raportu podkreślają, że zatrudnienie re-

mym postulowany przez polski rząd wymóg mobilności na rynku

spondentów skraca czas przeznaczany na obowiązki związane

pracy. W efekcie zatrudnione osoby spędzają nawet do 4 godzin

z opieką w przypadku kobiet oraz czas przeznaczany na prace

dziennie w różnych środkach transportu. W taki sposób podsu-

domowe zarówno w przypadku kobiet, jak i mężczyzn. Niemniej

mowuje to jedna z bohaterek filmu o pracownikach specjalnych

jednak status zatrudnienia nie ma wpływu na zaangażowanie

stref ekonomicznych: Na popołudniówkach mieszkam u mojego

mężczyzn w opiekę nad dziećmi i ich wychowywanie, jako że

ojca. Stamtąd mam dojazdy do pracy, bo tam podjeżdża autobus

poświęcają temu średnio taką samą ilość czasu, niezależnie od

zakładowy. Znowu na rano mieszkam z mężem w innej całkiem

tego, czy są zatrudnieni, bierni zawodowo czy bezrobotni9). Skut-

miejscowości. On mnie odwozi, bo też ma na rano. Jeżdżę z domu

kuje to tym, że w porównywalnej sytuacji zawodowej kobiety

do domu i człowiek nie ma czasu nawet sam dla siebie 6). Koszty,

czują się bardziej obciążone pracą niż mężczyźni i doświadczają

jakie ponoszą kobiety, to między innymi chroniczny brak snu.

większych napięć10). Najbardziej jest to widoczne wśród pracu-

Jak pisze Małgorzata Maciejewska, Dzień pracy kobiet mieszka-

jących matek z dziećmi w wieku poniżej trzech lat, przy czym

jących w Nowej Rudzie czy Wałbrzychu i okolicach wydłużał się

w całej tej populacji – niezależnie od statusu na rynku pracy –

przez to nawet do 12-13 godzin. W takim trybie, sprawując do-

blisko 1/5 matek deklaruje zbytnie obciążenie zarówno w pracy,

datkowo opiekę nad dzieckiem i wykonując pracę w domu, na sen

jak i w domu, co najmniej kilka razy w miesiącu (takie same ob-

zostaje około 4-5 godzin. Czasem po nocce trzeba było załatwić

ciążenie deklaruje 12% ojców dzieci do lat trzech)11).

sprawy urzędowe lub zrobić większe zakupy, wtedy sen schodził

Po drugie, istotną zmienną warunkującą występowanie stre-

su, presji czasu oraz konfliktu w godzeniu obowiązków zawo-

7 M. Maciejewska, Zmęczone ciała i bezcenne produkty. Warunki pracy kobiet w spe-

cjalnej strefie ekonomicznej przemysłu elektronicznego. Raport z badań Think Tanku

5 Średnia liczba godzin pracy w UE wynosi 38,5 tygodniowo, przy czym mężczyźni

Feministycznego i Uniwersytetu Wrocławskiego w ramach projektu o warunkach pra-

pracują więcej (41,5 h) niż kobiety. W Polsce, Grecji oraz Byłej Jugosłowiańskiej Re-

cy w specjalnych strefach ekonomicznych, Think Tank Feministyczny, 2012, s. 32.

publice Macedonii wartość tego wskaźnika jest najwyższa i wynosi 45 h tygodniowo.

8 Tamże.

Drugie europejskie badanie jakości życia. Życie rodzinne i praca, Europejska Fundacja 9 Drugie europejskie badanie jakości życia. Życie rodzinne i praca, Europejska Funda-na rzecz Poprawy Warunków Życia i Pracy, Dublin 2010, s. 43.

cja na rzecz Poprawy Warunków Życia i Pracy, Dublin 2010, s. 27.

6 Film Pracownicy specjalnych stref ekonomicznych, http://blip.tv/szumtv/pracowni-10 Tamże, s. 74.

cy-specjalnych-stref-ekonomicznych-6220166

11 Tamże, s. 54.

0

1

kobieta kobiecie NierówNa. zró NicowaNie NieodpłatNej pracy kobiet

kobieta kobiecie NierówNa. zró NicowaNie NieodpłatNej pracy kobiet

R apoRt dowych z rodzinnymi, są warunki panujące w danym miejscu

w wieku do lat trzech16). Nieco lepiej jest w przypadku edukacji

pracy, które niejednokrotnie wynikają z charakteru lokalnej czy

przedszkolnej (w roku 2009/2010 było 8441 placówek przed-

krajowej gospodarki. Negatywnie mogą zatem wpływać na pra-

szkolnych), jednak tu najczęściej spotykaną barierą są opłaty,

cowników i pracownice: brak wpływu na harmonogram pracy,

ponoszone przez rodziców także w placówkach publicznych17).

intensyfikacja pracy, subiektywnie postrzegana niepewność

Według raportu Ministerstwa Administracji i Cyfryzacji, opłaty

zatrudnienia, zła sytuacja finansowa, długie godziny pracy12).

za przedszkola jesienią 2011 roku wzrosły średnio o 22,3% (ko-

Jednocześnie badacze i badaczki przeprowadzający niniejsze

lejne podwyżki nastąpiły z początkiem roku 2012). Oznacza to,

badanie wskazują, że ta konkretna zmienna (złe warunki pracy

że w mniejszych miastach powiatowych za opiekę przedszkolną

i długie godziny) mają szczególne znaczenie w Europie Środko-

rodzice muszą płacić średnio 350 zł miesięcznie, w miastach wo-

wej i Wschodniej13).

jewódzkich ok. 500 zł.

„Pracujący biedni” zarabiający nie więcej niż 1500 zł „na rękę”

Niezastąpiona instytucja babci

nie mogą sobie pozwolić na ponoszenie takich kosztów. Wi-

przetrwanie rodzin „pracujących biednych” nie byłoby mo li-

doczne to jest w wynikach badania pokazującego, kto w Polsce

we, gdyby nie nieodpłatna praca opiekuńcza wiadczona przez

sprawuje pieczę nad dziećmi poniżej trzeciego roku życia (bada-

najbli szą rodzinę, głównie matki i te ciowe pracowni

. cWyni-

nie obejmowało populację kobiet, które przed porodem były za-

ka to w dużej mierze z niedostępności i/lub wysokich kosztów

trudnione na umowę o pracę). W 22% potomstwem zajmowały

instytucjonalnej opieki nad dziećmi. W Polsce w roku 2010 insty-

się same matki, w 51% opieka odbywała się z pomocą partnera,

tucjonalną opieką żłobkową objętych było niespełna 3% dzieci

w 30,9% dziećmi zajmowali się krewni spoza gospodarstwa do-

w wieku do trzeciego roku życia (ostatnie miejsce w rankingach

mowego, w 19,9% krewni mieszkający razem w gospodarstwie

Unii Europejskiej oraz OECD)14). Odsetek przedszkolaków także

domowym, w 7,1% opłacana opiekunka, a w 4,2% żłobek.

plasuje się poniżej unijnych wytycznych – wśród czterolatków

Niezależnie natomiast od faktu, komu polskie rodziny powie-

wynosił on 41%15). Według danych dostępnych na stronie Mini-

rzają opiekę nad małymi dziećmi, należy pamiętać, że chronicz-

sterstwa Pracy i Polityki Społecznej, w roku 2011 żłobki funkcjo-

ny brak czasu przeznaczanego na życie rodzinne, podkreślany

nowały na terenie 204 gmin, kluby dziecięce – 41 gmin (na 2479

przez pracujące w niskopłatnych zawodach matki, odbija się

gmin w całej Polsce!), co oznacza, że w wielu miejscach w Pol-

na relacjach z dziećmi. Wskazuje na to jedna z bohaterek filmu

sce nie ma żadnej placówki opiekuńczej zajmującej się dziećmi

o pracy w specjalnych strefach ekonomicznych: Nie ma się czasu

nawet dla dzieci. Ja pracuję, mój mąż pracuje. Dziecko bez przerwy

16 Według Danych ze sprawozdań rzeczowo–finansowych z wykonywania zadań

z zakresu opieki nad dziećmi w wieku do lat 3 przedkładanych przez gminy, w roku 12 Tamże, s. 56.

2011 w kraju łącznie były zarejestrowane 523 żłobki i 48 kluby dziecięce. Placówki te

1 Tamże, s. 73.

oferowały rodzicom łącznie 32 tyś. miejsc. (http://www.zlobki.mpips.gov.pl/statysty-

14 Dla porównania: procent dzieci poniżej trzeciego roku życia, korzystających ki/, data dostępu: 2.07.2012).

z instytucjonalnej opieki i edukacji, wynosi od 83% w Danii, 66%, w Szwecji, 34%

17 Opłaty ponoszone przez rodziców z tytułu uczęszczania dziecka do przedszkola

w Belgii, 25% we Francji, 19% na Litwie i 11% w Austrii. D. Bregin, D. Kmita, Oferta

są związane z zeszłoroczną nowelizacją Ustawy o systemie oświaty. Przedszkole pub-

opieki i wczesnej edukacji dla dzieci do 3. roku życia, w: Raport. Małe dzieci w Polsce, liczne jest ustawowo zobowiązane do zapewnienia dziecku bezpłatnego, co najmniej

Fundacja Dzieci Niczyje, Warszawa 2012, s. 124.

pięciogodzinnego nauczania i wychowania w ciągu dnia (realizacja podstawy pro-

15 W ponad 2/3 państw Unii Europejskiej na zajęcia przedszkolne uczęszcza ponad

gramowej). Rodzice opłacają pobyt dzieci przekraczający pięć godzin dziennie oraz

60% dzieci w wieku czterech lat. We Francji, Włoszech i Belgii wszystkie dzieci w tym

pokrywają koszty wyżywienia i zajęć dodatkowych. Wysokość opłaty za pobyt dziecka

wieku są objęte wychowaniem przedszkolnym. Godzenie życia zawodowego i rodzin-

w żłobku lub klubie dziecięcym utworzonym przez gminę (albo u dziennego opieku-

nego w Polsce, red. C. Sadowska-Snarska, Białystok 2011.

na) oraz maksymalną wysokość opłaty za wyżywienie ustala rada gminy.

2

kobieta kobiecie NierówNa. zró NicowaNie NieodpłatNej pracy kobiet

kobieta kobiecie NierówNa. zró NicowaNie NieodpłatNej pracy kobiet

R apoRt jest u teściowej, chodzi do przedszkola i nie mam za bardzo czasu

cza w gospodarstwie domowym. Wynika to z tego, że kategoria

widywać się z własnym dzieckiem. Dziecko mi rośnie w oczach

samodzielnego rodzicielstwa – zgodnie z danymi Głównego

i nawet nie wiem kiedy 18). Z kolei respondentka badania przepro-

Urzędu Statystycznego – niezmiennie od wielu lat jest powiąza-

wadzonego przez Małgorzatę Maciejewską mówi, że odkąd za-

na z ubóstwem bądź zagrożeniem ubóstwem. Ostatnia dostępna

częła pracować w fabryce, jej czteroletnia córka zaczęła mówić do

informacja GUS o sytuacji gospodarstw domowych w roku 2011

jej matki „mamo”, bo ona tak rzadko bywa w domu 19).

wskazuje, że rodziny samotnych matek lub ojców z dziećmi na

Można wysunąć wniosek, że opisane powyżej warunki pra-

utrzymaniu dysponowały przeciętnym miesięcznym dochodem

cy i życia kobiet – „pracujących biednych” – łączą się z kolejną

o 16,7% niższym od przeciętnej dla gospodarstw ogółem (1023

refleksją wyrażoną w raporcie Europejskiej Fundacji na rzecz

zł). Z kolei udział wydatków w dochodzie rozporządzalnym wy-

Poprawy Warunków Życia i Pracy: kobiety, które pracują poza

nosił w tej grupie 97,8% (oznacza to, że członkowie tych rodzin

domem i doświadczają konfliktu między życiem zawodowym

wydają prawie wszystkie środki na bieżące życie)22).

i rodzinnym, są zazwyczaj mniej zadowolone z życia niż kobiety

Niedostatek finansowy wymaga poszukiwania oszczędności

prowadzące gospodarstwo domowe20).

i dodatkowych źródeł dochodu. Kobiety w skrajnych sytuacjach

ubóstwa podejmują się zatem prac dorywczych, ale także zajmu-

wyzwanie samodzielnego macierzyństwa

ją się zbieractwem (także z udziałem dzieci). Jak przytacza Ewa

Kolejną grupą osób, znajdującą się w specyficznej sytuacji

Charkiewicz, autorka badań jakościowych przeprowadzonych

społeczno-ekonomicznej, są samodzielni rodzice. Obecnie ro-

przy udziale samodzielnych matek z Krosna i Wałbrzycha, Kobie-

dziny takie stanowią blisko 1/5 rodzinnych gospodarstw domo-

ty wynajmują się wraz z dziećmi do prac w gospodarstwie rolnym

wych – 17,2% prowadzonych jest przez samodzielne matki, 2,2%

w zamian za żywność, zajmują się produkcją żywności i przygo-

przez samodzielnych ojców.

towaniem posiłków w domu. Spędzają więcej czasu na zakupach

Podobnie jak „pracujący biedni”, doświadczają oni niedo-

w poszukiwaniu najtańszych produktów, poświęcają też czas na

statku czasu związanego z wykonywaniem czynności porządko-

pozyskanie pożyczek i środków z pomocy społecznej, w tym na

wych w domu i opiekuńczych względem bliskich oraz obowiąz-

kompletowanie i odnawianie dokumentów niezbędnych do jej

ku świadczenia pracy odpłatnej. Jak jednak wskazują statystyki,

uzyskania (wymaga to wizyt w wielu instytucjach), czy na uczest-

niezmiernie trudno samodzielnym rodzicom (matkom) pozostać

nictwo w szkoleniach i programach aktywizacji zawodowej” 23).

aktywnym na rynku pracy (jest to wniosek z analizy ich sytua-

Status samodzielnej matki niesie w sobie ryzyko ubóstwa, a co

cji w 31 krajach europejskich). Analogicznie, zagrożenie utraty

za tym idzie – stres i niedostatek czasu na pracę i dom. Można

pracy przez pracujące samodzielne matki jest wyższe niż w przy-

zadać pytanie, czy to właśnie z tego powodu w europejskim ba-

padku matek posiadających partnerów21).

daniu jakości życia rodzice samotnie wychowujący dzieci wyka-

Mimo to, nawet jeśli kobiety samodzielnie wychowujące dzie-

zują niski poziom zadowolenia z życia – niższy niż pary z dziećmi

ci nie pracują odpłatnie, są obciążone czasochłonnymi, ale po-

oraz osoby nieposiadające partnera, które mieszkają osobno

zwalającymi na zaoszczędzenie pieniędzy czynnościami, zwłasz-

bądź z rodzicami24).

22 Informacja sygnalna. Sytuacja gospodarstw domowych w 2011 r. w świetle wyni-

18 Film Pracownicy specjalnych stref ekonomicznych, http://blip.tv/szumtv/pracow-

ków badania budżetów gospodarstw domowych, GUS, Warszawa 2012.

nicy-specjalnych-stref-ekonomicznych-6220166

2 E. Charkiewicz, Kobiety i ubóstwo – widzialna ręka neoliberalnego państwa. Eks-19 M. Maciejewska, Zmęczone ciała i bezcenne produkty, dz. cyt., s. 33.

pertyza przygotowana w ramach projektu EAPN Polska – razem na rzecz Europy So-

20 Drugie europejskie badanie jakości życia, dz. cyt., s. 67.

cjalnej, http://zieloni2004.pl/art-4046.htm (data dostępu: 2.07.2012).

21 Tamże, s. 38.

24 Drugie europejskie badanie jakości życia, dz. cyt., s. 67.

4

5

kobieta kobiecie NierówNa. zró NicowaNie NieodpłatNej pracy kobiet

kobieta kobiecie NierówNa. zró NicowaNie NieodpłatNej pracy kobiet

R apoRt Niepełnosprawno ć … ekonomiczna

płacy minimalnej. Dotychczasowe uposażenie, wynoszące nie-

Warto także przyjrzeć się kolejnej grupie, jaką są rodzice (mat-

spełna 700 zł (na które składa się 520 zł zapomogi i 153 zł zasił-

ki) opiekujący się dziećmi z niepełnosprawnościami. Szacuje się,

ku pielęgnacyjnego na dziecko), nie zaspokaja nawet minimum

że liczba osób z niepełnosprawnościami oscyluje w społeczeń-

potrzeb26). Neoliberalny kurs państwa27), dążący do przerzucenia

stwie w okolicach 10%, choć oczywiście część z nich jest w pełni

kosztów wypadków losowych na rodziców, skutkuje podobnym

samodzielna. Rodzajów niepełnosprawności i typów schorzeń

efektem co w przypadku „pracujących biednych” czy samodziel-

jest bardzo wiele i z pewnością nie można generalizować sytu-

nych rodziców (matek). Opiekunowie osób z niepełnosprawnoś-

acji gospodarstw domowych, w których żyje osoba z niepełno-

cią skarżą się na brak czasu, ale przede wszystkim wyczerpanie

sprawnością. W kontekście wpływu tego czynnika na nieodpłat-

życiem w niedostatku, podporządkowanym ciągłej opiece.

ną pracę w sferze prywatnej warto się przyjrzeć takim sytuacjom,

Niniejszy artykuł bynajmniej nie nakreśla pełnego obrazu

gdzie niepełnosprawność dziecka bądź innego członka rodziny

nieodpłatnej pracy w grupach o różnym statusie społeczno-eko-

wymaga stałej opieki. Podejmują ją najczęściej matki (choć kon-

nomicznym. Jest jedynie próbą zainicjowania tematu, nakreśle-

kluzja ta nie bazuje na wynikach badań, ile raczej na osobistej

nia najbardziej widocznych problemów. Z obrazu tego wyłania

obserwacji i wiedzy o opiekuńczej roli stereotypowo przypisy-

się wyzwanie – jako ć ycia kobiet wiadczących nieodpłatną

wanej w społeczeństwie kobietom). W tym przypadku opieku-

pracę na rzecz całego społeczeństwa wymaga poprawy. Roz-

nowie są zmuszeni zrezygnować z pracy zarobkowej. To z kolei

wiązania zaś nie leżą wyłącznie w indywidualnych wyborach

lokuje gospodarstwa z udziałem osób niepełnosprawnych wśród

czy predyspozycjach jednostek, ale przede wszystkim w polityce

tych bliższych dolnego pułapu dochodowego. Potwierdzają to

państwa, zwłaszcza dotyczącej zatrudnienia i zabezpieczenia

dane GUSu – o 16,4% poniżej przeciętnej krajowej kształtował

społecznego.

się poziom miesięcznego dochodu rozporządzalnego na osobę

w gospodarstwach domowych, które miały w swoim składzie

osobę niepełnosprawną. Przeciętne miesięczne wydatki na oso-

bę w gospodarstwach domowych, w których była osoba niepeł-

nosprawna wyniosły ok. 886 zł, podczas gdy w gospodarstwach

domowych bez osób niepełnosprawnych wyniosły ok. 1059 zł25).

Podana kwota 886 zł zastanawia, nawet biorąc pod uwagę

błąd uogólnienia na całą populację niepełnosprawnych, w obli-

czu faktu, że długoterminowa i stała opieka nad chorym wyma-

ga znacznych nakładów finansowych (lekarstwa, sprzętu, dodat-

kowej rehabilitacji). Z wypowiedzi rodziców wiadomo jednak,

że nie są to środki wystarczające, tylko związane z ograniczo-

26 T. Owsiński, Protest rodziców niepełnosprawnych dzieci, 24.05.2012, http://www.

nym budżetem domowym. Opiekunowie niepełnosprawnych

polskieradio.pl/5/3/Artykul/611361,Protest-rodzicow-niepelnosprawnych-dzieci

dzieci w czerwcu 2012 roku postanowili jednak przypomnieć

(data dostępu: 2.07.2012).

27 Z analiz porównawczych prof. Błędowskiego z SGH wynika, że w Polsce wydatki

decydentom o swoich prawach, domagając się uznania opieki

publiczne na opiekę długoterminową są jednymi z najniższych wśród krajów rozwi-

nad niepełnosprawnym członkiem rodziny za pracę i przyznania

niętych. R. Bakalarczyk, Protest rodzin osób niepełnosprawnych pod kancelarią pre-

miera. Nasza, wspólna sprawa, „Polska Times” 8.06.2012, http://www.polskatimes.

pl/artykul/592297,protest-rodzin-osob-niepelnosprawnych-pod-kancelaria,1,id,t,sa.

25 Informacja sygnalna. Sytuacja gospodarstw domowych w 2011 r. , dz. cyt., s. 10 i 11.

html (data dostępu: 2.07.2012).

6

7

NieodpłatNa praca kobiet Na rzecz domu i SpołeczeńStwa.

kumulacja barier w trzecim Sektorze

R apoRt

NIeoDPłAtNA PRACA

5

ności. Tymczasem, organizacje w związku z powyższymi różni-

cami dysponują zróżnicowanymi możliwościami realizacji celów

i oczekiwań2).

Jak wskazują Marta Gumkowska, Jan Herbst i Przemysław

KoBIet NA RZeCZ DoMu

Radecki, dostęp do zasobów, jakimi dysponują organizacje po-

I SPołeCZeŃStwA. KuMulACjA

zarządowe w Polsce, cechuje znaczna nierównomierność, któ-

BARIeR w tRZeCIM SeKtoRZe

ra ma tendencję do pogłębiania się na przestrzeni lat. W roku

2008 we wrześniu w Krajowym Rejestrze Sądowym zarejestro-

Agnieszka Sosińska

wanych było 65 tys. stowarzyszeń i 10 tys. fundacji, przy czym

18% w zasadzie nie miało dochodów. Połowa zarejestrowanych

organizacji posiadała dochód wyższy niż 18 tys. zł rocznie, a 5%

organizacji dysponujących najwyższymi środkami osiągnęło

Jak stwierdza Elżbieta Korolczuk1), sektor pozarządowy w Pol-

w roku 2007 dochód przekraczający 1,3 miliona zł, absorbując

sce nie jest jednorodny. Dokonując jego analizy, należy wziąć

tym samym około 70-80% przychodów całego sektora. Nierów-

pod uwagę istniejące różnice. Do najważniejszych zaliczyć na-

nomierność w dostępie i podziale środków wskazuje na jedną

leży wielkość organizacji pozarządowych, a ta związana jest

z najważniejszych barier w funkcjonowaniu sektora pozarządo-

z zasięgiem i charakterem podejmowanych przez nie działań.

wego. Mianowicie w sytuacji, gdy zasoby, o jakie mogą ubiegać

Organizacje różnią się także pod względem terytorialnym. Zróż-

się organizacje i z których mogą korzystać, nie są dystrybuowa-

nicowanie sektora pozarządowego w Polsce jest duże, od małych

ne równomiernie, trzeci sektor nie może płynnie się rozwijać

lokalnych kilkuosobowych inicjatyw opartych na dobrowolnej

– duże organizacje wprawdzie rozrastają się, jednak małe, lokal-

i bezpłatnej pracy i zaangażowaniu swoich członków aż po ogól-

ne inicjatywy, mierząc się z barierami formalnymi i finansowy-

nopolskie wielkobudżetowe organizacje wysoce zinstytucjonali-

mi, częściej upadają. Jak wynika z badań Stowarzyszenia Klon-

zowane i zbiurokratyzowane, zatrudniające setki pracowników,

Jawor, w latach 2004-2008 o granty europejskie wnioskowało

nierzadko należące do międzynarodowych sieci i opierające się

zaledwie 15% organizacji, zdobyło je zaś 9%. W roku 2007 środ-

na ponadnarodowych doświadczeniach oraz możliwościach

ki z grantów unijnych były źródłem 14% przychodów sektora

współpracy. Jeśli chodzi o stan zatrudnienia w organizacjach, to

pozarządowego w Polsce. Jak łatwo się domyślić, pieniądze po-

w roku 2004 było to mniej niż 64 tys. etatów (0,59% zatrudnie-

chodzące z grantów europejskich zostały zaabsorbowane prze-

nia poza rolnictwem). Płatny personel zatrudniała tylko jedna

de wszystkim przez największe organizacje, które dysponują

na trzy organizacje (33,2%). Jednocześnie wśród tych organiza-

możliwością zatrudnienia ekspertów do pisania wniosków, od-

cji aż w 70% przypadków liczba pracowników nie przekraczała

powiednim doświadczeniem w działalności sprawiającym, że są

5 osób. Problemy dotykające duże organizacje mogą znacznie

różnić się od tych, z jakimi na co dzień borykają się kilkuosobo-

2 Pisząc tekst, oparłam się na analizach III sektora sporządzonych przez GUS: we stowarzyszenia. Tym, co łączy jedne i drugie, są z pewnością

http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/POZ_Folder_1103.pdf , a także na wynikach

oczekiwania: ze strony społeczeństwa, ze strony państwa, gran-

badań przeprowadzonych przez Stowarzyszenie Klon/Jawor: http://www.ngo.pl/fi-

les/biblioteka.ngo.pl/public/ksiazki/Klon/elementarz_III_sektora.pdf , http://www.

todawców, audytorów, partnerów czy beneficjentów ich działal-

wolontariat.org.pl/repository/Wolontariat%20w%20liczbach/cale%20badania/3w_

wol_filant_internet.pdf , http://www.ngo.pl/files/badania.ngo.pl/public/3w-wolont_

1 Korolczuk E., Kłopot z „ngoizacją”. Debata o społeczeństwie obywatelskim w Polsce

filant_internet.pdf, http://civicpedia.ngo.pl/files/civicpedia.pl/public/raporty/poma-

a rzeczywistość, „Polityka Społeczna” 2011, nr 5-6, s. 37-43

ranczowka2010.pdf

8

9

NieodpłatNa praca kobiet Na rzecz domu i SpołeczeńStwa.

NieodpłatNa praca kobiet Na rzecz domu i SpołeczeńStwa.

kumulacja barier w trzecim Sektorze

kumulacja barier w trzecim Sektorze

R apoRt wiarygodne i mogą spełnić warunki finansowe, administracyjne

Wolontariusze nieodmiennie od lat to przede wszystkim osoby

czy logistyczne stawiane przez grantodawców oraz rozliczyć po-

z wyższym wykształceniem, uczniowie i studenci.

zyskane środki. Nic więc dziwnego, że zatrudnienie w najwięk-

Nieodpłatna praca stanowi fundament działalności organi-

szych organizacjach wzrosło, podczas gdy mniejsze utrzymują je

zacji pozarządowych w Polsce. W roku 2010 połowa organizacji

na stałym poziomie, redukują je, a nawet upadają.

opierała swe działania na systematycznej nieodpłatnej pracy co

W sytuacji kryzysu ekonomicznego wiele firm, poszukując

najmniej 7 osób, członków władz lub szeregowych członków sto-

możliwości zmniejszenia wydatków, wsparło się również na nie-

warzyszenia. W tym samym czasie jeden na ośmiu Polaków de-

odpłatnej pracy. Wzrosła liczba ofert bezpłatnych staży i praktyk,

klarował przynależność do organizacji. Jednocześnie utrzymał

na co wpływ mają także próby łączenia w Polsce systemu eduka-

się odsetek osób będących biernymi członkami stowarzyszeń

cji wyższej i sektora gospodarczego, czego wyrazem jest choć-

(ok. 30%). Presja na odbywanie najczęściej bezpłatnych praktyk

by wymóg odbycia i wzrost popularności praktyk studenckich.

i staży w połączeniu z wypychaniem kobiet z rynku pracy, jakie

Wielu studentów wciąż ma nadzieję, że tego rodzaju praktyki

ma miejsce podczas kryzysu gospodarczego, może być źródłem

pomogą im zdobyć zatrudnienie, pozostać w firmie, uciec przed

ich większego zaangażowania w sektor pozarządowy. Kobietom

bezrobociem. W tej sytuacji spadł prestiż i zainteresowanie

trudniej jest znaleźć pracę niż mężczyznom, często spotykają się

praktykami w sektorze pozarządowym. Nie są one znaczącym

z dyskryminacją przy przyjmowaniu do pracy i awansach (znacz-

wyróżnikiem kandydatów dla przyszłych pracodawców. Jedno-

nie niższe pensje, pomijanie przy awansowaniu pracowników).

cześnie wolontariat, nawet w mniej prestiżowej niż liczące się

Łatwiej jest im natomiast ją stracić, częściej są zwalniane. Sektor

na rynku przedsiębiorstwo organizacji pozarządowej, pozwala

pozarządowy może być niszą, która pozwala kobietom na sa-

wykazać się w życiorysie aktywnością w okresie studiów czy

morealizację, jednak wysokim kosztem. Praca w nim jest nisko

poszukiwania pracy. W 2004 roku 44,4% organizacji pozarządo-

płatna, niepewna, w wielu wypadkach nie niesie ze sobą pre-

wych korzystało ze wsparcia wolontariuszy, czyli osób, które nie

stiżu społecznego. W roku 2004 w Polsce przeciętny pracownik

były ich członkami ani pracownikami, ale aktywnie wspierały

stowarzyszenia był kobietą, natomiast przeciętny członek władz

ich działania3). Takich ludzi było w Polsce około miliona. W roku

organizacji – mężczyzną. W zarządach zasiadało tymczasem za-

2010 odsetek organizacji korzystających z pracy wolontaryjnej

ledwie 32% kobiet, co oznacza, że ponad połowę funkcji decy-

wzrósł do 50%. Połowa organizacji współpracowała z nie wię-

zyjnych piastowali mężczyźni. W 28% zarządów nie było kobiet,

cej niż dziesięcioma osobami. Ponad 100 wolontariuszy mia-

natomiast w 8% zasiadały wyłącznie kobiety. Wśród wolontariu-

ło w roku 2004 zaledwie 5% organizacji. W latach 2005 i 2006

szy mężczyźni stanowili 61%, a wśród członków – 65%. Kobie-

odsetek wolontariuszy wyniósł aż 20%, jednakże w roku 2007

ty natomiast przeważały wśród zatrudnionych w organizacjach

spadł do 13%. W roku 2010 co trzecia organizacja współpraco-

i było ich w tym gronie 64%. Przy tym 59% pracowników miało

wała z 50 lub więcej wolontariuszami, a przeciętnie było to 10

ukończone wyższe studia.

osób. Wzrosło więc znaczenie nieodpłatnej pracy świadczonej

Praca w organizacjach pozarządowych, w przeciwieństwie do

na rzecz sektora pozarządowego. W 2010 roku 16% Polaków

piastowania funkcji uznaniowych i związanych z władzą czy de-

deklarowało, że są wolontariuszami. Ponad połowa z nich pra-

cyzyjnością, najczęściej nie niesie ze sobą społecznego uznania.

cowała jednak społecznie mniej niż 15 godzin w ciągu roku.

Stoją za nią natomiast społeczne oczekiwania, które czynią z wo-

lontariuszek i pracownic organizacji osoby zmuszone do mie-

rzenia się z podobnym stereotypem kobiecości, jak w wypadku

Więcej o roli i motywacjach wolontariuszy: http://wiadomosci.ngo.pl/wiadomo-

sci/606013.html

pracy w domu. Jest to stereotyp tradycyjny, w którym kobieta sa-

40

41

NieodpłatNa praca kobiet Na rzecz domu i SpołeczeńStwa.

NieodpłatNa praca kobiet Na rzecz domu i SpołeczeńStwa.

kumulacja barier w trzecim Sektorze

kumulacja barier w trzecim Sektorze

R apoRt morealizować się i znajdować satysfakcję ma w bezpłatnej, do-

z wysokim prawdopodobieństwem można powiedzieć, że są

browolnej, systematycznej pracy na rzecz innych – pracy dla idei.

finansowo zależne lub współzależne od rodziny czy partnera.

Czy jest to idea rodziny, jej wspierania, budowania, rozwoju, czy

Przy tym, zważywszy na system finansowania sektora pozarzą-

jest to idea innej nieco wspólnoty – społeczności lokalnej, innej

dowego w Polsce, niewiele zatrudnionych w nim kobiet może

grupy, osób wykluczonych, działalności kulturalnej lub sporto-

cieszyć się względną pewnością stałości swego zatrudnienia.

wej, a nawet społeczeństwa jako takiego. Postrzeganiu działa-

W roku 2010 odsetek organizacji opierających się wyłącznie

nia dla takich idei towarzyszy swoisty paradoks. Z jednej strony

na nieodpłatnej pracy członków i wolontariuszy wzrósł i wynosił

jest ono traktowane jako poświęcenie, znów tradycyjnie słuszne

już 56%. Oznacza to, że ponad połowa organizacji nie zawierała

jako wyraz miłości (do rodziny) czy też dobrej woli, a bardziej

nawet jednorazowych umów z personelem. Na stałe pracowni-

współcześnie – rozwoju osobistego (wolontariat, działalność na

ków zatrudniało 25% organizacji. Przeciętnie zatrudnione były

rzecz organizacji), z drugiej strony zaś jest deprecjonowane, nie-

4 osoby, przy tym nie zawsze na umowę o pracę i rzadko w peł-

doceniane – niski czy nawet żaden prestiż pracy domowej wo-

nym wymiarze godzin. Zaledwie 6% organizacji opierało swoją

bec takiegoż poważania dla pracy społecznej. Kobiety pracujące

działalność o 6 lub więcej pełnych etatów. Lukę spowodowaną

w sektorze pozarządowym są więc często w podobnej sytuacji

brakami personalnymi organizacje łatały przy pomocy jedno-

co kobiety pracujące w domu. Niedofinansowane, nierzadko

razowych zleceń. W sytuacji, gdy podstawą utrzymania organi-

wykonują pracę, której nikt inny wykonać nie chce, ponieważ

zacji są granty, zatrudnienie stoi stale pod znakiem zapytania.

działają dla idei i dla dobra innych, nie mają przyzwolenia spo-

Nie wiadomo bowiem, czy kolejny wniosek o dofinansowanie

łecznego na to, by skarżyć się na warunki, w jakich pracują,

wygra konkurs, ani czy poprzedni uda się rozliczyć zgodnie z wy-

zmęczenie, stres, niepewność jutra, niewystarczające środki do

mogami. Granty są przyznawane na określony czas, a pieniądze

życia, brak satysfakcji z pracy i czasu dla siebie itp.

nie zawsze terminowo trafiają do organizacji. Stawką jest prze-

Kolejną analogią między pracą domową a pracą w organi-

trwanie organizacji, w tym zachowanie etatów czy też zleceń

zacji jest źródło utrzymania. Przeciętna pensja pracownic NGO

dla współpracowników, rozwój działalności. W sytuacji kryzysu

wskazuje, że są one wykształconymi prekariuszkami, osobami

ekonomicznego fakty te wydają się być wspólne nie tylko dla

o dochodach niskich lub bardzo niskich, realizującymi określo-

pracownic sektora pozarządowego i nie tylko dla kobiet. Jednak

ną misję. Jak wynika z raportu Stowarzyszenia Klon-Jawor, na

dla nich właśnie, niezależnie od kryzysu, stanowią względnie

przełomie roku 2004 i 2005 tylko co trzecia organizacja poza-

stałą cechę warunków zatrudnienia. Na przełomie roku 2004

rządowa zatrudniała personel, a średnia pensja brutto wynosi-

i 2005 najwyższe pensje w organizacjach pozarządowych wyno-

ła 1070 zł. Jednocześnie w połowie organizacji zatrudniających

siły przeciętnie 1600 zł brutto (kwota ta jest niezależna od typu

personel maksymalna płaca nie przekraczała 1200 zł brutto.

umowy i nie uwzględnia składek na ubezpieczenie). Tymczasem

W tym samym czasie przeciętne wynagrodzenie w gospodarce

średnia płaca w połowie organizacji zatrudniających personel

narodowej było równe 2289 zł brutto, co wynika z danych GUS.

nie przekroczyła 1000 złotych brutto. Większość milcząco przy-

Często kobiety w organizacjach pracują w oparciu o tzw. umo-

staje na skrajnie niestabilne i nisko płatne zatrudnienie w sekto-

wy śmieciowe, które nie dają im zabezpieczenia na przyszłość

rze pozarządowym. W wielu wypadkach nie ma innego wyjścia,

w postaci składek emerytalnych czy zdrowotnych. Również ko-

dopóki system finansowania sektora pozarządowego zachowu-

biety pracujące w domu wciąż w Polsce nie mają zapewnionego

je obecny kształt. Innym z pewnością z moralnego punktu wi-

zabezpieczenia na wypadek choroby i na starość. Jedne i drugie

dzenia trudniej jest dochodzić swoich praw pracowniczych na

mogą poszukiwać prac dorywczych czy dodatkowych, jednak

drodze sądowej. Groziłoby to organizacji jako specyficznemu

42

4

NieodpłatNa praca kobiet Na rzecz domu i SpołeczeńStwa.

NieodpłatNa praca kobiet Na rzecz domu i SpołeczeńStwa.

kumulacja barier w trzecim Sektorze

kumulacja barier w trzecim Sektorze

R apoRt pracodawcy utratą zaufania społecznego, a to może pracowni-

W modelu zachodnim znaczna część organizacji pozarządo-

kom nie być obojętne, zwłaszcza że większość organizacji two-

wych obecnie wpływowych, mających wielu członków, znaczące

rzy małe zespoły pracowników, o znacznie mniejszej anonimo-

dochody ze składek i znaczne możliwości działania, w tym lob-

wości i bliższych relacjach niż firmy.

bingu społecznego, wyewoluowała na fali nowych ruchów spo-

Praca w sektorze pozarządowym dla części kobiet jest sposo-

łecznych lat 60. i 70. XX wieku. W Polsce organizacje nie mają ta-

bem na łączenie obowiązków domowych i rodzinnych z zawo-

kiej historii, np. działalność „Solidarności” miała inny charakter

dowymi, z realizacją własnych celów zawodowych czy rozwoju

i dynamikę ewolucji, ale przede wszystkim polskie organizacje

osobistego. Oznacza to kumulację obowiązków: obok bezpłat-

nie posiadają podobnego zaplecza jak zagraniczne. Pamiętać

nej pracy domowej wykonują niskopłatną lub bezpłatną pracę

także należy, że Polacy i Polki należą do grupy najbardziej ob-

społeczną4). Z jednej strony mierzą się z oczekiwaniami domow-

ciążonych pod względem czasu pracy pracowników w Europie.

ników dotyczącymi, czy to uczestnictwa w domowym budżecie,

Oznacza to między innymi, że dysponują znacznie mniejszą

czy pełnienia obowiązków domowych, pokutuje bowiem prze-

ilością wolnego czasu, który mogliby przeznaczyć na działal-

konanie, że praca w organizacji pozarządowej nie obciąża pod

ność społeczną. Także wysokość zarobków i siła nabywcza rzu-

względem czasu i intensywności w równym stopniu jak innego

tuje z pewnością na gotowość wspierania, w tym finansowego,

rodzaju praca zawodowa. Tymczasem nienormowany czas pracy

stowarzyszeń i fundacji. W 2007 roku 12% polskich organizacji

czy zatrudnienie na część etatu w sytuacji, gdy organizacje mają

podawało składki członkowskie jako najważniejszą część do-

niewystarczające środki na działalność i brakuje rąk do pracy,

chodów. Tymczasem w debacie o społeczeństwie obywatelskim

generują dodatkowe obciążenie dla osób zatrudnionych. Bo je-

nierzadko sektor pozarządowy przedstawia się jako rzecznika

śli wniosek grantowy nie zostanie ukończony na czas, to często

obywateli, równego i liczącego się partnera w debatach spo-

oznacza, że upadnie miejsce zatrudnienia. Ciężka praca nato-

łecznych i politycznych, nie pochylając się nad jego faktycz-

miast najczęściej nie daje szans na wyższe wynagrodzenie czy

nym znaczeniem i kondycją, za to budując kolejne oczekiwania

awans w organizacyjnej hierarchii, gdyż takie po prostu w wa-

współpracy, a często po prostu wyręczenia z jednej strony władz

runkach funkcjonowania znacznej części organizacji nie istnie-

lokalnych i państwowych, a z drugiej – samych obywateli. Tym-

ją. Pula środków służących motywacji pracowników i pracownic

czasem aktywne grono działaczy i pracowników jest najczęściej

jest bardzo ograniczona. Tymczasem osoby te, prócz obciążenia

ograniczone i obejmuje określoną stałą grupę osób.

związanego z charakterem pracy i oczekiwaniami ze strony bli-

W roku 2004 w Polsce było około 8 milionów osób, które na-

skich, konfrontują się również z wymaganiami i oczekiwaniami

leżały do stowarzyszeń, przy czym przypomnieć należy, że fun-

ze strony wspólnoty, beneficjentów, społeczeństwa, władz lo-

dacje nie mają członków. Organizacje podają, że 30% członków

kalnych i państwowych5).

to osoby, które nie wykazywały żadnej aktywności na rzecz sto-

warzyszenia (w tym nie płaciły składek, nie utrzymywały kontak-

tów z organizacją, nie brały udziału w walnych posiedzeniach

4 O wartości pracy domowej kobiet: http://www.polityka.pl/rynek/ekonomia/

i zebraniach). 40% osób, według danych organizacji, płaciło

1500247,1,ile-jest-warta-praca-kobiet-w-domu.read, o uregulowaniach dotyczących

składki i brało udział w walnych posiedzeniach. Większą aktyw-

pracy domowej: http://www.kasakobiet.ngo.org.pl/, o widoczności pracy domowej

i opiekuńczej: http://www.ozzip.pl/publicystyka/spoleczenstwo/1153-praca-domo-

ność wykazywało zaledwie pozostałe 30% członków, którzy włą-

wa-niewidoczna-praca-kobiet

czali się w działania organizacji, do których przynależeli. Najbar-

5 Więcej o kobietach w organizacjach pozarządowych: Fuszara M., Grabowska M.,

dziej aktywni działacze i społeczni aktorzy to najczęściej osoby

Mizielińska J., Regulska J., Współpraca czy konflikt? Państwo, Unia i kobiety, Warszawa 2009.

i organizacje rozpoznawalne w danym środowisku, mieście czy

44

45

NieodpłatNa praca kobiet Na rzecz domu i SpołeczeńStwa.

kumulacja barier w trzecim Sektorze

R apoRt nawet na skalę ogólnopolską. Do nich kierowane są pomysły na

działalność i nowe aktywności. Działacze społeczni w sytuacji

6

dysponowania ograniczonymi zasobami sił i środków oraz ob-

KoBIety I MężCZyŹNI NA

ciążenia pracą muszą więc także podejmować decyzje o tym,

RyNKu PRACy oDPłAtNej

w jakie kolejne akcje i inicjatywy których grup społecznych są

I NIeoDPłAtNej.

gotowi się zaangażować. Często oczekuje się od nich wsparcia

organizacyjnego, finansowego, obecności, uczestnictwa, peł-

wSPółZAleżNoŚCI I NAPIęCIA

nienia roli lidera w kolejnych nowych inicjatywach. Liczne kon-

Izabela Przybysz

takty nawiązywane na stopie zawodowej przenikają się z tymi

przynależnymi do sfery prywatnej, do grupy przyjaciół i znajo-

mych. Brak rozdzielenia tych sfer powoduje, że trudne decyzje

o zaangażowaniu czy wsparciu (lub ich wycofaniu) konkretnych

inicjatyw oraz wybór między spędzaniem czasu z bliskimi, pracą

Badania przeprowadzone przez Lianę Sayer1) wskazują, że

i działalnością społeczną wiąże się często z dodatkową presją.

jeszcze w roku 1965 łączna suma godzin w tygodniu poświę-

Niewątpliwie, jest to temat, wymagający głębszej anailzy

conych na prace w domu i pracę zawodową była taka sama

i dyskusji, w tym artykule zaledwie zasygnalizowany i bardzo

u mężczyzn i kobiet. W tamtym czasie kobiety znacznie więcej

ogólnie zarysowany. Wydaje się konieczne, by o roli kobiet i jej

godzin poświęcały na prace domowe niż mężczyźni. Jednak już

pracy w organizcjach pozarządowych, także tej świadczonej nie-

w latach 90. XX wieku znacznie wzrosła w porównaniu z latami

odpłatnie, zacząć w końcu rozmawiać bez udawania, że organi-

60. aktywność kobiet na rynku pracy, a w raz z nią łączna licz-

zacje poarządowe są wolne od stereotypowego podejścia do ról

ba godzin pracy. Tym samym kobiety mają mniej czasu wolnego

pełnionych przez kobiety i mężczyzn.

niż mężczyźni. Jest to cena, jaką kobiety płacą za swoje ambicje

zawodowe. Pokazuje to, że zmiany w powyższych aspektach są

znacznie większe wśród kobiet aniżeli wśród mężczyzn.

Pomimo wyników badań świadczących, że partnerski model

rodziny jest uważany za najbardziej trwały i duża część społe-

czeństwa jest jego zwolennikiem, deklaracje te nadal nie prze-

kładają się na rzeczywiste zachowania. Kobiety aktywne zawo-

dowo obciążone są podwójnie – obowiązkami zawodowymi oraz

domowymi. ró nice w obowiązkach domowych między kobie-

tami i mę czyznami sięgają 50 godzin tygodniowo. taki stan

rzeczy przy rynku pracy, który znacznie wy ej ceni mę czyzn,

powoduje, e kobiety są dyskryminowane w yciu zawodowym

i umacniane w swoich stereotypowych rolach. Co więcej, w Pol-

sce nadal za wypełnianie obowiązków domowych kobiety nie

otrzymują wynagrodzenia, a ponadto ta aktywność przez wiele

1 The declining significance of gender? ed. F.D. Blau, Mary C. Brinton, D. B. Grusky, Russell Sage Foundation 2006

46

47

kobiety i mę czy Ni Na ryNku pracy odpłatNej i NieodpłatNej.

kobiety i mę czy Ni Na ryNku pracy odpłatNej i NieodpłatNej.

wSpółzale No

ci Napięcia

wSpółzale No

ci Napięcia

R apoRt osób w ogóle nie jest uważana za pracę. W konsekwencji kobie-

w przyszłości3). Ponadto kobieta wciąż postrzegana jest przez

ty – szczególnie w Polsce – mają małą szansę na emancypację,

pryzmat stereotypów płciowych jako uległa, mniej ambitna,

ponieważ bardzo często zależne są od swoich mężów.

mniej odporna na stres w pracy, przeznaczona do pełnienia tra-

dycyjnych ról opiekuńczych. Mężczyzna ma przede wszystkim

kobieta na rynku pracy

zapewnić utrzymanie rodzinie, więc jego głównym powołaniem

Od roku 1996 Komisja Europejska włączyła politykę równo-

jest rozwijanie swojej kariery zawodowej.

ści płci do tzw. polityk antydyskryminacyjnych Unii Europejskiej.

Kobiety są świadome, że ich pozycja na rynku pracy jest słab-

Od tego momentu kraje członkowskie miały obowiązek włącza-

sza, a to przekonanie zwiększa się wraz z podejmowaniem de-

nia perspektywy równości płci do wszystkich obszarów polityki

cyzji prokreacyjnych. Zatem jeśli kobieta ma przynajmniej jedno

państwa. Co więcej, państwa zobowiązane są podejmować rów-

dziecko, to na ogół przyjmuje w miejscu zatrudnienia strategię

nież dodatkowe działania, które będą przeciwdziałać nierów-

wycofania4). Rzadziej niż mężczyźni stara się o awans, rzadziej

nościom między kobietami i mężczyznami. Od roku 2004 Polskę

planuje ścieżkę kariery. Znacznie częściej podejmuje pracę

jako członka UE obowiązuje ta sama polityka. Podejmowanie

w tzw. sfeminizowanych zawodach: przewidywalną, rutynową,

działań mających na celu wyrównywanie szans najbardziej wi-

cieszącą się mniejszym prestiżem społecznym, nisko wynagra-

doczne jest w polityce zatrudnienia, ponieważ rynek pracy jest

dzaną. W konsekwencji nawet w sfeminizowanych sektorach

tą sferą, gdzie bardzo wyraźnie widać gorszą sytuację kobiet.

wyższe stanowiska zajmują mężczyźni. Jedynie w jednej trze-

Polska jest krajem o jednym z najniższych wskaźników za-

ciej stowarzyszeń i fundacji prozdrowotnych i edukacyjnych we

trudnienia kobiet w Unii Europejskiej. W roku 2011 odsetek

władzach nie zasiadają mężczyźni, pomimo że są to podmioty

pracujących kobiet wynosił 57%, analogiczny odsetek dla męż-

w dużym stopniu sfeminizowane5).

czyzn wynosił 72%2). Pomimo tego, że wartość ta wśród kobiet

Można by przypuszczać, że dobrym rozwiązaniem dającym

wzrastała od roku 2004, wśród mężczyzn wzrost ten był bardziej

szansę na rozwój na rynku pracy jest prowadzenie własnej firmy,

dynamiczny. Jak wskazują dane, nie wynika to z braku chęci po-

bowiem własna działalność gospodarcza pozwala na elastyczne

dejmowania pracy zarobkowej przez kobiety, ale z wielu powią-

planowanie osobistego zaangażowania. Badania jednak poka-

zanych ze sobą czynników.

zują, że kobiety znacznie częściej są pracownikami najemnymi,

a nie pracodawcami czy osobami pracującymi na własny rachu-

inny rynek pracy dla kobiet, inny dla

nek (46,2% wobec 35,2%)6). Jedną z głównych barier zniechęca-

jących kobiety do pracy na własny rachunek jest ograniczony

mę czyzn

dostęp do niedrogiej opieki instytucjonalnej dla dzieci, która

Reguły, które obowiązują kobiety na rynku pracy, są różne

funkcjonowałaby w elastycznym czasie w ciągu dnia przez cały

od tych, które obowiązują mężczyzn. W Polsce kobieta w pracy

rok7). Obecnie publiczne żłobki i przedszkola są czynne w sztyw-

nadal widziana jest przez pryzmat życia prywatnego. Jej war-

tość zawodowa wyceniana jest poprzez jej plany życiowe. Stąd

P. Antosz, Równe traktowanie standardem dobrego rządzenia, UJ 2011; http://row-netraktowanie.gov.pl/sites/default/files/rowne_traktowanie_standardem_dobrego_

w dalszym ciągu podczas rozmowy kwalifikacyjnej pytana jest

rzadzenia_-_raport_z_badan_ilosiowych_ost_0.pdf

o plany prokreacyjne i rodzinne. Pracodawca znacznie rzadziej

4 I.E. Kotowska, U. Sztanderska, I. Wóycicka, Aktywność zawodowa i edukacyjna

a obowiązki rodzinne w Polsce w świetle badań empirycznych, Warszawa 2007.

pyta mężczyznę, czy kandydat jest ojcem bądź zamierza nim być

5 Raport Stowarzyszenia Klon/Jawor 2011.

6 http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_Kobiety_w_Polsce.pdf s. 17.

7 Prawo sprzyjające przedsiębiorczości kobiet w Polsce. Rekomendacje zmian, red.

2 GUS 2011.

A. Kurowska, 2011; http://www.parp.gov.pl/files/74/75/76/479/12374.pdf

48

49

kobiety i mę czy Ni Na ryNku pracy odpłatNej i NieodpłatNej.

kobiety i mę czy Ni Na ryNku pracy odpłatNej i NieodpłatNej.

wSpółzale No

ci Napięcia

wSpółzale No

ci Napięcia

R apoRt no określonych godzinach, a większość z nich zamykana jest

na pracę w domu czy elastyczne godziny pracy. Rozwiązania te

podczas wakacji8). Taki tryb pracy placówek opiekuńczych ma

mogłyby łagodzić napięcie między tymi rolami, a także pozwa-

również wpływ na podejmowanie zatrudnienia na stanowiskach

lałyby wypracować większe partnerstwo w rodzinie. Warto jed-

o niskim prestiżu społecznym, które tym samym pozwalają na

nak zauważyć, że zazwyczaj, gdy mowa o takim trybie pracy za-

przewidywalny tryb pracy.

wodowej, w dyskursie publicznym temat ten pojawia się przede

wszystkim w odniesieniu kobiet.

aby mieć pracę i się w niej rozwijać, trzeba

Sytuację pogłębia fakt, że w dyskursie medialnym kreuje się

mieć na nią czas

tzw. macierzyństwo intensywne, czyli wymagające od matki

dużego zaangażowania i poświęcenia. Ponadto w Polsce nadal

Sytuacja na rynku pracy, w której to mężczyzna jest pożąda-

ponad połowa społeczeństwa uważa, że dziecko powinno do 3

nym pracownikiem, zarabia więcej i ma większą szansę na zro-

roku życia przebywać przede wszystkim z matką, która na ten

bienie kariery, jedynie wzmacnia stereotypowe postrzeganie

czas rezygnuje z pracy10). Zatem niskie wynagrodzenia na rynku

kobiet. Ich pozycję w mniej atrakcyjnych sektorach, na stanowi-

pracy, na którym nadal kobieta postrzegana jest jako mniej wy-

skach o niższym statusie społecznym determinuje również fakt,

dajny pracownik, ograniczone możliwości oddania dziecka do

że obowiązkami domowymi nadal w znacznym stopniu obcią-

publicznego żłobka czy przedszkola, wysokie wymagania co do

żone są kobiety. To one przede wszystkim organizują życie co-

roli matki powodują, że strategią najbardziej racjonalną wydaje

dzienne: zajmują się dziećmi, robią zakupy, sprzątają, piorą i po-

się rezygnacja kobiety z pracy i zajęcie się domem. Tym samym

święcają czas członkom rodziny potrzebującym opieki. Kobiety

mężczyzna może poświęcić się pracy i zarobić tyle, aby utrzy-

zamężne, z dziećmi na utrzymaniu, najwięcej czasu poświęcały

mać rodzinę. Paradoksalnie, pomimo coraz większej akceptacji

na zajęcia domowe (4 godzin 45’). Jest to prawie dwukrotnie

modelu partnerskiego w związku, zarówno wśród kobiet, jak

więcej niż w przypadku mężczyzn (2 godzin 13’)9). Sytuacji nie

i mężczyzn, strategia oparta na równości nadal może być bar-

łagodzi fakt, że rynek pracy w ostatnich latach się zmienił, stał

dziej kosztowna finansowo.

się bardziej dynamiczny, a pracodawcy wymagają dużej elastycz-

Można jednak przypuszczać, że strategia taka jest opłacalna

ności od swoich pracowników. W związku z tym łączenie obo-

krótkookresowo (a w przypadku niektórych rodzin wybór taki

wiązków rodzinnych z zawodowymi staje się coraz trudniejsze.

jest koniecznością), natomiast w perspektywie długotermino-

Aby pogodzić życie rodzinne z zawodowym, kobiety znacznie

wej wskazana jest równowaga między małżonkami. Równość na

częściej niż mężczyźni robią to kosztem pracy. Z danych wyni-

rynku pracy może pośrednio wpływać na to, że kontakt dziec-

ka, że pracują one w krótszym wymiarze czasu pracy niż pełen

ka z ojcem jest częstszy. Ponadto kobieta w mniejszym stopniu

etat znacznie częściej niż mężczyźni (11,2% w porównaniu do

ryzykuje utratę pozycji zawodowej i niemożność znalezienia ja-

5,5%). Opieka przedszkolna nie jest dostępna dla każdego. Co

kiejkolwiek pracy. W konsekwencji mniej prawdopodobna staje

więcej, łączenie obowiązków domowych z obowiązkami zawo-

się uzależnienie finansowe – w mniej lub bardziej bezpośred-

dowymi jest uważane za prywatny problem kobiety. Zarówno

niej formie – od męża, a ponadto zmniejsza się ryzyko sytuacji,

prawo, jak i strategie pracodawców nie ułatwiają jej tego za-

w której wskutek choroby męża czy jego problemów na rynku

dania. W Polsce nadal mało rozpowszechnione są rozwiązania,

pracy rodzina boryka się z trudnościami materialnymi.

skierowane zarówno do mężczyzn, jak i do kobiet, pozwalające

8 Tamże.

10 http://wyborcza.pl/1,75478,11928113,Zona__Niech_siedzi_w_domu_i_wspie-

9 http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_Kobiety_w_Polsce.pdf s. 26.

ra_meza.html#ixzz24fkQa5xq

50

51

kobiety i mę czy Ni Na ryNku pracy odpłatNej i NieodpłatNej.

kobiety i mę czy Ni Na ryNku pracy odpłatNej i NieodpłatNej.

wSpółzale No

ci Napięcia

wSpółzale No

ci Napięcia

R apoRt Sytuacji wyżej opisanej nie łagodzi fakt, że w Polsce – pomi-

Stracony potencjał kobiet

mo podejmowania tematu wyceny pracy w domu przez środo-

Odsetek bezrobotnych i nieaktywnych zawodowo jest znacz-

wiska akademickie – wartość pracy domowej nie jest realnie

nie wyższy wśród kobiet niż wśród mężczyzn, mimo tego, że

uwzględniana w oficjalnych statystykach publicznych. Na przy-

kobiety w Polsce są znacznie lepiej wykształcone. Ich sytuacja

kład Bogusława Budrowska zwraca uwagę na fakt, że opracowa-

społeczno-zawodowa nie pozwala im na wykorzystanie swoje-

nia GUS dotyczące kobiet poświęcały minimum uwagi zjawisku

go potencjału oraz kwalifikacji. Ich głos, opinie, przekonania

pracy kobiet w gospodarstwie domowym11).

nie mają szansy zostać usłyszane przez szersze grono. W konse-

kwencji w wielu ciałach decyzyjnych: w samorządach, parlamen-

konsekwencje – relacje między kobietami

cie, publicznych ciałach doradczych i konsultacyjnych brakuje

i mę czyznami

kobiet. Jeśli dodamy do tego inne mechanizmy, które utrudnia-

Brak wyceny pracy wykonywanej w domu przez kobietę po-

ją im udział w życiu publicznym (przekonanie, że kobieta sobie

woduje wiele negatywnych konsekwencji, które w dłuższej

nie poradzi, większe oczekiwania, bariery finansowe czy brak

perspektywie w sposób znaczący wpływają na sytuację kobiet.

poparcia mężczyzn, którzy boją się konkurencji), to okazuje się,

Praca ta nie jest zauważana ani doceniana przez rodzinę, społe-

że kobiety, które odniosły sukces, poświęciły dla swojej kariery

czeństwo, polityków. te kobiety, które starają się godzić obo-

znacznie więcej niż mężczyźni, np. zrezygnowały z posiadania

wiązki domowe z zawodowymi, po więcają swój wolny czas

dzieci i rodziny.

pracy domowej, zamiast przeznaczyć go na własny rozwój,

działalno ć społeczną czy publiczną. tym samym ich praca

władza w przestrzeni publicznej i prywatnej

w domu przekłada się na większy sukces partnera, który zysku-

Pomimo deklarowania przez badanych, że najlepszym mode-

je czas dla siebie.

lem rodziny jest model partnerski, w którym partnerzy w rów-

Brak wynagrodzenia za pracę w domu przy ograniczeniu

nym stopniu partycypują w obowiązkach, wyżej opisane ten-

przez nią własnej aktywności kobiet powoduje, że płacą one

dencje utrwalają model tradycyjny, w którym kobieta pełni role

niewielkie składki emerytalne wynikające z niskiego wynagro-

opiekuńcze, a mąż utrzymuje dom. Tym samym wzmacniają ste-

dzenia albo nie płacą ich w ogóle. Może mieć to dla nich bar-

reotypową rolę kobiety. Należy zwrócić uwagę, że w takiej sytu-

dzo istotne skutki w przyszłości. Na przykład pomimo prawnej

acji mężczyzna nie tylko ma możliwość realizowania się w pracy,

wspólnoty majątkowej mał onków, obecne przepisy nie prze-

ale również fakt, że jest głównym żywicielem rodziny, często

kładają się na równy podział składek emerytalnych. oznacza

daje mu prawo do decydowania o sprawach domu oraz kontro-

to,

e w przypadku rozwodu, mimo obowiązku alimentacyj-

lowania żony. Z badań wynika, że na przemoc domową bardziej

nego nało onego na byłego mał onka, kobieta często zostaje

narażone są kobiety nieaktywne zawodowo, chociaż może to

bez rodków do ycia, zwykle z co najmniej jednym dzieckiem

wynikać również z innych czynników, np. gorszego wykształ-

na utrzymaniu. jest to jeden z wa nych czynników feminizacji

cenia osób wybierających tradycyjny model rodziny. Ponadto

ubóstwa w polsce.

z badań TNS OBOP12) wynika, że przemoc wobec żon nie jest

zjawiskiem rzadkim – chociaż jest zjawiskiem trudnym do zba-

dania, ponieważ ofiary boją się lub wstydzą przyznać, to aż 11%

12 Diagnoza zjawiska przemocy w rodzinie w Polsce wobec kobiet i mężczyzn, TNS

11 http://www.ekologiasztuka.pl/pdf/fe007budrowska.pdf

OBOP, listopad 2010.

52

5

kobiety i mę czy Ni Na ryNku pracy odpłatNej i NieodpłatNej.

kobiety i mę czy Ni Na ryNku pracy odpłatNej i NieodpłatNej.

wSpółzale No

ci Napięcia

wSpółzale No

ci Napięcia

R apoRt kobiet deklaruje, że jest bita przez swoich mężów. Wśród męż-

powodują, że większy udział nie idzie w parze z wyższym pre-

czyzn wciąż znaczące jest przyzwolenie na przemoc w domu: aż

stiżem zajmowanych przez kobiety stanowisk. Wyższe i lepiej

14% z nich uważa, że gdy w małżeństwie zdarzy się mężczyźnie

płatne stanowiska nadal zajmują mężczyźni, przez co ich wpływ

uderzyć żonę, nie należy tego uznawać za przemoc domową.

w przestrzeni publicznej, a zarazem prywatnej jest na ogół de-

cydujący. Co gorsza, trudno wskazać przesłanki, które wskazy-

tracą na tym tak e mę czy ni

wałyby, że te tendencje szybko się zmienią.

Kulturowo-społeczne wyobrażenie o tym, jak powinna wy-

glądać rola ojca utrudnia mężczyznom większy udział w wy-

chowaniu dzieci. Jeśli chcą oni więcej czasu poświęcać rodzinie

(gdy dziecko jest chore, bierze zwolnienie, korzysta z urlopu

tacierzyńskiego czy dodatkowych dni opieki w roku), narażają

się na uznanie przez pracodawcę za pantoflarza 13). Warto dążyć

do tego, aby zarówno mężczyzna, jak i kobieta mieli tak samo

akceptowaną społecznie możliwość zrezygnowania z kariery za-

wodowej na rzecz rodziny. Mężczyźni, którzy z takiej możliwości

skorzystali, często wspominają, że dzięki temu mieli szansę doj-

rzeć wewnętrznie i docenić inne, wcześniej nieznane im aspekty

życia14).

Ponadto, im mniej mężczyzn uczestniczy w obowiązkach

domowych i opiekuńczych, a więcej kobiet bierze je na siebie,

tym trudniej o zmianę istniejącej polityki rodzinnej, ponieważ

w procesie ustawodawczym uczestniczy więcej mężczyzn, któ-

rzy mają jedynie częściową wiedzę na temat trudności związa-

nych z wychowaniem dzieci i pracami domowymi.

Podsumowując, można zaryzykować stwierdzenie, że pomi-

mo systematycznego wprowadzania rozwiązań prawnych prze-

ciwdziałających dyskryminacji kobiet na rynku pracy oraz wielu

programów i projektów społecznych, kładących nacisk na rów-

nouprawnienie, kobiety nadal mają znacznie słabszą pozycję

i mniejszy udział w przestrzeni publicznej. Zmiana prawa często

jest tylko aktem symbolicznym, za którym nie idą rzeczywiste

zmiany zachowań. Wprawdzie statystyki pokazują coraz większy

udział kobiet na rynku pracy, jednak wyżej wymienione bariery

1 M. Fuszara, Ojcostwo w opinii mężczyzn-ojców małych dzieci, w: Nowi mężczyźni, red M. Fuszara, Warszawa 2006.

14 Tamże.

54

55

R apoRt

7 uRoDZoNA NIANIA?

oBRAZ fIlIPIŃSKICH goSPoDyŃ

weDług BIuR PoŚReDNICtwA

PRACy I MeDIów w CZeCHACH

Pavla Redlová

wstęp

Gdy na Filipinach urodzi się kobieta, jej przeznaczeniem jest

zostać nianią. Tak moglibyśmy patrzeć na Filipinki, gdybyśmy

uwierzyli w słowa zamieszczone na stronie internetowej jed-

nego z czeskich biur pośrednictwa pracy: Filipiny to tradycyjny

kraj, z którego pochodzą „nannies“ – inaczej nianie i gospodynie.

Każdy przekaz – nieważne, czy pisany, czy na wizualny – niesie

ze sobą specyficzne spojrzenie na dane zjawisko, wydarzenie,

osobę: przedstawia je, a zarazem stanowi element składowy

szerszych dyskursów społecznych. Mówi wiele o danym czasie,

danej społeczności i o tym, jak ta społeczność widzi konkretną

kwestię.

Odnosi się to również do Filipinek, które od trzech lat są co-

raz częściej zatrudniane przez czeskie rodziny i które jednocześ-

nie stają się częścią tutejszych środowisk mediów, rynku pracy,

uczelni wyższych czy polityki. To właśnie zjawiskiem filipińskich

niań zajmuję się w swoich badaniach1), w których analizuję wa-

runki pracy i życia tych kobiet w Czechach, rolę biur pośredni-

ctwa pracy i to, jak praca gospodyń i niań jest postrzegana. Spo-

sób, w jaki mówi się (lub raczej milczy) o filipińskich nianiach

i gospodyniach, tworzy wyobrażenie nie tylko o tym, jaka po-

1 Chodzi o badania Etniczność, gender i opieka: komodyfikacja opieki i analiza wa-

runków pracy filipińskich niań w Republice Czeskiej, które prowadzę pod patronatem dr Petry Ezzeddine na Wydziale Nauk Humanistycznych Uniwersytetu Karola i które

finansowane są ze środków UK (GAUK, nr 618912).

56

urodzoNa NiaNia? obraz filipińSkicH goSpodyń

urodzoNa NiaNia? obraz filipińSkicH goSpodyń

według biur po

redNictwa pracy i mediów w czecHacH

według biur po

redNictwa pracy i mediów w czecHacH

R apoRt winna być dobra niania i sprawowana przez nią opieka, ale także

komercjalizacja opieki i filipińskie nianie

o tym, jak powinna wyglądać rodzina, która tę nianię zatrudnia.

w czechach

Te społeczne konstrukty różnią się oczywiście od siebie w zależ-

Migracja Filipinek do Czech jest nowym, na razie ograniczo-

ności od tego, kto je tworzy. Co więcej, reprezentacje i dyskursy

nym, jeżeli chodzi o ich liczbę3), ale ważnym, z punktu widzenia

w pewnej mierze wpływają na ludzkie działania i percepcję (w

zależności globalnych, zjawiskiem. Głównie dlatego, że ogrom-

tym przypadku – na postrzeganie prac domowych), mimo że nie

na liczba Filipinek pracuje jako pomoc domowa w wielu krajach

można mówić o bezpośredniej przyczynowości i wpływie prze-

świata, co przynosi filipińskim nianiom rozpowszechnienie ich

kazu na rzeczywistość2).

reputacji, a wielu pracodawcom i biurom – inspirację. Kolej-

W niniejszym artykule poświęcam uwagę reprezentacjom fi-

nym punktem jest wzrastające uczestnictwo Republiki Czeskiej

lipińskich niań z perspektywy wyspecjalizowanych biur pośred-

w globalnym łańcuchu opieki 4), gdzie kobiety pochodzące za-

nictwa pracy oraz mediów, w celu zanalizowania – na przykła-

zwyczaj z Południa lub Wschodu wyjeżdżają opiekować się in-

dzie zatrudniania Filipinek – społecznej definicji prac domowych

nymi (dziećmi, chorymi, seniorami itd.) na Północ czy Zachód

i tego, co się z nią wiąże. Stawiam pytanie, w jaki sposób biura

i jednocześnie opuszczają swoich bliskich, którymi od tej pory

pośrednictwa pracy reklamują usługi filipińskich niań jako spe-

zajmuje się ktoś inny. Jak zauważa socjolożka Saskia Sassen,

cyficzny produkt dla specyficznej klienteli i jak definiują (przez

można logicznie założyć, że istnieją ważne zależności pomiędzy

co w pewnej mierze utrwalają ich postrzeganie) prace domo-

globalizacją a – przymusową lub dobrowolną – migracją kobiet

we. Oprócz tych dwóch kwestii w artykule zajmuję się pokrótce

za zajęciami, które kiedyś były częścią obowiązków domowych

również tym, jak reprezentacje te wiążą się z szerszymi dyskur-

w pierwszym świecie 5). Obecność filipińskich niań wskazuje więc

sami i co mówią nam o (częściowych) przemianach w czeskim

na pewien aspekt przemian w czeskim społeczeństwie postso-

społeczeństwie, spowodowanych włączeniem go do procesów

cjalistycznym.

globalnych. Jako źródeł danych do swojej analizy użyłam stron

Ogólnie można powiedzieć, że za pośrednictwem opłaca-

internetowych czeskich biur, zapisów rozmów z pracownicami

nych niań rodziny, czy częściej kobiety, radzą sobie z trudnymi

tych biur oraz przekazów tradycyjnych mediów.

do spełnienia wymogami życia rodzinnego, zawodowego i oso-

W sumie w Republice Czeskiej żyje około trzystu osób pochodzących z Filipin,

przy czym większość z nich pracuje w sektorach edukacji, komunikacji, w gospo-

darstwach domowych i tzw. pozostałych usługach. Statystyki dla roku 2011, uzyskane

od Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej, zawierają następujące liczby (zgodnie

z klasyfikacją działalności gospodarczej wedłiug systemu NACE): w sumie 296 osób

z pozwoleniem na pracę i 18 bez obowiązku posiadania takiego pozwolenia; w tym

214 kobiet. Zatrudnione są one w sferach: S – innych usług - 107 osób (w tym 54 kobi-

ety), P – edukacja - 34 osoby (33 kobiety), T – praca w gospodarstwach domowych - 20

(19), J – informacja i komunikacja - 25 osób (21 kobiet). Jeżeli pod uwagę weźmiemy,

2 Więcej o społecznych konstrukcjach rzeczywistości, koncepcji dyskursu i reprezen-

że kobiety pracujące w gospodarstwach domowych mają czasem w umowach zawarte

tacji oraz o krytyce reprezentacji w naukach społecznych patrz m.in: C. Barker, Cul-

np. edukację, opiekę albo administrację, mogłoby być w Czechach ok. 120 kobiet

tural Studies. Theory and Practice. London 2003; P.L. Berger, T. Luckmann, Sociální

pracujących legalnie w gospodarstwach domowych.

konstrukce reality. Pojednání o sociologie vědění, Brno 1999; J. Clifford, G.E. Marcus, 4 A. Hochschild, Global Care Chains and Emotional Surplus Value, w: T. Giddens,

Writing culture. The poetics and politics of ethnography, Berkeley 1986; El surgimiento

W. Hutton, On the Edge: Globalization and the New Millennium, London 2000, s. 130-

de la antropología posmoderna, ed. C. Reynoso, Barcelona 2003; M. Wetherell, S. Tay-146.

lor, S.J. Yates, Discourse Theory and Practice. A Reader. London, Thousand Oaks, 5 Global Dimensions of Gender and Carewor, eds. M.K. Zimmerman, J.S. Litt, C.E.

New Delhi 2001.

Bose, Stanford 2006, s. 10.

58

59

urodzoNa NiaNia? obraz filipińSkicH goSpodyń

urodzoNa NiaNia? obraz filipińSkicH goSpodyń

według biur po

redNictwa pracy i mediów w czecHacH

według biur po

redNictwa pracy i mediów w czecHacH

R apoRt bistego. Nanie stanowią zarazem alternatywę dla instytucji pub-

głe użycia bądź potwierdzają, bądź modyfikują dyskurs. Właś-

licznych, których jest za mało i które nie wychodzą naprzeciw

nie za pomocą praktyk reprezentacyjnych utrwalane są wybrane

oczekiwaniom wielu rodzin. W odpowiedzi na rosnący popyt

znaczenia10): wystarczy uświadomić sobie, jak na przestrzeni stu-

powstały i wciąż powstają biura, które pośredniczą w tego typu

leci zmieniała się definicja rodziny i domu.

usługach: niektóre nastawione są na promowanie czeskich niań,

W ramach studiów nad aktualnymi dyskursami na temat

inne specjalizują się w nianiach z Filipin.

rodziny (zwłaszcza w jej węższym znaczeniu: jako dwojga ży-

Usługi opiekuńcze wchodzą na rynek pracy, komercjalizują

wicieli dysponujących wysokim kapitałem ekonomicznym),

się. Ten proces ma miejsce w wielu krajach świata: amerykańska

gospodarstw domowych i domowych praktyk, możemy analizo-

socjolożka Pierrette Hondagneu-Sotelo mówi o opiece i usłu-

wać opinie z jednej strony o tych konceptach (np. co w związku

gach osobistych jako o nowych produktach rynku XXI wieku6).

z rodziną/domem uważane jest za oczywiste; w jaki sposób się

Jej brytyjska koleżanka po fachu, Fiona Williams określa komer-

o nich myśli, a jak mówi), a z drugiej strony o spersonalizowa-

cjalizację i modyfikację jako aktualne trendy globalizacji opieki7).

nych podmiotach (np. jak definiuje się matkę/ ojca/ nianię na

Arlie Hochschild używa terminu komercjalizacja życia prywatne-

podstawie jej ról domowych i rodzinnych). Można zarazem ana-

go, za pomocą którego zwraca uwagę na szerzące się procesy

lizować relacje między poszczególnymi aktorami, zagospodaro-

monetaryzacji i ingerencji form rynkowych w organizację prac

wanie przestrzeni domowej, praktyki w domu i poza nim oraz

domowych, wykonywanych wcześniej – pierwotnie – przez mat-

rozmaite próby zmiany i powody ich (nie)powodzenia, które

ki8). Praca niań jest przez biura kodyfikowana, czyli oferowana

mają związek również z różnym stopniem władzy, jaki posiadają

konsumentom jako specyficzny produkt o konkretnej charakte-

aktorzy.

rystyce.

Dyskursy możemy badać na różnych poziomach: jako działa-

nia społeczne (w jaki sposób utrwalają się lub zmieniają podczas

metodologia badań

interakcji), z punktu widzenia aktorów społecznych (jak ludzie

Michel Foucault powiedziałby, że dyskurs to zbiór twierdzeń,

definiują samych siebie w ramach danego dyskursu lub poza

które dostarczają słów dla mówienia – sposobu prezentacji wiedzy

nim) oraz z perspektywy polityki reprezentacji (jak definiowani

– na określony temat w określonym momencie historycznym 9). Dla

są inni, co i w jaki sposób sobą reprezentują, jak reprezentacje

dyskursu i reprezentacji (które są częścią dyskursu, tworzą go)

te się ze sobą ścierają i w jaki sposób wiąże się to z podziałem

wspólne jest to, że w rzeczywistości nie są odbiciami rzeczy, ale

władzy)11). Koncentruję się tu właśnie na sposobach reprezenta-

tworzą ich znaczenie. To znaczenie nie jest jednak trwałe, lecz

cji. Biura i pracodawcy filipińskich niań prezentują je w sposób

stopniowo ulega przemianom. To aktorzy społeczni poprzez cią-

specyficzny, ale w opozycji do tych przedstawień stoją obrazy

odmienne, tworzone przez pozostałych aktorów, m.in. przez

6 P. Hondagneu-Sotelo, Doméstica. Immigrant workers cleaning and caring in the

same Filipinki, ich stowarzyszenia, organizacje pozarządowe,

shadows of affluence, New Berkeley, London 2001.

wykładowców, polityków i innych.

7 Opowiadała o tym podczas swego wykładu na konferencji Transforming Gender

Orders. Intersections of Care, Family and Migration, która miała miejsce na Uniwer-Pierwszym z celów moich badań jest opis i analiza praktyk

sytecie Goethego we Frankfurcie nad Menem w styczniu 2012. To i inne wystąpienia

reprezentacyjnych, odnoszących się do filipińskich niań w Cze-

z wspomnianej konferencji można znaleźć online: www.cgc.uni-frankfurt.de/gende-

rorders/video.shtml.

chach, z perspektywy biur pośrednictwa pracy (których głów-

8 A. Hochschild, The managed heart. Commercialization of human feeling, Berkeley Calif 2003.

10 Tamże, s. 325.

9 S. Hall, Foucault: Power, Knowledge and Discourse, w: M. Wetherell, S. Taylor, 11 M. Wetherell, S. Taylor, S.J. Yates, Discourse Theory and Practice. A Reader. Lon-S.J. Yates, Discourse Theory and Practice. A Reader. London 2001, s. 72.

don 2001, s. 14 i nast.

60

61

urodzoNa NiaNia? obraz filipińSkicH goSpodyń

urodzoNa NiaNia? obraz filipińSkicH goSpodyń

według biur po

redNictwa pracy i mediów w czecHacH

według biur po

redNictwa pracy i mediów w czecHacH

R apoRt ną grupę docelową stanowią potencjalne pracodawczynie)

sięgu ogólnokrajowym i Telewizji Czeskiej13). Interesowały mnie

oraz produkcji treści medialnych (która z kolei nastawiona jest

w nich przede wszystkim sposoby przedstawiania filipińskich

na szerszy odbiór). Internet i literatura dostarczają oczywiście

niań i ich pracy szerszej grupie odbiorców, a także zauważalne

więcej informacji, zwłaszcza pochodzących z zagranicy, ale ze

różnice między tymi przestawieniami a obrazem niań o innym

względu na konieczność zawężenia tematu, skupiam się tutaj je-

pochodzeniu etnicznym. Do swojego badania wybrałam metodę

dynie na czeskim, a właściwie: pisanym w języku czeskim, kon-

analizy dyskursu, która rozpatruje relacje między poszczególny-

tekście. Badając reprezentacje Filipinek, możemy dowiedzieć się

mi terminami a ich treścią, czyli to, co oznaczają i z jakimi war-

więcej nie tylko o poglądach autorów czy czytelników danego

tościami oraz znaczeniami łączą się niebezpośrednio. Model czy

tekstu, ale również o współczesnym stanie i rozwoju społeczeń-

raczej schemat orientacyjny zaczerpnęłam od Christopha Kö-

stwa (a właściwie jego części): teksty wytwarzają i utrwalają

cka14). Analiza stron internetowych, ze względu na swój specy-

niebezpośrednio charakterystykę gospodarstwa domowego, ro-

ficzny charakter, różni się od klasycznych, drukowanych tekstów

dziny oraz jej funkcjonowania. Drugim celem badania jest właś-

medialnych. Dlatego też podkreśliłam różnicę między pozycją

nie ujawnienie tych niebezpośrednich dyskursów na temat tego,

tekstów w zwykłych wiadomościach medialnych a ich pozycją

jak powinna wyglądać rodzina – a zwłaszcza rodzina, w której

w rozgałęzionej strukturze strony internetowej: za najważniej-

oboje rodzice są aktywni zawodowo i która dysponuje wysokim

szą uznałam stronę tytułową, potem ważność stopniowo mala-

kapitałem ekonomicznym.

ła wśród kolejnych kategorii, umieszczonych w pasku na górze

Obecnie działają w Czechach trzy takie biura. Na potrzeby

strony lub w panelu po lewej stronie, w kierunku od lewej do

niniejszego badania przeanalizowałam strony internetowe każ-

prawej i z góry na dół. Z opisanych wyżej metod wynika, że pra-

dego z nich12) i przeprowadziłam wywiady z trzema ich przed-

ca niniejsza zajmuje się jedynie opisem przedstawień, nie zaś

stawicielkami. W tym kontekście sprawdziłam, jak biura przed-

tym, jak tekst jest odbierany przez czytelników (choć autorzy

stawiają Filipinki swoim potencjalnym klient(k)om i jak definiują

tekstów do pewnego stopnia ulegają swoim wyobrażeniom

zakres ich pracy. Z perspektywy szerszego dyskursu skupiam się

o ich reakcji). Nie poświęcam uwagi również temu, jak jest on

na tym, jak ukazują one/ charakteryzują rodziny zatrudniające

przyjmowany przez swoje bohaterki (zwłaszcza Filipinki) i jak na

filipińskie nianie; jakie zmiany – głównie ze względu na wyko-

niego reagują. Te pytania mogą stanowić wstęp do kolejnych

nywanie prac domowych – wnosi w ich życie niania; jak zmienia

badań.

się podział pracy.

Drugim źródłem danych są wiadomości medialne, które za-

wierały słowa kluczowe Filipinka/Filipinki i gospodarstwo do-

mowe albo niania i które zostały opublikowane między kwiet-

1 W sumie tekstów było więcej, ale nie biorę tutaj pod uwagę tych, które nie zajmo-

wały się filipińskimi nianiami bezpośrednio. Jeżeli chodzi o tytuły, były to (kolejno):

niem 2011 a połową sierpnia 2012 roku. Takich tekstów było

„Lidové noviny“ (4x), ČT 1 i ČT 24 (3x), Mf Dnes (2x) i po jednym tekście: „Právo“,

w sumie czternaście, a ukazały się głównie w dziennikach o za-

„Respekt“, „Týden“, „Euro“ i „Literární noviny“. Co zaskakujące, w prasie brukowej

nie pojawił się w tym czasie żaden artykuł na ten temat, a było ich wiele przy szu-

kaniu terminu ‘niania‘ogólnie. Jeżeli chodzi o formę, najczęściej były to wiadomości

(7x), a nastepnie wywiady (3x), komentarze (2x) i reportaże (2x). Najcześciej media

cytowały biura pośrednictwa pracy (6 tekstów), organizacje pozarządowe (5x) i pra-

12 Analizowałam je w postaci z czerwca 2012, wzięłam jednak pod uwagę także nie-

codawców (4x), rzadziej pochochodzące lub niepochodzące z Czech nianie, organy

które zmiany wprowadzone do września 2012, czyli po tym, jak przez media i śro-

państwowe i wykładowców akademickich.

dowisko rządzących przetoczyła się dyskusja na temat pracy w gospodarstwie domo-

14 Ch. Köck, Kulturanalyse popularer Medientexte, w: Methoden der Volkskunde. Po-

wym i (nie)ratyfikowania Konwencji Międzynarodowej Organizacji Pracy w sprawie

sitionen, Quellen, Arbeitsweisen der Europäischen Ethnologie, eds. S. Göttsch, A. Leh-

personelu domowego.

mann, Berlin 2007, s. 343-363.

62

6

urodzoNa NiaNia? obraz filipińSkicH goSpodyń

urodzoNa NiaNia? obraz filipińSkicH goSpodyń

według biur po

redNictwa pracy i mediów w czecHacH

według biur po

redNictwa pracy i mediów w czecHacH

R apoRt dyskretna i pracowita pani posługująca się

jednej ze stron internetowych. Możemy założyć, że o filipińskich

językiem angielskim

nianiach myśli się jako o tych, które posiadają same z siebie

kwalifikacje do wykonywanej pracy i że te kwalifikacje wynikają

Na czeskim rynku pracy funkcjonują obecnie trzy biura po-

przede wszystkim z ich płci15) oraz pochodzenia etnicznego. Ta-

średnictwa pracy, które oferują usługi filipińskich niań: dwa spe-

kiej interpretacji mogłaby dowodzić cytowana we wstępie kon-

cjalizują się bezpośrednio w pomocy Filipinkom w znajdowaniu

statacja, że Filipiny to tradycyjny kraj, z którego pochodzą „nan-

pracy, a trzecia zapewnia te usługi jako uzupełnienie działalno-

nies” – inaczej nianie i gospodynie. A tak mówi się o nich także

ści edukacyjnej. Już na pierwszy rzut oka widać, że ich strony in-

w mediach, które ponadto często cytują i powielają poglądy

ternetowe skierowane są, pod względem wyglądu i słownictwa,

przedstawicielek biur. Filipińskie nianie są prezentowane jako

do różnych odbiorców: podczas gdy jedna za pomocą tekstu

doświadczone i wykwalifikowane, ale w dalszych zdaniach ich

i obrazu oferuje usługi filipińskich niań jako towar luksusowy,

profesjonalizm wpisuje się w kontekst doświadczenia w wycho-

pozostałe dwie raczej te usługi „standaryzują“ po to, by dotrzeć

wywaniu dzieci we własnych rodzinach: Ich zaletą jest to, że... są

do szerszego grona klientów. Co wydaje się logiczne, oba wy-

profesjonalne. „Na Filipinach opieka nad dziećmi to praktycznie

specjalizowane biura poświęcają reprezentacji filipińskich niań

narodowe rzemiosło, prawie każdy ma kilkoro dzieci. Dziewczynki

więcej miejsca, a ich slogany i nazwy są w związku z tym bar-

są do nich przyzwyczajone i umieją się nimi zajmować” – pisano

dziej wyrafinowane: oba kładą nacisk na język angielski, a same

w „Lidovych nowinach”16).

nianie prezentują jako właściwe rozwiązanie dla dobrze funkcjo-

Z drugiej strony, pracownice owych biur muszą, za pomocą

nującego gospodarstwa domowego. Trzecie biuro tytułuje tylko

jakiejś metody, wybierać spośród filipińskich kandydatek na nia-

jeden dział na stronie hasłem nianie mówiące po angielsku, nie

nie. Znajomość języka angielskiego, sytuacja rodzinna i wiek,

ma w nim natomiast żadnych wzmianek o korzyściach dla rodzi-

wykształcenie, indywidualne cechy charakteru, doświadcze-

ny i gospodarstwa domowego.

nie w pracach domowych i pobytu w obcych krajach było wy-

Filipinki ukazywane są jako zawsze obecne, wszechstronne

mieniane przez pośredniczki pracy jako kryteria wyboru niań

i pracowite. Następnie uwypuklane są indywidualne cechy ich

i gospodyń (z podkreśleniem, że na odległość są one trudne do

charakteru, a konkretnie chodzi o spolegliwość, dokładność i lo-

sprawdzenia). Osobowość niani i jej wiedza również grają tutaj

jalność, „azjatycką“ cichość i submisywność, które postrzegane

dużą rolę, mimo że ich obraz jest konstruowany głównie na pod-

są pozytywnie w przypadku prac domowych w formie live-in

stawie przypuszczeń (zwykle na podstawie rozmowy na Skypie)

(niania mieszka w domu, w którym pracuje). Te cechy propago-

oraz stereotypowego wyobrażenia cichych i pracowitych Azja-

wały głównie strony internetowe i media, ale podczas wywia-

tek.

dów przedstawicielki biur przytaczały barwniejszy obraz niań,

To podejście różni się od podejścia do Czeszek, które opisała

wytworzony przede wszystkim na podstawie ich doświadczeń.

socjolożka Adéla Souralová. Na podstawie wywiadów z biurami

W mediach podkreślano również, że Filipinki nie są tanią siłą

oferującymi usługi czeskich niań konstatuje ona, że ważnym

roboczą i szanują pracę, ponieważ pochodzą z biednego kraju.

aspektem opieki są kwalifikacje, tzn. posiadanie pewnych włas-

Podczas gdy na stronach biur pisze się zazwyczaj o prze-

ności i umiejętności, które z kobiety czynią wykwalifikowaną nia-

szkoleniu i profesjonalizmie niań, w przypadku tych z Filipin

o wykształceniu wspomina się bardzo rzadko. Wyjątek stanowią

15 W Czechach pracuje również kilku mężczyzn z Filipin, ale w gospodarstwach do-

opiekunki zajmujące się seniorami oraz portrety gospodyń, pod

mowych wykonują oni zwykle „męskie prace“, takie jak konserwacja domu, opieka

którymi znajduje się opis ich wykształcenia, zamieszczone na

nad psami czy mycie samochodów.

16 Chůva, stále žádanější „zboží” , Lidové noviny, 3. października 2011.

64

65

urodzoNa NiaNia? obraz filipińSkicH goSpodyń

urodzoNa NiaNia? obraz filipińSkicH goSpodyń

według biur po

redNictwa pracy i mediów w czecHacH

według biur po

redNictwa pracy i mediów w czecHacH

R apoRt nię 17). Pod pojęciem kwalifikacje rozumie wykształcenie i cechy temat przedstawicielki biur, było jeszcze bardziej wymowne.

osobowościowe, umiejętności oraz zainteresowania. Jednocześ-

W przeciwieństwie do innych – znów głównie czeskich i ukra-

nie przyznaje, że Czeszki nie są postrzegane a priori jako dobre

ińskich – niań, doceniały u Filipinek nie tylko znajomość języ-

nianie czy „nianie od urodzenia“ i że potrzebne kwalifikacje są

ka angielskiego i uszanowanie prywatności rodziny, ale także

zdobywane za pomocą kształcenia.

elastyczność, pracowitość i trzeźwy umysł, jak również dystans

Media również dostarczają tego „pracowniczo-propagando-

w stosunku do rodzin i związanych z nimi obowiązków i prob-

wego“ obrazu filipińskich niań jako cichych, pracowitych i posłu-

lemów. Ponadto każda z tych pośredniczek opisywała owe zale-

gujących się językiem angielskim członkiń rodziny, ale zarazem

ty i różnice z nieco innej perspektywy. Jedna skupiła się przede

wtłaczają go w ramy innych rodzajów dyskursu. Jednym z nich

wszystkim na potrzebach rodzin bardzo obciążonych obowiąz-

jest dyskurs praw człowieka, który podkreśla łatwość zranienia

kami zawodowymi i podkreślała pracowitość i submisywność

kobiet, które pracują i mieszkają w prywatnych domach oraz

niań, ich akceptację warunków pracy (w opozycji do nieusatys-

ryzyko ich wykorzystywania. Tym rodzajem dyskursu najczęś-

fakcjonowanych Czeszek) oraz nieprzerwaną obecność, która

ciej posługują przedstawiciele organizacji pozarządowych, ale

daje rodzinie większą elastyczność; język angielski znalazł się

też instytucji państwowych. Następnym jest dyskurs odpowie-

dopiero na drugim miejscu. Drugie biuro z kolei kładło najwięk-

dzialności za rodzinę: kobiety przedstawiane są i same siebie

szy nacisk na język i na możliwość zyskania większej prywatno-

przedstawiają jako kogoś, kto poświęca się, by wyżywić wiel-

ści. Trzecie podkreślało znajomość języka angielskiego w połą-

ką rodzinę na Filipinach i zapewnić swoim dzieciom przyszłość

czeniu z komfortem odciążenia w sprzątaniu i elastycznością.

i wykształcenie. Porównuje się je z Czeszkami, które wyjeżdżają

Pierwszą strategię można potraktować jako możliwość otwarte-

do Anglii, by wykonywać podobne prace, jednak różnicę stano-

go przekraczania długości czasu pracy i ilości zadań powierzo-

wi tu właśnie cel: Sytuacja Filipinek w Czechach bardzo przypomi-

nych filipińskiej niani przez rodzinę. W swym bezkonfliktowym

na sytuację czeskich au-pair w Anglii. Zasadnicza różnica polega

podejściu podporządkowują się one interesom i wymaganiom

na tym, że Filipinki nie wyjeżdżają za granicę, żeby nauczyć się

zarówno rynku, jak i płacącej rodziny.

języka, ale po to, żeby wyżywić swoją ubogą rodzinę. W ich kraju

Ogólnie, na stronach biur i w mediach powtarza się motyw

wszak bardzo trudno znaleźć pracę 18). Drugą stroną tego dyskur-

wszechstronnych, ciężko pracujących, posługujących się języ-

su jest kwestia humanitarna, za pomocą której pracodawczynie

kiem angielskim dyskretnych kobiet, które nie mają wielkich

i pośredniczki usprawiedliwiają zatrudnianie Filipinek złymi wa-

wymagań, nie skarżą się i nie ingerują zbytnio w prywatność

runkami ekonomicznymi w ich ojczyźnie.

rodziny. Z tym wiąże się dość ściśle także wspomniane ryzyko

Media natomiast omawiają różnice między czeskimi, ukraiń-

wykorzystywania pracownic.

skimi i filipińskimi nianiami odnosząc się głównie do znajomo-

ści języków i emancypacji. Z tej perspektywy, zarówno Czeszki,

obowiązek kobiet czy prawdziwa profesja?

jak i nianie oraz gospodynie posługujące się innymi językami

Płatna praca w gospodarstwie domowym wyróżnia się nie

słowiańskimi, są zbyt pewne siebie, mają zbyt wysokie wyma-

tym, jakoby była najgorszą pracą na świecie, ale tym, że nie jest

gania i ingerują w sferę prywatną rodziny. To, co mówiły na ten

uważana za pracę, konstatuje socjolożka Pierrette Hondagneu-

Sotelo19). Odwołując się do prac Mary Romero, przytacza źródła

17 A. Souralová, Nekupujte si lásku, kupujte si službu: (re)konstrukce péče o děti v

prostředí agentur na hlídání, w: Gender, rovné příležitosti, výzkum. Péče: kritika,

analýza, alternativy. Ročník 13, číslo 1/2012, s. 38.

19 P. Hondagneu-Sotelo, Doméstica. Immigrant workers cleaning and caring in the

18 Filipínská hospodyně za 25 tisíc měsíčně, „Lidové noviny“ 16.02.2012.

shadows of affluence, New Berkeley, London 2001, s. 9.

66

67

urodzoNa NiaNia? obraz filipińSkicH goSpodyń

urodzoNa NiaNia? obraz filipińSkicH goSpodyń

według biur po

redNictwa pracy i mediów w czecHacH

według biur po

redNictwa pracy i mediów w czecHacH

R apoRt takiego poglądu: miejscem pracy jest strefa prywatna; przewa-

Z drugiej strony, biura opisują filipińskie nianie jako będące

ża opinia, że tego rodzaju praca jest naturalnym komponentem

do dyspozycji 24 godziny na dobę23). Jedno z nich uważa to na-

kobiecej miłości do rodziny (a więc definiuje się ją genderowo)

wet za podstawę tej pracy. To właśnie mieszkanie z rodziną, czyli

i zawiera pierwiastek emocjonalny, co także stoi w sprzeczności

forma pracy live-in jest uważana w wielu krajach za stwarzającą

z typowym wyobrażeniem o pracy20). Ten obraz pracy w domu

problemy pod względem przestrzegania praw pracowniczych.

jako przeznaczenia i obowiązku kobiety ściera się z feministycz-

Na przykład wspomniana już antropolożka Hondagneu-Sotelo

nym postulatem uznania pracy reprodukcyjnej za tak samo waż-

potwierdza istnienie tej 24-godzinnej gotowości u imigrantek

ną jak inne prace. Właśnie ze względu na ten kontekst intereso-

z Ameryki Łacińskiej, które żyją i pracują w domach w Los An-

wało mnie, jak czeskie biura konstruują obraz pracy filipińskich

geles. Czeskie biura w swoich tekstach tworzą i utrwalają jako

niań: czy mówią o niej jako o pomocy czy jako profesji, czy praca

normalny wizerunek takiego rytmu. Konkretny obraz pracy do-

niań filipińskich różni się czymś od pracy niań czeskich, czy jest

brze oddają zdania typu: w ciągu dnia robi wszystko, co potrzeba

definiowana genderowo.

i [robi] wszystko, według państwa instrukcji. Obejmuje ona całość

Jeśli spojrzymy na synonimy, jakich biura używają dla fili-

obowiązków: od opieki nad dziećmi (lub seniorami, chorymi

pińskich gospodyń i niań, zobaczymy, że mówią i piszą o nich

itd.) przez robienie zakupów i gotowanie aż po sprzątanie, tak

jako o „pracownikach“ i „osobach pracujących“21). Jedno z biur

że nie muszą państwo wstydzić się poprosić ją o umycie okien czy

na swojej stronie internetowej nazywa je „pomocą”, ale w wy-

wyprowadzenie psa na spacer.

wiadzie mówi już tylko o pracownicach. Sądząc po tych wypo-

Na stronach internetowych pojawiają się więc dwie sprzeczne

wiedziach, biura przedstawiają pracę w gospodarstwie domo-

reprezentacje pracy w gospodarstwie domowym: z jednej stro-

wym jako profesję (przynajmniej przed światem zewnętrznym

ny chodzi o 24-godzinną służbę obejmującą szerokie spektrum

i przede mną jako badaczką a zarazem pracownicą organizacji

zadań, wykonywaną przez wszechstronne pracownice, z drugiej

pozarządowej). To podejście jest zrozumiałe, ze względu na ich

– o standardową profesję z 8-godzinnym normowanym czasem.

obowiązki i status prawny: z imigrantkami łączył biura do nie-

Porównanie tego, jak jest definiowana praca czeskich, a jak

dawna stosunek pracy22). W tym zarazem należy upatrywać ich

filipińskich niań, znów umożliwi nam artykuł Adéli Souralovej.

chęci zdystansowania się od stygmatyzowanych agencji, które

Twierdzi w nim ona, że – w kontraście do zagranicznych defini-

zarabiają na „dostarczaniu“ zagranicznych pracowników. Dlate-

cji pracy w gospodarstwie domowym jako 3C, czyli gotowania

go też biura przedstawiają siebie jako organizacje przestrzega-

( cooking), sprzątania ( cleaning), opieki ( caring) (Anderson 2000)

jące wszystkich przepisów.

– w Czechach dochodzi do specjalizacji. Opieka nad dziećmi jest

wyłączana z „prac domowych” (domestic work) i staje się odrębną

działalnością. […] Czeskie biura te poszczególne czynności skrupu-

latnie od siebie oddzielają i całą swoją uwagę skupiają właśnie na

opiece nad dziećmi 24). Patrząc na powyższy cytat, można wysnuć

20 Tamże, s. 10.

wniosek, że nie dotyczy to filipińskich gospodyń. Podobnie jak

21 Jednocześnie pośredniczki mówiły o nianiach jako o dziewczynach (mimo że

często były one starsze niż one same), co jest oczywiście powiązane z ich nierównym

statusem i powoduje traktowanie ich maternalistycznie, z wyższością.

2 Należy dodać, że w związku z większym umedialnieniem tematu pracy w gospo-

22 Od stycznia 2012 r. biura nie mogą same zatrudniać obcokrajowców z krajów

darstwach domowych i ryzyka, jakie ze sobą niesie, jedno z biur skasowało te infor-

Trzeciego Świata i oferować ich pracy innym (nieistotne, czy rodzinie, czy firmie) tak,

macje.

jak to było wcześniej. Ich rola sprowadza się jedynie do pośredniczenia – obcokrajow-

24 A. Souralová, Nekupujte si lásku, kupujte si službu: (re)konstrukce péče o děti v

ca może bowiem zatrudnić tylko rodzina lub firma bezpośrednio.

prostředí agentur na hlídání, dz. cyt., s. 37.

68

69

urodzoNa NiaNia? obraz filipińSkicH goSpodyń

urodzoNa NiaNia? obraz filipińSkicH goSpodyń

według biur po

redNictwa pracy i mediów w czecHacH

według biur po

redNictwa pracy i mediów w czecHacH

R apoRt imigrantki w USA albo we Włoszech, wykonują wszystkie czyn-

a pośredniczki również potwierdzają, że to kobiety codziennie

ności 3C, zarówno według stron biur, jak i w rzeczywistości.

komunikują się z nianiami. Mężczyźni natomiast zajmują się ne-

Również media kładą nacisk na dyskusję o 24-godzinnym

gocjacjami z biurem, często też przekonują do niań swoje żony

dniu pracy oraz ryzyku wykorzystywania. Najwięcej miejsca

( on nie chce, żeby była taka zalatana i chce jej tę nianię opłacić),

poświęca się tu oficjalnej polityce, a konkretnie (nie)możności

podpisują umowy i funkcjonują w rodzinach jako rozjemcy. Na

kontrolowania gospodarstw domowych, (nie)potrzebności do-

fotografiach mężczyzn brakuje. Innymi słowy, odpowiedzialność

datkowej legislatywy, a także krytyce istniejącej biurokracji.

za dom i opiekę nad dziećmi wciąż spoczywa na barkach kobiet.

Jednocześnie media podkreślają, że opieka nad dziećmi staje

Nianie więc – sądząc na podstawie tekstów, choć rzeczywistość

się lukratywnym interesem i że w Czechach przybywa gospodyń

nie musi tak zawsze wyglądać – odciążają je w wypełnianiu obo-

z zagranicy. Nie da się ich jednak uznać za tanią siłę roboczą.

wiązków kobiet na drugim etacie 26) i przyczyniają się do zmniej-

Wiążą się z tym wysokie nakłady indywidualne na tego rodzaju

szenia liczby wymówek, jakie robią one swym mężom.

usługi, o czym świadczą informacje na temat rodzin, które z nich

korzystają. Są to rodziny najzamożniejsze, np. posłów, celebrytów

język u ywany w dyskusji o rodzinach

albo przedsiębiorców. Potwierdzeniem może być również to, że

zatrudniających filipińskie gospodynie

w roli pracodawców występują w mediach osoby właśnie z tych

kręgów. Nie skupiają się jednak zbytnio na tym, jaką funkcję peł-

Jednym z dyskursów o rodzinie i dostarczaniu opieki, które-

nią nianie w rodzinie i czy praca w gospodarstwach domowych

go używają biura, jest dyskurs ograniczonych możliwości czy też

jest przedstawiana w kontekście genderowym. Wyjątek stanowi

zwiększonej liczby wymagań nałożonych na rodziny z dwojgiem

jeden z cytatów, według którego obie [pracodawczynie] zatrzy-

żywicieli: nakładanie się codziennych obowiązków domowych,

mają swoje filipińskie gospodynie. Jak twierdzą, jakość życia obu

obowiązków zawodowych i zwiększanie się potrzeb dzieci jest

stron podniosła się. Filipinki mogą wspierać swe rodziny finanso-

z definicji niemożliwe do rozwiązania, nawet przez najlepiej

wo, a one nie muszą poświęcać czasu na gotowanie i sprzątanie,

zorganizowane osoby. Konieczne zatem jest przyjęcie na siebie

ale na przykład tylko na zabawę z dziećmi, a to dla czeskich kobiet

części obowiązków i wyspecjalizowanie się w ich wypełnianiu,

luksus, na który często ich nie stać

aby ograniczony czas i energia mogły zostać poświęcone temu,

25).

Strony internetowe i przedstawicielki biur opisują tę sytuację

co ma największy sens – jest to ważne zwłaszcza dla kobiet. Tak

w sposób bardziej bezpośredni. Jeden z portali jest zaadresowa-

rozumiany dyskurs, za wyjątkiem jednej różnicy, odpowiada ta-

ny tylko do kobiet, a potencjalne klientki informuje, że zaoszczę-

kiemu postmodernistycznemu modelowi opieki, jakim opisała

dzony czas mogą poświęcić dzieciom, mężowi i zrobić coś dla sie-

go Arlie Hochschild27). Tą różnicą jest hierarchia dotycząca pracy

bie. Inny zwraca się ogólnie do rodziny, ale i tu utrwalony jest

i opieki. Podczas gdy zgodnie z postmodernistycznym modelem

„tradycyjny“ płciowy podział ról, według którego dbałość o dom

rodziny matki ograniczają czas poświęcany dzieciom i domowi

i domowników należy do kobiet. Znaczący wydaje się cytat z tej

i skupiają się głównie na pracy, dyskurs na stronach interneto-

strony: Chcemy ją [siłę i energię] ofiarować kobietom i matkom,

wych biur określa jako najwyższy priorytet harmonijne relacje

które rządzą domem. Panom i ojcom zaś dać więcej czasu na

w najbliższej rodzinie i opiekę nad dziećmi. Gospodynie jako

ich zainteresowania i hobby bez wyrzutów sumienia. Na wszyst-

podpory czy też dyskretni członkowie rodziny, przynajmniej z per-

kich ilustracjach i fotografiach umieszczone są jedynie kobiety,

26 A. Hochschild, A. Machung, T he Second Shift, New York 1989.

27 A. Hochschild, The managed heart. Commercialization of human feeling. Berkeley 25 Nová vlna: Chůvy z Filipín, ČT24, 29.12.2011.

Calif 2003, s. 213.

70

71

urodzoNa NiaNia? obraz filipińSkicH goSpodyń

urodzoNa NiaNia? obraz filipińSkicH goSpodyń

według biur po

redNictwa pracy i mediów w czecHacH

według biur po

redNictwa pracy i mediów w czecHacH

R apoRt spektywy tego dyskursu, pomagają matkom dawać sobie radę

z procesem bogacenia się społeczeństwa, coraz częstszą aktyw-

z dwoma etatami (czyli z pracą i rodziną) jednocześnie; ale prze-

nością zawodową kobiet/matek oraz niedostatecznymi możli-

de wszystkim przejmują odpowiedzialność za dom i rutynowe

wościami zapewnienia elastycznej opieki dzieciom. Z perspekty-

prace. Tak więc to kobiety nadal zajmują się domem i dziećmi,

wy medialnej niania podnosi jakość życia rodziny, uwalnia ją od

podczas gdy mężczyźni poświęcają czas pracy zawodowej i swo-

rutynowych prac, wnosi upragnioną elastyczność, a to wszystko

im zainteresowaniom, utrwala się zatem tradycyjna definicja ro-

przy zachowaniu prywatności. Tekst w czasopiśmie „Respekt”

dziny. W konsekwencji możemy mówić o modelu „postmoderni-

ujmuje to następującymi słowy: Rodzina za w sumie 25 tysięcy

stycznie tradycyjnej rodziny”.

[koron czeskich – przyp. tłumaczki] miesięcznie... kupiła sobie

Rzadziej na stronach internetowych był reprezentowany dys-

komfort i mnóstwo wolnego czasu 30). Słowa te potwierdzają więc

kurs dialogu międzykulturowego, według którego obecność Fi-

wyżej wymieniony postmodernistyczny model opieki, który od-

lipinki w naturalny sposób zapewni dziecku naukę i znajomość

nosi się jednak do rodzin o wysokim kapitale ekonomicznym.

języka angielskiego oraz szacunek dla innych kultur. Możemy

więc stwierdzić, że niania wnosi do rodziny pewien kapitał kul-

wnioski: praca w czeskich gospodarstwach

turowy28). Stanowi ona jednocześnie znak dystynktywny pomię-

domowych

dzy poszczególnymi rodzinami w społeczności: filipińską nia-

nię i gospodynię zatrudniają ludzie posiadający wysoki kapitał

Biura pośrednictwa pracy oferują specyficzny produkt o kon-

ekonomiczny. Niektóre biura starają się podkreślać to, że nianie

kretnej charakterystyce: posługującą się językiem angielskim

i gospodynie za granicą są częścią zwyczajnych rodzin, nie tyl-

kobietę, która jest cicha, pracowita, nie skarży się i wszystko

ko tych z wyższych warstw społecznych, w Czechach natomiast

robi tak, jak sobie tego życzy dom. Zadbana i uśmiechnięta. Jest

zatrudniają je, przynajmniej na razie, głównie zamożni przedsię-

dyskretnym członkiem rodziny, nie ingeruje w jej prywatność

biorcy, modelki i celebryci.

i umożliwia jej większy wybór w zakresie tego, co chce robić. Re-

I właśnie dlatego ważna jest jeszcze jedna, często wspomina-

prezentacja ta różni się od obrazu niań czeskich lub ukraińskich,

na i podkreślana wartość – prywatność. Jest to wymaganie kie-

które są – ale raczej tylko w mediach i w wywiadach – postrze-

rowane do każdej niani, ale w przypadku Filipinek łatwo je speł-

gane jako zbyt wyemancypowane (a na dodatek rozumieją język

nić z powodu bariery językowej. Albo, jak można przeczytać na

czeski). Z drugiej strony, Filipinki są przedstawiane jako wygod-

jednym portalu: Nie będzie uczestniczyć w Państwa rozmowach,

ne dla rodziny, głównie ze względu na ich dwujęzyczność. Łączy

dopóki sami nie zaczniecie mówić po angielsku. Zapewnienie pry-

się je (zwłaszcza w mediach) z prestiżem i bogactwem.

watności dzięki nieznajomości czeskiego okazuje się ważnym

O rodzinach, które są dla niań potencjalnymi lub realnymi

argumentem przy podejmowaniu decyzji o tym, czy zatrudnić

pracodawcami mówi się jako o tradycyjnych pod kątem podzia-

nianię posługującą się którymś z języków słowiańskich, czy ra-

łu pracy, a jednocześnie postmodernistycznych ze względu na

czej Filipinkę

zawodowe, rodzinne i osobiste wymagania, którym nie końca

29). Także media prezentują usługi filipińskich niań

jako luksusowy i prestiżowy towar dla ludzi zamożnych. Łączą je

potrafią sprostać.

O kwalifikacjach Filipinek wnioskuje się przede wszystkim na

podstawie ich płci i stereotypowego obrazu urodzonych niań,

28 P. Bourdieu, Teorie jednání, Praha 1998.

mimo że wybór ich opiera się na – głównie jednak domniema-

29 Rolę norm kulturowych i społecznych (włącznie z definicją prywatności), jako jed-

nego z czynników decydujących opopularności zatrudniania w gospodarstwach do-

nych – umiejętnościach i wiedzy. W przeciwieństwie do tego,

mowych imigrantek (obok przytaczanych zazwyczaj kierunków polityki migracyjnej,

rodzinnej i innych oficjalnych polityk), podkreśla socjolożka Birgita Pfau-Effinger.

0 Asijská služba, „Respekt“, 22.08.2011.

72

7

urodzoNa NiaNia? obraz filipińSkicH goSpodyń

urodzoNa NiaNia? obraz filipińSkicH goSpodyń

według biur po

redNictwa pracy i mediów w czecHacH

według biur po

redNictwa pracy i mediów w czecHacH

R apoRt jak postrzega się Czeszki, zakłada się, że Filipinki rodzą się nia-

bibliografia

niami i gospodyniami, a zapewnianie im dalszego wykształcenia

Anderson, B. 2000: Doing the dirty work? The global politics of domestic labour.

nie jest konieczne. Inna jest także treść ich pracy: podczas gdy

New York: Zed Books

Czeszki specjalizują się w konkretnych kategoriach robót domo-

Bakan, A. B., Stasiulis, D. K. 1995: „Making the Match: Domestic Placement Agencies

and the Racialization of Womenś Household Work“ in Journal of Women in Culture

wych, Filipinki wykonują wszelkie niezbędne w domu czynności,

and Society, 20 (2). Pp.303–335

tzw. prace 3C ( cleaning, caring, cooking).

Barker C. 2003: Cultural Studies. Theory and Practice. London, Thousand Oaks: Pracę w gospodarstwach domowych biura obrazują w dwo-Sage

jaki sposób: jako profesję z 8-godzinnym dniem, co jest reakcją

Barker, Ch., Galasiński, D. 2001: Cultural studies and discourse analysis. A dialogue

na postulaty państwa i czeskiej legislatywy, ale także jako 24-

on language and identity. London, Thousand Oaks: Sage

godzinną pomoc, czym trafiają w wymagania rodzin. Odpowie-

Berger P.L., Luckmann T. 1999: Sociální konstrukce reality. Pojednání o sociologie

vědění. Brno: CDK

dzialność przenoszą jednak na same Filipinki, ponieważ są one

Bourdieu, P. 1998: Teorie jednání. Praha: Karolinum

– według biur – gotowe pracować 24 godziny na dobę, sześć dni

Clifford J., Marcus G. E. 1986: Writing culture. The poetics and politics of ethno-

w tygodniu.

graphy. Berkeley: University of California Press

Dochodzi do sprzecznej wewnętrznie reprezentacji pracy

Ezzeddine, P. 2011: Ztráty a nálezy transnacionálního mateřství /reflexe genderu v

w gospodarstwie domowym, co w szerszym kontekście ukazuje

migraci/. Disertační práce. Praha: Univerzita Karlova, Fakulta humanitních studií, jej niejasną definicję społeczną. Na gruncie międzynarodowym

Katedra Obecné antropologie

tę niejasność dostrzegła Międzynarodowa Organizacja Pracy.

Hall, S. 2001: „Foucault: Power, Knowledge and Discourse“ in Wetherell, M., Taylor,

S., Yates, S.J. Discourse Theory and Practice. A Reader. London, Thousand Oaks, New W zeszłym roku wydała ona konwencję, w której definiuje pra-Delhi: Sage

wa personelu domowego i w której nawołuje do stworzenia sy-

Hochschild, A., Machung A. 1989: The Second Shift. New York: Avon Books

stemu zapewniającego mu ochronę praw oraz możliwość kon-

Hochschild, A. 2000: „Global Care Chains and Emotional Surplus Value” in Giddens,

troli ich przestrzegania – tzw. Konwencję w sprawie personelu

T., Hutton, W.: On the Edge: Globalization and the New Millennium. London: Sage domowego. Wraz z przybywaniem do Czech Filipinek, innych

Publishers. Pp.130-146

imigrantek oraz powiększaniem się liczby Czeszek pracujących

Hochschild, A. 2003: The managed heart. Commercialization of human feeling. Berkeley Calif: University of California Press

jako nianie, gospodynie czy opiekunki, wzrasta także potrzeba

Hondagneu-Sotelo, P. 2001: Doméstica. Immigrant workers cleaning and caring in

jasnego zdefiniowania tego rodzaju pracy.

the shadows of affluence. New Berkeley, London: University of California Press Köck, Ch. 2007: “Kulturanalyse popularer Medientexte”. in Göttsch, S., Lehmann, A.

tłumaczenie: marianna SzySzko

(eds.): Methoden der Volkskunde. Positionen, Quellen, Arbeitsweisen der Europäis-

chen Ethnologie. Berlin: Reimer. Pp.343-363

Lutz, H. (ed) 2008: Migration and domestic work. A European perspective on a glo-

bal theme. Aldershot: Ashgate

Parreñas, R. S. 2001: Servants of globalization. Women, migration and domestic

work. Stanford: Stanford Univ. Press

Reynoso C. (ed.) 2003: El surgimiento de la antropología posmoderna. Barcelona: Gedisa

Souralová, A. 2012: „„Nekupujte si lásku, kupujte si službu“: (re)konstrukce péče o děti v prostředí agentur na hlídání“ in Gender, rovné příležitosti, výzkum. Péče:

kritika, analýza, alternativy. Ročník 13, číslo 1/2012. Pp. 33-41

Zimmerman, M. K, Litt, J.S., Bose, C.E. (eds) 2006: Global Dimensions of Gender and

Carework. Stanford: Stanford University Press

74

75

SpołeczeńStwo bud etu deficytowego i margiNalizacja opieki,

czyli jaki bud et, takie SpołeczeńStwo

R apoRt

8

zacją gospodarki 2) wzmacnia się znacznie społeczna i indywidu-

alna tendencja do angażowania się w chłodniejsze emocjonal-

SPołeCZeŃStwo

nie, uboższe modele zachowania się w (nie)związkach, które są

BuDżetu DefICytowego

za to korzystniejsze ekonomicznie i kosztem innych polepszają

pozycję jednostki w rywalizacji rynkowej. Według innych, także

I MARgINAlIZACjA oPIeKI,

samokrytycznych badań feministycznych3), tej pokusie nie potra-

CZylI jAKI BuDżet – tAKIe

fią się oprzeć nawet osoby o feministycznych poglądach. Jakby

SPołeCZeŃStwo

znaków zapytania było mało, teoretycy/czki i praktycy/czki fe-

ministyczni muszą odpowiedzieć sobie na fundamentalne pyta-

Miluš Kotišová

nie, do jakiego stopnia prawdą jest, że „budżet [deficytowy4)]

daje kobietom swobodę“ w realizacji swojej emancypacji, jaki ta

„swoboda“ ma zasięg i jakie niebezpieczeństwa skrywa, w jaki

wstęp

sposób instytucja tego kapitału narusza kruchy organizm spo-

Przy badaniu tematu opieki, marginalizacji i bezsilności, dy-

łeczeństwa, jaki ma wpływ na dwojaki, dychotomiczny odbiór

chotomii genderowego podziału władzy i pracy, granicy między

przestrzeni życiowej jako przestrzeni prywatnej i publicznej,

prywatnym a publicznym i in. (Z. Uhde, I.M. Young i in.) spycha-

i wreszcie, czy człowiek na uwięzi systemu kapitału deficytowe-

ny jest na margines strukturalny mechanizm o pierwszorzędnym

go jest w ogóle zdolny do refleksji na temat opieki nad innymi,

znaczeniu. Gdybyśmy na przykład wierzyli, że wzajemna zale -

czy też – jak pisał Patocka – przestaje zauważać swoje podstawo-

no ć (punkt wyjścia dla konceptu autonomii w związku) stano-

we zadanie – „dbałość o własną duszę”.

wi podstawowy warunek ludzkiej egzystencji, a opieka i zaspo-

kajanie potrzeb jest jedną z głównych zasad organizacji życia,

powinno ci i do wiadczenia, od

zarówno publicznego, jak i prywatnego, albo że może istnieć

których uwalniamy się w wiecie

pewien możliwy do utrzymania lub zastosowania model opieki

publicznej1), powinniśmy dokładnie przyjrzeć się temu, jak szan-

postmodernistycznym

se tych intelektualnych koncepcji są od początku zrównywane

Od niepamiętnych czasów ludzie ukazują świat wewnętrzny,

z ziemią już za pomocą samej instytucji budżetu deficytowego.

swój i innych, poprzez zewnętrzną projekcję siebie samych, „od-

Pieniądze powinny nam przekazywać, ale niewątpliwie coraz

rzadziej przekazują, obiektywny i wiarygodny komunikat o nor-

2 Można mówić o faktycznym monetarnym overkillu: paradoksalnie z jednej strony mach wytwarzanych w społeczności i jej, zmiennych w czasie,

mamy inwestorów, którzy „nie mają“ w co inwestować, a z drugiej strony istnieją mi-

liony ludzi umierających z głodu, dla których „nie ma“ pracy (ponieważ kapitał moż-

potrzebach. Co więcej, zostało naruszone trio konstytutywnych

na w dzisiejszych czasach mnożyć bez współpracy i uczestnictwa ludzi). Termin jest

właściwości pieniądza i wydaje się, że wraz z rosnącą finansjali-

analogiczny do terminu wojskowego overkill, który oznacza wszechobecny nadmiar

broni czy też zdolność ludzi do wzajemnego wyniszczania się i kilkukronego zmniej-

szania populacji ludzkiej na ziemi.

J. Tronto, Problém „chůvy“ ve feminismu, „Gender, rovné příležitosti, výzkum, Péče: kritika, analýza, alternativy”, ročník 13., číslo 1/2012, s. 3.

4 Ważne jest, aby zrozumieć różnicę między budżetem koncypowanym jako źródło

deficytowe (mniej więcej scentralizowane) i narzędzie władzy a budżetem jako źród-

łem dostatku (mniej więcej zdecentralizowanym, powstającym w sposób „organicz-

1 Z. Uhde, Slepá ulička instituce nájemní domácí péče, „Gender, rovné příležitosti, ny“, a jednocześnie z chęcią „inwestowania się“ albo tworzenia, wytwarzania, produ-výzkum, Péče: kritika, analýza, alternativy”, ročník 13., číslo 1/2012, s. 12.

kowania, ale i reprodukowania).

76

77

SpołeczeńStwo bud etu deficytowego i margiNalizacja opieki,

SpołeczeńStwo bud etu deficytowego i margiNalizacja opieki,

czyli jaki bud et, takie SpołeczeńStwo

czyli jaki bud et, takie SpołeczeńStwo

R apoRt dawanie się“ światu: wytwarzanie artefaktów, śladów, więzi,

z prawa do samorealizacji/ nie korzystają z daru macierzyństwa)

dbałość o swe najbliższe otoczenie… Wyrażają tak naturalnie to,

i mężczyzn (np. nie korzystają z daru ojcostwa)8). Lecz czy można

co mogą przekazać światu za pomocą danych środków w danym

ogólnie powiedzieć, że sama instytucja pieniądza już z definicji

momencie (jestem, potrzebuję, tworzę, daję, biorę, umiem, czu-

uniemożliwia nam, abyśmy oddawali się światu w pełni?

ję, myślę, żywię nadzieję), ale również to, do jakiego stopnia

potrafią zrozumieć otaczający ich świat (a zatem zmieniać go,

cztery wzorce relacji międzyludzkich

czynić własnym albo przyjmować go i zżywać się z nim w for-

Według antropologa kognitywnego, Alana P. Fiske’a9), może-

mie symbiozy). Później od tego ucieleśnionego „oddawania się“

my wyróżnić cztery podstawowe wzorce relacji międzyludzkich:

człowiek powraca do siebie (i w konsekwencji się zmienia, czyni

Wynagrodzenie W handlu (MP) – transakcja (handlowa)

siebie własnym, czyli zbliża się do siebie samego, by dokonać

pomiędzy obcymi ludźmi, którzy nie zamierzają spotykać się po-

zmiany w sensie psychologicznym). Ten cykl odzwierciedleń po-

nownie; jedna strona przed drugą blefuje, wywierają na siebie

wtarza się nieprzerwanie i w różnych wariacjach. Możemy bez

wzajemną presję i zatajają swoje możliwości kupna/sprzedaży.

wątpienia powiedzieć, że przed nastaniem podziału pracy czło-

Bezosobowa utylitarna wymiana.

wiek wchodził w kontakt z drugim człowiekiem bardziej jako byt

PoszukiWanie róWnoWagi (EM) – wymiana zrównowa-

całościowy.

żona po upływie pewnego czasu, równowaga dostarczonych

To wszystko radykalnie utrudniły pieniądze5), ponieważ uwol-

usług; po stronie usługobiorcy rośnie społeczny dług i zobo-

niły człowieka od czynności, do wykonywania których nie miał

wiązanie, po stronie usługodawcy dochodzi do odpisywania lub

pożądanych warunków, które nie przychodziły mu z łatwością

dopisywania kolejnych sum do długu. Coś za coś. Typowe dla

albo na które nie miał czasu lub go nudziły: „pieniądz“ (tutaj

relacji rówieśniczych.

oznaczający środek płatniczy ogólnie) utrwalił podział pracy,

szeregoWanie Wedle autorytetu (AR) – ustalona nierów-

specjalizację6). Georg Simmel (1921) zwraca uwagę na bynajmniej

ność, z biegiem czasu decyduje się o tym, kto jest ważniejszy,

niepomijalny fakt, że w powinnościach, od których człowiek się

ma wyższą pozycję czy dominuje nad innymi. Niezrównoważona

uwalnia, często tkwią pewne mniej oczywiste prawa i znaczenia,

wymiana, osoba dominująca zyskuje korzystniejszy dostęp do

których pozbywa się on wraz z tymi powinnościami 7). Innymi sło-

zasobów, ale także przejmuje oczywisty obowiązek wspierania

wy, rezygnując z obowiązków, rezygnujemy również z pewnych

osób od siebie zależnych.

form przeżywania i wybrzmiewania. Specjalizacja, prowadząc

Podział sPołeczny (CS) – ludzie dają tyle, ile mogą, i biorą

do naszego powolnego i ledwo dostrzegalnego wewnętrzne-

to, czego potrzebują. Dotyczy to prawie wyłącznie zamkniętej

go ubożenia, niewątpliwie deformuje nasze pole doświadczeń,

grupy przyjaciół, rodziny nuklearnej, czasem także dalszej rodzi-

czego konsekwencją są, raczej nieprzenikające się, monokultu-

ny. Bardzo rzadko pojawia się poza wymienionymi grupami.

ry ludzkich żywotów. Do takich monokultur możemy także za-

liczyć, genderowo szufladkowane, biografie kobiet (korzystają

8 W tym kontekście możemy spojrzeć na wysoką stopę rozwodów nie jako na nie-

przyjemną i niechcianą konsekwencję większej emancypacji kobiet, ale raczej jako na

bezpośrednie następstwo indywidualnego ograniczania się, czyli specjalizację życia

5 Interesująca jest zależność między powstaniem pisma a „rachunkowością“ – zapi-

ludzkiego (nie tylko uściślenie obowiązków zawodowych) i na mijanie się ludzkich

sywaniem wartości, ilości. Pieniądze w dzisiejszym świecie również są pewnego ro-

doświadczeń i zainteresowań, które stają się w takim wypadku (m. in. z powodu

dzaju (czysto matematycznym) zapisem ilości (wartości), co otwiera nowe możliwości

braku czasu) w coraz mniejszym stopniu wspólne, zarówno w rodzinie, jak i wśród

rozwoju.

przyjaciół, znajomych z pracy (monokultury stworzone przez zmianę hierarchii

6 Obecnie pieniądz wymusza jedno i drugie (podział pracy, specjalizację) jako nie-

i strukturę pracowniczą w firmie).

mal doskonałe perpetuum mobile.

9 A.P. Fiske, Structures of Social Life: The Four Elementary Forms of Human Relations, 7 G. Simmel, Peníze v moderní kultuře a jiné eseje, Praha 2006.

New York 1991.

78

79

SpołeczeńStwo bud etu deficytowego i margiNalizacja opieki,

SpołeczeńStwo bud etu deficytowego i margiNalizacja opieki,

czyli jaki bud et, takie SpołeczeńStwo

czyli jaki bud et, takie SpołeczeńStwo

R apoRt Swoje wzorce relacji Fiske włączył do matrycy czterech pól

Zasadnym jest zadanie pytania, czy taki wpływ wytwarzają

funkcyjnych Ichaka Kalderona Adizesa, rozróżniając jednak dwa

pieniądze ogólnie, czy też w pewien sposób ukształtowana in-

horyzonty czasowe relacji (krótkotrwały i długotrwały) i dwie

stytucja pieniądza (np. budżet deficytowy), ponieważ pieniądze,

różne strategie postępowania z ludźmi (skuteczne, oszczędnoś-

jak zobaczymy później, mogą przyjmować różne postaci.

ciowe). Adizes twierdzi, że nie zawsze da się, w danej chwili,

Filozof J. Sokol wywyższa wolność, jaką pieniądze obdarzy-

zmaksymalizować zarówno skuteczność (tj. osiągnięcie celu,

ły ludzkość, ale jednocześnie wymienia trzy jasne warunki czy

zaspokojenie potrzeby), jak i oszczędność, czyli efektywność (tj.

też własności, które pieniądz musi spełniać, aby wspomnianą

przeprowadzenie pewnych czynności przy jak najmniejszym zu-

wolność (według swojej prymarnej relatywnej funkcji przypi-

życiu „zasobów“).

sywania wartości rzeczom, usługom, pracy i in.) mógł w ogóle

dawać, a więc:

1. musi istnieć, w ramach społeczeństwa, jednomyślna zgoda

SKUTECZNE

OSZCZĘDNOŚCIOWE

na to, że jego członkowie będą traktować pieniądz jako środek

KRÓTKOTRWAŁE

wynagrodzenie

poszukiwanie równo-

płatniczy (wolna wymienność)11).

w handlu (MP)

wagi (EM)

2. pieniądz musi być wiarygodny i dawać nam pewność, że

DŁUGOTRWAŁE

szeregowanie według podział społeczny (CS)

naprawdę reprezentuje on pewną wartość i że nie da się go tak

autorytetu (AR)

łatwo, tj. bez pewnej pracy, nieuczciwie zdobyć, wyprodukować

czy podrobić lub nawet, dodaję do tego, co pisał Sokol, chwi-

tabela 1: matryca fiske‘a (1991)

lowo demonstrować dla danego celu w jakimś niewiarygodnym

spektaklu (za pomocą tzw. multiplikowanej ekspansji depozy-

tów, machinacji rachunkowych czy przy pomocy różnych dery-

oddziaływanie psychologiczne pieniądza

watów i ryzyka, przemienianych i rozkładanych na dalsze długi

Trójka badaczek: Kathleen D. Vohs, Nicole L. Mead i Miranda

i polisy, możliwe do sprzedania lub spieniężenia) – warunek nie-

R. Goode10) przeprowadziła interesujący eksperyment, za pomo-

podrabialności12), i

cą którego sprawdzała hipotezę, czy już samo niebezpośrednie

. pieniądz sam w sobie nie ma żadnej wartości, spełnia swo-

nawiązanie do pieniędzy (np. zdjęcie monet zawieszone na

ją funkcję i służy społeczeństwu tylko wtedy, kiedy „krąży“.

ścianie w widocznym miejscu) może uczynić uczestników ekspe-

rymentu mniej wrażliwymi na potrzeby innych ludzi i znacznie

obniżyć ich chęć oferowania pomocy innemu człowiekowi. Dużą

rolę w tej przemianie odegrał wewnętrzny stan uczestników od-

czuwany jako samowystarczalność jednostki (ang. self-suffcien-

cy), który najczęściej towarzyszy nawiązywaniu z innymi relacji

11 Tak doszło do przemiany zamkniętej, dwustronnej, czasem dyfuzyjnej wymiany

w formie wynagrodzenia w handlu (zob. Fiske, ang. market pric-

w zamkniętej społeczności (można powiedzieć: zobowiązującej, do pewnego stopnia

ing mode).

zależnej) w jednostronne, otwarte, niezobowiązujące (uniezależniające jednostkę)

kupna i sprzedaże.

12 Dlatego w przeszłości postać pieniądza zmieniała się od metalowych ziarenek,

poprzez muszle, byki, papierosy, złoto, aż po dzisiejsze banknoty ze znakami wod-

nymi i dalszymi elementami zabezpieczającymi – dziś na marne próbujemy utrudnić

10 K.D. Vohs, N.L. Mead, M.R. Goode, Merely Activating the Concept of Money

„wyczarowywalność“ pieniędzy (bite w bankach internetowych, które tworzą więk-

Changes Personal and Interpersonal Behavior, 2006.

szość „istniejących“ współcześnie pieniędzy, nie mają żadnego znaku wodnego).

80

81

SpołeczeńStwo bud etu deficytowego i margiNalizacja opieki,

SpołeczeńStwo bud etu deficytowego i margiNalizacja opieki,

czyli jaki bud et, takie SpołeczeńStwo

czyli jaki bud et, takie SpołeczeńStwo

R apoRt finansjalizacja ekonomii

względu na wyniki wyborów). Waluta deficytowa, jak wiemy,

W ostatnich dziesięcioleciach dochodzi do przyspieszonej

powstała w dużej mierze jako dług prywatny (w systemie rezerw

finansjalizacji światowej ekonomii, przy czym aktywność eko-

frakcyjnych w bankach prywatnych14)) – wzmacnia indywidualiza-

nomiczna skokowo przenosi się z produkcji oraz, dostarczanych

cję, konkurencyjność, rozbija i atomizuje społeczeństwo, upłyn-

przez ludzi, usług do systemu finansowego i w konsekwencji

nia pieniądz i koncentruje go, co dość łatwo przewidzieć (wedle

tego już dziś, w przeważającej większości, dzięki czystej samo-

matematycznych prawideł działanie procentu i procentu składa-

kapitalizacji pieniądza, wzrasta światowe PKB13). Innymi słowy,

nego) w coraz mniejszych grupach społecznych – nie przesadza-

do wytworzenia PKB nie potrzeba pracy ludzkiej. To wszystko,

jąc – miliarderów. Cyrkulacja kapitału jest w przypadku „realnej”

wraz z postępującą automatyzacją procesów produkcji, ozna-

ekonomii ograniczona, podczas gdy w przypadku spekulacyjne-

cza, że na całym świecie znacznie ubywa i ciągle będzie ubywać

go (transnarodowego) obrotu pieniędzmi wręcz oszałamiająca.

stanowisk godnej pracy, tj. takich, których nie można określić

Dwiema kluczowymi dla wytwarzania pieniądza instytucjami są

jako prekariackie (u nas np. Keller). Coraz jaśniejsze wydaje się,

bank centralny (banknoty i monety stanowią tylko mały procent

że wspomniane wyżej warunki 2. i 3. dobrego funkcjonowania

– około 5-10% – całościowych zasobów pieniężnych) i banki ko-

pieniądza nie są spełnione – problematyczne jest samo wytwa-

mercyjne. Na pierwszy rzut oka może się to wydać absurdalne,

rzanie przez banki nowych pieniędzy (jako długu).

ale nowo powstałych długów (kredytów, pożyczek) jest zawsze

więcej niż realnie istniejących pieniędzy, z których można by te

czy zbli a się wielki krach monetarny?

długi spłacić15). To właśnie jest główny mechanizm, który pobu-

dza konkurencyjność, drapieżność, a w skrajnych przypadkach

Belgijski ekonomista i wykładowca, Bernard Lietaer zauwa-

zwyczajną bezwzględność, do której zmusza zbliżający się nie-

żył, że w ostatnich dziesięcioleciach na całym świecie przyby-

uchronnie termin spłaty. Margarit Kennedy dowodzi, że insty-

wa nowopowstałych miejscowych oraz komplementarnych (tj.

tucja kredytu ingeruje w życie nas wszystkich i ogólnie czyni je

nienarodowych) walut i zaczął je analizować, porównywać ze

droższym, nie tylko dla tych, którzy z banku pożyczyli i pożycza-

sobą; w swojej książce Przyszłość pieniądza z 2001 roku doliczył

ją16). Z drugiej strony absurdem jest fakt, że państwo ratuje przed

się około 2000 walut, których obecnie jest prawdopodobnie aż

bankructwem „zadłużone“ banki prywatne poprzez zwiększenie

o 1/3 więcej. Przypisuje to nie tylko wspaniałym możliwościom

swojego własnego (publicznego) długu w innych bankach, czyli

najnowszych technologii, ale także postępującej utracie zaufa-

wytwórcach większości włożonych pieniędzy.

nia do tradycyjnych (krajowych!) walut i systemu bankowości,

waluta niedeficytowa (czasem niskoprogowa) powstaje

który kontroluje wytwarzanie pieniędzy i nierównomiernie je

w wyniku decentralizacji w chwili wymiany, jest jej dokładnie

(re)dystrybuuje.

tyle, ile potrzeba, może nawet w sposób naturalny zanikać i wy-

lietaer dzieli waluty na dwie du e grupy: deficytowe (krajo-

padać z obiegu (jest jej dostatek, nigdy nadmiar!). Można więc

we) i niedeficytowe. Według Lietaera rodzaj pieniądza ustano-

wionego w danej społeczności (deficytowego, niedeficytowego)

14 Ważny wydaje się fakt, że banki od długiego czasu unikają udzielania kredytów

ma wpływ na całą dynamikę społeczną, jakość relacji międzyludz-

długoterminowych (inwestycyjnych) firmom, a koncentrują się na tych krótkotermi-

nowych, indywidualnych, łatwych do zaciągnięcia, które są obciążone najwyższymi kich, a właściwie i na indywidualne aspiracje, u(nie)widacznia te

odsetkami. Zasięg takich długów (czytaj: nowych pieniędzy) jest zdecydowanie naj-

lub inne wartości danej kultury i stanowi kryterium, według któ-

większy.

15 Z powodu braku miejsca nie jest w tym miejscu możliwy opis zasady bankowości

rego jest w społeczności redystrybuowana władza (nawet bez

frakcyjnej (multiplikowana ekspansja depozytów) i nieprzerwanej roli procentu skła-

danego czy ustanowionej minimalnej rezerwy, z której bank nie może pożyczać.

1 M. Potůček, Cesty z krize, Praha 2011.

16 M. Kennedy, Interest-free Money, SEVA International 1995.

82

8

SpołeczeńStwo bud etu deficytowego i margiNalizacja opieki,

SpołeczeńStwo bud etu deficytowego i margiNalizacja opieki,

czyli jaki bud et, takie SpołeczeńStwo

czyli jaki bud et, takie SpołeczeńStwo

R apoRt za jej pomocą przypisać wartość prawdopodobnie każdej rzeczy

przykłady trzech walut komplementarnych:

czy usłudze, która jest przedmiotem obustronnej lub dyfuzyjnie

wzajemnej wymiany. Waluta niedeficytowa wzmacnia, według

kurytybSka waluta komplementarna – śmieci, które

tego badacza, kolektywnego ducha wspólnoty, pobudza ko-

Są pańStwa pieniędzmi

munikację; waluta niedeficytowa „krąży szybciej“, silniej sty-

Burmistrz brazylijskiego miasta Kurytyba, Jaime Lerner,

muluje ludzi, żeby wymyślali coraz to nowsze możliwości pracy

w roku 1971 miał do czynienia z patową sytuacją urbanistyczną:

dla innych albo żeby sami aktywniej zaangażowali się w pracę

chciał pozbyć się faweli, biednej dzielnicy składającej się z bara-

(początkowa bariera w zdobyciu tak koncypowanych pieniędzy

ków i blachy falistej oraz hałd śmieci, których nie było jak wy-

niedeficytowych jest minimalna).

wieźć z powodu braku dróg dojazdowych (przez co śmieci wciąż

Lietaer opisuje cały wachlarz systemów walutowych i aspek-

przybywało i zaczynały one stanowić zagrożenie sanitarno-epi-

tów podziału, którymi różnią się te poszczególne systemy, oraz

demiologiczne). Brakowało pieniędzy na wyrównanie ziemi bul-

dzieli się z nami kolejną ważną informacją: tym mianowicie, że

dożerami i budowę porządnych ulic. Lerner, z wykształcenia ar-

oprócz podziału na deficytowe i niedeficytowe, możemy walu-

chitekt, na podstawie systemowej analizy głównych problemów,

ty komplementarne (tj. dopełniające walutę deficytową) dzielić

wymyślił alternatywę oszczędnościową. Na obrzeżach ubogich

wedle charakteru ich zastosowania na jednofunkcyjne lub wie-

dzielnic kazał umieścić metalowe kontenery z napisami: szkło,

lofunkcyjne waluty uniwersalne; jak również według występo-

papier, plastik, odpady organiczne itd. Z myślą o ludziach do-

wania geograficznego: na lokalne (regionalne) waluty w ramach

tkniętych analfabetyzmem kontenery oznaczono różnymi kolo-

stronnictwa czy profesji, ogólnopaństwowe, ale też na waluty

rami. Za przyniesione, posegregowane śmieci mieszkańcy fawe-

międzynarodowe. Oczywiście mogą istnieć kombinacje wspo-

li dostawali bilety komunikacji miejskiej lub jedzenie. Bilety dały

mnianych właściwości, np. ogólnopaństwowa jednofunkcyjna

tym ludziom szansę (dzięki udostępnieniu możliwości swobod-

waluta niedeficytowa albo lokalna uniwersalna waluta deficy-

nego dojeżdżania) na znalezienie pracy w centrum. Wprowadze-

towa. Waluty te mogą być na dodatek wymienne z walutą tra-

nie tej lokalnej waluty miało trzy natychmiastowe konsekwencje:

dycyjną lub z innymi komplementarnymi walutami, albo istnieć

faktycznie rozwiązało problem śmieci (udział w projekcie wzię-

w izolacji.

ło aż 70% mieszkańców, włącznie z uczniami szkół), na wydatki

dzielnicy szło w sumie mniej pieniędzy z budżetu ogólnego, lu-

dzie bezrobotni mogli znaleźć pracę.

W Kurytybie pojawiła się także inna lokalna waluta godna

Ogólnopaństwowa

Uniwersalna

uwagi: sol criado, która służy do finansowania renowacji budyn-

Jednofunkcyjna

Lokalna

ków zabytkowych. Plan powierzchni warunkuje standardową

oraz maksymalną liczbę pięter w każdej strefie miejskiej, przy

tabela 2: waluty według funkcji i występowania

czym przy budowie liczby standardowej nie obowiązują opłaty.

geograficznego (kotišová m., 2012)

Kiedy jednak ktoś chce dobudować np. do dziesięciopiętrowe-

go hotelu o powierzchni 10 tys. m2 pięć kolejnych pięter, musi,

oprócz uzyskania pozwolenia na budowę, kupić za pośredni-

ctwem miasta 5x10 tysięcy m2 na specjalnie stworzonym rynku

budynków historycznych, terenów leśnych lub innych terenów

84

85

SpołeczeńStwo bud etu deficytowego i margiNalizacja opieki,

SpołeczeńStwo bud etu deficytowego i margiNalizacja opieki,

czyli jaki bud et, takie SpołeczeńStwo

czyli jaki bud et, takie SpołeczeńStwo

R apoRt publicznych. Za pieniądze utargowane od chętnego do budowy

liczby absolwentów szkół wyższych i jednocześnie wytworzenie

przedsiębiorcy właściciele tych budynków i terenów mogą po-

jak najwięcej bodźców do komunikacji i multiplikacji umiejęt-

tem zapewnić im rozwój, renowację czy niezbędny remont (bu-

ności na wszystkich etapach edukacji, a oprócz tego wsparcie

dowle i tereny zostają własnością pierwotnego właściciela)17).

dialogu międzygeneracyjnego. System jest konceptualizowany

w następujący sposób: ministerstwo edukacji ustali, o ile studen-

waluta japońSkiej Służby zdrowia – hureai kippu

tów więcej mogą w określonym roku w przyszłości (np. w roku

Jeżeli chodzi o tempo starzenia się populacji, Japonia plasu-

2020) przyjąć brazylijskie uniwersytety, pomnoży tę liczbę przez

je się na drugim, za amerykańską Florydą, miejscu na świecie.

wysokość czesnego (lub dotację na jednego studenta), a otrzy-

Ta sytuacja przynosi duże oczekiwania co do zmian na lepsze

mana suma będzie stanowić wartość nowo wprowadzonej wa-

w funkcjonowaniu służby zdrowia i opieki socjalnej. Od roku

luty zwanej saber (1 saber = 1 real). Waluty tej zaczną używać

1998 istnieje w Japonii, według Lietaera, ponad 300 systemów

siedmioletni uczniowie: będą mogli płacić nią za korepetycje

wynagrodzeń czasowych hureai kippu (dosłownie „bilety relacji

i dodatkowe lekcje u starszych dzieci, i później – aż do wieku

opiekuńczej”), które wolontariusze dostają za opiekę nad star-

siedemnastu i osiemnastu lat, kiedy będą mogli zacząć studia

szymi albo niepełnosprawnymi fizycznie lub umysłowo ludźmi.

na uczelniach wyższych i kiedy będą musieli opłacać czesne,

Różne czynności codzienne i pomoc mają różną wartość – naj-

które dałoby się w całości lub częściowo pokryć zaoszczędzo-

bardziej cenione są prace wykonywane po godzinach (po go-

nymi pieniędzmi. Po ustanowionym roku 2020 waluta ta zaczę-

dzinie 17.00). Zdobyte wynagrodzenie wolontariusze mogą też

łaby z każdym rokiem tracić na wartości zawsze o 20% – chodzi

wykorzystać, kiedy sami będą w podeszłym wieku, oddać je

o motywacyjny i antyinflacyjny aspekt w jednym. Ministerstwo

potrzebującym lub swoim rodzicom mieszkającym po drugiej

edukacji wypłacałoby później uniwersytetom w walucie narodo-

stronie globu. Ten typ pracy wolontariackiej jest ze względu

wej, czyli realach, 50% wartości tych pieniędzy – w ten sposób

na wyższą jakość opieki i okazywane zainteresowanie lubiany

uniwersytety zarobiłyby na tej transakcji.

przez starszych ludzi bardziej niż inne, czyli płatne (prywatne,

ale także pokrywane z kasy państwowej) formy opieki.

inne my lenie o pieniądzu

Japonia zresztą już w roku 2003 testowała lub używała 600

Niemieckiemu kupcowi i myślicielowi, Sylvio gesellowi (1862-

różnych systemów walut komplementarnych. Więcej o tym prze-

1930) zawdzięczamy cenne spostrzeżenie o wpływie szybkości

czytać można w pracy Australijki Elisabeth J. Miller Both Borro-

obiegu pieniądza na realną ekonomię oraz uwagę, że zatrzyma-

wers and Lenders: Time Banks and the Aged in Japan, która jest

nie tego obiegu powoduje kryzys gospodarczy. Dla systemu pie-

dostępna w sieci.

niądza deficytowego szybkość jego obiegu jest fundamentalna.

(Dzisiejszy pozorny paradoks paralelnej egzystencji monetarne-

edukacyjna waluta saber Służąca multiplikacji efektu

go overkillu – niemożliwej do oszacowania nadwyżki pieniądza

uczenia

– i jednoczesnego zatrzymania obiegu pieniądza da się wyjaśnić

Lietaer18) sam zaproponował brazylijskiemu ministerstwu

tym, że większością pieniędzy obraca się bardzo szybko, poza

edukacji jednofunkcyjną ogólnopaństwową walutę komplemen-

realną ekonomią, w ogromnym spekulacyjnym kasynie). Wraz

tarną, której celem byłoby zwiększenie w ustanowionym czasie

z wizją zapobiegania stagnacji obiegu pieniądza Gesell zapro-

ponował reformę polegającą na demurażu, procencie ujemnym

17 B. Lietaer, Budoucnost peněz, Paradigma 2003, s. 181-185.

(opłata dewaluacyjna), tj. pieniądzach, które z czasem tracą na

18 http://www.lietaer.com/2010/01/the-saber/

86

87

SpołeczeńStwo bud etu deficytowego i margiNalizacja opieki,

SpołeczeńStwo bud etu deficytowego i margiNalizacja opieki,

czyli jaki bud et, takie SpołeczeńStwo

czyli jaki bud et, takie SpołeczeńStwo

R apoRt wartości. W praktyce funkcjonuje to tak, że po ustalonym termi-

kę. W ostatnich latach szereg komplementarnych walut albo od-

nie (np. miesiącu) trzeba nalepić na banknot znaczek skarbowy

krywa, albo stara się aplikować tę jego radykalną myśl (bardzo

w cenie 1% wartości nominalnej. Posiadacze takich pieniędzy

bliskie jego propozycji są tzw. systemy barteru wielostronnego

motywowani są do tego, by jak najszybciej się ich pozbyć, dać

– np. waluta i szwajcarski bank spółdzielczy o tej samej nazwie

zarobić innym, spłacić podatki w terminie itd. Po jego śmier-

WIR, istniejąca nieprzerwanie ponad 60 lat).

ci gmina Wörgl w austriackim Tyrolu udowodniła sensowność

Inspirujące spojrzenie na pieniądz i wymianę prezentuje tak-

i prawomocność jego wniosków i z pomocą lokalnej waluty, sto-

że amerykańska myślicielka feministyczna, genevieve Vaughan

sując się dokładnie do propozycji Gesella, pokonała trwający 13.

w swej książce For-giving: A Feminist Critique Of Exchange (1997).

miesięcy, głęboki kryzys gospodarczy. Sukces „nowych pienię-

Uważa ona obdarowywanie i przyjmowanie za konieczną pod-

dzy“ przyciągnął uwagę wybitnych osobowości tamtego okre-

stawę ludzkiej wiedzy i w tym znaczeniu mówi o człowieku jako

su, np. francuskiego ministra finansów Édouarda Daladiera czy

o homo donans. Komunikację opisuje jako obdarowywanie (od

ekonomisty Irvinga Fischera, ale też wystraszył banki centralne

łacińskiego munus – ‘dar’), a zatem, koniec końców, społeczno-

oraz rządy na tyle, że dość szybko zainterweniowały i ukróciły

ści wytwarzają się w celu komunikacji, a dla komunikacji i spo-

podobne eksperymenty (także w Bawarii). Zostało dowiedzione,

łeczności typowy jest wzgląd na innych (ang. other-orientation).

że – w porównaniu z walutą krajową (tradycyjną) – waluta kom-

Vaughan formułuje własną teorię języka wynikającego z logiki

plementarna krąży w realnej ekonomii kilkakrotnie szybciej. Lie-

obdarowywania. Jesteśmy bytami społecznymi, język umożliwia

taer twierdzi nawet, że „procent ujemny“ można wyśledzić we

nam włączanie innych we wspólne przeżywanie świata. Pier-

wszystkich wielkich wzlotach w historii ludzkości, np. budowie

wotnym „językiem“ (także ekonomii) daru jest dla niej opieka

piramid egipskich, katedr gotyckich w średniowieczu itd.19).

matki, mowa pojawia się jako druga. Uważa ona, że to nie roz-

Kostarykański filozof i ekonomista, alberto martén (jeden

wój ludzkości prowadził do abstrakcyjności języka, ale czyniła to

z niewielu filozofów, którzy nie odrzucili pieniądza jako pod-

właśnie jego zdolność do „hojnego obdarowywania“, wyrażania

stawowego przedmiotu swoich rozważań) wypracował – być

nowo odkrytych kolektywnych potrzeb poprzez tworzenie no-

może jako pierwszy? – już w latach 50. XX w. metafizyczną teo-

wych inkluzyjnych relacji 20). W opozycji do tego, pieniądze są dla

rię pieniądza. Nawoływał, niewątpliwie również pod wpływem

Vaughan językiem o „jedynym słowie“, dlatego wymianę (czyli

popularyzujących się nowoczesnych technologii, do absolutnej

rynek) widzi jako błędną, niesatysfakcjonującą formę komuni-

dematerializacji pieniądza – informacyjnego środka obiegowego,

kacji, która z pierwotnej umiejętności obdarowywania przemie-

ponieważ materię pieniądza uważał za nieistotną, a adorację

niła się w obowiązkową wymianę, w ramach której każda strona

złota i srebra (pozornej rezerwy systemu monetarnego, ponad-

stara się dać o wiele mniej, niż dostaje (w postaci pieniędzy).

to nieruchomej czyli niezdolnej do pełnienia funkcji pieniądza!)

Przy tym oczywiste i jasne jest, że na zrównoważonej wymianie

za przejaw prowokacyjnego fetyszyzmu. Propozycją organicznej

nigdy nie osiągnęłoby się żadnego zysku. Wielkim tematem są

architektury monetarnej, która do wytworzenia nowych pienię-

u niej, podobnie jak u Arystotelesa albo później Derridy, ciągle

dzy nie potrzebuje banków(!), jest niezależna od wpływów poli-

i na różnych poziomach powstające, podobne sobie reprezen-

tycznych, i która jego zdaniem – raz na zawsze położyłaby kres

tacje „jeden-wiele“ (dające podstawy niezrównoważonym hie-

negatywnym zjawiskom, takim jak inflacja, bezrobocie, prze-

rarchicznym układom władzy; ang. one-many), które od języka,

paść między biednymi a bogatymi i itd., wyprzedził swoją epo-

poprzez pieniądz, dostały się aż do polityki i wytwarzają bar-

19 B. Lietaer, Budoucnost peněz, Paradigma 2003.

20 G. Vaughan, For-giving: A Feminist Critique Of Exchange, 1997, s. 21.

88

89

SpołeczeńStwo bud etu deficytowego i margiNalizacja opieki,

SpołeczeńStwo bud etu deficytowego i margiNalizacja opieki,

czyli jaki bud et, takie SpołeczeńStwo

czyli jaki bud et, takie SpołeczeńStwo

R apoRt dzo trwałe myślowe i materialne struktury pomocowe dla grup

nie – nadzieja na to, że pojawią się warunki korzystniejsze dla

uprzywilejowanych21).

sprawiedliwszej, socjalnie zorientowanej czy wrażliwszej na po-

trzeby organizacji społecznej. Wtedy demokracja będzie mogła

spłacić swój „największy dług” społecznej wolności, jak o tym

macierzyństwo & ko-munikacja

pisze M. Vodrážka22).

Pozostali myśliciele idą jeszcze dalej niż Lietaer (ale i inni: Peter

obdarowywanie

język

North, Molly Scott Cato, Dave Boyle…) ze wspomnianym pomy-

definiowanie

słem walut komplementarnych i rozpatrują pieniądz w bezpo-

zmiana

rednim związku z jako cią podejmowania decyzj

, i

społecznym

dostępem do informacji i osiągniętym poziomem inteligencji

rynek

kolektywnej23). Wśród nich znajduje się jean-françois Noubel.

obdarowywanie

Wyróżnia on 3 rodzaje inteligencji kolektywnej: 1) pierwotną

kontynuacyjne

inteligencję kolektywną (np. zespół muzyczny, drużyna piłki

świąteczna wymiana

nożnej itd.), 2) piramidalną inteligencję kolektywną (reprezen-

symboliczne systemy

prezentów (Wigilia,…)

daru (np. vampum)

tacja „jeden-wiele“ w zestawieniu hierarchicznym) i wreszcie 3)

mowa

globalną inteligencję kolektywną. Dla 1. i 3. rodzaju inteligencji

dalsze

kolektywnej wspólne jest charakterystyczne wytworzenie tzw.

definiowanie

cykle obdarowywania,

przestrzeni holoptycznej, w której wszyscy uczestnicy z różnych

podczas ktorych tworzą

się statusy

jej punktów widzą żywą rzeczywistość w całości, jakby z bliska,

i mogą działać niezależnie (swobodnie), a zarazem w sposób

skoordynowany (w sieci)24). Tymczasem w przypadku 2. rodza-

rys. mo liwa genealogia komunikacji od darów, poprzez język

ju inteligencji kolektywnej istotny jest budżet deficytowy: No-

do zmiany (g. Vaughan, 1997)

ubel jest przekonany, że warunkiem dla globalnej inteligencji

kolektywnej, najbardziej zaawansowanej z powyższych trzech,

bliska przyszło ć pieniądza

jest istnienie pieniądza otwartego i ekonomii daru (!). Wyobraża

Z tego co napisałam powyżej, jasno wynika, że jeżeli chodzi

sobie, że właśnie tak można przeciąć węzeł gordyjski, na który

o problem pieniądza, państwo znajduje się w niekorzystnym,

niezrównoważonym, niezdrowym, wręcz paraliżującym poło-

żeniu: jest dłużnikiem i zarazem zbawicielem banków. Politycz-

ny argument „deficytu budżetowego”, imperatyw oddłużania

22 M. Vodrážka, Demofilie – politická pedofilie, „A2” 4/2012.

2 Inteligencja kolektywna to – w uproszczeniu – zdolność kolektywu do znajdo-

w kryzysie, obcinania budżetu państwowego itd., jak pokazali-

wania lepszego rozwiązania lub wielu możliwych rozwiązań danej sytuacji życiowej

śmy wyżej, stawiany jest w nieco innym świetle. Ważne jest de-

albo problemu.

mokratyzowanie systemu monetarnego jako takiego; następ-

24 Beth Noveck (Wiki Government, 2009) innymi słowy mówi, że wszystkie syste-

my inteligencji kolektywnej, które chcą odnieść sukces, muszą umieć pośredniczyć

w „wizualnej deliberacji“ (tj. wiernie odzwierciedlać aktualny stan rzeczy dla zain-

teresowanych, uczestników procesu). Dzięki temu przestrzeń holoptyczna może się

21 Banknot stukoronowy może symbolizować wszystko: od jedzenia, poprzez ubra-

wytworzyć także w warunkach czysto wirtualnego zespołu złożonego z pozornie ano-

nia, aż po pracę ludzką. Jeden człowiek na szczycie piramidy społecznej może sobie

nimowego i, na pierwszy rzut oka, nie dającego się opanować „tłumu“ (komentarz

rościć prawo do wyrażania poglądów innych osób.

autorki).

90

91

SpołeczeńStwo bud etu deficytowego i margiNalizacja opieki,

SpołeczeńStwo bud etu deficytowego i margiNalizacja opieki,

czyli jaki bud et, takie SpołeczeńStwo

czyli jaki bud et, takie SpołeczeńStwo

R apoRt wskazywał Rousseau, kiedy mówił o nieuniknionym deficycie

różnorakich talentów przestrzeń, przełamać bariery niektórych

demokratycznym w zbyt wielkich społecznościach25).

instytucji rządowych, rozpropagować ideę wśród większej (ule-

Może się wydawać, że odbiegłam od tematu głównego, ale

gającej fluktuacji) grupy ludzi, ograniczyć możliwość korupcji

pozwolę sobie na zakończenie tej części na prowokacyjną uwa-

i zarazem oszczędzać budżet publiczny (uznawana byłaby tylko

gą. W Sumerze ludzie dopiero po kilku stuleciach (!) zdali sobie

dobrze wykonana praca).

sprawę z tego, że zapis matematyczny na wiekach skrzyń, gdzie

wkładali kijki, za pomocą których notowali obfitość plonów,

kurczę, które grzebie „za darmo“ – piąta

w zupełności im wystarczy, że już nie trzeba wkładać kijków do

rama relacji

skrzyń, a w końcu, że i same skrzynie są zbyteczne. Czy możliwe

jest to, że znajdujemy się w podobnej sytuacji? Czy byłoby moż-

Człowiek zyskuje wolność także odmiennymi niż za pośredni-

liwe obejść się bez pieniędzy (kijków) w takiej postaci, w jakiej

ctwem pieniędzy sposobami, między innymi zabawą, działalnoś-

je znamy ( vide Martén: materia nie jest istotna) i przy organizo-

cią ludyczną. Zabawa jest ucieczką, okazją do wyswobodzenia

waniu państwa, ustawodawstwa, wyborów itd. powrócić (przy-

się z systemu podziału ról, specjalizacji, uwolnieniem z ciasnego

najmniej częściowo) do czystej komunikacji i bezpośredniego

kaftana bezpieczeństwa „systemów wydeptanych życiowych

zaspokajania potrzeb oraz dostarczania opieki (co dzisiaj umoż-

ścieżek“ (ang. path-dependent systems, Vincent Ostrom). W za-

liwiają nowoczesne technologie), dzięki czemu urzeczywistniłby

bawie możliwe jest opowiedzenie swojej historii od nowa, ina-

się ideał pełnoprawnego obywatelstwa?

czej (Max Frisch), rozwijanie swej świadomości (Vladislav Šolc).

Dla zilustrowania tego zjawiska postaram się przytoczyć kon-

Sądzę, że w przeciwieństwie do tradycyjnej waluty deficytowej

kretny przykład. Niezależna organizacja Czeska Pani Prezydent

zubożającej ludzkie doświadczenie, waluty alternatywne – walu-

we wrześniu 2012 uruchomiła innowacyjną kampanię społeczną

ty komplementarne czy pieniądze otwarte (ang. open money, fr.

kampania inaczej

monnais libres)27) – prowadzą człowieka do ponownego odkry-

26), która pozwala wyborcom organizować się

w zespoły pracujące nad kwestiami strategicznymi kandydatów.

wania w sobie wewnętrznej motywacji, zainteresowań i wierno-

Program kandydatów jest sprowadzony do jednej lub dwóch

ści dynamice (Martina Pachmanová) siebie samego, innych ludzi

kluczowych kwestii, o których zaczynają oni mówić; swoje roz-

i przyrody. Nowy pieniądz może niejako powstawać we wnętrzu

wiązania, w pewnej mierze, mogą również realizować sami wy-

człowieka, wraz z jego całkowicie swobodną aktywnością, któ-

borcy. Na przyszłość proponują ustawę o „alternatywnym speł-

ra przeniknięta jest siłą do w przeciwieństwie do władzy nad

nianiu obowiązku podatkowego“, wedle której praca niektórych

(G. Vaughan )28) – darowaną światu, na którym mu zależy. Do

obywateli, włożona w Kampanię, miałaby być – przy spełnieniu

czterech postaci relacji międzyludzkich Fiske’a możemy dodać

danych kryteriów – uznana za formę odprowadzonego podatku.

piątą, która łączy działanie krótkotrwałe z długotrwałym i którą

Takim oto sposobem ( de facto systemem walut komplementar-

nazwijmy dwojakim obdarowywaniem: zawierający głębokie

nych) można wesprzeć społeczeństwo obywatelskie, np. włączyć

znaczenie akt tworzenia (obdarowywanie siebie samego) wy-

do społeczności ludzi bezrobotnych, dać pierwszą pracę świeżo

dającego owoce także dla nieznanej (oddalonej, dotąd nienaro-

upieczonym absolwentom szkół wyższych, stworzyć otwartą dla

dzonej...) społeczności/jednostek, tj. darczyńca oczywiście nie

zna wcześniej konkretnego odbiorcy swojego daru i jest w pełni

25 Więcej przeczytać na ten temat oraz wziąć udział w eksperymencie z otwartymi

pieniędzmi można na stronach internetowych http://flowplace.webnode.com/ lub

27 Pieniądze otwarte – nowy koncept otwartej architektury monetarnej, w tym roz-

http://www.metacurrency.org/ lub http://people.thetransitioner.org/

dziale jest niestety zbyt mało miejsca, aby omówić go szerzej.

26 www.otazkyprocr.cz

28 G. Vaughan, For-Giving: a Feminist Critique of Exchange, 1997.

92

9

SpołeczeńStwo bud etu deficytowego i margiNalizacja opieki,

SpołeczeńStwo bud etu deficytowego i margiNalizacja opieki,

czyli jaki bud et, takie SpołeczeńStwo

czyli jaki bud et, takie SpołeczeńStwo

R apoRt skoncentrowany na jakości treści „swej twórczości“. Wzór mogą

poddać pod głosowanie w brytyjskim parlamencie także drugą

tu stanowić m. in. życiowe starania Boženy Němcovej, biolożki

część reformy31). Japonia okazuje się wiodącym i odważnym eks-

Dagmar Dykyjovej, naukowca Antonína Holégo, „człowieka, któ-

perymentatorem na polu systemów finansowych. Za to nowo-

ry sadził drzewa“ Giona.

zelandzki bank centralny jest jednym z pierwszych na świecie,

który docenił zalety waluty komplementarnej i jej antyinflacyj-

aktualnie przebiegające reformy systemu

ne działanie. Tamtejsze ministerstwo pracy i polityki społecznej

pienię nego

używa własnej waluty komplementarnej w polityce zatrudnie-

nia (B. Lietaer).

W Wielkiej Brytanii autorzy reform, Joseph Huber i James Ro-

Rośnie popularność tzw. prywatnych pożyczek społecznościo-

bertson już od kilku lat domagają się wprowadzenia gruntow-

wych, mikrofinasowanie przez większą liczbę osób w obszarze

nej reformy systemu bankowo ci w celu ograniczenia zasięgu

pomocy rozwojowej i humanitarnej albo pożyczek bezpośred-

ekonomii spekulacyjnej oraz chcą restrykcyjnie oddzielić ban-

nich między jednostkami, bez pośrednictwa banku, które swą

kowo ć inwestycyjną od zwykłej bankowo c(iwkłady na zwy-

działalność rozpoczynają już także w Czechach32).

kłych kontach)29). Obowiązywałaby wówczas zasada, że bank

nie może, bez zgody klientów, swobodnie i według własnego

zamysłu postępować z odłożonymi na zwykłym koncie pie-

wnioski końcowe

niędzmi jak ze swoimi własnymi i dla własnych korzyści, lecz

Dzięki obszernym, trwającym dziesięciolecia, badaniom ame-

spełniałby jedynie rolę sejfu (powrót do tradycyjnej roli banku).

rykańskiej politolożki Elinor Ostrom (zmarłej roku 2012), która

Jednakże kluczowym postulatem jest to, żeby nowe pieniądze

za swoją trwającą całe życie pracę w obszarze dóbr publicznych

mógł wydawać tylko bank centralny, nigdy banki prywatne,

otrzymała w roku 2009 Nagrodę Nobla w dziedzinie ekonomii,

które dysponowałyby jedynie tym, co same zarobiły. Taki krok

wiemy, że forma własno ci jako taka nie determinuje jako ci

spowodowałby napływ do kasy państwowej pieniędzy w postaci

zaspokajania potrzeb w społeczno ci. Ostrom (oczywiście nie

senioratu (ang. seigniorage): państwo, co zrozumiałe, nie mogło-

ona jedna) w sposób przekonujący, wedle sprawdzonych para-

by w żaden sposób ingerować w to, ile pieniędzy wyda bank

dygmatów, wyróżniła dwie formy własności – państwową i pry-

centralny, wszystkie nowe pieniądze wędrowałyby jednak do

watną – i dodała do nich trzecią (bez brania pod uwagę praw

obiegu przez budżet państwowy. Niezależna komisja pod prze-

własności nad zasobami), czyli postępowanie administracyjne

wodnictwem byłego członka rady polityki pieniężnej brytyjskie-

z dobrami publicznymi (nie muszą być one tożsame ze skarbem

go banku centralnego Johna Vickersa (powstała w roku 2010)

państwa). Dlatego nacisk na opiekę, także poza obszarem pry-

wsparła pierwszy punkt tych reform (jednakże tylko osłabienie

watnym, i próba wycenienia jej w ramach pewnego modelu opie-

rozdziału bankowości detalicznej i inwestycyjnej, bez rzeczywi-

ki publicznej nie musi koniecznie prowadzić do zadowalającego

stego podziału majątku): na podstawie polecenia ministerstwa

rozwiązania problemu. Marginalizacja i niedocenianie opieki

finansów zmiany muszą zostać przeprowadzone do roku 201930).

jest – moim zdaniem – raczej wyrazem erozji więzi w społeczeń-

Ośrodek badań non-profit Positive Money intensywnie stara się

stwie (także tej duchowej; z samym sobą, jak i z innymi), a kon-

1 Projekt ustawy: http://www.positivemoney.org.uk/wp-content/uploads/2012/02/

29 J. Huber, J. Robertson, Creating New Money: A Monetary Reform for the Informa-

Bank-of-England-Creation-of-Currency-Bill-Smaller.pdf

tion Age, New Economics Foundation 2000.

2 https://www.bankerat.cz

0 http://www.ceskatelevize.cz/ct24/ekonomika/135953-britanie-tlaci-na-odtrzeni-

retailovych-a-investicnich-operaci/

94

95

SpołeczeńStwo bud etu deficytowego i margiNalizacja opieki,

SpołeczeńStwo bud etu deficytowego i margiNalizacja opieki,

czyli jaki bud et, takie SpołeczeńStwo

czyli jaki bud et, takie SpołeczeńStwo

R apoRt kretnie – złym skutkiem życia w ukonstytuowanym i sztucznie

mnażania alternatyw dla banków34), badań naukowych i fundo-

podtrzymywanym, jako źródło niedostatku, systemie.

wanych przez państwo grantów na pilotażowe projekty walut

Nie oznacza to, że odrzucam proponowany „model opieki

komplementarnych (przykład może stanowić tu Japonia), sze-

publicznej“. Pragnę jedynie zaproponować, w postaci dwóch

rzących biegłość pieniężną – nigdy finansową.

pytań, mo liwy test jego sensowności, który w każdym przy-

padku miałby na celu propozycję modelu poddać w wątpliwość,

tłumaczenie: marianna SzySzko

czyli: 1) czy „nie wymigujemy się“ od ważnych obowiązków

i życiowych doświadczeń i 2) czy nie przymuszamy innych do re-

zygnacji z ważnych obowiązków i życiowych doświadczeń – obu

przypadkach, regulowanych budżetem deficytowym, w celu

osiągnięcia sukcesu na rynku pracy i w boju o zasoby?

Uważam, że w debacie o pieniądzu jako o możliwym źród-

le dostatku (albo symbiozie różnych walut) i o zmianach infra-

struktury i legislatywy wymagane byłoby nowe myślenie oraz

otwarcie się także wielu prawicowych (liberalnych i konserwa-

tywnych) kręgów, w których niechętnie słyszy się słowo ‘deficyt’

(zwłaszcza w kontekście ekologii), ponieważ wierzy się w nich

w zdolność człowieka do znajdowania nowych źródeł dostat-

ku i, co ważne, za podstawowe źródło dostatku uważa się po-

znanie i wiedzę ludzką33) (zobacz Mojmír Hampl, 2004). Owa

debata wtedy z pewnością zaskoczyłaby nas nowymi, nieprze-

widzianymi możliwościami rozwiązania „długu publicznego“,

tzw. deficytu finansowego w różnych sektorach, marginalizacji

całych grup społecznych i wreszcie antagonistycznych podzia-

łów w społeczeństwie czeskim powodowanych przestarzałymi

przekonaniami.

Zmiana kultury pieniądza jest – spójrzmy prawdzie w oczy

– postulatem radykalnym. Specjalnie wytworzyć i zaplanować

nowej kultury też się nie da (niem. neuropsycholog Peter Kruse),

ponieważ chodzi o złożone emergentne zjawisko; da się jedynie

świadomie zwiększać różnorodność i swobodę w środowisku

oraz innych zagadnieniach i w ten sposób pobudzić oraz przy-

spieszyć naturalne procesy rozwoju. W środowisku czeskim na-

leżałoby zacząć od usprawnienia ustawodawstwa dotyczącego

stowarzyszeń i w obszarach innych niż mieszkaniowy, tzn. po-

4 N. Johanisová, Kde peníze jsou služebníkem, nikoliv pánem: výpravy za ekonomi-

Zob. M. Hampl, Vyčerpání zdrojů, Praha 2004.

kou přátelskou přírodě a člověku, Stehlík 2008.

96

97

SpołeczeńStwo bud etu deficytowego i margiNalizacja opieki,

SpołeczeńStwo bud etu deficytowego i margiNalizacja opieki,

czyli jaki bud et, takie SpołeczeńStwo

czyli jaki bud et, takie SpołeczeńStwo

R apoRt bibliografia:

Sokol, J., kap. Peníze a hodnoty (str. 179-189) in Malá filosofie člověka a Slovník fi-losofických pojmů, 2007

2007 Yearly Report of the Worldwide Database of Complementary Currency Sy-

stems, http://ijccr.net/2012/05/29/2007-yearly-report-of-the-worldwide-database-

Tronto, Joan, Problém „chůvy“ ve feminismu, str. 3, in: Gender, rovné příležitosti, of-complementary-currency-systems/

výzkum, Péče: kritika, analýza, alternativy, ročník 13., číslo 1/2012

Dyson Ben, Greenham Tony, Ryan-Collins Josh a Werner A. Richard, TOWARDS

Uhde, Zuzana, Slepá ulička instituce nájemní domácí péče, str. 12, in Gender, rovné

A TWENTY-FIRST CENTURY BANKING AND MONETARY SYSTEM (nezávislá komise

příležitosti, výzkum, Péče: kritika, analýza, alternativy, ročník 13., číslo 1/2012

pro bankovnictví, návrh reformy bankovnictví), 2009; dostupné online http://www.

Vaughan, Genevieve, For-Giving: a Feminist Critique of Exchange, 1997

neweconomics.org/sites/neweconomics.org/files/Submission-ICB-Positive-Money-

Vodrážka, Mirek, Demofilie – politická pedofilie in A2, 4/2012

nef-Soton-Uni.pdf

Vohs, K.D., Mead, N.L., & Goode, M.R., Merely Activating the Concept of Money Chan-

Fiske, Alan P., Structures of Social Life: The Four Elementary Forms of Human

ges Personal and Interpersonal Behavior, 2006 (navštíveno 20.8. 2012: http://www.

Relations. New York: Free Press (Macmillan), 1991

carlsonschool.umn.edu/assets/101518.pdf)

Gender, rovné příležitosti, výzkum, Péče: kritika, analýza, alternativy, ročník 13., číslo 1/2012

polecane ródła:

Gender Studies, Sokačová, Linda (ed.), Krize jako nový začátek, nebo promarněná

Finance Innovation Lab, http://thefinancelab.org/

šance? Genderové aspekty finanční krize, 2010

International Journal of Community Currency Research, http://ijccr.net

Hampl, Mojmír, Vyčerpání zdrojů, Centrum pro ekonomiku a politiku, Praha, 2004

Miller, Elisabeth J., Both Borrowers and lenders: Time banksand the aged in Japan, Huber J. a Robertson J., Creating New Money: A Monetary Reform for the Informa-

doktorská práce, Australian National University, 2008; dostupná online: http://hdl.

tion Age, New Economics Foundation, 2000

handle.net/1885/47990 nebo https://digitalcollections.anu.edu.au/bitstream/

Johanisová, Naďa, Kde peníze jsou služebníkem, nikoliv pánem: výpravy za ekono-

1885/47990/5/01front.pdf

mikou přátelskou přírodě a člověku, Stehlík, 2008

Svobodné peníze (Monnaie Libre – Creation Monetaire), http://monnaielibre.crea-

Kennedy, Margrit, Interest-free Money, SEVA International, 1995; dostupná online: tionmonetaire.info/

http://userpage.fu-berlin.de/~roehrigw/kennedy/english/Interest-and-inflation-

Votruba, Adam: Paradox úroku, vyd. Doplněk, Brno, v tisku

free-money.pdf

Lietaer, B., Budoucnost peněz, Paradigma, 2003

Lietaer, Bernard, Complementary Currencies in Japan Today: History, Originality

and Relevance, in: International Journal of Community Currency Research. Vol. 8, str.1-23

Lietaer, B., A Proposal for a Brazilian Education http://www.scribd.com/

doc/101247951/Bernard-Lietaer-A-Proposal-for-a-Brazilian-Education-Comple-

mentary-Currency-Saber

Mareš, Milan, Příběhy matematiky, Pistorius&Olšanská, Příbram, 2011

Martén, Alberto, Teoría metafísica del dinero, San José, Kostarika, 1951

Noubel, Jean-François, Intelligence Collective: la révolution invisible, 2004

http://publishing.yudu.com/Library/Au48x/IntelligenceCollecti/resources/index.

htm?referrerUrl=http%3A%2F%2Fwww.yudu.com%2Fitem%2Fdetails%2F18167

%2FIntelligence-Collective---la-r--volution-invisible

Ostrom, Elinor, a Hess, Charlotte, eds., Understanding Knowledge as a Commons, MIT, Cambridge, 2007

Potůček, M., Cesty z krize, SLON, Praha 2011

Simmel, Georg, Peníze v moderní kultuře a jiné eseje, Sociologické nakladatelství, Praha, 2006

98

99

9 PRACA MIłoŚCI

Izabela Desperak

- Ale brudno w tym mieście! Zobacz, pół dnia miałem na sobie tę

koszulę i jest cała czarna. A jutro mam interview. Trzeba ją wyprać, ale

czy wyschnie na jutro?

- Oczywiście, że wyschnie, jak się ją teraz przepierze i rozwiesi, tylko

nie za blisko pieca.

12 godzin później

- Kochanie, nie wyprałaś mojej koszuli? No przecież mam interview.

No przecież rozmawialiśmy.

- Myślałam, że rozmawialiśmy, że ty ją wypierzesz.

- No co ty, myślałem, że to ty ją wypierzesz1).

Skąd się bierze podział pracy w domu na męskie i kobiece?

A raczej jego brak, bo prace domowe niemal w całości przyna-

leżą do kobiet, mężczyźni mogą, ale nie muszą zająć się, uważa-

nym za męski, wąskim ich marginesem.

Kuchnia, czystość i opieka nad dziećmi to sfera kobieca. Na-

wet gdy nie ma dzieci, utrzymanie miejsca, w którym się miesz-

ka, gotuje, je i tak dalej, we względnym ładzie, to codzienne po-

wtarzanie monotonnych czynności, których efekt jest wątpliwy:

po ugotowaniu obiadu w sterylnie nawet wysprzątanej kuchni,

na stole kuchennym znajdują się resztki krojonych warzyw, pod-

łoga już nie jest lśniąca, kuchenka wymaga mycia, a po posiłku

1 Rozmowa autentyczna.

101

praca miło

ci

praca miło

ci

R apoRt trzeba pozmywać. Czasem jeszcze trzeba nastawić pranie lub

go planowania zakupów z wyprzedzeniem, której efektem jest

przetrzeć lustro w łazience. Prace uważane za typowe męskie,

regularne zaspokajanie głodu, bałagan w kuchni i rodzinna at-

czyli domowe remonty, wniesienie po schodach dużych zaku-

mosfera. Brak rodzinno-domowych posiłków jest dużo szybciej

pów i ewentualnie wyniesienie śmieci, są czynnościami wyko-

zauważany niż ich regularne wydawanie.

nywanymi z doskoku, które nie absorbują w taki sam sposób jak

Karmimy, bo kochamy. Chłopca, męża, dziecko. Teściową na

prace domowe przypisane kobietom.

wizycie i rodzinę na wigilii, bo chcemy być kochane, akcepto-

Współczesny mężczyzna może do cieknącego kranu wezwać

wane, pokazać, że się staramy i wykazać w konkurencji o palmę

hydraulika (lub pozostawić ten problem żonie), na zakupy nie

pierwszeństwa o najbardziej lśniącą łazienkę i własnoręcznie

jeździć, bo nienawidzi zakupów lub w porze kupowania ziem-

zrobione pierogi. Przed pierwszą wizytą domową naszego

niaków na bazarku być zajęty czymś innym, i wcale nie musi go

pierwszego chłopaka pucowałyśmy pokój, na trzeciej wizycie

być w domu wtedy, gdy worek na śmieci okaże się pełny. Współ-

u niego zmywałyśmy stertę naczyń w zlewie, na kolejnej przy-

czesna kobieta nie może pochwalić się, że oszczędza swój czas,

niosłyśmy coś na kolację. Na imprezach to dziewczyny odpowie-

posyłając dzieci do szkolnej stołówki, a męża do restauracji.

dzialne były za kanapki i sałatki, a chłopcy za napitki. Jakoś nam

Choć kobiety i mężczyźni coraz częściej jadają na mieście i po-

to zostało, gdy już jesteśmy wszyscy w mniej lub bardziej stałych

za restauracją mają do wyboru wietnamskie budki i popularne

związkach i przenosimy to z domu do pracy.

„obiady domowe”, to jednak, gdy młoda kobieta zaprasza do

Duzi chłopcy zostawiają brudne kubki i wybiegają do swych

siebie mężczyznę, proponuje mu na dzień dobry kawę i herbatę,

niecierpiących zwłoki zajęć, duże dziewczynki odruchowo te

a gdy ten zasiedzi się do rana, zostanie poczęstowany śniadan-

kubki zbierają i zmywają. Bo ktoś to musi zrobić, bo nie możemy

kiem, wreszcie kiedy znajomość znajdzie się w fazie wspólnego

siedzieć w syfie, bo jesteśmy porządne, a faceci, wiadomo…Te

zamieszkania, prędzej czy później pojawią się wspólne obiady,

nieliczne, które nie zmywają, wolą nie kwestionować tej niepisa-

które to ona będzie przygotowywać częściej niż on.

nej zasady – jak tamte chcą, to niech zmywają. Nawet w codzien-

Gdy mężczyzna zaprasza kobietę, częściej zaproponuje drin-

nym podziale obowiązków w organizacji pozarządowej zajmu-

ka, i wciąż można spotkać takich kawalerów, którzy nawet wodę

jącej się między innymi równością, mężczyźni oświadczają, że

na herbatę potrafią przypalić, więc jej nie zaproponują. Samotny

chętnie coś przykręcą, przyniosą i w ogóle lubią zarządzanie

kawaler może też, przyzwyczajony do tego, że mamusia kupo-

kryzysowe, ale absolutnie panie nie wymagajcie od nas zajmowa-

wała bułeczki na śniadanie i smarowała je masełkiem, zaofero-

nia się szarą codziennością, jak regularne odbieranie telefonów

wać na wspólne śniadanie wafelka lub paczkę chipsów. Wspólny

czy odpowiadanie na pocztę!

pierwszy obiad z jego inicjatywy będzie przyrządzony i skonsu-

mowany raczej w restauracji, ale kogo stać na codzienne jadanie

Młoda kobieta, która nigdy nie robiła kanapek dla nie swoich

na mieście, poza tym nie ma tam takich klusek na parze, jakie

chłopaków i nigdy po nikim nie zmywała, pozwala wprawdzie

jadał w dzieciństwie.

mężowi zmywać, ale już nie gotować, bo jak on ma zrobić naleś-

Jeśli na własnoręcznie przygotowany posiłek zaprosi nas tak

niki, to pół kuchni do sprzątania, a patelnia do wyrzucenia. Inna

zwany „nowy mężczyzna”, który pilnie śledzi telewizje śniada-

nie pozwala facetowi zbliżyć się do kuchennego zlewu, bo on

niowe i olśni nas jakimś wyszukanym daniem, nie oznacza to,

wszystko tłucze. Jeszcze inna, mimo najlepszych chęci, nie była

że w codziennym podziale domowych obowiązków weźmie na

w stanie nauczyć go, jak segregować pranie i nastawiać pralkę,

siebie gotowanie. Bo codzienne (albo nawet na dwa, trzy dni)

choć w gronie znajomych uchodzi on za speca od składania kom-

gotowanie to żmudna nieefektowana praca, wymagająca ciągłe-

puterów, a obecnie zajmuje się tuningowaniem samochodów.

102

10

praca miło

ci

praca miło

ci

R apoRt Gdy u którejś z tych par pojawi się dziecko, on powie boję się

zaniedbują. Siostry opiekują się braćmi, ich partnerkami i wspól-

że upuszczę, że coś mu zrobię niechcący. Inny model akceptowa-

nymi dziećmi, bo opieka jest pracą miłości, a miłość równa się

nego przez kobiety wycofywania się z współdzielenia to: prze-

rodzina.

cież wiesz, że nie radzę sobie z a) patelnią, b) naczyniami, c) pral-

Praca opiekuńcza jest tak bardzo definiowana w kategoriach

ką. Naprawdę nie wiem jak to się robi – powie on przymierzając

miłości, że nawet gdy świadczymy ją zawodowo i zarobkowo,

się do pełnej pieluchy lub nie powie nic, ale pieluchy nie zmieni.

oczekuje się od nas zachowań identycznych jak w rodzinie.

Albo zmieni, ale nie wyrzuci lub nie wypierze. I tyłka dziecku nie

Opiekunki dzieci i osób starszych zarabiają mało, często trakto-

podetrze. Albo obieca, że coś zrobi – i nie zrobi. Nawet wśród

wane są – nie tylko wtedy, gdy są nielegalnymi imigrantkami

par, które przed ślubem lub dzieckiem dzieliły się w miarę spra-

– jak niewolnice, ale jednocześnie wymaga się do nich, że będą

wiedliwie obowiązkami, tradycyjny podział ról wychodzi spod

kochać swych podopiecznych. Piszą o tym autorki pracy Gender

wstępnych deklaracji, gdy tylko znajdzie się pretekst.

i ekonomia opieki 3). Nawet gdy płaci się im bardzo mało albo

Oczywiście, niektóre kobiety deklarują, że boją się wiertar-

wcale, gdy żąda się zaangażowania, które nie jest oparte na ra-

ki, i kwestię zmiany oleju w samochodzie czy opon na zimowe

chunku ekonomicznym, to jednocześnie nie zaprasza się ich do

wolą zostawić mężczyźnie. Prace wymagające użycia wiertarki

wspólnego stołu.

wykonuje się jednak sporadycznie, podobnie jak wymianę opon

Podstawowa różnica między kobietami i mężczyznami w pry-

czy oleju, i coraz częściej wykonują je za nas wynajęci specjali-

watnej sferze kuchni, łazienki i pokoju dziecięcego nie odnosi

ści. Oddanie mężczyznom wiertarek i śrubokrętów tylko pozor-

się bynajmniej do tej różnicy, która może grać rolę w sypialni.

nie zapewnia podział pracy.

Kobiety muszą, mężczyźni mogą. Czasem kobiety nawet w sy-

Niektórzy mężczyźni kobietom w domu pomagają. POMAGA-

pialni muszą, a mężczyźni mogą albo nie. Kobiety swej pracy

NIE to kwintesencja BRAKU podziału prac domowych. Hiszpańska

miłości nie wybierają – jest im społecznie narzucana z powodu

reklama społeczna2) pokazuje pana, który odkurza mieszkanie,

płci.

i panią, która spoczywa na kanapie, czytając gazetę. Gdy ssawka

Chciałaś chłopa – to go masz, chciałaś dziecka – to się nim teraz

odkurzacza zbliża się do ławy, na której ona opiera stopy, zrywa

zajmuj – usłyszą, gdy coś jest nie tak, gdy się skarżą. A skarżą

się, oferuje pozwól, że ci pomogę i podnosi roślinę doniczkową

się, gdy zauważają różnicę między swoim „muszę” i męskim

czy gazetę po to, by on mógł dokładnie odkurzyć blat. Reklama

„mogę, jeśli chcę”. To kobiety muszą odpowiadać za zabezpie-

ta dobitnie obnaża fikcję „pomagania” w pracach domowych.

czenie się przed ciążą – mężczyźni ewentualnie mogą. Ale jakby

Gdy ojciec deklaruje, że boi się upuścić maleństwo, jakoś to

co, to ona ponosi konsekwencje. Kiedyś facet przynajmniej zo-

uchodzi. Gdyby matka powiedziała to samo, powszechnie uzna-

bowiązany był do sfinansowania zabiegu przerwania ciąży, ale

no by, że ma depresję poporodową lub nawał pokarmu. Opieka

wraz z ustawą antyaborcyjną i to zobowiązanie się przedawniło.

nad bliskimi to kobiecy imperatyw. Opiekują się, bo kochają.

Mógł też poślubić albo płacić alimenty. A właściwie mógł pła-

Męża, dziecko, ale i teściową, gdy nie ma dla niej miejsca w do-

cić, ale nie musiał, bo od roku 1974 robił to za niego Fundusz

mu opieki. Często nikomu nie przychodzi do głowy, by zdać się

Alimentacyjny.

na dom opieki, skoro jesteśmy rodziną. Kobiety opiekują się – na-

Protest samotnych matek, gdy Fundusz zlikwidowano w roku

dal nieodpłatnie – chorymi i starszymi członkami rodziny męża.

2004, i sukces obywatelskiej inicjatywy ustawowadawczej na

Matki synów opiekują się ciężarnymi synowymi, gdy synowie je

Gender i ekonomia opieki, red. E. Charkiewicz, A. Zachorowska-Mazurkiewicz, 2 Compartir es mas que ayudar: http://www.youtube.com/watch?v=l6W3fDpwU9A Think Tank Feministyczny, Warszawa 2009.

104

105

praca miło

ci

praca miło

ci

R apoRt rzecz jego przywrócenia pokazały, że ojciec może płacić, ale nie

Dyskurs poradnikowy coraz częściej przerzuca na kobiety

musi, matka zaś zawsze dziecko musi nakarmić, ubrać, otoczyć

odpowiedzialność za jakość pożycia seksualnego i nakazuje im

opieką i wykształcić.

przepracowywać również problemy łóżkowe. Jeśli coś jest nie

Miłość, Macierzyństwo, Małżeństwo to wciąż aktualny polski

tak, to one są za to odpowiedzialne, bo np. nie inicjują rozmo-

odpowiednik niemieckiej ideologii 3 K: Kinder, Kirche, Küchen.

wy i nie potrafią zdobyć się na wytłumaczenie, czego właściwie

O tym, co się dzieje dalej, polski schemat 3 M milczy. A dalej jest

potrzebują. No i mężczyzna może, ale nie musi kochać lub kupo-

płatny urlop macierzyński, gdy kobieta miała umowę o pracę,

wać kwiaty.

i ewentualny bezpłatny wychowawczy, często skutkujący bezro-

Niestety, i miłość działa wedle schematu: ona musi, on może.

bociem. Niskie składki emerytalne lub ich brak. I trudności nie

Ona musi kochać, więc prasować. On, mimo że ona prasuje, ko-

tylko powrocie do pracy, ale w pogodzeniu nowych domowych

chać może, ale nie musi. Gdy w średnio zamożnej rodzinie on

obowiązków z zawodowymi. Bo choć ona, gdy może, wraca do

przestaje kochać, a zwłaszcza gdy zaczyna kochać kogoś innego,

pracy, choć ona często do pracy musi po prostu wrócić, by star-

okazuje się , że choć ona pracowała całe życie, prasując, gotując,

czyło na coś więcej niż czynsz – to na niej wciąż spoczywają te

sprzątając, wychowując i tak dalej, to nie posiada z tego powodu

obowiązki, które zostały jej przypisane, gdy wracała z noworod-

żadnych praw. Nie wspominając o wymiernych gratyfikacjach.

kiem ze szpitala.

Postulat wspólnej składki emerytalnej tam, gdzie tylko jedno

Kobieta odpowiedzialna jest nie tylko za dziecko, ale również

ze współmałżonków pracuje, i jej równego dzielenia w sytuacji

za obiady i sprzątanie. A także za koszule i śniadania swojego

rozwodu wydaje się oczywisty, ale w Polsce nie jest realizowany.

męża. Czasem kobieta nie może wrócić do pracy, czasem para

W USA elementem rozwodowej ugody alimentacyjnej jest wy-

dochodzi do wniosku, że nie musi: jej zarobki nie zrównoważą

cena pracy świadczonej w czasie trwania związku według ryn-

tego, co straciłoby na tym ognisko domowe. Gdyby ona poszła

kowych stawek. Być może podobne rozwiązanie mogłoby być

do pracy, trzeba by było opłacić przedszkole lub opiekunkę, ko-

wykorzystane w naszym kraju, gdybyśmy mogły wynająć do-

goś, kto odbierze dziecko z przedszkola, bo on pracuje do dzie-

brego adwokata. Jednak ubieganie się alimenty na rzecz współ-

więtnastej, kogoś, kto dziecko już w szkole odprowadzi na za-

małżonka, a nie dziecka, prawo polskie przewiduje tylko wtedy,

jęcia dodatkowe. I kto wtedy prasowałby moje koszule? – pytają

gdy osoba ta – najczęściej kobieta – nie jest w stanie zaspokoić

retorycznie mężczyźni sytuujący się gdzieś pośrodku społecznej

swoich potrzeb. I decyzję o takim rodzaju alimentacji podejmu-

drabiny, a nawet bliżej jej szczytu, dzięki temu między innymi

ją sądy niezwykle rzadko.

dzięki, że nie płacą za to, że ktoś prasuje ich koszule.

Poza kobietami rozwiedzionymi, które po kilkudziesięciu la-

Kobiece obowiązki nie ograniczają się do konkretnych, mate-

tach „pracy miłości” znalazły się na lodzie, na nierównym po-

rialnych zadań czy prac stricte fizycznych. Kobiety muszą być też

dziale pracy domowej tracą (prawie) wszystkie kobiety. Nawet

domowymi terapeutkami, bo to one odpowiadają za całokształt

te, które nie mają mężów ani dzieci. Wszystkie, niezależnie od

relacji, to na nich spoczywa obowiązek pracy nad związkiem

rzeczywistego stanu cywilnego i rodzinnego, traktowane jeste-

i przepracowywania problemów. To one powinny na początku

śmy przez pracodawców jako potencjalne matki ośmioraczków

relacji wymyślić zasady jej organizacji i wprowadzić je w życie

– niechętnie się nas zatrudnia, wymaga więcej, płaci mniej. Te

niejako samodzielnie. Niektórzy wręcz twierdzą, że mężczyznę

z nas, które wykonują nieodpłatne prace na rzecz innych człon-

trzeba sobie wychować, i przeznaczają mu rolę najważniejsze-

ków rodziny: dzieci, męża, babci itd., mają szanse zawodowe

go, bo pierwszego dziecka w rodzinie.

ograniczone przez biologię: muszą łączyć etat, który nie ograni-

cza się do 8 godzin przez 5 dni w tygodniu, z niekończącym się

106

107

praca miło

ci

praca miło

ci

R apoRt etatem domowym. Niektóre kobiety twierdzą wręcz, że w pracy

katolickim ślubem i rychłymi narodzinami dziecka. Obok perfek-

odpoczywają, choćby dlatego, że nie wymaga ona wykonywania

cyjnej pani domu media musiałaby pokazać perfekcyjnego pana

kilku czynności naraz.

i panią, która radośnie nie sprząta i nie gotuje.

Dla tych kobiet wspólne oskładkowania się z mężem byłoby

Na razie wygląda to zupełnie inaczej. Gdy uczniowie II czy

sposobem na równą emeryturę, choć nie byłaby to oczywiście

III klasy podstawówki dostają polecenie: Uzupełnij następują-

pełna rekompensata za nierówny podział obowiązków. Co na-

ce zdanie: Moja mama radośnie gotuje, a wezwana do tablicy

leżałoby zaproponować w sprawiedliwym systemie polityki

dziewczynka pisze: Moja mama radośnie nie gotuje, reakcja na-

społecznej tym kobietom, które same, bez udziału, pomocy czy

uczycielki na zawsze uświadomi jej i reszcie klasy, że takich zdań

obecności mężczyzny wykonują 100% wciąż nieodpłatnej pracy

budować nie wolno. Że matka nie może nie gotować, a już abso-

w domu? A co system ten zaproponować może kobietom, które

lutnie nie może tego nie robić radośnie.

pracując zawodowo, również wykonują owe 100% domowych

obowiązków? Na te pytania polityka społeczna będzie musiała

wcześniej czy później odpowiedzieć.

Podział wspólnie wypracowanego majątku w przypadku roz-

wodu, alimenty i równy podział składki emerytalnej także tam,

gdzie oboje pracowali zawodowo, to słuszne postulaty i ich

wprowadzenie jest niezbędne. Są to jednak protezy, które byłyby

najwyżej programami redukcji szkód. Powszechna nierówność

kobiet i mężczyzn w relacjach intymnych – jak przekonuje socjo-

log Anthony Giddens – nie może przetrwać z demokratyzującym

się świecie, którym nie ma miejsca na nierówności w sferze pub-

licznej4). Żeby proces demokratyzacji zaistniał w Polsce, to obok

kontynuacji działań zapewniających równość w polityce, pracy,

dostępie do edukacji i zdrowia reprodukcyjnego niezbędne są

zmiany relacji damsko-męskich i rewolucja w modelu rodziny.

Wybierany często w deklaracjach model partnerski wydaje się

bliski wielu parom, zarówno kobietom, jak i mężczyznom, jed-

nak jego realizacja jest mniej powszechna. Być może, mimo że

rewolucja dotyczyć by miała relacji intymnych, powinna być „od-

górnie” wspomagana. Punktem wyjścia byłoby wprowadzenie

do sfery publicznej, za pośrednictwem mediów i systemu edu-

kacji, różnorodnych wzorów relacji: pokazanie w podręcznikach

szkolnych dzieci wychowywanych przez samotnych rodziców,

a w serialach – udanych związków, które nie muszą kończyć się

4 A. Giddens, Przemiany intymności - seksualność, miłość, erotyzm we współczesnych

społeczeństwach, przeł. A. Szulżycka, Warszawa 2006.

108

109

NieodpłatNa praca kobiet w perSpektywie międzyNarodowej.

od milczĄcego zało eNia do rozpozNaNia i uzNaNia

R apoRt

10

nie prace domowe to kobiety i młode dziewczęta. Nieustannie

NIeoDPłAtNA PRACA

rośnie też grupa migrantek zatrudnianych, często nielegalnie,

do wykonywania tych właśnie prac. Kobiety pracujące jako

KoBIet w PeRSPeKtywIe

personel domowy i te wykonujące nieodpłatną pracę na rzecz

MIęDZyNARoDowej.

własnych gospodarstw domowych stosunkowo często są pozba-

oD MIlCZĄCego ZAłożeNIA Do

wione świadczeń zdrowotnych, pracowniczych i emerytalnych.

Pokutuje tu tradycyjny model podziału obowiązków rodzinnych,

RoZPoZNANIA I uZNANIA

w którym to na kobiety częściej spada większość obowiązków

Agnieszka Sosińska, Magdalena Kicińska

domowym lub zgoła wszystkie, ale nie otrzymują one za swoją

pracę wynagrodzenia.

Znaczną część nieodpłatnej pracy wykonują migrantki. Euro-

pejska Agencja Praw Podstawowych na podstawie badań Euro-

Na naszych oczach dokonuje się historyczna przemiana 1) – tak

statu szacuje, że w samej Unii Europejskiej odsetek osób w wie-

16 czerwca 2011 roku Juan Somavia, dyrektor generalny Między-

ku 80 lat i starszych wzrośnie z 4,66% w roku 2008 do 12,12%

narodowej Organizacji Pracy, skomentował przyjęcie przez MOP

w roku 2060. Jednocześnie, w związku z niską dzietnością, coraz

Konwencji Godna praca dla osób zatrudnionych w gospodarstwie

mniej będzie ludzi młodych, którzy mogliby zająć się starszymi

domowym 2). Znakomitą większością głosów zatwierdziło ją Zgro-

rodzicami. Oba te zjawiska dostrzega się już dziś, a ich skutkiem

madzenie Generalne złożone z przedstawicieli rządów, związ-

jest wzrastające zapotrzebowanie na pracowników domowych,

ków zawodowych i organizacji pracodawców 193 państw człon-

w tym opiekunów osób starszych. Osoby te są często narażo-

kowskich. Dzięki temu dokumentowi po raz pierwszy w sposób

ne na dyskryminację, nadużycia, łamanie ich praw, nierówne

formalny i oficjalny status pracownic – gdyż w 95% przypadków

i nieuczciwe traktowanie, wyzysk o charakterze niewolniczym.

prace takie, jak gotowanie, pranie, sprzątanie, opieka nad dzieć-

Bariery, które sprzyjają tego rodzaju bezprawnym praktykom,

mi, osobami starszymi i zależnymi realizują kobiety – przyznany

to przede wszystkim luki edukacyjne, brak znajomości języka,

został osobom wykonującym domowe obowiązki. Oznacza to,

i przepisów prawnych, nieuregulowany status prawny. Strach

że będą im przysługiwały takie same prawa pracownicze jak in-

i niewiedza pracowników również sprzyjają nieuczciwym pra-

nym pracownikom. Liczebność personelu domowego na świecie

codawcom. W świetle tych uwarunkowań konwencja nabiera

szacować można na 100 milionów osób. Ludzie ci zatrudniani są

znaczenia jako łącząca trzy istotne elementy: prawo migracyjne,

najczęściej nielegalnie: ocenia się, że „na czarno” pracuje około

prawa człowieka i prawa pracownicze. W ten sposób ustanawia

połowa z nich.

wytyczne dla krajów członkowskich uwzględniające obecne wa-

Nieodpłatną pracę domową na rzecz swoich gospodarstw

runki rozwoju gospodarki światowej.

domowych i rodzin wykonują przede wszystkim kobiety: we-

dług niektórych szacunków 83% osób wykonujących odpłat-

Nieodpłatna praca kobiet w wietle

1 Informacja prasowa dostępna na stronie internetowej Międzynarodowej Organi-

konwencji mop

zacji Pracy: http://www.ilo.org/ilc/ILCSessions/100thSession/media-centre/press-re-

Wspomniana Konwencja stanowi kolejny ważny krok na dro-

leases/WCMS_157891/lang--en/index.htm

2 Tekst konwencji jest dostępny w internecie: Komentarz Jacka Męciny: http://www.

dze do uregulowania statusu osób wykonujących nieodpłatną

ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_norm/---relconf/documents/meetingdocu-

pracę w gospodarstwach domowych i do powszechnego zasto-

ment/wcms_157836.pdf

110

111

NieodpłatNa praca kobiet w perSpektywie międzyNarodowej.

NieodpłatNa praca kobiet w perSpektywie międzyNarodowej.

od milczĄcego zało eNia do rozpozNaNia i uzNaNia

od milczĄcego zało eNia do rozpozNaNia i uzNaNia

R apoRt sowania wobec nich rozwiązań socjalnych, które zapewniłyby im

drugiej fali feminizmu (lata 60. i 70. XX wieku). Dostrzeżenie wy-

godziwe warunki bytowe oraz zabezpieczenie na wypadek cza-

nikających z nierównego statusu kobiet i mężczyzn konsekwen-

sowej lub stałej niezdolności do pracy. Dokument jako wytyczna

cji w podziale obowiązków domowych, w tym przede wszystkim

ogólnoświatowa, choć wymaga ratyfikacji przez poszczególne

opieki nad osobami zależnymi – dziećmi i starszymi, skutkowa-

państwa, by mógł wejść w życie, zwiększa szansę na rozpo-

ło wysuwaniem postulatów, aby te dysproporcje wyrównać.

wszechnienie społecznego uznania wartości pracy domowej3).

Antydyskryminacyjne ustawodawstwo z poziomu międzynaro-

Zgodnie z Konwencją osoby wykonujące prace domowe

dowego (dalsze konwencje ONZ, Rady Europy, a później także

są pracobiorcami. Przepis miał zagwarantować pracownikom

poszczególnych instytucji europejskich) już wcześniej włączyły

i pracownicom domowym przestrzeganie praw człowieka

problem nieodpłatnej pracy domowej jako jeden z obszarów

i standardowe prawa pracownicze, a wśród nich: godną płacę,

dyskryminacji – przede wszystkim ekonomicznej i socjalnej.

płatny urlop, godziny odpoczynku, wynagrodzenie za nadgo-

dziny, opiekę socjalną i zdrowotną, ochronę przed przemocą

Na polskim gruncie prawnym

i molestowaniem seksualnym. Konwencja przewiduje prawo

Również w Polsce podjęto próbę uregulowania statusu pra-

do odpoczynku tygodniowego trwającego co najmniej 24 go-

cowników domowych. W roku 2005 ówczesny projekt nowego

dziny, czytelnych i jasnych zasad zatrudnienia, godziwego wy-

kodeksu pracy zawierał regulacje dotyczące pracowników domo-

nagrodzenia za pracę czy zrzeszania się w związkach zawodo-

wych, między innymi część wynagrodzenia miała być rozliczana

wych i negocjacji zbiorowych. Przepisy chronić mają również

w postaci kosztów utrzymania. Jak komentował Jacek Męcina,

takich pracowników, jak ogrodnik, gospodarz domu czy szofer.

doradca zarządu Polskiej Konfederacji Pracodawców Prywat-

Zgodnie z definicją zawartą w dokumencie praca domowa to

nych Lewiatan, ostatecznie do wprowadzenia zmian nie doszło,

praca wykonywana na rzecz jednego lub więcej gospodarstw

ze względu na skomplikowane przepisy ubezpieczeniowe5). Jed-

domowych, jednak pracownikiem domowym nie jest osoba,

nocześnie wyraził nadzieję na to, że nowa Konwencja przyjęta

która tego rodzaju pracę wykonuje sporadycznie i nie otrzymuje

przez MOP przyczyni się do rozwiązania tego problemu. Jednym

z tego tytułu wynagrodzenia. Konwencja ma zapewniać ochro-

z najważniejszych projektów poświęconych pracy domowej ko-

nę praw pracowniczych, socjalnych i praw człowieka personelu

biet w Polsce była kampania Fundacji Zadbać o Świat – „Zro-

domowego, który w krajach rozwijających się stanowi między

bione-zapłacone”, poświęcona wynagradzaniu pracy domo-

4% a 12% ogółu zatrudnionych. Praca ta bywa nie tylko niedo-

wej kobiet. Pomysłodawczynie oparły założenia o dokumenty

ceniana – w związku z brakiem uregulowań prawnych ma także

i rozwiązania międzynarodowe. Jednym z głównych postulatów

niestały charakter4).

było rozwijanie nowej koncepcji umowy społecznej zbudowanej

Konwencja MOP nie jest pierwszym przejawem zainteresowa-

na zasadach równości i niedyskryminacji tak, by praca domowa

nia kwestią nieodpłatnej pracy kobiet (określanej niekiedy od-

i czas wolny były sprawiedliwie dzielone w gospodarstwie do-

chodzącym już terminem „pracy domowej” – ang. unpaid work);

mowym między partnerów6). Postulowano także uwzględnienie

jest ona przedmiotem zachodniej genderowej analizy od czasów

pracy domowej w prawodawstwie tak, aby formalnie uznano jej

istnienie i wartość.

Ocena sytuacji pracowników domowych w 7 miesięcy po podpisaniu konwencji:

http://praca. wp.pl/title,Personel-domowy-czeka-na-swoje-prawa,wid,14154995,wia

domosc-zagranica.html

5 Komentarz Jacka Męciny: http://pkpplewiatan.pl/opinie/aktualnosci/2011/1/pra-

4 O konwencji: http://www.feminoteka.pl/news.php/feeds/nowa/www.queeruw.edu.

cownicy_domowi_beda_lepiej_chronieni

pl?readmore=7781

6 Więcej o postulatach: http://www.kasakobiet.ngo.org.pl/parlament_eu.html

112

11

NieodpłatNa praca kobiet w perSpektywie międzyNarodowej.

NieodpłatNa praca kobiet w perSpektywie międzyNarodowej.

od milczĄcego zało eNia do rozpozNaNia i uzNaNia

od milczĄcego zało eNia do rozpozNaNia i uzNaNia

R apoRt Nieodpłatna praca kobiet – stanowisko pe

ne było od pozostawania w związku małżeńskim. Zatem grupa

Raport fundacji zawierał także fragmenty dokumentu robo-

kobiet wykonujących pracę domową jako osoby niezamężne nie

czego Parlamentu Europejskiego z roku 1999. Podsumowano

mogła dochodzić swoich praw w tym zakresie. Oprócz rozwiązań

w nim rozwiązania prawne dotyczące pracy domowej funkcjo-

prawnych prowadzono także badania statystyczne dotyczące pra-

nujące już wówczas w krajach Unii Europejskiej. Z dokumentu

cy domowej. Na poziomie europejskim badania takie realizował

wynika, że w roku 1999 część państw UE nie rozpoznała jeszcze

Eurostat. Dotyczyły one przede wszystkim stopnia zadowolenia

problemu nieodpłatnej pracy domowej, obciążenia kobiet pra-

ze swojej sytuacji życiowej kobiet pozostających w domu i kobiet

cą domową czy obowiązkami związanymi z opieką na dziećmi

aktywnych zawodowo oraz oszacowania liczby kobiet wykonu-

i osobami zależnymi oraz nierównego podziału obowiązków

jących prace domowe. W roku 1999 w Parlamencie Europejskim

domowych. Konkretnych rozporządzeń dotyczących pracy do-

pojawiła się propozycja przygotowania rozporządzenia o obo-

mowej nie było w Danii, w Hiszpanii, również we Francji była

wiązkowej rencie dla kobiet pracujących w domu.

ona „niewidoczna”. Jednakże we wszystkich wymienionych

w dokumencie krajach istniały mechanizmy, dobre praktyki,

Nieodpłatna praca kobiet – teoria

prawne rozwiązania, w różnym stopniu rozwinięte, skierowane

i praktyka

do osób, przede wszystkim do współmałżonków pozostających

Obecnie obowiązujące prawodawstwa poszczególnych kra-

w domu, wskazujące na stopniowe rozpoznawanie tego proble-

jów różnie podchodzą do kwestii uregulowania statusu kobiet

mu w poszczególnych krajach. Choć w Hiszpanii nie było takich

pozostających poza obszarem pracy odpłatnej. Mimo że od lat

rozwiązań, to jednak w roku 1998 Kongres Deputowanych, niż-

prowadzone są analizy wskazujące nie tylko na ilość pracy wy-

sza izba hiszpańskiego parlamentu, podczas sesji plenarnej za-

konywanej na rzecz domu i rodziny, ale także na jej wymierną

aprobował nieprawomocną propozycję uznania pracy domowej

wartość (tak dla budżetów gospodarstw domowych, jak i jej

kobiet. We Francji żony rzemieślników i handlowców pomagają-

udziału w PKB – por. m.in. badania Beaty Mikuty [2000], Ilony

ce małżonkom nieodpłatnie, np. w księgowości, mogły liczyć na

Błaszczak-Przybycińskiej [2008], prace poświęcone nieodpłatnej

częściowy status pracowników. W Finlandii kobiety pozostające

pracy noblisty Gary’ego Beckera), uznanie tej formy działalności

w domu mogły uzyskać zasiłek sam w sobie będący uznaniem

za pracę sensu stricto (czyli taką, która wymaga uregulowania

ich pracy domowej. W Grecji nie uznawano pracy domowej jako

prawnego, z tytułu wykonywania której należna jest pensja i/lub

takiej, ale żony mogły otrzymać ubezpieczenie zdrowotne i eme-

zabezpieczenie społeczne itd.) wciąż budzi opory, także wśród

ryturę, jeśli ich mężowie posiadali ubezpieczenie. W Niemczech

samych kobiet.

kobiety zamężne pozostające w domu mogły uzyskać emerytu-

W wielu krajach wprowadzone są pewne mechanizmy praw-

rę, a także odszkodowanie w sytuacji, gdy ich zdolność do pracy

ne, które wychodzą naprzeciw problemowi nieodpłatnej pracy

zostanie zmniejszona skutkiem wypadku przy pracy.

kobiet. Zaznaczyć należy, iż odnoszą się one do jego kilku płasz-

Przytoczone powyżej oraz pozostałe wymienione w dokumen-

czyzn. Rozwiązania prawne będą dotyczyły więc albo nadania

cie rozwiązania nie świadczą jeszcze o rozpoznaniu problemu

statusu pracy wykonywaniu zadań domowych w ogóle, albo

nieodpłatnej pracy domowej, ale wskazują pewien kierunek.

uregulowania kwestii zabezpieczenia socjalnego (w tym eme-

Niepokoić mógł fakt, że w większości przypadków rozpoznanie

rytalnego) osobom wykonującym owe prace. Zaznaczyć nale-

pracy domowej jako pracy czy też tytułu do uzyskania zasiłku, od-

ży, iż rozwiązania te nie są skierowane jedynie do kobiet, lecz

szkodowania, ubezpieczenia zdrowotnego czy renty, uzależnio-

uwzględniają przedstawicieli obu płci. Biorąc pod uwagę kwe-

114

115

NieodpłatNa praca kobiet w perSpektywie międzyNarodowej.

NieodpłatNa praca kobiet w perSpektywie międzyNarodowej.

od milczĄcego zało eNia do rozpozNaNia i uzNaNia

od milczĄcego zało eNia do rozpozNaNia i uzNaNia

R apoRt stie podmiotu–adresata owych uregulowań, w przeważającej

sprawującej opiekę przyznawane jest prawo do około 14 tys. fun-

części będą nimi osoby – w praktyce jednak najczęściej wciąż

tów rocznie, jeśli sprawowanie opieki wyłącza ją z rynku pracy

kobiety – które opiekują się osobami zależnymi: dziećmi i/lub

lub jeśli praca poza domem przynosi dochód mniejszy niż niecałe

osobami starszymi, chorymi, wymagającej ciągłej opieki. Roz-

5 tys. funtów rocznie oraz jeśli osoba ta opiekuje się dzieckiem

wiązania prawne w tym obszarze rzadko „dostrzegają” osoby,

poniżej szóstego roku życia, opiekuje się osobą wymagającej sta-

dla których decyzja o pozostaniu poza sferą zatrudnienia od-

łej opieki lub pobiera zasiłek dla opiekunów.

płatnego nie była podyktowana potrzebą zapewnienia opieki

we francji brakuje ustawodawstwa dotyczącego rozwiązy-

nad osobami zależnymi.

wania kwestii majątkowych małżonków w przypadku rozwodu.

Oto wybrane przykłady takich rozwiązań zebrane przez Johna

Do systemu emerytalnego włączono jednak przepisy regulujące

Jankowskiego z U.S. Social Security Administration oraz umiesz-

sytuację osób sprawujących opiekę nad dziećmi. Rodzicowi zaj-

czone w materiałach OECD.

mującemu się dzieckiem poniżej szesnastego roku życia przez

John Jankowski, w swojej analizie instytucjonalnych metod

co najmniej dziewięć lat pokrywa się koszty „wyłączenia z sy-

wspierania osób sprawujących opiekę (ang. caregivers) wskazuje,

stemu” nawet za dwa lata, niezależnie od tego, czy równolegle

iż pewne ich formy pojawiły się już w roku 1945 we Francji (pre-

w tym samym czasie pracował czy nie. Dodatkowo, rodzicowi

mia emerytalna z tytułu opieki na dziećmi) i szybko „rozprze-

opiekującemu się dzieckiem poniżej trzeciego roku życia z za-

strzeniały się” także w innych systemach prawnych – w Szwecji

robkami poniżej progu 17 500 tysiąca euro rocznie przy pierw-

w latach70. XX wieku, w Niemczech dekadę później, w Norwe-

szym i kolejnych dzieciach przyznane są punkty tak, jak gdyby

gii i Szwajcarii w latach 90. XX wieku. „Druga fala” regulacji po

pracował za minimalne wynagrodzenie. Co więcej, rodzic, który

roku 2000 przyniosła rozwiązania prawne w kolejnych krajach,

wychował troje lub więcej dzieci przez co najmniej dziewięć lat

a także rozszerzenie grona podmiotowego o mężczyzn (uznano

przed osiągnięciem przez nie szesnastego roku życia, otrzyma

tym samych pełnoprawną ich rolę w opiece na dziećmi, ale tak-

emeryturę podwyższoną o 10%.

że i osobami starszymi wymagającymi opieki).

w Niemczech rodzicowi bądź opiekunowi, który w więk-

W systemie prawnym wielkiej brytanii wprowadzono zarów-

szym stopniu zaangażowany jest w opiekę, przyznana została

no rozwiązania prawne regulujące kwestie ekonomiczne w przy-

równowartość jednego punktu emerytalnego (ich liczba od-

padku rozwodu (w drodze sądowej możliwe jest ustalenie tzw.

zwierciedla wysokość podstawy emerytalnej). Jeden punkt jest

świadczenia kompensującego drugiej osobie brak lub ograni-

równy świadczeniu emerytalnemu osoby z dochodem równym

czoną możliwość pracy dochodowej w trakcie małżeństwa), jak

dokładnie średniej wszystkich ubezpieczonych, które otrzymuje

również mechanizmy regulujące kwestię zabezpieczenia emery-

ona w ciągu jednego roku za odprowadzane składki rocznie za

talnego osoby wykonującej nieodpłatną pracę. Czas poświęcony

trzy pierwsze lata życia dziecka. Dodatkowe punkty przyznawa-

na opiekę nad osobami zależnymi brany jest pod uwagę zarów-

ne są rodzicom, którzy kontynuują pracę, wychowując dziecko

no w pierwszym, jak i drugim filarze publicznego zabezpieczenia

do dziesiątego roku życia. Ponadto, niepracujący rodzic, opie-

społecznego. W pierwszym na poczet okresu składkowego liczo-

kujący się dwójką (lub więcej) dzieci poniżej dziesiątego roku

ny jest każdy tydzień, w którym osoba opiekująca się przyjmowa-

życia, otrzymuje dodatek w wysokości 0,33 punktu emerytalne-

ła zasiłek na co najmniej jedno dziecko poniżej dwunastego roku

go. W Niemczech przyjęto także rozwiązanie dotyczące nabycia

życia, także przysposobione, lub przez co najmniej dwadzieścia

praw do emerytury po zmarłym mężu.

godzin tygodniowo sprawuje opiekę nad osobą zależną (prze-

Model przyjęty w Szwecji przewiduje dla rodzica sprawują-

wlekle chorą, niepełnosprawną itd.). W drugim filarze osobie

cego opiekę na dzieckiem do czwartego roku życia ekwiwalent

116

117

NieodpłatNa praca kobiet w perSpektywie międzyNarodowej.

NieodpłatNa praca kobiet w perSpektywie międzyNarodowej.

od milczĄcego zało eNia do rozpozNaNia i uzNaNia

od milczĄcego zało eNia do rozpozNaNia i uzNaNia

R apoRt w postaci albo zarobków w wysokości pensji pobieranej rok

waniu z aktywności zawodowej na rynku pracy na rzecz peł-

przed urodzeniem lub przysposobieniem dziecka, albo równo-

nienia funkcji opiekuńczych względem osób zależnych bywają

wartości ¾ średniego wynagrodzenia. Dodatkowo, rodzic, który

podyktowane nie tylko swobodnym wyborem kształtowania

na czas opieki nad dzieckiem niepełnosprawnym opuścił rynek

ścieżki życiowej, ale też koniecznością. W związku z czym pra-

pracy, może otrzymać zasiłek opiekuńczy przez okres nawet

wodawstwa poszczególnych państw – także „ślepej” na temat

piętnastu lat. Obok dodatku, który może być przyznany na cele

nieodpłatnej pracy kobiet Polski – powinny dostrzec osoby, któ-

tzw. prowadzenia domu (przysługujący po wypełnieniu wyma-

re takiego właśnie wyboru dokonują i działać na rzecz minimali-

gań, takich jak chociażby wielkość gospodarstwa domowego),

zacji dyskryminacji, z którą się spotykają.

funkcjonuje tu także emerytura gwarantowana, która przysłu-

Zapobieżenie wykluczeniu ekonomicznemu i socjalnemu

guje osobom niepracującym lub takim, które osiągały niewiel-

osób wykonujących pracę domową jest nadal aktualnym prob-

kie dochody.

lemem. Jak pokazują badania, wkład mężczyzn w wykonywanie

w austrii opieka do czterech lat na każde dziecko systemowo

prac domowych wciąż jest nieproporcjonalnie mniejszy, niż wy-

„wyceniana” jest na kwotę 1300 euro miesięcznie. Dodatkowo,

siłki kobiet w tym obszarze, i dzieje się tak we wszystkich pań-

dwa lata opieki nad dzieckiem mogą być wliczone jako okres

stwach Europy i OECD (por. Europejski Sondaż Społeczny 2004,

składkowy przy naliczaniu podstawy emerytury.

Cooking, Caring and Volunteering: Unpaid Work Around the

w danii okresy wyłączenia z aktywności zawodowej poświę-

World OECD 2011).

cone nieodpłatnej opiece nad dziećmi są również wliczane do

W raporcie ONZ Polityka równości płci. Polska 2007 8) znajdu-

emerytury w jej podstawowym wymiarze. Na podobne rozwią-

jemy listę rozwiązań, które mogą pomóc dowartościować pracę

zanie zdecydowała się Holandia.

domową. Po pierwsze, należy pracę domową traktować jako do-

w polsce brakuje uregulowań prawnych dotyczących nieod-

bro publiczne podlegające regulacji ze strony państwa. Po dru-

płatnej pracy domowej, z uwzględnieniem jej uwarunkowań

gie, dochód gwarantowany powinien być wypłacany osobom,

społecznych i kulturowych, przede wszystkim faktu, że podział

które nie osiągają go na rynku pracy. Po trzecie, wskazuje się na

prac domowych wciąż jest istotnie związany z płcią.

odpowiednią rekompensatę utraconych zarobków, czyli świad-

Jak jednak pokazują powyższe przykłady, brakuje rozwiązań,

czenie wychowawcze na takim poziomie, który pozwoliłby ro-

które w sposób holistyczny ujmowałyby temat nieodpłatnej pra-

dzicowi wychowywać dziecko w godziwych warunkach tak, by

cy kobiet (i mężczyzn). Sam termin wciąż stosunkowo rzadko

brak podejmowania przez odpowiedni okres pracy zarobkowej

pojawia się w kontekście uregulowań prawnych. Dużo częściej

nie skutkował znaczącym uszczerbkiem rodzinnych finansów.

mówi się w zachodnim ustawodawstwie o potrzebie unormo-

Po czwarte, proponuje się koncepcję pokrycia kosztów, czyli

wania sytuacji „osób pełniących opiekę nad osobami zależny-

finansowy nieopodatkowany ekwiwalent kosztów związanych

mi”. Nieodpłatna praca wciąż oficjalnie nie jest traktowana jako

z wychowaniem dziecka. Rozwiązania te warte są ponownego

praca – ze wszystkimi tego stanu rzeczy konsekwencjami7).

rozważenia w polskiej jak i ogólnoświatowej debacie o finan-

Analizy (por. Heitmueller, Inglis [2004]) pokazują, że w dużej

sach publicznych, która powinna uwzględnić nieodpłatną pracę

mierze decyzje o niepodejmowaniu, zawieszeniu lub zrezygno-

domową i wkład wykonujących ją kobiet w rozwój gospodarczy

i społeczny.

7 Por. np. Kobiety wykorzystały wiele szans transformacyjnych. Z Ireną Wóycicką

rozmawia Grażyna Latos, w: Czerwińska A., Piotrowska J. (red.), Raport: 20 lat – 20

zmian. Kobiety w Polsce w okresie transformacji 1989 – 2009, Fundacja Feminoteka, 8 Raport dostępny w internecie: http://www.feminoteka.pl/downloads/polityka_

Warszawa 2009, s. 50-57

rownosci_plci_polska2007.pdf

118

119

autorki

R apoRt

11 Autorki

danuta duch-krzystoszek – socjolożka, profesor nad-

zwyczajny, pracuje w Instytucie Filozofii i Socjologii Akademii

Pedagogiki Specjalnej w Warszawie. Zajmuje się głównie funk-

cjonowaniem kobiet w sferze prywatnej: zdrowiem reproduk-

cyjnym kobiet, statusem kobiet w rodzinie, nieodpłatną pracą

kobiet, przemocą wobec kobiet. Autorka książek: Małżeństwo,

seks, prokreacja. Analiza socjologiczna (1998) i Kto rządzi w rodzi-

nie. Socjologiczna analiza relacji w małżeństwie (2007). Współau-

Magdalena chustecka – działaczka społeczna oraz tre-

torka książki Nieodpłatna praca kobiet. Mity, realia, perspektywy

nerka umiejętności społecznych oraz antydyskryminacyjna. Pra-

(2004). Współrealizowała badania o szklanym suficie ( Szklany

cę w III sektorze rozpoczynała od Ośrodka Informacji Środowisk

sufit. Bariery i ograniczenia karier kobiet. monografia zjawiska

Kobiecych OŚKa. Współzałożycielka Towarzystwa Edukacji An-

2003). Współpracuje z kobiecymi organizacjami pozarządowy-

tydyskryminacyjnej. Członkini Ogólnopolskiego Związku Zawo-

mi: Fundacją Feminoteka, PSF Centrum Kobiet, Centrum Praw

dowego Inicjatywa Pracownicza, w którym współtworzy grupę

Kobiet, Centrum Promocji Kobiet, Federacją na rzecz Kobiet

Kobiety z Inicjatywą, zajmującą się prawami pracowniczymi ko-

i Planowania Rodziny, Fundacją MaMa.

biet. Jej głównymi obszarami działania jest wspieranie grup po-

zbawionych głosu ze względu na wykluczenie ekonomiczne.

dobrochna kałwa – historyczka, pracuje w Instytucie

Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego. Badaczka historii

iza desPerak – socjolożka, pracuje na Uniwersytecie Łódz-

kobiet i historii gender XIX i XX, współczesnych migracji kobiet,

kim, autorka m. in. pracy doktorskiej poświęconej stereotypom

metodologii i teorii historii mówionej. Autorka, współautorka

płci, przygotowuje książkę o genderowym wymiarze transfor-

i redaktorka prac: Migration als Ressource. Zur Pendelmigration

macji; trenerka i autorka programu edukacji antydyskrymina-

polnischer Frauen in Privathaushalte der Bundersrepublik (2009),

cyjnej, działaczka równościowa i uczestniczka licznych inicjatyw

Historia zwyczajnych kobiet i zwyczajnych mężczyzn. Dzieje spo-

mających na celu zwalczanie homofobii.

łeczne w perspektywie gender (2007), Rodzina – prywatność – in-

tymność. Dzieje rodziny polskiej w kontekście europejskim (2006),

anna dryjańska – socjolożka, członkini zespołu Fundacji

Kobieta aktywna w Polsce międzywojennej. Dylematy środowisk

Feminoteka. Współorganizatorka III Europejskiego Kongresu

kobiecych (2001). Wykładowczyni Uniwersytetu Jagiellońskiego

Kobiet. Autorka „Pocztu przeciwników praw kobiet” wystawio-

(2001-12) i Erfurt Universität (2010), gdzie prowadziła zajęcia

nego w Muzeum Sztuki w Łodzi. Napisała pracę dyplomową

z historii emancypacji kobiet w Polsce XIX i XX w i historii gen-

o matce socjologii, Harriet Martineau. Interesuje się polityką,

der. Członkini Komisji Historii Kobiet Polskiej Akademii Nauk

herstorią i mediami społecznościowymi.

(2001-2012).

120

121

autorki

autorki

R apoRt Magdalena kicińska – dziennikarka, absolwentka nauk

Pavla redlová – absolwentka etnologii na Uniwersytecie

politycznych Uniwersytetu Warszawskiego. Członkini Porozu-

Karola w Pradze. Koordynatorka programu migracyjnego w or-

mienia Kobiet 8 Marca. Publikuje m.in. na stronie Feminoteki,

ganizacji „Ludzie w potrzebie”, doktorantka na wydziale nauk

w tygodniku „Polityka”, „Dużym Formacie”, „Elle”, „Wysokich

społecznych. Jej badania koncentrują się na statusie filipińskich

Obcasach Extra”. Pochodzi z Lublina.

pielęgniarek pracujących w czeskich gospodarstwach domo-

wych i roli agencji pośrednictwa pracy. Interesuje się migracją

barbara klich-kluczewska – historyczka, adiunktka

i integracją cudzoziemców, jak również sytuacją społeczno-poli-

w Instytucie Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego, autorka książ-

tyczną, zwłaszcza w Ameryce Łacińskiej.

ki Przez dziurkę od klucza. Życie prywatne w Krakowie w latach

1945- 1989. Zajmuje się antropologią historyczną, historią spo-

agnieszka sosińska – socjolożka, absolwentka Instytutu

łeczną i historią miasta w dwudziestowiecznej Europie Środko-

Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego. Działaczka

wej, a także metodologią źródła alternatywnego: oral history,

i badaczka społeczna. Napisała pracę magisterską o Kongresie

filmu i literatury pięknej. Aktualnie pracuje nad książką o tabu

Kobiet Polskich widzianym oczami liderek polskiego feminizmu.

w Polsce i Czechosłowacji lat sześćdziesiątych i siedemdziesią-

Członkini Gendermerii, Porozumienia Kobiet 8 Marca i innych

tych. Członkini międzynarodowej grupy badawczej Cliohres oraz

inicjatyw feministycznych. Interesuje się ruchami społecznymi

stypendystka projektu Sozialistische Diktatur als Sinnwelt.

i społeczną sytuacją kobiet. Członkini zespołu Feminoteki.

Miluš kotišová – tłumaczka, wykładowczyni i dziennikar-

ka. Współzałożycielka Czeskiej Grupy Przewodniczących (2006).

Interesuje się zastosowaniami edukacji w kontekstach niefor-

malnych. Opracowała internetowy słownik języka czeskiego.

Przetłumaczyła książkę Vladislava Solca W imię Boga: fanatyzm

religijny w ujęciu pogłębionej analizy psychologicznej.

izabela Przybysz – socjolożka, absolwentka Instytutu So-

cjologii na Uniwersytecie Warszawskim. Ukończyła również la-

boratorium pedagogicznym przy Międzywydziałowych Indywi-

dualnych Studiach Humanistycznych. Jako badaczka, analityczka

i koordynatorka uczestniczyła w wielu projektach społecznych

na UW oraz w Instytucie Spraw Publicznych. Obecnie kieruje pro-

jektem systemowym „Zintegrowany system wsparcia ekonomii

społecznej”, jest członkinią grupy ekspertów ds. przedsiębior-

czości społecznej przy Komisji Europejskiej – Groupe d’Experts

de la Commission sur l’Entrepreneuriat Social” (GECES).

122

12