System emerytalny

z perspektywy płci

Solidarność i godne życie

Publikacja została zlecona, sfinansowana i wydana przez

Przedstawicielstwo Fundacji im. Heinricha Bölla w Polsce

w ramach programu „Demokracja i Prawa Człowieka”.

Redakcja: Agnieszka Grzybek, Liliana Religa

Projekt graficzny i skład: Studio 27

Zdjęcia na okładce:

Rosmary ChrisK4u na licencji Creative Commons CC-BY-NC-Sa

https://www.flickr.com/photos/rvoegtli/2541670859

Treści zawarte w publikacji odzwierciedlają wyłącznie opinie ich autorek i autorów,

natomiast nie prezentują oficjalnego stanowiska Fundacji im. Heinricha Bölla.

Materiał na licencji Creative Commons „Attribution-ShareAlike 3.0 Unported” (CC BY-SA 3.0).

Umowa licencyjna: http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/legalcode; streszczenie: http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.en (nie zastępuje pełnej wersji umowy).

Publikacja dostępna wyłącznie w wersji elektronicznej na stronie:

WWW.pl.boell.org

ISBN: 978-83-61340-21-8

Warszawa 2014

Przedstawicielstwo Fundacji im. Heinricha Bölla

ul. Żurawia 45, PL-00-680 Warszawa

T +48 22 44 01 333

F +48 22 44 01 337

E pl-info@pl.boell.org W www.pl.boell.org

SpiS treści

Irene Hahn-Fuhr

Wstęp. emerytalne dylematy

4

Michał Polakowski

polski i szwedzki system emerytalny: podobieństwa i różnice

7

Prof. Leokadia Oręziak

prywatyzacja emerytur i jej skutki

16

Ewa Miszczuk

Wiek czy staż pracy?

24

Marcelina Zawisza

emerytury od nowa, czyli o emeryturach obywatelskich

27

Dr Maria Skóra

Kobiety w systemie emerytalnym w polsce

32

Dr Julia Kubisa

System emerytalny przyjazny kobietom?

42

Agata Czarnacka

Wydłużać, skracać, szyć na miarę? emerytury po francusku

50

Bartłomiej Kozek

System emerytalny – wyzwanie dla Zielonych

56

Emerytalne dylematy

IrEnE HaHn-FuHr

Zmiany w systemie emerytalnym w Polsce były

modelu repartycyjnym i solidarności międzypoko-

jedną z najżywiej dyskutowanych reform ostat-

leniowej, tj. wypłacaniu świadczeń emerytalnych

nich lat. Jednak niewiele uwagi poświęcono

ze składek obecnie pracujących, nie będą w stanie

wpływowi wprowadzonego w roku 1999 syste-

podołać tym wyzwaniom. Wiele państw zdecydo-

mu składającego się z trzech filarów – ZUS, Ot-

wało się na przejście od systemu zdefiniowanego

wartych Funduszy Emerytalnych i prywatnych

świadczenia na rzecz zdefiniowanej składki.

oszczędności – na sytuację kobiet. Naszą publika-

Krytycy systemu kapitałowego wskazują, że

cją postanowiliśmy wypełnić lukę informacyjną

może on pomóc w łagodzeniu efektów zmian

na temat tego, jak system emerytalny uwzględnia

demograficznych, w tym wzrostu długości życia

specyficzne potrzeby i uwarunkowania kobiet

i niezastępowalności pokoleń, lecz pociąga za

i mężczyzn oraz jak wpływa na ich sytuację byto-

sobą wysokie koszty utworzenia i funkcjonowa-

wą. Mamy nadzieję, że niniejsza publikacja przy-

nia oraz niebezpieczeństwa wynikające z pod-

czyni się do zwiększenia świadomości o koniecz-

porządkowania rynkom finansowym. Najpoważ-

ności uwzględnienia perspektywy płci dla pełnej

niejszym jednak zarzutem, jaki stawia się nowe-

realizacji polityki równościowej.

mu systemowi, jest przerzucenie ryzyka z pod-

Sprawiedliwy system emerytalny uwzględ-

miotu finansującego program emerytalny na

niający specyficzne potrzeby różnych grup spo-

pracujących, którzy ponoszą ciężar konsekwencji

łecznych jest kluczowy dla osiągnięcia prawdzi-

związanych z inwestowaniem, inflacją, a także

wej równości i solidarności w społeczeństwie.

z długością życia. Szansa na godną starość zależy

W związku z tym, Fundacja im. Heinricha Bölla

od tego, czy zbiorą odpowiednią liczbę składek.

aktywnie podejmuje ten temat. W roku 2011

W najtrudniejszej sytuacji znalazły się kobie-

na Kongresie Kobiet zorganizowaliśmy debatę

ty – przede wszystkim z powodu krótszego stażu

„Emerytalny pat. Czy kobiety mają szansę na god-

(w momencie wprowadzenia reformy w 1999

ną emeryturę?”. W rok później wspieraliśmy wraz

roku przechodziły na emeryturę pięć lat wcześ-

z Green European Foundation oraz Zielonym

niej niż mężczyźni), przerwy w pracy ze wzglę-

Instytutem powstanie publikacji „Zielony Nowy

du na urodzenie dziecka oraz lukę płacową. Już

Ład społeczny”1, w której Rafał Bakalarczyk pisał

teraz emerytury kobiet są średnio o 30% niższe

o sytuacji osób starszych w Polsce.

od świadczeń dla mężczyzn, a w przyszłości dys-

Zmiany demograficzne związane ze starze-

proporcja jeszcze się powiększy. Z przeprowa-

niem się społeczeństw, niskimi wskaźnikami

dzonych w 2003 roku przez Irenę Wóycicką i Bo-

urodzeń i wydłużeniem długości życia skłoniły

żennę Balcerzak-Paradowską symulacji wynika,

w ostatnich latach państwa europejskie do zre-

że w 2020 roku stopa zastąpienia (czyli relacja

formowania systemów emerytalnych. Stało się

emerytury do ostatniego wynagrodzenia) w przy-

jasne, że jeżeli obecne tendencje się utrzymają, to

padku świadczeń otrzymywanych przez kobiety

zaprojektowane przed laty rozwiązania oparte na

wyniesie 31%, a przez mężczyzn 59%.

1 Publikację można bezpłatnie pobrać na naszej stronie internetowej: http://pl.boell.org/pl/2014/05/15/

zielony-nowy-lad-spoleczny.

irene HaHn-FuHr Emerytalne dylematy

5

W Polsce dość późno uświadomiono sobie

wskazywały na to, że nowy system emerytalny nie

problemy funkcjonującego systemu. Uznano jed-

będzie korzystny dla kobiet, i sformułowały po-

nak, podobnie jak w części państw europejskich,

stulat wprowadzenia równego, ale elastycznego

że jedynym ratunkiem będzie wydłużenie wieku

wieku emerytalnego z możliwością wcześniejsze-

emerytalnego. Pominięto zmiany, jakie dokonały

go przejścia na emeryturę3, lecz nie przebił się on

się w ostatnich latach na rynkach pracy i w try-

w debacie publicznej. Wagę problemu uświado-

bach zatrudnienia. System emerytalny nie jest

miły dopiero pierwsze symulacje GUS, pokazują-

w efekcie dostosowany do „nietypowych” form

ce radykalne obniżenie się świadczeń emerytal-

zatrudnienia, takich jak samozatrudnienie, praca

nych wskutek niskiej stopy zastąpienia w nowym

na tzw. umowach śmieciowych, od których nie są

systemie emerytalnym, co grozi pauperyzacją

odprowadzane składki na ubezpieczenie społecz-

emerytów, szczególnie zaś emerytek. Trudniej-

ne, czy inne warianty „kariery” zawodowej. Roz-

sza sytuacja kobiet była w 2012 roku argumentem

wiązanie oparte na indywidualnym oszczędzaniu

rządu na rzecz podniesienia wieku emerytalnego

jest skrojone pod tradycyjny i przestarzały model

– wydłużenie lat aktywności zawodowej kobiet

zatrudnienia nieuwzględniający dynamicznych

miało podwyższyć ich świadczenia.

zmian na rynku pracy, przerw w zatrudnieniu ze

Publikacja, przygotowana przez warszawskie

względu na naukę albo opiekę, bezrobocie czy

biuro Fundacji im. Heinricha Bölla, pokazuje, że

kryzys gospodarczy. Samo podniesienie wieku

sama zmiana wieku emerytalnego nie poprawi

emerytalnego nie rozwiąże wyzwań związanych

sytuacji kobiet i nie rozwiąże problemów wynika-

z koniecznością zapewnienia godnych i spra-

jących z funkcjonowania systemu emerytalnego.

wiedliwych emerytur.

W rozpoczynającym zbiór artykule, Michał Pola-

Warto podkreślić, że wydłużenie obowiązku

kowski przedstawia ewolucję polskiego systemu

pracy do 67. roku życia dla kobiet i dla mężczyzn,

emerytalnego w porównaniu ze szwedzkim, od-

zapowiedziane w expose premiera Donalda Tuska

nosząc się do ich odmiennej filozofii, roli prywat-

w listopadzie 2011 roku, wywołało protesty związ-

nych funduszy i zaangażowania państwa w poli-

ków zawodowych. Mimo szerokiego oporu społe-

tykę rynku pracy. Ocenia reformę prywatyzacyjną

czeństwa ostatecznie w maju 2012 roku2 przepro-

pod kątem społecznym i przypomina zapomnia-

wadzono reformę, która nie rozwiązała proble-

ne w wielu krajach funkcje publicznego syste-

mów braku stabilności systemu emerytalnego i fi-

mu emerytalnego – równoważenie konsumpcji,

nansów publicznych. Potrzebne były dalsze zmia-

redystrybucję, redukcję biedy i zabezpieczenie

ny – przeniesienie części środków zgromadzonych

przed niepewną przyszłością.

w Otwartych Funduszach Emerytalnych do ZUS

Wprowadzone w 2013 roku zmiany ograni-

i wprowadzenie dobrowolności oszczędzania

czające udział Otwartych Funduszy Emerytal-

w OFE. Tym samym rząd przyznał, że wprowadze-

nych OFE spotkały się z ostrą krytyką osób, które

nie systemu kapitałowego w 1999 roku przyczyniło

są z nimi powiązane czy odpowiadają za refor-

się do zadłużenia państwa i zwiększyło ryzyko za-

mę z 1999 roku. Niezłomną krytyczką reformy

chwiania finansami publicznymi.

jest prof. Leokadia Oręziak, która jako jedna

W dotychczasowej debacie emerytalnej rzad-

z pierwszych podjęła problem jej wpływu na stan

ko uwzględnia się aspekt równości płci. Wpraw-

finansów publicznych i powiększanie się długu

dzie już w 1999 roku organizacje feministyczne

publicznego państwa4.

2

Ustawa z 11 maja 2012 roku o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2012 roku, poz. 637) podniosła wiek emerytalny dla kobiet i mężczyzn do 67 roku życia. Od 1 stycznia 2013 roku wiek emerytalny jest podnoszony co kwartał o miesiąc.

3

Postulat wypracowany przez uczestniczki II Ogólnopolskiej Konferencji Organizacji i Środowisk Kobie-cych „Polityka rządu wobec kobiet”, zorganizowanej przez Fundację OŚKa w kwietniu 1999 roku.

4

Prof. Leokadia Oręziak pisała o tym na łamach „Polityki” w 2010 roku w artykule „Zlikwidować OFE” („Polityka”, 7.02.2010), w lutym 2014 roku ukazała się jej książka OFE. Katastrofa prywatyzacji emerytur w Polsce.

6

SyStEM EMErytALny Z PErSPEKtywy PłCI. SOLIDArnOŚć I gODnE żyCIE

W artykule publikowanym w niniejszym to-

zapoznać się z emerytalnymi koncepcjami partii

mie odnosi się ona do najnowszych zmian w sy-

socjalistycznych i zielonych. Agata Czarnacka

stemie emerytalnym – przeniesienia części środ-

przedstawia chronologię przepisów i kolejnych

ków zgromadzonych w Otwartych Funduszach

reform francuskiego systemu emerytalnego oraz

Emerytalnych do ZUS i wprowadzenia zasady

znaczenie takich pojęć dyskursu obywatelskie-

realnego wyboru. Nieodmiennie przy tym stawia

go jak solidarność, dialog, współzarządzanie czy

postulat całkowitej likwidacji OFE przez wzgląd

kontrakt społeczny. Omawia rozwiązania socja-

na stabilność i bezpieczeństwo finansów publicz-

listycznych i prawicowych rządów oraz mobili-

nych oraz dobrostan społeczny.

zację społeczną w obronie podstawowych praw

Debata emerytalna w Polsce, jaką wywo-

pracowniczych przed dominacją neoliberalnej

łały zaproponowane przez rząd zmiany, nie

logiki, rozwarstwieniem społecznym i prekaria-

ograniczała się wyłącznie do krytyki. Ewa Misz-

tem. Z kolei Bartłomiej Kozek pokazuje, jak Zie-

czuk, ówczesna przewodnicząca Forum Kobiet loni w różnych krajach europejskich podchodzą w Ogólnopolskim Porozumieniu Związków Za-do wyzwań wynikających z konieczności zapew-

wodowych (OPZZ), omawia w swoim artykule

nienia sprawiedliwych i adekwatnych świadczeń.

założenia zaproponowanej przez OPZZ ustawy

Przypomina o kluczowych elementach holistycz-

zakładającej, że to nie wiek emerytalny, ale staż

nej wizji zrównoważonych systemów emerytal-

pracy jest kryterium uprawniającym do świad-

nych jak poprawa jakości usług opiekuńczych

czeń emerytalnych. W debacie publicznej pojawił

dla osób starszych, aktywizacja zawodowa osób

się także pomysł wprowadzenia emerytur obywa-

50+ czy dostosowywanie przestrzeni publicznej

telskich finansowanych z podatków. Marcelina

i transportu do ograniczonej mobilności. Przywo-

Zawisza opisuje, jak różne kraje wprowadzają łuje pomysły takie jak gwarantowana, publiczna takie rozwiązania przysługujące na poziomie mi-emerytura, ograniczanie filaru kapitałowego czy

nimalnym wszystkim obywatel(k)om, niezależnie

przeznaczanie pieniędzy z funduszy emerytal-

od stażu pracy i uzbieranych składek.

nych na etyczne inwestycje w zrównoważony roz-

Integralną częścią analizy jest ocena systemu

wój i zazielenianie gospodarki.

emerytalnego z perspektywy równości. Dr Maria

Czas pokaże, na ile dotychczas wprowadzone

Skóra bada system repartycyjny i kapitałowy pod zmiany przynajmniej częściowo rozwiązały prob-kątem ich oddziaływania na sytuację kobiet i męż-

lemy powstałe wskutek reformy z 1999 roku za-

czyzn. Dr Julia Kubisa skupia się na wyjaśnieniu,

stępującej model oparty na solidarności między-

na czym polega upłciowiony podział pracy i wy-

pokoleniowej indywidualistycznym systemem

mienia sposoby na uwrażliwienie systemu eme-

zdefiniowanej składki. Fundacja im. Heinricha

rytalnego na specyficzne problemy kobiet i męż-

Bölla konsekwentnie pogłębia debatę publiczną

czyzn, m.in. dofinansowanie polityki społecznej,

na temat polityki społecznej i (makro)ekonomii

powiązanie prawa do emerytury ze stażem pracy,

z uwzględnieniem perspektywy równych szans

uniezależnienie świadczenia dla rodziców od ryn-

dla kobiet i mężczyzn.

ku pracy i dowartościowanie pracy opiekuńczej.

Zapraszamy do zapoznania się w publikacja-

Artykuły zamykające publikację wprowa-

mi i analizami dostępnymi na stronie interneto-

dzają perspektywę międzynarodową i pozwalają

wej www.pl.boell.org!

Irene Hahn-Fuhr

Dyrektorka Przedstawicielstwa

Fundacji im. Heinricha Bölla w Warszawie

polski i szwedzki

system emerytalny:

podobieństwa i różnice

MicHał polaKoWSKi

Wprowadzenie

padku Polski należy wspomnieć o dwóch ce-

chach, które wyróżniają tę reformę na tle innych.

Podwyższenie wieku emerytalnego do 67 lat i dla

Chodzi o zasady rządzące tzw. pierwszym i dru-

kobiet, i dla mężczyzn oraz zmniejszenie roli

gim filarem. Funkcjonowanie pierwszego filara

drugiego filara systemu emerytalnego w Polsce

opiera się na tzw. zasadzie nominalnie zdefinio-

poprzedziła intensywna dyskusja zarówno w me-

wanej składki. Z punktu widzenia finansowania

diach, jak i wśród ekspertów i ekspertek. Spory

oznacza to, że świadczenia wypłacane emerytom

dotyczyły nie tylko technicznej strony funkcjono-

i emerytkom finansowane są z bieżących składek

wania zreformowanego w latach dziewięćdziesią-

osób ubezpieczonych (tak jak w systemie reparty-

tych systemu emerytalnego, lecz także jego zało-

cyjnym). Istotniejsze jest jednak to, w jaki sposób

żeń, które legły u podstaw reformy emerytalnej.

oblicza się wysokość świadczenia w momencie

W jaki sposób określić optymalne zaangażowanie

przejścia na emeryturę – w tym przypadku bierze

państwa i rynku w system emerytalny? Czy zre-

się pod uwagę wysokość zgromadzonego i zwalo-

formowany w 1998 roku system emerytalny jest

ryzowanego kapitału emerytalnego (nominalną,

rzeczywiście w stanie stawić czoła wyzwaniom

ponieważ środki te zostały przekazane do wypłaty

demograficznym, czy też jego cele są zupełnie

bieżących emerytur), wiek przejścia na emerytu-

inne? Oprócz takich pytań pojawiły się również

rę oraz długość przewidywanego przeciętnego

głosy podnoszące kwestię źródeł inspiracji dla

trwania życia. Upraszczając, kapitał emerytalny

konkretnych rozwiązań w polskim systemie eme-

dzieli się przez liczbę przewidywanych miesięcy

rytalnym. Czy reforma systemu emerytalnego

życia i w ten sposób oblicza wysokość emerytu-

była oryginalną polską innowacją, czy po prostu

ry. Ten sposób kalkulowania świadczeń bardzo

wdrożeniem międzynarodowych idei? Niniejszy

silnie wiąże wysokość emerytur z zatrudnieniem

tekst będzie próbą odpowiedzi na powyższe za-

i wysokością dochodów, ponieważ niewiele jest

gadnienia.

sytuacji, kiedy za osobę nieotrzymującą wynagro-

Reforma systemu emerytalnego w Polsce,

dzenia odprowadzane są składki (jak to ma miej-

wprowadzająca wielofilarową organizację tego

sce np. w sytuacji otrzymywania świadczenia dla

elementu ubezpieczeń społecznych, należała do

osób bezrobotnych).

najbardziej radykalnych w Europie na przełomie

Drugi filar systemu emerytalnego oparty jest

XX i XXI wieku. O ile sama wielofilarowość jest

na zasadzie kapitałowej, co oznacza (ponownie

dość popularnym rozwiązaniem, funkcjonują-

w uproszczeniu), że składki przekazywane są fir-

cym w wielu krajach europejskich, o tyle w przy-

mom ubezpieczeniowym, w których wykupuje się

8

SyStEM EMErytALny Z PErSPEKtywy PłCI. SOLIDArnOŚć I gODnE żyCIE

jednostki uczestnictwa. Składki te są inwestowa-

Po drugie, wbrew powszechnemu przekona-

ne, a podmiot, który oferuje ubezpieczenie, po-

niu, że uniwersalistyczne państwo opiekuńcze

biera z tego tytułu opłaty. W momencie przejścia

wypiera inne rozwiązania, w Szwecji od wielu lat

na emeryturę istotne są trzy wspomniane już pa-

istotną rolę odgrywają nieobowiązkowe ubez-

rametry: wiek przejścia na emeryturę, wysokość

pieczenia emerytalne, zwłaszcza programy pra-

zgromadzonego kapitału emerytalnego oraz dal-

cownicze. Obejmują one prawie całą populację

sze trwanie życia.

pracowników/pracownic dzięki umocowaniu

Warto przypomnieć, że choć różne podmioty

tych programów w porozumieniach zbiorowych

zarządzają danym filarem (pierwszy – ZUS, drugi

i mają charakter sektorowy – są odrębne progra-

– prywatne firmy), to ich logika działania, zwłasz-

my dla pracowników fizycznych i umysłowych

cza jeśli chodzi o określanie wysokości świadczeń

oraz zatrudnionych w administracji centralnej

i bliski związek z przebiegiem kariery zawodowej,

i samorządzie. Programy pracownicze przyjmują

są podobne. Dlatego tak istotna w funkcjonowa-

różne formy, jeśli chodzi o zasady finansowania

niu tego typu systemu emerytalnego jest skutecz-

i określania wysokości świadczeń oraz wyboru

na polityka pracy, skutkująca wysokim poziomem

menedżera funduszu emerytalnego. W Polsce na-

zatrudnienia i szybkim powrotem na rynek pracy

tomiast ubezpieczenia, które potraktować można

w przypadku bezrobocia lub czasowej opieki nad

jako część systemu emerytalnego, przyjęto do-

osobą zależną.

piero w ramach reformy; obejmują one mniej niż

Zagadnienie to jest o tyle interesujące, że

10% pracujących Polek i Polaków.

w debacie publicznej zwłaszcza osoby popierają-

Po trzecie, system emerytalny powinien być

ce zreformowany system emerytalny przywołują

analizowany w szerszym kontekście, zwłaszcza

jego skandynawskie źródła. Sądzą, iż system eme-

jeśli chodzi o politykę rynku pracy (w tym godze-

rytalny, który zaczęto wdrażać w Polsce w 1999

nie ról opiekuńczych i zawodowych). W Szwecji

roku, oparty jest na rozwiązaniach, jakie zasto-

mamy do czynienia z publiczną polityką rynku

sowano w reformie emerytalnej w Szwecji w la-

pracy charakteryzującą się wysokimi nakładami,

tach dziewięćdziesiątych. Należy jednak zwrócić

której rezultatem są wysokie wskaźniki zatrud-

uwagę na istotne różnice pomiędzy szwedzkim

nienia i krótkie okresy bezrobocia oraz aktywne

i polskim systemem emerytalnym, które w dużej

zaangażowanie państwa w dostosowywanie kom-

mierze wynikają z odrębnych sposobów funkcjo-

petencji pracowników i pracownic do zmian na

nowania polityki społecznej w tych krajach. Po

rynku pracy. W Polsce natomiast wydatki na po-

pierwsze, pomimo pozornych podobieństw, filo-

litykę rynku pracy należą do najniższych w Unii

zofia systemu emerytalnego różni się w obu kra-

Europejskiej, wskaźnik zatrudnienia lokuje się na

jach. O ile w Szwecji rola rozwiązań rynkowych

dole skali, zaś polityka zmiany kwalifikacji jest da-

jest relatywnie niewielka, o tyle w Polsce fundu-

lece niewystarczająca.

sze emerytalne i firmy, które nimi zarządzają,

Poza tym zasadnicze znaczenie dla reformy

stanowią bardzo ważny element reformy. Inaczej

systemu emerytalnego ma jego sytuacja finanso-

kształtują się również relacje pomiędzy obywa-

wa oraz stan finansów publicznych. O ile w Szwe-

telami/obywatelkami a rynkiem – w Szwecji na

cji częściową prywatyzację przeprowadzono

rynku emerytalnym funkcjonuje około ośmiuset

w sytuacji nadwyżki systemu, z której można było

funduszy (zarządzanych przez prawie sto firm),

sfinansować wieloletnie zobowiązania, o tyle

w Polsce zaś jest tylko kilkunastu dużych graczy

znacznie dalej idąca reforma systemu emerytal-

i na ogół są to międzynarodowe firmy finanso-

nego w Polsce zaczęła się, kiedy Zakład Ubez-

we. W Szwecji w przypadku drugiego filara osoby

pieczeń Społecznych miał deficyt. To oznaczało

ubezpieczone są domyślnie członkami/członki-

zupełnie inne podejście do reformy: szwedzka

niami państwowego funduszu emerytalnego i do-

dostosowana była do istniejących możliwości fi-

piero, gdy aktywnie wyrażą chęć, mogą przejść do

nansowych zarówno samego systemu emerytal-

funduszu zarządzanego przez prywatną firmę.

nego, jak i budżetu, natomiast w Polsce przyjęto

W Polsce natomiast taką możliwość wprowadziła

założenie, że reformę emerytalną uda się sfinan-

reforma z 2013 roku.

sować dzięki politycznie ryzykownej strategii jak

MicHał polaKoWSKi Polski i szwedzki system emerytalny: podobieństwa i różnice

9

najszerszego objęcia reformą różnych grup za-

przypadek reformy emerytalnej w Chile jest jed-

wodowych, oszczędnościach na już wypłacanych

nym z najbardziej ekstremalnych i niewiele kra-

emeryturach oraz prywatyzacji.

jów zdecydowało się wprowadzić reformę emery-

W dalszej części tekstu będę się starał wyka-

talną o zbliżonym kształcie, to jednak stała się ona

zać, że polskie rozwiązania systemu emerytalne-

wzorcowym rozwiązaniem problemów systemów

go w dużym stopniu opierały się na przesłankach

emerytalnych z dwóch powodów. Po pierwsze, ra-

niezwiązanych z systemem emerytalnym, wyni-

dykalizm Chile wskazywał, że skuteczna reforma

kały natomiast z chęci powtórzenia doświadczeń

jest możliwa tylko poprzez całkowite odrzucenie

krajów Ameryki Łacińskiej. Staje się to zwłaszcza

„starego” systemu emerytalnego i zastąpienie go

widoczne w porównaniu z reformą szwedzkich

nowym, opartym na przejrzystych zachętach do

emerytur. Należy jednak podkreślić, że ostatecz-

uczestnictwa. Po drugie, reforma systemu emery-

ny kształt polskiego systemu emerytalnego nie

talnego została przedstawiona jako lek na więcej

jest tylko wynikiem wdrożenia zagranicznych

problemów, które zdaniem neoklasycznych eko-

wzorców, ale w dużym stopniu wynika także

nomistów występowały w krajach rozwijających

z historycznych uwarunkowań politycznych, siły

się. Problem długu publicznego rozwiązać miało

partnerów społecznych itd.

przekształcenie go w oszczędności emerytalne

wspierające wzrost gospodarczy i wzmacniające

reformy emerytalne poza europą

niewielką dotychczas pozycję rynku kapitałowe-

a cele ubezpieczenia emerytalnego

go. Z kolei zachęceni obietnicą emerytury pra-

cownicy/pracownice zatrudnieni w szarej strefie

O ile w krajach Europy Zachodniej lata osiemdzie-

mieli przejść do legalnego zatrudnienia. W in-

siąte i dziewięćdziesiąte charakteryzowały się rela-

nych krajach Ameryki Łacińskiej reformy emery-

tywnie niewielkimi zmianami w funkcjonowaniu

talne miały mniej radykalny charakter, niemniej

systemów emerytalnych, polegających na zmianie

jednak często pomija się to wewnętrzne zróż-

pojedynczych parametrów, o tyle zasadniczych

nicowanie. Z punktu widzenia filozofii reformy

innowacji w tym obszarze dokonano w krajach

emerytalnej wszystkie te zmiany łączy jedno: nie

Ameryki Łacińskiej. Reformy te, rozpoczęte na

wynikały one bezpośrednio ze zmian demogra-

początku lat osiemdziesiątych, polegały na zastą-

ficznych (starzenia się społeczeństwa), które naj-

pieniu dotychczasowego systemu emerytalnego,

częściej przywoływane są w krajach zachodnich

opartego na systemie zdefiniowanego świadczenia

jako uzasadnienie reform emerytalnych.

i finansowanego na zasadzie repartycyjnej, syste-

Warto przy okazji zapytać o to, jakie funkcje

mem, który całkowicie lub częściowo opierał się

ma spełniać obowiązkowy system emerytalny

na ubezpieczeniu kapitałowym o zdefiniowanej

i czy przesłanki, na których skonstruowano jego

składce, oferowanym przez podmioty prywatne.

reformę, są przekonujące. Ekonomiści, noblista

W pierwszej fazie reform emerytalnych w tym re-

Peter Diamond i Nicholas Barr, wymieniają czte-

gionie najbardziej drastyczne zmiany przeprowa-

ry podstawowe funkcje, jakie z punktu widzenia

dzono w Chile, gdzie zastąpiono całkowicie system

teorii ekonomicznej ma pełnić publiczny system

repartycyjny systemem kapitałowym opartym na

emerytalny2. Po pierwsze, system emerytalny ma

zasadzie zdefiniowanej składki1.

równoważyć konsumpcję w ciągu życia jednost-

Reformatorzy systemu emerytalnego w Chile

ki, czyli przenieść część konsumpcji z bieżącej

uznali, że problem tamtejszego systemu emery-

fazy życia do przyszłości. Warto w tym miejscu

talnego leży głównie w strukturze źle skonstruo-

podkreślić, że mowa jest o konsumpcji, a nie o za-

wanych zachęt do podjęcia legalnej pracy. Choć

sobach (np. finansowych). Po drugie, zadaniem

1 C. Mesa-Lago, reassembling Social Security A Survey of Pensions and Health Care reforms in Latin America, Oxford University Press, Oxford 2008.

2 n. Barr, P. Diamond, „Economics of Pensions”, „Oxford review of Economic Policy”, 22 (1), 2008, s. 15-39.

10

SyStEM EMErytALny Z PErSPEKtywy PłCI. SOLIDArnOŚć I gODnE żyCIE

systemu jest stworzenie zabezpieczenia przed

Müller, reformy emerytalne wdrażane w Europie

ryzykiem długowieczności – w przypadku więk-

Środkowej od końca lat dziewięćdziesiątych cha-

szej zbiorowości ubezpieczonych ryzyko to jest

rakteryzowały się daleko posuniętym podobień-

znacznie łatwiejsze do oszacowania. Po trzecie,

stwem – w większości krajów regionu wprowa-

celem systemu emerytalnego jest redukcja ubó-

dzono systemy wielofilarowe z obowiązkowym

stwa wśród niezamożnych emerytów i emerytek.

elementem kapitałowym. Z kolei Orenstein wska-

Po czwarte, system emerytalny służy redystrybu-

zuje, że Bank Światowy odegrał zasadniczą rolę

cji ułatwiającej równoważenie konsumpcji w róż-

w przygotowaniu gruntu dla reform emerytalnych,

nych fazach życia jednostek, czy też w ramach

zarówno poprzez zaangażowanie w kształtowanie

tej samej generacji i następujących po sobie po-

opinii publicznej, jak i pomoc techniczną dla ze-

koleń. Diamond i Barr podkreślają również, że

społu przygotowującego reformę.

reformy systemu emerytalnego tylko w pewnym

Co istotne, gdy przyjrzymy się bliżej rozwią-

stopniu mogą ograniczyć zakłócenia na rynku

zaniom zastosowanym w krajach regionu, do-

pracy, ponieważ immanentną cechą współczes-

strzeżemy nie tylko różnice, lecz także podobne

nych rynków, w tym rynku pracy, jest to, że są one

motywy, które przewijały się w debacie emery-

zniekształcone.

talnej. Przede wszystkim rozwiązania rynkowe

Według Diamonda i Barra mniej istotna od

przeważały nad systemem repartycyjnym. Zwo-

organizacji i finansowania systemu jest kwestia

lennicy systemu kapitałowego dowodzili, że jest

tego, czy spełnia wymienione powyżej funkcje.

on znacznie bardziej odporny na problem starze-

Jak podkreślają badacze, organizacja systemu

nia się społeczeństwa, ponieważ nie pozwala na

emerytalnego w taki sposób, aby służył dodatko-

polityczne manipulacje, na jakie narażony jest sy-

wym celom (np. pobudzaniu wzrostu rynku kapi-

stem repartycyjny. Podkreślano również, że rynek

tałowego) ma drugorzędne znaczenie i jako taka

jest znacznie bardziej autonomiczny, jeśli chodzi

nie powinna stanowić głównej przesłanki do jego

o wpływ systemu politycznego. Część osób za-

reformowania. Konkluzja ta stoi w sprzeczności

angażowanych w reformę emerytalną twierdziła

z większością przywołanych powyżej argumen-

również, że system kapitałowy jest bardziej efek-

tów, jakie stały za reformami systemów emerytal-

tywny w pomnażaniu oszczędności emerytalnych

nych w Ameryce Łacińskiej.

w porównaniu z systemem repartycyjnym. Oba

argumenty można jednak zakwestionować. O ile

idee na temat emerytur czy rynku?

w przypadku wyzwań demograficznych istotniej-

szy jest sposób określania wysokości świadczeń

W Ameryce Łacińskiej mieliśmy do czynienia

niż sposób finansowania, o tyle efektywność sy-

z rozprzestrzenianiem się koncepcji reformy

stemu kapitałowego nie musi być wyższa. Wręcz

emerytalnej. Szczególną rolę w tym procesie od-

przeciwnie, po uwzględnieniu kosztów reformy

grywały Bank Światowy i Międzynarodowy Fun-

wprowadzającej kapitalizację składki może się

dusz Walutowy, chociaż z czasem osłabła ich rola

okazać, że taki system jest mniej efektywny od

jako przekaźników idei na temat reformowania

repartycyjnego. Ten rodzaj krytyki nie był jednak

systemów emerytalnych.

obecny w debacie publicznej, zdominowanej

Zanalizować podobny proces w Europie Środ-

przez rynkową ideologię. Dopiero od niedawna

kowej próbowali Katarina Müller3 i Michael Oren-

tego typu argumenty zaczęły wychodzić poza krę-

stein4. Według autorów także i w tym wypadku

gi eksperckie.

istotną rolę odgrywał Bank Światowy, który zsyn-

Szczególne znaczenie mają w tym kontekście

tetyzował swoje doświadczenia w publikacji Aver-

przykłady Węgier i Polski – krajów, które jako

ting the Old-Age Crisis z 1994 roku. Jak zauważa

pierwsze w tej części Europy zreformowały swo-

3 K. Müller, the Political Economy of Pension reforms in Central Eastern Europe, Edward Elgar Publishing, Cheltenham 1999.

4

M. A. Orenstein, Privatizing pensions: the transnational campaign for social security reform, Princeton University Press, Princeton 2008.

MicHał polaKoWSKi Polski i szwedzki system emerytalny: podobieństwa i różnice

11

je systemy emerytalne i gdzie dyskusje na temat

mu, lekceważąc przy tym efekty społeczne oraz

konieczności reformy, jej filozofii oraz aspektów

instytucjonalne i organizacyjne ograniczenia.

technicznych rozpoczęły się już na początku lat

Projekt ten opierał się na nierealnych w polskim

dziewięćdziesiątych. Z pewnością znikomą rolę

kontekście założeniach dotyczących zarówno

odegrał niemal zerowy proces konsultacji, pod-

wzrostu gospodarczego, rozwoju i stabilności

czas gdy szwedzki rząd zasięgał rady różnych śro-

rynków kapitałowych i rynku pracy, jak i reakcji

dowisk od połowy lat osiemdziesiątych. Większe

behawioralnych obywateli i obywatelek.

znaczenie miały inspiracje płynące z Ameryki Ła-

Ostateczne dyskusje dotyczące kształtu refor-

cińskiej, które dotyczyły nie tylko funkcjonowania

my miały hermetyczny charakter: odbyły się, co

samego systemu emerytalnego, ale także wpro-

prawda, niezbędne z prawnego punktu widzenia

wadzania gospodarki rynkowej, opierającej się na

konsultacje z partnerami społecznymi, lecz nie

specyficznych wartościach.

poddano jej szerszej debacie publicznej. Stano-

wisko związków zawodowych nie było jednolite:

proces reformy emerytalnej w polsce5

opozycyjna „Solidarność” popierała częściową

prywatyzację, a OPZZ w dużej mierze – stanowi-

Już pod koniec lat siedemdziesiątych polski sy-

sko rządu. Głos krytycznych ekspertów był margi-

stem emerytalny objął swym zasięgiem niemal

nalizowany, zaś media powtarzały optymistyczne

całą ludność Polski, przy czym rolnicy znaleźli się

scenariusze rządu. Po wyborach, które odbyły się

w odrębnym systemie. Od początku lat osiemdzie-

w 1997 roku, koalicja AWS-UW kontynuowała re-

siątych zaczęto w zróżnicowany sposób traktować

formę, wprowadzając pewne konserwatywne ele-

poszczególne grupy zawodowe, wprowadzając

menty (zróżnicowany wiek emerytalny 60 lat dla

tzw. wcześniejsze emerytury. Polski system eme-

kobiet i 65 dla mężczyzn zamiast wcześniejszej

rytalny wkroczył zatem w transformację ustrojową

propozycji 62 lat dla obu płci). Ostatni akt prawny

wewnętrznie zróżnicowany, kryjąc w sobie poten-

został uchwalony na kilkanaście dni przed wpro-

cjał wzrostu kosztów, ponieważ wiele osób uzyska-

wadzeniem systemu w życie (w styczniu 1999

ło uprawnienia do wcześniejszych emerytur.

roku), lecz przez dłuższy czas nie była do końca

Sytuacja w Polsce nałożyła się na globalną

uregulowana kwestia trzeciego filara oraz sposo-

dyskusję dotyczącą przyszłości polityki społecz-

bu wypłaty emerytur.

nej. O konieczności przeprowadzenia reformy

Reforma miała wprowadzić rozwiązania

debatowano od 1989 roku, dyskusje nabrały tem-

zwiększające efektywność systemu. W debacie

pa po wyborach w 1993 roku. W koalicji rządowej

na ten temat przeciwstawiano ZUS elastycznym

SLD-PSL, jak również w różnych ciałach eksper-

i bardziej wydajnym rozwiązaniom rynkowym,

ckich zastanawiano się nad kształtem reformy.

które dzięki konkurencji między podmiotami

Osią dyskusji było pytanie, czy zachować dotych-

rynku ubezpieczeniowego miały taniej i lepiej

czasowy system (finansowanie i organizację),

zainwestować oszczędności emerytalne. Tym-

modyfikując jednocześnie część jego elementów,

czasem rozwiązania regulacyjne przyjęte w wyni-

czy też zasadniczo zreformować finansowanie

ku reformy nie gwarantują żadnego z tych celów.

i organizację systemu poprzez jego częściową

Jak wykazują dane Komisji Nadzoru Finansowe-

prywatyzację.

go obejmujące ostatnią dekadę, zauważalna jest

Wkrótce frakcja „prywatyzacyjna” zdobyła

konwergencja stopy zwrotu i z tego punku widze-

przewagę i jej projekt został przedstawiony jako

nia konkurencja pomiędzy towarzystwami eme-

oficjalne stanowisko rządowe. Projekt reformy

rytalnymi jest coraz mniejsza. Brak rywalizacji

został przygotowany przez ekonomistów, którzy

i symptomy zmowy cenowej w warunkach obo-

za wszelką cenę chcieli zmniejszyć koszty syste-

wiązkowego uczestnictwa przez klientów w ryn-

5

w tej części artykułu opieram się na: M. Polakowski, the Institutional transformation of Social Policy in East Central Europe. Poland and Hungary in Comparative and Historical Perspective, Boekenplan, Maastricht 2010.

12

SyStEM EMErytALny Z PErSPEKtywy PłCI. SOLIDArnOŚć I gODnE żyCIE

ku wskazują, że rynek ubezpieczeń drugiego filara

wy” z początku następnej dekady. Przygotowania

nosił znamiona oligopolu.

do reformy szwedzkiego systemu emerytalnego

Zastosowana konstrukcja systemu emery-

zaczęły się w połowie lat osiemdziesiątych, kiedy

talnego prowadzi do asymetrii odpowiedzial-

powołano specjalną komisję parlamentarną, która

ności pomiędzy obywatelami/obywatelkami a

we wstępnym raporcie z 1992 roku zaleciła ściślej-

Powszechnymi Towarzystwami Emerytalnymi

sze powiązanie wysokości świadczeń emerytal-

(PTE). PTE pobierają bowiem opłatę od obo-

nych z przebiegiem kariery zawodowej. Powodem

wiązkowych składek, które następnie inwestu-

była podatność ATP na zmiany demograficzne

ją w bezpieczne papiery dłużne gwarantowane

i negatywną sytuację ekonomiczną7. W komisji

przez państwo, przy czym PTE nie gwarantują

składającej się z czterech partii centrowych two-

swoim klientom żadnej stopy zwrotu z inwesty-

rzących koalicję rządową oraz opozycyjnej partii

cji. Dodajmy tylko, że pośrednio zysk z obligacji

socjaldemokratycznej największy konflikt wywo-

dla PTE jest kosztem dla państwa (czyli obywateli

ływała kwestia wprowadzenia częściowej kapitali-

i obywatelek). Stoi to w sprzeczności z lansowaną

zacji składki. Spierano się o to, jak rozłożyć ciężar

przez reformatorów ideą rozwoju polskiego rynku

opłacania składek (dotychczas w zasadniczej czę-

kapitałowego i jest klasycznym wręcz przykładem

ści opłacanych przez pracodawców), oraz o to, co

efektu wypierania.

należy zrobić ze składką odprowadzaną od przy-

chodu przekraczającego określony limit. W 1994

tło szwedzkiej reformy emerytalnej

roku opublikowano raport końcowy, będący kom-

promisem wypracowanym przez władze poszcze-

Szwedzki system emerytalny do połowy lat dzie-

gólnych partii. Zaproponowano w nim częściową

więćdziesiątych składał się z komponentu bazo-

kapitalizację składki i podział po połowie płatności

wego o jednolitej dla wszystkich kwocie ( folkpen-

składek między pracodawcę i pracownika, co było

sion), współfinansowanego z budżetu, oraz do-

postulatem partii centrowych. Sukcesem partii

datkowego elementu, którego wysokość zależała

socjaldemokratycznej była zgoda na transfer po-

od osiąganych dochodów Allmän Tilläggspension

łowy składki powyżej limitu do budżetu państwa.

(ATP), finansowanego ze składek pracodawców.

Inne elementy, takie jak przejście od indeksacji

Co istotne, składki na ATP nie tylko finansowa-

świadczeń opartej na zmianie cen do indeksacji

ły świadczenia, lecz służyły również tworzeniu

uwzględniającej zmianę wynagrodzeń czy kalkula-

rezerwy w specjalnych funduszach (AP). Celem

cja świadczeń na podstawie przebiegu całej karie-

funduszy AP było nie tylko gromadzenie zasobów

ry zawodowej, nie były przedmiotem międzypar-

na wypadek przejściowych problemów finanso-

tyjnego sporu8.

wych ATP, ale również utworzenie oszczędności,

Warto podkreślić, że szwedzki ruch związko-

umożliwiających inwestycje w szwedzką gospo-

wy – niewłączony do prac nad reformą, co samo

darkę. Warto podkreślić, że do połowy lat siedem-

w sobie było wyjątkową sytuacją – nie miał jed-

dziesiątych wiek emerytalny w Szwecji wynosił

nolitego stanowiska, popierał jedynie indeksa-

67, po czym obniżono go do 65 lat6.

cję płacową. Na przykład związek pracowników

Reformę emerytalną z końca lat dziewięć-

fizycznych popierał postulaty kalkulacji świad-

dziesiątych poprzedziła seria zmian dotyczą-

czeń na podstawie przebiegu całej kariery, czemu

cych mniej korzystnego indeksowania wysokości

sprzeciwiał się związek pracowników umysło-

świadczeń i zmniejszenia kwoty emerytur częścio-

wych, który uznał, że korzystniejsza będzie do-

wych w latach osiemdziesiątych i „pakiet kryzyso-

tychczasowa zasada 15/30, według której eme-

6 S. E. Olsson, Social policy and welfare state in Sweden, Arkiv, Lund 1993.

7 K. M. Anderson, „Pension reform in Sweden: radical reform in a mature pension system”, [w:]

Ageing and Pension reform Around the world. Evidence from Eleven Countries, red. g. Bonoli, t. Shinkawa, Edward Elgar Publishing, Cheltenham 2005.

8 M. Schludi, the reform of Bismarckian pension systems: a comparison of pension politics in Austria, France, germany, Italy and Sweden, Amsterdam University Press, Amsterdam 2005.

MicHał polaKoWSKi Polski i szwedzki system emerytalny: podobieństwa i różnice

13

ryturę obliczano na podstawie piętnastu najlep-

funkcjonowania tego elementu, centralna agen-

szych lat przebiegu kariery zawodowej przy speł-

cja rządowa zajęła się przekazywaniem składki

nieniu wymogu trzydziestoletniego stażu pracy.

i wyborem funduszu. Jeśli ktoś sam nie wybierze

Z kolei związek pracowników fizycznych, repre-

funduszu, składki tej osoby trafiają do domyślne-

zentujący osoby o znacznie dłuższym stażu pracy,

go funduszu państwowego10.

uznał, że formuła ta przyczyni się do redystrybu-

Po drugie, wprowadzono automatyczny me-

cji dochodu od osób uboższych do bogatych9.

chanizm dostosowywania wysokości świadczeń. Ich

W 1994 roku szwedzki parlament zaakcepto-

wysokość zależy od dynamiki wynagrodzeń – w przy-

wał zasadniczy kierunek reformy emerytalnej, ale

padku obniżenia, spadnie również poziom świad-

ostatnie zmiany legislacyjne uchwalono dopiero

czeń. Mechanizm reaguje również na wydłużanie się

w 2001 roku. Opóźnienia wynikały nie tylko ze

dalszego trwania życia i niekorzystną sytuację eko-

skomplikowanej pozycji szwedzkich socjalde-

nomiczną. Jeśli oczekiwane zobowiązania przekra-

mokratów na scenie politycznej, lecz również

czają należności, ograniczony zostaje wzrost kapitału

z konieczności przekonania własnych członków

emerytalnego, co prowadzić ma do zrównoważenia

do reformy. Było to o tyle ważne, że pomimo

finansów systemu ubezpieczeniowego11.

paradoksu redystrybucyjnego przedstawionego

Po trzecie, do systemu emerytalnego wprowa-

powyżej, program ATP przez wielu szeregowych

dzono pojęcie elastycznego wieku emerytalnego:

członków i członkinie partii traktowany był jako

osoba ubezpieczona może przejść na emeryturę

najważniejsze osiągnięcie partii w powojennej

pomiędzy 61. i 67. rokiem życia.

polityce społecznej. W rezultacie intensywnej

Warto podkreślić, że fundusze AP, stanowiące

krytyki założeń reformy w łonie partii (krytykowa-

rezerwę systemu ATP, były źródłem finansowania

no zwłaszcza przekazanie części składki prywat-

reformy systemu emerytalnego, zaplanowanej na

nym instytucjom) jej kierownictwo zdecydowało

piętnaście lat, jak również miały pokryć koszty

się renegocjować kompromis zawarty z partiami

reformy składek za opiekę nad dziećmi, edukację

centrowymi. Szczególnie istotnym nowym ele-

w pierwszym okresie. W ten sposób ograniczono

mentem systemu był państwowy fundusz emery-

problem „podwójnego finansowania”, wynikający

talny; ceną za ten kompromis było podwyższenie

z konieczności finansowania bieżących świad-

części wynagrodzenia odprowadzanego do filara

czeń w systemie repartycyjnym i jednocześnie

kapitałowego z 2 do 2,5 %.

budowania oszczędności emerytalnych w filarze

Trzy elementy pakietu reformy systemu eme-

kapitałowym12. Co istotne, nawet partie centrum,

rytalnego w Szwecji wyróżniały ją spośród innych

dla których częściowa kapitalizacja składki była

reform emerytalnych przeprowadzonych w Euro-

warunkiem koniecznym do poparcia reformy

pie Zachodniej.

emerytalnej, nigdy nie proponowały, aby część

Po pierwsze, w zasadniczy sposób zmieniono

kierowana do filara kapitałowego przekraczała

sposób funkcjonowania systemu emerytalnego,

15% całości składek emerytalnych. Twórcy refor-

odchodząc od zasady zdefiniowanego świadcze-

my byli bowiem świadomi, że jeśli więcej składek

nia na rzecz zasady nominalnie zdefiniowanej

będzie kapitalizowanych, to „podwójne finanso-

składki w pierwszym filarze oraz wprowadzając

wanie” stanie się zbyt dużym obciążeniem, które

element kapitałowy. Trafia do niego 2,5% z 18,5%

negatywnie wpłynie na finanse publiczne, jak też

składki emerytalnej. W celu obniżenia kosztów

elementy szwedzkiego państwa opiekuńczego.

9 J. Palme, „Pension reform in Sweden and the Changing Boundaries Between Public and Private”,

[w:] Pension Security in the 21st Century redrawing the Public–Private Debate, red. g. L. Clark, n. whiteside, Oxford University Press, Oxford 2003.

10 E. Palmer, „Swedish Pension reform: How Did It Evolve, and what Does It Mean for the Future?”,

[w:] Social Security Pension reform in Europe, red. M. Feldstein, H. Siebert, University of Chicago Press, Chicago 2002.

11 J. Palme, Pension reform, dz. cyt.

12 K. M. Anderson, Pension reform, dz. cyt.

14

SyStEM EMErytALny Z PErSPEKtywy PłCI. SOLIDArnOŚć I gODnE żyCIE

podsumowanie

Drugą istotną różnicą jest rozwiązanie kwestii

gwarantowanej emerytury minimalnej. W Polsce

Celem niniejszego artykułu było porównanie re-

wymagane jest osiągnięcie wieku emerytalnego

form emerytalnych w Polsce i Szwecji, często ze

i odpowiedni okres ubezpieczenia. Przed pod-

sobą zestawianych, zwłaszcza w Polsce. Tymcza-

niesieniem wieku emerytalnego do 67. roku życia

sem dokładniejsza analiza obu systemów emery-

okres ubezpieczenia uprawniający do minimal-

talnych, a zwłaszcza przesłanek, na których opie-

nej emerytury wynosił 20 dla kobiet i 25 lat dla

rała się reforma, ujawnia daleko idące różnice.

mężczyzn, teraz dla obu płci jest taki sam – 25 lat.

W tekście skupiłem się głównie na politycznym

Choć do wymaganego okresu wlicza się również

procesie reform, aby pokazać zupełnie odmien-

okresy nieskładkowe, w jego zasadniczej części

ne priorytety, jakie przyświecały zmianom w tych

należy odprowadzać składki. W Szwecji mamy do

dwóch krajach. W Polsce reforma emerytalna

czynienia z inną konstrukcją. O wypłacie emery-

miała charakter radykalny, zwłaszcza jeśli chodzi

tury gwarantowanej decydują trzy kryteria: okre-

o zmniejszenie skali redystrybucji i istotną rolę

ślony czas pobytu na terytorium Szwecji, wiek

elementu kapitałowego (przypomnijmy, że 7,22%

oraz niewystarczający dochód z obowiązkowego

z 19,52% składki przekazywano do Otwartego

ubezpieczenia, przy czym nie wlicza się przycho-

Funduszu Emerytalnego). Przekonywano, że re-

dów z prywatnych planów emerytalnych i progra-

forma pozytywnie wpłynie na rynek kapitałowy,

mów zakładowych.

wzrost gospodarczy, ograniczy nierejestrowa-

Jak starałem się wykazać, w Polsce i w Szwecji

ne zatrudnienie czy podwyższy efektywny wiek

kierowano się innymi przesłankami, przyjmując

przejścia na emeryturę. W Szwecji zasadnicza

określoną strategię i rozwiązania. W Polsce ra-

dyskusja toczyła się wokół aspektów redystrybu-

dykalizm reformy emerytalnej spotkał się z nie-

cyjnych systemu dla różnych grup zawodowych

wielkim oporem ze strony polityków i części eks-

i dochodowych, niewielką rolę natomiast przy-

pertów, którzy dostrzegli w tym przede wszyst-

pisano elementom kapitałowym. Dla porówna-

kim możliwość stymulacji rynku kapitałowego

nia, w Polsce filar kapitałowy, jeśli jego wielkość

i zainteresowanie nim instytucjonalnych graczy

mierzyć wysokością składki trafiającej do fun-

(towarzystw emerytalnych). To chyba tłumaczy

duszy emerytalnych, był trzykrotnie większy niż

uprzywilejowaną pozycję otwartych funduszy

w Szwecji. Ma to zasadnicze znaczenie zarówno

emerytalnych – brak limitu opłaty od składki

dla finansowania kosztów przejścia do nowego

w początkowym okresie i utrzymujący się w na-

systemu, jak i dla bezpieczeństwa oszczędności

stępnych latach wysoki limit. Ponadto koszty re-

emerytalnych.

formy (deficyt ZUS) miały zostać częściowo sfi-

Zreformowane systemy emerytalne w Polsce

nansowane z zaoszczędzenia na już wypłacanych

i w Szwecji najbardziej różniły się tym, jaką rolę

świadczeniach emerytalnych (co było pomysłem

miał odgrywać element kapitałowy. Ponadto

nierealnym) i dzięki ograniczeniu tzw. przywile-

w Szwecji to państwo odprowadza składki eme-

jów emerytalnych.

rytalne za osoby zajmujące się dziećmi, nawet je-

W Szwecji nikt nie roztaczał wizji dobroczyn-

żeli nie są one ubezpieczone. Analogiczne, choć

nego wpływu reformy emerytalnej na rynek kapi-

mniej hojne rozwiązania będą dopiero dysku-

tałowy. Przyczyną było nie tylko to, że szwedzki

towane w polskim Sejmie. Warto przy tym pod-

rynek kapitałowy należy do najbardziej rozwi-

kreślić, że ten instrument jest szczególnie ważny

niętych w Europie. Twórcy reformy wychodzili

w Polsce ze względu na bardzo niski wskaźnik za-

z pragmatycznego założenia, że element kapita-

trudnienia kobiet – według Eurostatu w 2013 roku

łowy nie może odgrywać zbyt dużej roli, ponie-

wynosił on 53,4%, podczas gdy w Szwecji 72,5%.

waż będzie to miało negatywny wpływ na stan

Jedne z najwyższych w Unii Europejskiej wskaź-

finansów publicznych. Ponadto z doświadczeń

niki zatrudnienia tłumaczą brak protestów ze

związanych z zakładowymi/branżowymi progra-

strony szwedzkich związkowców wobec sposobu

mami emerytalnymi wynikało, że kapitalizacja

obliczania świadczenia emerytalnego na podsta-

składki bynajmniej nie prowadzi do wyższej stopy

wie przebiegu całej kariery zawodowej.

zwrotu niż w przypadku systemu repartycyjnego.

MicHał polaKoWSKi Polski i szwedzki system emerytalny: podobieństwa i różnice

15

Jednocześnie duża liczba podmiotów oferujących

nych świadczeń. W debacie publicznej uznano,

programy zakładowe i obowiązujące regulacje

że obniżanie świadczeń podczas kryzysu nie jest

dotyczące opłat pozwoliły uniknąć przerzucania

pożądane, i w rezultacie podjęto decyzję politycz-

kolejnych kosztów reform na ubezpieczonych.

ną, aby skorygować mechanizm automatyczny

Na zakończenie warto wspomnieć o reakcjach

poprzez utrzymanie wartości emerytur na tym

polskiego i szwedzkiego systemu emerytalnego

samym poziomie. Tymczasem w Polsce korekta

na kryzys, którego objawy stały się odczuwalne

systemu emerytalnego (zwłaszcza zmniejszenie

w 2008 roku. Pogorszenie sytuacji gospodarczej

części składki kierowanej do funduszy emery-

w Szwecji miało dość istotny wpływ na system

talnych) podyktowana została w dużej mierze

emerytalny i spowodowało groźbę uruchomienia

względami budżetowymi, gdyż politycy (i część

automatycznego mechanizmu obniżenia zarów-

opinii publicznej) uświadomili sobie wreszcie re-

no oszczędności emerytalnych, jak i już wypłaca-

alne koszty reformy emerytalnej.

Bibliografia:

Anderson K. M., „Pension reform in Sweden:

Palme J., „Pension Reform in Sweden and the

Radical reform in a mature pension system” ,

Changing Boundaries Between Public and

[w:] Ageing and Pension Reform Around the

Private” , [w:] Pension Security in the 21st Cen-

World. Evidence from Eleven Countries, red.

tury Redrawing the Public–Private Debate,

G. Bonoli, T. Shinkawa, Edward Elgar Publis-

red. G. L. Clark, N. Whiteside, Oxford Univers-

hing, Cheltenham 2005.

ity Press, Oxford 2003.

Barr N., P. Diamond, „Economics of Pensions”,

Palmer E., „Swedish Pension Reform: How Did It

„Oxford Review of Economic Policy”, 2008, nr

Evolve, and What Does It Mean for the Futu-

22 (1), s. 15-39.

re?”, [w:] Social Security Pension Reform in Eu-

Mesa-Lago C., Reassembling Social Security A

rope, red. M. Feldstein, H. Siebert, University

Survey of Pensions and Health Care Reforms

of Chicago Press, Chicago 2002.

in Latin America, Oxford University Press, Ox-

Polakowski M., The Institutional Transformation

ford 2008.

of Social Policy in East Central Europe. Poland

Müller K., The Political Economy of Pension Re-

and Hungary in Comparative and Historical

forms in Central Eastern Europe, Edward El-

Perspective, Boekenplan, Maastricht 2010.

gar Publishing, Cheltenham 1999.

Schludi M., The reform of Bismarckian pension

Olsson S. E., Social policy and welfare state in

systems: a comparison of pension politics in

Sweden, Arkiv, Lund 1993.

Austria, France, Germany, Italy and Sweden,

Orenstein M. A., Privatizing pensions: the trans-

Amsterdam University Press, Amsterdam

national campaign for social security reform,

2005.

Princeton University Press, Princeton 2008.

Michał polakowski – ekspert Fundacji ICRA (Międzynarodo-

wego Centrum Badań i Analiz). Na Uniwersytecie w Maastricht

obronił pracę doktorską poświęconą ewolucji systemów emery-

talnych w krajach postkomunistycznych. Autor wielu artykułów

poświęconych polityce społecznej.

prywatyzacja emerytur

i jej skutki

proF. dr HaB. leoKadia oręZiaK

W 1999 roku w Polsce została przeprowadzo-

jednak, że i to nie wystarczy, aby pokryć ogrom-

na radykalna reforma emerytalna. W jej wyniku

ne koszty wynikające dla finansów publicznych

sprywatyzowano znaczną część systemu emery-

z istnienia filara kapitałowego. W 2014 roku, na

talnego, bowiem niemal 40% składki emerytal-

mocy ustawy z dnia 6 grudnia 2013 roku1 prze-

nej pobieranej od wynagrodzeń pracowników

prowadzone zostały zmiany w tym filarze, mają-

i pracownic skierowano do Otwartych Funduszy

ce pozwolić na zmniejszenie związanego z nim

Emerytalnych (OFE). Zarządzanie OFE powie-

ciężaru. Najważniejsza z nich to wprowadzenie

rzono prywatnym instytucjom finansowym – Po-

możliwości rezygnacji z dalszego przekazywania

wszechnym Towarzystwom Emerytalnym (PTE).

składek do OFE. Członkowie funduszy uzyskali

Ustanowiono w ten sposób tzw. drugi, obowiąz-

prawo do podjęcia decyzji w okresie tzw. okienka

kowy filar w systemie emerytalnym, obok istnie-

transferowego (od kwietnia do końca lipca 2014),

jącego filara państwowego, obsługiwanego przez

czy chcą, aby od sierpnia 2014 roku składka sta-

ZUS. Ten pierwszy filar, repartycyjny, realizujący

nowiąca 2,92% miesięcznego wynagrodzenia

zasadę solidarności międzypokoleniowej, zo-

(czyli 15% całej składki emerytalnej wynoszą-

stał w wyniku reformy znacznie zredukowany,

cej 19,52% wynagrodzenia) była przekazywana

przede wszystkim po to, by stworzyć miejsce dla

do OFE. Niezłożenie pisemnego oświadczenia

przymusowego filara kapitałowego, opartego na

przez członka funduszy we wskazanym okresie

funduszach emerytalnych. W nowym systemie

oznaczało, że cała składka emerytalna pozosta-

emerytury z pierwszego filara zostały zmniej-

nie w ZUS. Oświadczenie takie złożyło 2,5 mln

szone o ponad połowę w stosunku do świadczeń

osób, czyli 15% z ogólnej liczby ponad 16,7 mln

realizowanych na starych zasadach. Okazało się,

członków OFE. Oznacza to, że aż 85% tych człon-

że nawet tak znaczna redukcja emerytur jest nie-

ków nie zdecydowało się pozostać w funduszach,

wystarczająca, by można było utrzymać OFE. Po

dając w ten sposób wyraz swej krytycznej ocenie

to, aby zapewnić dalsze zmniejszanie wydatków

filara kapitałowego.

publicznych na emerytury, w 2012 roku podjęto

Przeprowadzenie tych zmian oznacza, że

decyzję o stopniowym podnoszeniu wieku eme-

OFE dalej będą istnieć, choć w mocno okrojonym

rytalnego do 67 lat dla kobiet i mężczyzn.

kształcie. Tymczasem OFE zasługują na całkowi-

Wyższy wiek emerytalny to dodatkowa cena,

tą likwidację przede wszystkim dlatego, że są roz-

jaką polskie społeczeństwo musi zapłacić, aby

wiązaniem krzywdzącym przyszłych emerytów

OFE mogły dalej funkcjonować. Okazało się

i przyszłe emerytki. Kluczowe znaczenie ma też

1 Ustawa z dnia 6 grudnia 2013 r. o zmianie niektórych ustaw w związku z określeniem zasad wypłaty emerytury ze środków zgromadzonych w otwartych funduszach emerytalnych, Dz. U. z 31 grudnia 2013 r., poz. 1717.

leoKadia oręZiaK Prywatyzacja emerytur i jej skutki

17

to, że Polska nie ma nadwyżek budżetowych, by

sis, w której instytucja ta w alarmistycznym tonie

poprzez drugi filar odkładać je na przyszłe eme-

pokazywała potencjalną niewydolność państwo-

rytury. Od samego początku OFE utrzymywane

wych systemów emerytalnych w wyniku postępu-

były poprzez zadłużanie państwa, co ostatecznie

jącego procesu starzenia się ludności2. Rozwią-

może doprowadzić do niewypłacalności kraju.

zaniem wynikających stąd problemów miało być

Zmiany wprowadzone w 2014 roku przyczyniły

utworzenie przymusowego filara kapitałowego

się do ograniczenia negatywnych skutków pry-

w systemie emerytalnym i przekierowanie do

watyzacji emerytur przeprowadzonej w Polsce

niego jak największej części składki emerytalnej,

w 1999 roku. Oznacza to, że dalej przez wiele lat

trafiającej uprzednio do filara repartycyjnego.

filar kapitałowy będzie stanowił poważne obcią-

Fundusze emerytalne, zarządzane przez prywat-

żenie dla finansów publicznych.

ne firmy, miały inwestować otrzymane pieniądze

i w ten sposób pomnażać środki na przyszłe eme-

oFe – efekt ekspansji międzynarodowych rytury. Tak skonstruowana ideologia została skie-instytucji finansowych

rowana przede wszystkim do krajów Ameryki Ła-

cińskiej oraz krajów Europy Środkowej i Wschod-

Przymusowy filar kapitałowy w Polsce, czyli OFE,

niej, przechodzących transformację ustrojową,

został stworzony decyzją polskich władz. Główne

by skłonić je do prywatyzacji całości lub chociaż

ustawy uchwalono w latach 1997-1998, a najważ-

części systemu emerytalnego. W praktyce cho-

niejsze założenia reformy emerytalnej przepro-

dziło o to, by stworzyć nowe źródło zysków wiel-

wadzonej w 1999 roku, w tym zasady funkcjo-

kim międzynarodowym instytucjom finansowym

nowania OFE, zostały ukształtowane przez Bank

(bankom i towarzystwom ubezpieczeniowym)

Światowy. Przedstawiciele tej instytucji odegrali

z krajów wysoko rozwiniętych. Bank Światowy,

główną rolę w określeniu zarówno ogólnych, jak

a także Międzynarodowy Fundusz Walutowy to

i szczegółowych zasad tej reformy. Bank oddele-

organizacje działające przede wszystkim na rzecz

gował do jej przeprowadzenia w Polsce swoich

Stanów Zjednoczonych oraz innych wysoko roz-

urzędników, którzy następnie zostali umiejsco-

winiętych krajów. Wspierają interesy korporacji,

wieni w polskich instytucjach publicznych, zaan-

które mają w tych państwach swoją siedzibę, a

gażowanych w realizację reformy. Prywatyzacja

które w całym świecie poszukują nowych obsza-

emerytur była jednym z elementów programu

rów do ekspansji.

przemian strukturalnych, który Polska miała re-

Kraje Ameryki Łacińskiej oraz kraje regionu

alizować w zamian za przeprowadzoną w latach

Europy Środkowej i Wschodniej okazały się zbyt

dziewięćdziesiątych redukcję o ponad połowę

słabe, by oprzeć się presji Banku Światowego

polskiego zadłużenia zagranicznego w ramach

i Międzynarodowego Funduszu Walutowego3.

Klubu Londyńskiego i Paryskiego. Inne postawio-

Organizacje te mają do swojej dyspozycji sku-

ne Polsce warunki dotyczyły m.in. pełnego otwar-

teczne instrumenty, głównie w postaci pożyczek,

cia sektora bankowego i ubezpieczeniowego dla

by wymuszać pożądaną przez siebie politykę4.

zagranicznych instytucji finansowych, a także do-

W krajach bogatych nawet nie próbowały prze-

puszczenia bez ograniczeń zagranicznego kapita-

prowadzić prywatyzacji emerytur, gdyż pomysł

łu do prywatyzowanych przedsiębiorstw.

ten nie jest tam akceptowany ze względu na ryzy-

Koncepcja prywatyzacji emerytur zosta-

ko dla przyszłego emeryta i ogromne koszty dla

ła przedstawiona przez Bank Światowy w 1994

finansów publicznych. Taką prywatyzację prze-

roku w jego publikacji Averting the Old Age Cri-

prowadzono jedynie w krajach rządzonych przez

2 Averting the old age crisis: policies to protect the old and promote growth, world Bank report no.

13584, washington D.C., 30.09.1994.

3 J. Stiglitz, globalization and its discontents, Penguin Books, London 2002.

4 K. Müller, Pension privatization and economic development in Central and Eastern Europe: A political economy perspective, United nations research Institute for Social Development – UnrISD, genewa, 15.11.2008.

18

SyStEM EMErytALny Z PErSPEKtywy PłCI. SOLIDArnOŚć I gODnE żyCIE

dyktatorów (Chile) albo cechujących się słabymi

łeczeństwa nie ma świadomości, na czym on po-

strukturami demokratycznymi, podatnością na

lega. Otóż trzeba zacząć od tego, że w 1999 roku,

korupcję i bezkarnym stosowaniem masowej

w wyniku przeprowadzonej reformy emerytalnej,

propagandy wprowadzającej społeczeństwo

duża część składki emerytalnej, bo niemal 40%,

w błąd na temat oczekiwanych skutków prywa-

została skierowana do OFE w celu inwestowania

tyzacji systemu emerytalnego. W Polsce taka

na rynku finansowym. Gdyby nie było OFE, to

propaganda, pokazująca emerytury z OFE jako

cała składka, wynosząca 19,52% miesięcznego

źródło finansowania wczasów „pod palmami”,

wynagrodzenia, zostałaby przeznaczona na fi-

została sfinansowana głównie przez podmioty

nansowanie wypłaty świadczeń obecnym eme-

zagraniczne, w tym przez amerykańską agencję

rytom i emerytkom. Ponieważ jednak duża jej

rządową USAID5. Z tych źródeł sfinansowano

część, stanowiąca 7,3% wynagrodzenia, skierowa-

też liczne wycieczki do Chile, Argentyny i innych

na została do przymusowego filara kapitałowego,

krajów dla polskich polityków zaangażowanych

to zabrakło na wypłatę bieżących emerytur. Ko-

w proces legislacyjny, a także dla dziennikarzy,

lejne rządy stanęły przed problemem, z czego po-

przedstawicieli związków zawodowych i eksper-

kryć ten wielki ubytek składki emerytalnej. Wyj-

tów. W szczególności sponsorowanie mediów

ścia są dwa: podwyższenie podatków i redukowa-

oraz ekspertów, w tym profesorów, było ważnym

nie wydatków publicznych na inne cele, a także

elementem kształtowania opinii publicznej, tak,

sprzedaż mienia państwowego, albo poprzez

aby uzyskała ona obraz reformy emerytalnej

regularne zaciąganie przez rząd pożyczek na ryn-

zgodny z intencjami jej głównych beneficjentów.

ku finansowym w kraju i za granicą. Stosunkowo

Tymi beneficjentami stały się przede wszystkim

najłatwiejszym dotychczas sposobem było zadłu-

wielkie międzynarodowe towarzystwa ubez-

żanie państwa po to, by pokryć ten ubytek, czyli

pieczeniowe i banki, które utworzyły w Polsce

de facto, by utrzymać OFE. W praktyce jednak na

towarzystwa emerytalne do zarządzania OFE.

to samo by wyszło, gdyby finansować OFE innymi

Ideę prywatyzacji emerytur wsparły też miej-

sposobami.

scowe elity gospodarcze, oczekujące dla siebie

W momencie wprowadzania OFE Polska

korzyści z ustanowienia przymusowego filara

nie miała nadwyżek budżetowych. Przeciwnie,

kapitałowego. W ciągu ostatnich 15 lat samo ży-

w 1999 roku dług publiczny sięgał ponad 270

cie zweryfikowało negatywnie poglądy twórców

mld zł. Od tamtego czasu cały dług publiczny na-

OFE na temat korzyści z utworzenia tego filara.6

szego kraju wzrósł o ponad 600 mld zł i wynosił

Wielu ekonomistów7 ostrzegało przed zgubnymi

niemal 900 mld zł na koniec 2013 roku. Ponad

skutkami prywatyzacji emerytur w Polsce. Ich

połowa przyrostu tego długu od 1999 roku, czyli

głos został skutecznie usunięty z debaty publicz-

ponad 330 mld zł, narosła z powodu OFE, czyli

nej pod koniec lat 90. Społeczeństwo polskie nie

konieczności pokrycia przez ZUS ubytku składki

było więc w stanie wtedy dowiedzieć się czym

przekazywanej do Otwartych Funduszy Eme-

naprawdę jest prywatyzacja emerytur i jakie nie-

rytalnych zamiast wypłaty bieżących emerytur.

sie skutki.

W powszechnym systemie emerytalnym jest

obecnie około 5 mln emerytur, a składki do OFE

oFe – powodem przyrostu połowy

pobierane są od wynagrodzeń ponad 16 mln pra-

długu publicznego od 1999 roku

cowników i pracownic. Warto podkreślić, że ten

dług w wysokości ponad 330 mld zł Polska zaciąg-

Mechanizm narastania długu publicznego z po-

nęła po to, by mieć aktywa w OFE na kwotę około

wodu OFE jest prosty, a mimo to większość spo-

299 mld zł (stan na koniec grudnia 2013 roku).

5 M.A. Orenstein, Privatizing pensions. the transnational Campaign for Social Security reform, Princeton University Press, Princeton – Oxford 2009.

6 np. A. Chłoń, M. góra, M. rutkowski, „Shaping Pension reform in Poland: Security through Divers-ity”, Social Protection Discussion Paper, no. 9923, the world Bank, sierpień 1999.

7 Zob. np. J. Jończyk, „Kosztowna prywatyzacja ryzyka starości”, „rzeczpospolita”, 23.04.1997.

leoKadia oręZiaK Prywatyzacja emerytur i jej skutki

19

Wartość aktywów jest zatem niższa o kilkadziesiąt

stwowego długu publicznego do PKB. W ustawie

miliardów złotych od zaciągniętego długu.

o finansach publicznych próg ten jest określony

Potwierdza to ogólną prawidłowość występu-

na poziomie 55%, a w Konstytucji – 60% Już kilka

jącą na rynku finansowym, zgodnie z którą opro-

lat temu okazało się, że dług ten jest bardzo blisko

centowanie kredytu (długu) jest zawsze wyższe

tych progów. Gdyby w 2011 roku składka kiero-

niż nawet najlepszej lokaty. Bardzo rzadko może

wana przez ZUS do OFE nie została zredukowana

się zdarzyć, że ten, kto zaciągnie kredyt banko-

o dwie trzecie, to Polska mogłaby się znaleźć na

wy i zainwestuje w akcje, zarobi tyle, że spłaci

krawędzi niewypłacalności, gdyż łączny roczny

pożyczkę i będzie jeszcze miał jakiś zysk. Inwe-

koszt utrzymywania OFE, obejmujący transfer

stowanie za pożyczone pieniądze obarczone jest

składki do funduszy oraz skumulowane odsetki

jednak ogromnym ryzykiem. Tymczasem przy-

od całego długu publicznego zaciągniętego z po-

musowy filar kapitałowy w Polsce jest w ten spo-

wodu OFE od 1999 roku, znacznie przekroczył 40

sób finansowany już od kilkunastu lat. OFE ozna-

mld zł. Zważywszy na kryzysową sytuację na mię-

czają więc utrzymywanie irracjonalnej sytuacji,

dzynarodowych rynkach finansowych mogło się

w której Polska pożycza pieniądze na wyższy pro-

też okazać, że Polska nie będzie w stanie pożyczyć

cent, by zainwestować na niższy i w ten sposób

pieniędzy na akceptowalny procent. Ryzyko to

gromadzić oszczędności na przyszłe emerytury.

istnieje dalej, gdyż potrzeby pożyczkowe naszego

Trzeba też podkreślić, że dług powstały z powo-

kraju są ciągle wysokie, choć nieco zmniejszyły

du OFE, mimo jego redukcji w wyniku przenie-

się w wyniku zmian przeprowadzonych w OFE

sienia do ZUS w lutym 2014 roku około połowy

w 2014 roku Jeśli ryzyko to stanie się bardzo re-

aktywów OFE, w tym przede wszystkim obligacji

alne, to dalsze utrzymywanie OFE będzie trzeba

skarbowych, będzie dalej narastał obciążając całe

finansować kosztem ogromnych wyrzeczeń spo-

polskie społeczeństwo, w tym także członków

łecznych. Trzeba będzie bowiem podnieść po-

i członkinie OFE. Większość Polaków i Polek nie

datki oraz na masową skalę redukować wydatki

ma świadomości, że od 1999 roku ten filar powo-

na pomoc społeczną, edukację, szpitale, leki. Ko-

duje lawinowe narastanie zadłużenia publiczne-

nieczne będzie także zmniejszenie wydatków na

go.

budowę dróg i infrastruktury. Prawdopodobny

Większość osób żyła dotychczas w przeko-

brak pieniędzy w samorządach na wkład własny

naniu, że zebrane w OFE aktywa, w postaci ob-

przy realizacji projektów współfinansowanych ze

ligacji i akcji, po prostu są finansowane ze skła-

środków unijnych zahamuje wykorzystanie tych

dek emerytalnych i nie wymagają dodatkowych

funduszy.

środków. Takie podejście można porównać tylko

Te ogromne wyrzeczenia i zagrożenia będą

do oceniania sytuacji firmy jedynie na podstawie

efektem dalszego utrzymywania OFE, trzeba je

aktywów jej bilansu, bez patrzenia na pasywa,

będzie ponosić, by OFE mogły kontynuować tę

czyli na to, z jakich źródeł aktywa zostały sfinan-

ryzykowną grę, jaką jest inwestowanie na giełdzie

sowane. W efekcie, po uwzględnieniu pasywów,

pieniędzy publicznych pochodzących ze składek

może się okazać, że to przedsiębiorstwo jest ban-

emerytalnych. Z tą grą wiąże się ryzyko wielkich

krutem, ponieważ jego zobowiązania są wyższe

strat. Na przykład w czerwcu 2013 roku wartość

niż posiadane aktywa ze względu na zanotowa-

aktywów OFE spadła o 9 mld zł. Na co komu te

ne straty. Z podobną sytuacją mamy do czynie-

społeczne wyrzeczenia, skoro ich skutki można

nia w przypadku OFE. Ciężar ich finansowania

zmarnotrawić w bardzo krótkim czasie? Naraża-

przygniata polskie finanse publiczne i zwiększa

nie pieniędzy publicznych, a takimi są przecież

ryzyko niewypłacalności państwa ze względu

składki emerytalne, na tak wielkie straty można

na kumulujący się dług i rosnące z tego powodu

porównać jedynie do wielkiej grabieży finansów

potrzeby pożyczkowe kraju. W nieodległym cza-

publicznych. Nie jest żadną pociechą dla człon-

sie może się okazać, że dalsze finansowanie fila-

ków i członkiń OFE czy dla całego społeczeń-

ra kapitałowego poprzez zadłużanie nie jest już

stwa, że OFE odrobią w przyszłości spadki cen

możliwe. Przyczyną może być osiągnięcie pro-

akcji. Nawet jeżeli tak się stanie, to nikt nie może

gów ostrożnościowych dotyczących relacji pań-

zagwarantować, że w następnym miesiącu czy

20

SyStEM EMErytALny Z PErSPEKtywy PłCI. SOLIDArnOŚć I gODnE żyCIE

roku wartość aktywów ponownie znacznie nie

wyniki osiągane z inwestowania składek, zatem

spadnie. Należy zauważyć, że do dziś nie zostały

także wtedy, gdy aktywa OFE zniżkują w wyniku

odrobione spadki wartości akcji w stosunku do

spadku cen akcji i innych instrumentów finan-

szczytowego okresu w 2007 roku. Mimo upływu

sowych. Nawet uzależnienie opłat od zysku rea-

kilku lat główne indeksy Giełdy Papierów War-

lizowanego dla przyszłych emerytów i emerytek

tościowych są ciągle niższe od tamtego poziomu

byłoby znikomą poprawą. Po pierwsze, w pogoni

o 20-30%.

za wyższymi zyskami dla siebie PTE miałyby ten-

dencję do inwestowania składek w bardziej ryzy-

oFe – system krzywdzący przyszłych

kowne aktywa, gdyż większy zysk można osiągnąć

emerytów

tylko ponosząc wyższe ryzyko. Przejściowo war-

tość aktywów mogłaby wzrosnąć, co dałoby towa-

OFE zasługują na całkowitą i bezwarunkową

rzystwom szanse pobrania większych opłat, ale

likwidację dlatego, że Polska nie ma z czego

gdyby wartość aktywów później spadła, to opłaty

utrzymywać filara kapitałowego, a dalsze jego

nie zostałyby przecież zwrócone. Dowodzi to tyl-

istnienie zagraża żywotnym interesom kraju oraz

ko tego, że OFE są niereformowalne. Zyski osiąga-

bezpieczeństwu finansów publicznych. Poza tym

ne z inwestowania składek nie są trwałe, można

drastycznie zmniejsza szanse rozwojowe kraju,

je łatwo utracić, są zatem w istocie „zapisane na

w tym możliwości sfinansowania poprawy sytu-

wodzie”. Poza tym wartość rynkowa poszczegól-

acji demograficznej oraz innych ważnych celów,

nych papierów wartościowych może spaść do

takich jak budowa infrastruktury, w tym sieci

zera. Wszelkie „zyski” dla emerytów i emerytek

energetycznych, edukacja i postęp techniczny.

wypracowane w ramach OFE mają więc charakter

Drugim istotnym powodem uzasadniającym li-

odwracalny, nieodwracalne są natomiast opłaty

kwidację OFE jest to, że nie tylko nie zapewniają

pobrane przez PTE.

obiecywanych wysokich emerytur, ale w isto-

Do lutego 2014 roku głównym składnikiem

cie stanowią system pasożytujący na przyszłych

aktywów zgromadzonych w OFE były polskie

świadczeniach emerytalnych. Beneficjentami

skarbowe papiery dłużne oraz papiery gwaran-

tego systemu są jedynie Powszechne Towarzy-

towane przez Skarb Państwa. Przez wiele lat od

stwa Emerytalne, należące w większości do za-

1999 roku stanowiły ponad dwie trzecie warto-

granicznych koncernów finansowych, a poza tym

ści wszystkich aktywów. Utrzymywanie tego sta-

niewielka grupa spółek i graczy giełdowych oraz

nu rzeczy oznaczałoby w praktyce, że emerytura

powiązanych z nimi biur maklerskich, banków

z OFE byłaby w przeważającej części powiązana

obsługujących system i innych podmiotów zwią-

z zobowiązaniami państwa, podobnie jak eme-

zanych z rynkiem finansowym.

rytura z ZUS, a przecież twórcy OFE starali się

Jeżeli chodzi o zyski dla PTE wynikające z ist-

wszelkimi sposobami zdyskredytować państwo

nienia OFE, to są to przede wszystkim pobiera-

jako podmiot odpowiedzialny za emerytury. Fakt,

ne przez te podmioty opłaty: opłata od składki

że w OFE dominowały skarbowe papiery dłużne,

(w przeszłości sięgająca nawet 10 proc.), oraz

oznaczał, iż całe społeczeństwo, w tym członko-

comiesięczna opłata za zarządzanie. W Chile

wie i członkinie Otwartych Funduszy Emerytal-

w ciągu trzydziestu lat istnienia przymusowego

nych, w przyszłości musiałoby złożyć się poprzez

filara kapitałowego opłaty pobrane przez towa-

zapłatę wyższych podatków, żeby państwo mo-

rzystwa emerytalne pochłonęły ponad jedną

gło wykupić obligacje. Jeśli polska gospodarka

trzecią składek przekazanych do funduszy eme-

w przyszłości rozwijałaby się słabo i mała była-

rytalnych8. W Polsce do końca 2013 roku opłaty

by liczba ludzi aktywnych zawodowo, to pań-

pobrane przez PTE wyniosły ponad 19 mld zł, co

stwo miałoby ogromne problemy, by wywiązać

po uwzględnieniu inflacji oznacza kwotę bliską

się z zobowiązania wynikającego ze skarbowych

30 mld zł. Opłaty inkasowane są bez względu na

papierów dłużnych zgromadzonych w portfelach

8 M. riesco, „the End of Privatized Pensions in Latin America”, „global Social Policy”, 9(2), sierpień 2009.

leoKadia oręZiaK Prywatyzacja emerytur i jej skutki

21

OFE. Istnienie tych funduszy nie tylko więc nie

zł), w tym także posiadanych przez OFE, były (i

poprawiło perspektywy związanej z tendencjami

dalej )są wielkim wydatkiem dla budżetu państwa

demograficznymi, ale ją drastycznie pogorszyło.

i stanowią obciążenie dla całego społeczeństwa.

Kolejne, mniej liczne pokolenia zostaną bowiem

Zatem to, co OFE zarobiły dla przyszłych emery-

obciążone gigantycznym długiem publicznym,

tów i emerytek z tytułu inwestowania w polskie

zaciągniętym w celu sfinansowania filara kapita-

papiery dłużne, stanowiło w praktyce rujnowanie

łowego (także tej części aktywów OFE w postaci

finansów publicznych. Trzeba też podkreślić, że

akcji spółek). Inwestowanie przez OFE jeszcze do

OFE tym więcej mogły zarobić z tytułu odsetek od

niedawna w skarbowe papiery dłużne oznaczało

posiadanych obligacji, im gorsza była wiarygod-

bezsensowny przepływ pieniędzy publicznych,

ność kredytowa Polski. Najwyższą rentowność

polegający na tym, że najpierw rząd przekazuje

polskie obligacje miałyby z pewnością w przede-

do OFE publiczne pieniądze ze składek eme-

dniu bankructwa kraju. Wysokie kwoty odsetek

rytalnych, a potem te same pieniądze pożycza

znacząco zwiększyłyby aktywa OFE, a towarzy-

od tych samych funduszy na procent, ponieważ

stwa emerytalne potrąciłyby sobie znacznie wyż-

musi pokryć ZUS-owi ubytek składki, żeby moż-

sze opłaty od wartości tych aktywów. Mechanizm

na było wypłacać bieżące emerytury. Po drodze,

ten oznaczał, że im gorzej dla Polski, tym lepiej

Powszechne Towarzystwa Emerytalne pobierały

dla OFE i PTE. Poważny wzrost oprocentowania

opłatę od składki oraz potrącały comiesięczną

polskich obligacji skarbowych mogły one odno-

opłatę za zarządzanie aktywami. Łatwo dostrzec,

tować jak swój „sukces” w pomnażaniu pienię-

że ten irracjonalny mechanizm był utrzymywany

dzy polskich emerytów i emerytek. Zresztą PTE

tylko po to, żeby koncerny finansowe mogły inka-

przy każdej okazji chwalą się tym, że zwiększyły

sować opłaty od wielkiego strumienia pieniędzy

wartość aktywów OFE od 1999 roku. Pomijają za-

publicznych.

razem informację, że wzrost ten wynikał głównie

Trzeba podkreślić, że OFE nabywały tylko

z odsetek od polskich obligacji skarbowych, które

część obligacji skarbowych, które rząd musiał

przez wiele lat od 1999 roku były szczególnie wy-

emitować z ich powodu, a na resztę trzeba było

soko oprocentowane. Za działalność polegającą

znaleźć innych nabywców, w kraju i za grani-

głównie na kupowaniu tych papierów PTE zostały

cą, oferując odpowiednio wysokie odsetki. PTE

nadzwyczaj hojnie wynagrodzone opłatami się-

chwaliły się nieraz, że OFE są stabilnymi nabyw-

gającymi ponad 19 mld zł. Łatwo można policzyć,

cami obligacji skarbowych. A przecież, gdyby nie

że za te pieniądze można było wybudować w całej

było OFE, to emitowane z ich powodu obligacje

Polsce tyle przedszkoli i żłobków, że dzisiaj wcale

skarbowe w ogóle by nie powstały, zatem OFE nie

by ich nie brakowało.

musiałyby ich nabywać.

Inwestowanie OFE w obligacje skarbowe było

Należy podkreślić, że zwiększone z powodu

ogromną patologią, stąd wynikło wprowadzenie

OFE potrzeby pożyczkowe państwa rzutują na to,

ustawą z grudnia 2013 roku zakazu inwestowania

że od całego długu Polska musi od lat płacić wyż-

przez OFE w te papiery, a także inne papiery gwa-

sze oprocentowanie. W porównaniu na przykład

rantowane przez państwo. Zakaz ten zmniejszył

z Czechami, które nie wprowadziły przymuso-

częściowo irracjonalność całego systemu OFE, ale

wego filara kapitałowego, nasz kraj musi ponosić

dalej filar kapitałowy utrzymywany jest poprzez

od dawna odsetki wyższe o co najmniej 2 punkty

zadłużanie państwa, gdyż dalej konieczne jest

procentowe.

pokrycie ubytku w ZUS wynikającego z kierowa-

Warto też odnotować, że odsetki od polskich

nia do OFE aż 15% składki emerytalnej wnoszonej

skarbowych papierów dłużnych, znajdujących się

przez ponad 2,5 mln osób, które zdecydowały się

w portfelach OFE, stanowiły do lutego 2014 roku

pozostać w funduszach. Ponieważ OFE są dalej

główne źródło tzw. pomnażania aktywów fundu-

utrzymywane, to rząd dalej będzie musi pożyczać

szy. Odsetki te regularnie były dopisywane do ra-

pieniądze, emitując obligacje skarbowe.

chunków członków OFE, zwiększając zebrane tam

Przeniesienie do ZUS części obligacyjnej OFE

środki. Tymczasem odsetki od polskich papierów

oraz wprowadzenie zakazu inwestowania przez

skarbowych (w 2013 roku było to ponad 44 mld

te fundusze w papiery dłużne emitowane lub

22

SyStEM EMErytALny Z PErSPEKtywy PłCI. SOLIDArnOŚć I gODnE żyCIE

gwarantowane przez Skarb Państwa oznacza, że

im dłuższy jest okres do osiągnięcia tego wieku,

w OFE są niemal wyłącznie ryzykowne aktywa,

tym koszty i ryzyko są większe. Ryzyko to istot-

głównie akcje oraz papiery dłużne emitowane

nie zwiększa się w wyniku wprowadzenia możli-

przez przedsiębiorstwa. W praktyce są to w istocie

wości inwestowania przez OFE za granicą coraz

fundusze czysto spekulacyjne, co jest całkowicie

większej części aktywów (w 2016 roku będzie to

sprzeczne z ideą emerytur, których podstawową

aż 30%).

cechą powinno być zabezpieczenie przynajmniej

Obrońcy OFE niezwykle intensywnie ekspo-

minimum dochodu na starość. Trzeba podkre-

nują inwestowanie w spółki giełdowe jako wspie-

ślić, że wprowadzone w 2014 roku zmiany w isto-

ranie całej gospodarki. Tymczasem środki z OFE

cie nie zwiększyły wynikającego dla emeryta ryzy-

zostały zainwestowane w akcje zaledwie 250 spó-

ka związanego z OFE, tylko je odsłoniły, pokazu-

łek giełdowych, podczas gdy w Polsce jest ponad

jąc prawdziwe oblicze filara kapitałowego. Przed

3 miliony firm. Te miliony firm nie mają dostępu

tymi zmianami ryzyko to było też bardzo duże,

do ogromnego strumienia pieniędzy publicz-

ale było ono kamuflowane faktem nieustannego

nych, jaki co miesiąc płynie na giełdę w postaci

napływu do OFE z budżetu państwa odsetek od

składek emerytalnych. Firmy te zatem są dys-

skarbowych papierów dłużnych. W ten sposób,

kryminowane w porównaniu z uprzywilejowaną

kosztem obciążania budżetu i podatników, uda-

garstką spółek. Bez zastrzyku środków publicz-

wało się często neutralizować negatywny wpływ

nych nie udałoby się sprzedać akcji wielu z nich

spadków cen akcji znajdujących się w portfelach

albo w ogóle, albo znalazłyby one nabywców po

funduszy. Dzięki temu sytuacja OFE wyglądała na

znacznie niższych cenach. W rezultacie, dzięki

ogół lepiej niż była w rzeczywistości. Wszystko to

OFE rośnie bańka spekulacyjna na giełdzie, która

oznacza, że OFE, czy to mające w swych aktywach

nieuchronnie musi pęknąć, gdyż akcje nie mogą

polskie papiery skarbowe, czy też ich pozbawio-

być bez końca znacznie przewartościowane. Na-

ne, są rozwiązaniem irracjonalnym z punktu wi-

leży podkreślić, że subsydiowanie giełdy z pienię-

dzenia państwa i szkodliwym z punktu widzenia

dzy publicznych odbywa się kosztem ogromnego

przyszłych emerytek i emerytów.

zadłużania państwa.

Na odrębną uwagę zasługuje fakt, że w wy-

Podwyższenie wieku emerytalnego do 67 lat

niku zmian wprowadzonych ustawą z grudnia

stanowi prawdziwy prezent dla towarzystw eme-

2013 roku OFE pozostawiono środki zapisane

rytalnych. Po pierwsze, pozwoli im o wiele lat dłu-

na rachunkach także tych 85% członków fun-

żej – w przypadku kobiet aż o siedem lat – inkaso-

duszy, którzy zdecydowali się wrócić do ZUS.

wać opłaty od już zgromadzonych oraz nowych

Równowartość zgromadzonych na ich rzecz

środków trafiających do OFE. Po drugie, na wiele

aktywów nie została przeniesiona na subkonta

lat odsunie moment, kiedy towarzystwa emery-

tych osób prowadzone przez ZUS (na początku

talne będą musiały zacząć wypłacać emerytury

lutego 2014 roku na te subkonta przeniesiono

na większą skalę. W praktyce, o ile nie zmienią

tylko tzw. część obligacyjną). W OFE pozostały

się dotychczasowe zasady funkcjonowania OFE,

zatem aktywa przekraczające 150 mld zł. Ich re-

to pieniądze publiczne przekazane do OFE nigdy

alna wartość będzie pomniejszana przez kolejne

już przez budżet nie zostaną odzyskane. Emery-

kryzysy finansowe, a także przez opłaty pobiera-

tury będą bowiem wypłacane w przyszłości z bie-

ne dalej przez PTE. W przypadku młodych ludzi

żących składek emerytalnych, które będą do OFE

to pobieranie opłat może trwać nawet ponad 40

wpływać. Ewentualnie pewna różnica zostanie

lat, jeżeli nie nastąpią zmiany przepisów. Te ne-

pokryta z tego, co zgromadzi się wcześniej. Zatem

gatywne skutki łagodzi nieco stosowanie zasady

towarzystwa emerytalne zostały hojnie wyposa-

tzw. suwaka bezpieczeństwa oznaczającego, że

żone przez polskiego ustawodawcę. Uzyskały też

na dziesięć lat przed osiągnięciem przez daną

w istocie ogromną władzę, bowiem to od dobrej

osobę ustawowego wieku emerytalnego, środki

lub złej woli osób sprawujących kierownictwo

zgromadzone na jej rachunku w OFE powinny

w tych instytucjach zależą konkretne inwesty-

być w równych ratach miesięcznych przekazy-

cje. Jak dotychczas musiały jedynie przestrzegać

wane na jej subkonto w ZUS. Istotne jest to, że

określonych ustawowo limitów zakupu akcji i in-

leoKadia oręZiaK Prywatyzacja emerytur i jej skutki

23

nych określonych aktywów. PTE mają też nie-

podsumowanie

ograniczone możliwości wspierania podmiotów

powiązanych z nimi w różny sposób, a w szcze-

Utworzenie w 1999 roku OFE, czyli przymusowe-

gólności przedsiębiorstw i banków ze swych kra-

go filara kapitałowego w systemie emerytalnym,

jów macierzystych. Mogą też łatwo inwestować

stanowiło wielki cios dla finansów publicznych

w akcje spółek medialnych i podporządkowywać

Polski i niesie poważne zagrożenie w postaci nie-

sobie główne media prywatne. Ponadto wskutek

wypłacalności kraju. Bardzo niekorzystnie wpły-

kampanii reklamowych instytucji finansowych

wa na sytuację przyszłych emerytów i emerytek.

polskie społeczeństwo ma coraz mniej szans na

Kiedy uwzględni się wymienione w artykule argu-

to, by dowiedzieć się, jak wygląda prawdziwe ob-

menty, OFE zasługują na natychmiastową, całko-

licze OFE.

witą i bezwarunkową likwidację.

prof. dr hab. leokadia oręziak – profesor nauk ekonomicznych,

specjalistka z dziedziny finansów międzynarodowych, rynku fi-

nansowego i integracji europejskiej. Jest profesorem zwyczajnym

w Szkole Głównej Handlowej w Warszawie. Autorka wielu publi-

kacji, m.in. Finanse Unii Europejskiej, Jednolity rynek ubezpiecze-

niowy Unii Europejskiej, Konkurencja podatkowa i harmonizacja

podatków w ramach Unii Europejskiej, Euro – nowy pieniądz,

Rynek finansowy Unii Europejskiej. Współautorka książek Finan-

sowanie rozwoju regionalnego w Polsce, Międzynarodowe rynki

finansowe, Bankowość na świecie i w Polsce, Kryzys finansów

publicznych. Napisała też wiele artykułów na temat Otwartych

Funduszy Emerytalnych. Dla Sejmu RP przygotowała m.in. opi-

nię do ustawy wprowadzającej zmiany w OFE, uchwalonej przez

Sejm RP 25 marca 2011 roku.

Jej praca pt. OFE – katastrofa prywatyzacji emerytur w Polsce

otrzymała w 2014 roku prestiżową nagrodę Economicus dla naj-

lepszej książki ekonomicznej roku. Prezydent Chile, Michelle

Bachelet, powołała ją w kwietniu 2014 roku w skład komisji przy-

gotowującej projekt reformy chilijskiego systemu emerytalnego.

Wiek czy staż pracy?

eWa MiSZcZuK

W trakcie prac nad reformą emerytalną rząd emerytur. Przed reformą ubezpieczeni zaczynali Donalda Tuska skupił się na pomyśle podwyż-

myśleć o nich wówczas, gdy zbliżali się do okre-

szania wieku emerytalnego kobiet i mężczyzn. ślonego w przepisach wieku emerytalnego, mając Ogólnopolskie Porozumienie Związków Zawo-równocześnie świadomość, że takie świadczenie

dowych uznało, że ma lepszy pomysł. Jaki?

im przysługuje i nie mają specjalnego wpływu

na ich wysokość. Obecnie, otrzymując corocznie

Trwająca obecnie dyskusja na temat koniecz-

informację z ZUS i OFE, mają wiedzę na temat

ności podniesienia wieku emerytalnego jako je-

zgromadzonego kapitału na swoim koncie eme-

dynego antidotum dla ratowania systemu eme-

rytalnym.

rytalnego wydaje się równie oderwana od rze-

W kontekście powyższego oraz w oderwaniu

czywistości jak zmiany narzucone społeczeństwu

od sytuacji na rynku pracy, zupełnym nieporo-

w 1999 roku reformą ubezpieczeń społecznych

zumieniem jest dyskutowanie o poziomie przy-

oraz emerytalną. W teorii obie te reformy miały

szłych świadczeń emerytalnych z systemu ubez-

uporządkować obowiązujące wcześniej przepi-

pieczeń społecznych. Tym bardziej, że system

sy dotyczące podlegania składkom ubezpiecze-

ten wymaga bezwzględnego „uszczelnienia”, aby

niowym oraz wprowadzały nowe zasady wypłaty

składki na indywidualne konta ubezpieczonych

związanych z nimi świadczeń. Wbrew tym zało-

wpływały od wszystkich form świadczenia pracy.

żeniom, narzucającym m.in. obowiązkowy II filar

Wysokość kapitału emerytalnego odpowiadająca

ubezpieczeniowy dla urodzonych po 31 grudnia

faktycznym wynagrodzeniom zapewni niezbędne

1968 roku, po kilkunastu latach funkcjonowania

środki finansowe do wykorzystania po ustaniu za-

zamiast oczekiwanego zwiększenia przyszłego

trudnienia.

kapitału emerytalnego przynosi on zyski wyłącz-

nie Otwartym Funduszom Emerytalnym.

Związkowa alternatywa

Nowatorskie rozwiązania systemowe wpro-

wadzające nowy parametr „dalszego przeciętnego

W projekcie obywatelskim, zgłoszonym przez

trwania życia” przy wyliczaniu świadczeń emery-

OPZZ w 2010 roku i popartym podpisami przeszło

talnych dla wszystkich ubezpieczonych urodzo-

400 tysięcy obywateli i obywatelek, proponujemy

nych po 31 grudnia 1948 roku w sposób znaczący

wprowadzenie do obowiązujących przepisów pa-

wpłyną na obniżenie świadczeń. Dodatkowe za-

rametru stażu pracy uprawniającego do wcześ-

grożenie wysokości emerytur stanowi część środ-

niejszego przejścia na emeryturę. Uprawnienie

ków przekazywana przez Zakład Ubezpieczeń

takie przysługiwałoby bez względu na wiek, po

Społecznych do Otwartych Funduszy Emerytal-

udokumentowaniu 35 lat składkowych przez ko-

nych – tym bardziej, że nie zostały ustalone koszty

biety i 40 lat przez mężczyzn. Stanowiłoby to ro-

ich wypłaty oraz podmiot je realizujący.

dzaj kontynuacji przepisów obowiązujących do

Inną z konsekwencji powyższych reform –

końca 2009 roku.

być może nieprzewidzianą przez ich twórców

Ideą przewodnią wprowadzenia propono-

– jest większa świadomość społeczna dotycząca

wanej przez OPZZ zmiany było zabezpieczenie

eWa MiSZcZuK wiek czy staż pracy?

25

środków do życia tym ubezpieczonym, którzy

społeczeństwu rzetelnych prognoz dotyczących

mają długi okres aktywności zawodowej, a jedno-

rozwoju rynku pracy, a także zalecanych kierun-

cześnie nie mają możliwości kontynuowania za-

ków kształcenia, w tym ustawicznego, umożliwia-

trudnienia ze względu na brak ofert z rynku pracy

jących zatrudnienie w dalszej perspektywie. Na-

bądź ogólny stan zdrowia. Zdaniem naszych eks-

sze związkowe obawy o możliwości zatrudnienia

pertów kapitał zgromadzony na indywidualnym

osób w wieku powyżej 50 roku życia i starszych

koncie ubezpieczonego w okresie 35 lat przez ko-

budzi obecna sytuacja na rynku pracy. Rozwią-

biety i 40 lat przez mężczyzn powinien wystarczyć

zanie problemu bezrobocia powinno stanowić

na zabezpieczenie wystarczających środków do

priorytet dla rządu – tym bardziej, że z wielką de-

życia osób ubiegających się o emeryturę.

terminacją od lat prowadzi on wyprzedaż mająt-

Nasza propozycja uwzględnia wyłącznie

ku narodowego, na który pracowały całe pokole-

okresy składkowe, a więc te, które decydują o wy-

nia Polaków, co ma negatywny wpływ na miejsca

sokości zgromadzonego kapitału na indywidu-

pracy. W praktyce oznacza to brak wpływu rządu

alnym koncie ubezpieczonego. Różnica w stażu

na tworzenie zatrudnienia – zarówno dziś, jak i w

pracy między kobietami i mężczyznami wynika

przyszłości.

przede wszystkim z uwagi na macierzyństwo oraz

Za kuriozalne należy uznać ubolewanie rzą-

obowiązki opiekuńcze, wykonywane głównie

du nad niskim przyrostem naturalnym będącym

przez kobiety. Należy również wziąć pod uwagę

konsekwencją prowadzonej od lat polityki anty-

trudniejszy dostęp kobiet do zatrudnienia, ogra-

rodzinnej. Brak perspektywy stałego zatrudnie-

niczający aktywność zawodową w porównywal-

nia, szans na mieszkanie, dostępnej finansowo

nym do mężczyzn okresie, co oznacza, że prawo

instytucjonalnej opieki nad dzieckiem jest bez-

do emerytury mogą osiągać w tym samym wieku.

pośrednią przyczyną rezygnacji z rodzicielstwa.

Będzie to miało wpływ na brak młodych pracow-

naczynia połączone

ników w starzejącym się społeczeństwie. Należy

mieć przy tym świadomość, że nie zawsze da się

Co ważne, o emeryturach nie wolno mówić

zastąpić młode ręce starymi.

w oderwaniu od Funduszu Ubezpieczeń Społecz-

nych, na który wpływają składki ubezpieczonych

chybione kontrargumenty

– późniejszych świadczeniobiorców, a także sytu-

acji na rynku pracy. Obowiązujący w naszym kra-

Sprzeciwiamy się podniesieniu wieku emerytal-

ju przymus opłacania składek na ubezpieczenia

nego nie dlatego, że nie chcemy dłużej pracować.

społeczne stanowi wzajemne zobowiązanie – od

Mamy uzasadnione obawy, że jego podniesienie

ubezpieczonych państwo pobiera składki, w za-

pogorszy i tak trudną sytuację kobiet na rynku

mian wypłacając w odpowiednim okresie należne

pracy oraz pozbawi je na długie lata zabezpiecze-

z tego tytułu świadczenia.

nia niezbędnych środków do życia. Wbrew temu,

Składki FUS nie wystarczają na pokrycie bie-

co głoszą przeciwnicy naszego projektu, sugeru-

żących świadczeń – kolejne rządy nie zrobiły

jąc, iż proponujemy obniżenie bądź utrzymanie

niestety nic, żeby uszczelnić system ubezpiecze-

obowiązującego wieku emerytalnego, to wyłącz-

niowy. Konieczne są zmiany polegające na rzetel-

nie rynek pracy będzie determinował wiek, w ja-

nym „oskładkowaniu” faktycznych wynagrodzeń

kim uda się osiągnąć pracownikowi, bez względu

od wszystkich form zatrudnienia. Publicznie pre-

na płeć, zaproponowany w projekcie OPZZ staż

zentowane informacje sugerują znaczne obciąże-

pracy. Według danych ZUS za grudzień 2010 roku

nie budżetu państwa dotacjami do systemu eme-

średni staż pracy emeryta wynosił dla mężczyzn

rytalnego. Nie jest to do końca prawdą, gdyż nie

36,9 lat, a w przypadku kobiet 32,2 lata łącznie

uwzględnia wypłacanych przez ZUS świadczeń,

z okresami nieskładkowymi – nasz projekt oparty

takich jak renty socjalne, dodatki kombatanckie,

jest, jak widać, na znacznie dłuższej aktywności

czy świadczenia przedemerytalne.

zawodowej.

Dyskusję na temat wieku emerytalnego należy

Straszenie niewypłacalnością świadczeń

poprzedzić przede wszystkim przedstawieniem

emerytalnych, o ile nie zostanie podwyższony

26

SyStEM EMErytALny Z PErSPEKtywy PłCI. SOLIDArnOŚć I gODnE żyCIE

wiek emerytalny, w przypadku obowiązującej po

europejskie standardy?

reformie zasady zdefiniowanej składki jest tym

bardziej nieuzasadnione, że każdy potencjalny

Zupełnie w dzisiejszych realiach nieprzekonywu-

świadczeniobiorca dysponuje wiedzą o wyso-

jąca jest również argumentacja zrównania wieku

kości zgromadzonych środków w ZUS i OFE. To

emerytalnego z uwagi na fakt, że dokonują takich

do jego decyzji powinno należeć, kiedy wystąpi

zmian inne kraje zjednoczonej Europy. Nie do-

o przyznanie emerytury.

równujemy im ani poziomem życia, ani zdrowia,

Podwyższenie wieku emerytalnego kobiet

ani też opieką socjalną. Ponadto w różnych kra-

i mężczyzn do 67 lat dla obu płci oraz argument,

jach europejskich funkcjonują przepisy emerytal-

że wymaga tego zapewnienie odpowiedniego po-

ne oparte na innych niż w Polsce zasadach i źród-

ziomu świadczeń (szczególnie dla kobiet) uważa-

łach finansowania. W większości z nich przewi-

my za nadużycie. Główną przyczyną niskich eme-

dziane jest wcześniejsze skorzystanie z prawa do

rytur kobiet są przede wszystkim znacznie niższe

emerytury po spełnieniu określonych warunków

od mężczyzn wynagrodzenia w trakcie ich aktyw-

stażowych bez względu na płeć. Dopiero zrówna-

ności zawodowej. Sam fakt dłuższego zatrudnie-

nie polskich i europejskich standardów (np. so-

nia nie gwarantuje ich znaczącego podwyższenia.

cjalnych) może być podstawą do wprowadzania

Wbrew twierdzeniom mediów, że podwyższe-

zmian wieku uprawniającego do emerytury. Pro-

nie wieku emerytalnego dotyczy osób młodych,

ponowana reforma emerytalna może być wów-

obejmuje ono także osoby urodzone w latach 50.

czas zaakceptowana bez żadnych sprzeciwów.

ubiegłego wieku, które już dziś znajdują się w tra-

Obecnie prezentowany projekt rządowy ma

gicznej sytuacji życiowej, skazane na wegetację

na celu – w moim przekonaniu – jedynie skróce-

bez pracy i wsparcia instytucyjnego. Problema-

nie okresu pobierania świadczenia. Jestem prze-

tyczne są również prognozy dotyczące długości

konana o wyższości możliwości skorzystania ze

życia. Brak profilaktyki, niedostępność usług me-

zgromadzonego kapitału emerytalnego, mając

dycznych, szczególnie lekarzy specjalistów, a tak-

świadomość, że rozłożenie jej na więcej lat obniży

że koszty leczenia często niemożliwe do poniesie-

świadczenie – w przeciwieństwie do konieczno-

nia przez osoby nisko zarabiające mogą z czasem

ści zabiegania o zabezpieczenie podstawowych

wpłynąć na zahamowanie wzrostu długości życia.

potrzeb życiowych aż do ukończenia 67 lat przez

Według aktualnych danych europejskich jeste-

poszukiwanie instytucjonalnego wsparcia.

śmy na 28 miejscu pod tym względem.

Dla zdecydowanej większości ubezpieczo-

Sam fakt wydłużania życia nie jest zresztą

nych bez względu na płeć wywołuje to poczucie

argumentem dla podwyższenia wieku emery-

upokorzenia – tym dotkliwsze, że związane ze

talnego kobiet. Konieczne jest uwzględnienie

świadomością braku dostępu do wypracowanego

ogólnego stanu zdrowia oraz warunków w jakich

w trakcie aktywności zawodowej kapitału emery-

pracowały oraz ich wpływu na kondycję psychofi-

talnego, zapisanego na naszych indywidualnych

zyczną, a tym samym możliwości kontynuowania

kontach emerytalnych.

zatrudnienia w podwyższonym wieku.

ewa Miszczuk – mgr politologii UW, była wiceprzewodniczą-

ca Rady OPZZ województwa mazowieckiego, była przewodni-

cząca Komisji Kobiet OPZZ.

emerytury od nowa,

czyli o emeryturach

obywatelskich

Marcelina ZaWiSZa

W jaki sposób możemy poprawić sytuację ma-

nie przyznawane jest na podstawie kryteriów do-

terialną polskich seniorek i seniorów? Dlaczego

chodowych. Ostatnim modelem jest model uni-

kobiety nie mogą liczyć na takie świadczenia jak

wersalny, który obejmuje wszystkie osoby w star-

mężczyźni? Gdzie na świecie już dziś funkcjonują

szym wieku bez względu na posiadane przez

emerytury obywatelskie – i jaki jest ich wpływ na

nich środki. Model ten ukształtował się w krajach

jakość życia osób starszych? Niniejszy tekst odpo-

skandynawskich po II wojnie światowej.

wiada na te ważne z perspektywy równości płci

Mimo iż modele te nie występują już w czystej

pytania.

formie, to w organizacji systemów emerytalnych

Czym jest emerytura? To świadczenie zapew-

krajów europejskich widać inspirację, z którego

niające środki utrzymania zamiast trwale utraco-

modelu dany system się wywodzi.

nego zarobku. W Polsce prawo do zabezpieczenia

Rozwój systemów emerytalnych doprowa-

społecznego po osiągnięciu wieku emerytalne-

dził do ogólnej poprawy warunków materialnych

go zapewnia 67 artykuł Konstytucji. Stanowi on

osób starszych. W zależności od systemu, wyso-

ponadto, że obywatel pozostający bez pracy nie

kości świadczenia i wielu innych czynników sytu-

z własnej woli i pozbawiony innych środków

acja emerytów i emerytek w krajach europejskich

utrzymania również ma prawo do zabezpieczenia

różni się od siebie diametralnie. W najnowszym

społecznego.

rankingu ONZ Global AgeWatch Index 2013 po-

Solidarność z osobami starszymi, wzajemna

równującym jakość życia osób starszych na całym

odpowiedzialność za członków społeczeństwa

świecie Polska zajęła 62 miejsce na 91 zbadanych

urzeczywistniają idee sprawiedliwości społecz-

krajów. Najlepiej żyje się senior(k)om mieszkają-

nej. Również Zielony Nowy Ład Społeczny uwa-

cym w Szwecji.

ża solidarność za istotę swojej wizji socjalnej Eu-

W związku z niewydolnością funkcjonującego

ropy.

obecnie systemu emerytalnego, który nie zapew-

Formalnie wyróżnia się trzy modele publicz-

nia zabezpieczenia materialnego osób starszych,

nych systemów emerytalnych. W modelu ubez-

w debacie publicznej coraz częściej pojawia się

pieczeniowym prawo do świadczenia związane kwestia zmian systemowych. Wraz z pogłębia-jest z wykonywaniem pracy zarobkowej i płace-

jącym się procesem starzenia się społeczeństwa

niem składki ubezpieczeniowej. Wysokość świad-

jego społeczne i ekonomiczne konsekwencje

czenia uzależniona jest od kwoty oraz okresu

omawiane są we wszystkich krajach europejskich.

odkładania składek, czyli de facto od dochodu

Na proces starzenia się społeczeństw składa-

i stażu pracy. W modelu pomocowym świadcze-

ją się dwa czynniki. Po pierwsze nastąpiło trwa-

28

SyStEM EMErytALny Z PErSPEKtywy PłCI. SOLIDArnOŚć I gODnE żyCIE

łe obniżenie stopy dzietności poniżej poziomu

nę sceny politycznej. Pozytywnie w tej kwestii

prostej zastępowalności pokoleń, po drugie zaś

wypowiada się nawet, na ogół niechętne inicja-

wydłużyła się długość życia. Choć obecnie kraje

tywom tego typu, Centrum im. Adama Smitha.

Europy Środkowo-Wschodniej charakteryzują

się stosunkowo niskim udziałem osób powyżej

dobre praktyki

65 roku życia w społeczeństwie w porównaniu do

krajów Europy Zachodniej, to według szacunków

Emerytura obywatelska nie jest nowym pomy-

w roku 2060 proces starzenia się populacji będzie

słem. Funkcjonuje w wielu krajach jako uzu-

w naszym regionie bardziej zaawansowany.

pełnienie systemu ubezpieczeniowego. Przy-

Polskę zalicza się do krajów, w których pro-

kładowo system emerytalny Nowej Zelandii

gnozowana zmiana dynamiki jest największa.

stopniowo ewoluował od modelu ubezpiecze-

Obecnie na jedną osobę pobierającą świadczenie

niowego do modelu uniwersalnego. W 1898 roku

emerytalne zatrudnionych jest pięć osób. Szacuje

wprowadzono emerytury zależne od dochodu,

się, że w 2060 roku będą to już tylko niecałe dwie

stopniowo łagodząc test dochodowy, by w 1938

osoby. W sposób oczywisty sobą doprowadzi to

roku wprowadzić system uniwersalny. Podobne

do zachwiania repartycyjnego systemu emerytal-

rozwiązania zastosowano w krajach skandynaw-

nego. W mainstreamowym dyskursie najczęściej

skich i Kanadzie, gdzie wprowadzono świadcze-

rozważane są trzy opcje:

nie uniwersalne, niezależne od dochodu, które

1. Podniesienie składki lub obniżenie wysokości

uzupełnia świadczenia powiązane z dochodami.

świadczenia;

Szwedzki publiczny system emerytalny skła-

2. Podniesienie wieku emerytalnego;

da się z trzech elementów. Pierwszym jest eme-

3. Prywatyzacja ubezpieczenia ryzyka od staro-

rytura zależna od podstawy dochodu. Drugim

ści poprzez uzupełnienie świadczenia pub-

– oskładkowanie premii i bonusów. Wysokość

licznego ubezpieczeniem i świadczeniem

świadczenia zależy od ilości zgromadzonych

prywatnym.

na koncie pieniędzy oraz od stopy zwrotu z in-

Cała debata odbywa się w ramach istniejącego

westycji poczynionych przez fundusze. Trzecim

modelu ubezpieczeniowego. Problemem wydaje

i ostatnim elementem jest emerytura gwaran-

się niemożność zmiany myślenia w kierunku mo-

towana, która wypłacana jest wszystkim, którzy

delu uniwersalnego, który zapewniłby bardziej

zarabiali zbyt mało lub w ogóle. System ten jest

sprawiedliwą dystrybucję środków w społeczeń-

finansowo niezależny od centralnego budżetu

stwie.

państwa i niezwykle stabilny. Jedynie emerytu-

ry gwarantowane są wypłacane z budżetu cen-

System uniwersalny

tralnego. Wszystko to składa się na pierwszy filar

systemu emerytalnego. Drugim filarem są eme-

Jednymi z najbardziej sprawiedliwych społecz-

rytury zawodowe, trzecim zaś – dobrowolne pry-

nie, a także – co ciekawe – najbardziej efektyw-

watne ubezpieczenia emerytalne.

nych systemów emerytalnych są te, w których

Innym krajem, który wprowadził emerytu-

pierwszy filar stanowią emerytury obywatelskie.

rę obywatelską, jest Holandia. Holenderski sy-

Czy wobec tego należałoby rozważyć możliwość

stem również składa się z trzech filarów. Pierw-

wprowadzenia ich w Polsce?

szy tworzy emerytura obywatelska, wypłacana

Czym jest emerytura obywatelska? To świadcze-

wszystkim mieszkańcom kraju. Na drugi skła-

nie skierowane dla osób, które osiągnęły pewien

dają się grupowe ubezpieczenia zakładowe lub

ustalony wiek, na ogół wypłacane w równej war-

branżowe, na trzeci - dobrowolne, indywidualne

tości obywatelom niezależnie od ich płci, stażu

ubezpieczenia emerytalne. Wysokość emery-

pracy czy form zatrudnienia. Bywa zarówno za-

tury obywatelskiej nie zależy od obywatelstwa,

leżna, jak i niezależna od dochodu. Uprawnienie

a od stażu zamieszkiwania w Holandii oraz sy-

do jej otrzymywania najczęściej wynika z oby-

tuacji życiowej danej osoby. W sytuacji, gdy

watelstwa lub zamieszkania. To rozwiązanie pro-

ubezpieczony/a żyje samotnie, emerytura gwa-

ponowane zarówno przez lewą, jak i prawą stro-

rantowana wynosi około 1000 euro, w przypad-

Marcelina ZaWiSZa Emerytury od nowa, czyli o emeryturach obywatelskich

29

ku gdy obydwie osoby ukończyły 65 lat (małżeń-

Wprowadzenie emerytur obywatelskich

stwo), świadczenie dla każdego z małżonków

w polsce

wynosi około 700 euro. Istnieje również wiele

dodatków zwiększających powyższe kwoty.

W obecnych warunkach wprowadzenie emery-

W polskiej debacie publicznej na temat

tury obywatelskiej bardzo wzmocniłoby pozycję

wprowadzenia emerytury obywatelskiej za

zatrudnionych na umowach cywilnoprawnych,

przykład najczęściej podawany jest kanadyjski

którzy, dysponując ograniczonym dochodem, nie

system emerytalny. Podobnie jak w przypadku

są w stanie odkładać środków na prywatne konto

wyżej wymienionych systemów, także i system

emerytalne, a także osób sprawujących funkcje

kanadyjski składa się z trzech filarów. Pierw-

opiekuńcze w ramach gospodarstwa domowego,

szym jest emerytura obywatelska, do której pra-

które nie podejmują pracy zarobkowej (na ogół

wo uzyskuje każdy, kto mieszka w Kanadzie co

kobiety).

najmniej przez 10 lat po ukończeniu 18 roku

Diagnoza Społeczna 2013 ujawniła, że aż 60%

życia. Zasiłek jest tym wyższy, im dłuższy jest

Polek i Polaków nie ma żadnych oszczędności,

okres pobytu. Aby otrzymać całość świadczenia

z czego wynika, że nie będą również odkładać na

trzeba spędzić w kraju 40 lat. Drugim filarem

indywidualnych kontach emerytalnych. Brak za-

jest obowiązkowy, międzypokoleniowy fundusz

interesowania trzecim filarem potwierdzają dane

finansowany ze składek wszystkich pracujących

rządowe. Według badań większość ankietowa-

obywateli. Co ciekawe 20% środków ze składek

nych uważa, że odkładanie na III filarze niewiele

inwestuje się na rynkach finansowych, a zy-

zmieni w wysokości ich przyszłej emerytury.

ski księgowane są na indywidualnych kontach

W ramach obecnego systemu emerytalnego

uczestników systemu.

Polacy i Polki nie wierzą, że ich przyszła emery-

Mimo pozornych analogii między kanadyj-

tura zapewni godne życie. Prognozy ekspertów

skim II filarem i polskim I filarem występują

i ekspertek są jeszcze gorsze niż subiektywne,

spore różnice. Konstrukcja tego pierwszego jest

pesymistyczne wizje obywateli i obywatelek.

dużo prostsza i bardziej przejrzysta, dzięki cze-

Ostrzegają oni/e, że poziom życia na emeryturze

mu koszty funkcjonowania systemu są dużo tań-

drastycznie się pogorszy, a bardzo niska wyso-

sze, a system się samofinansuje. Trzeci filar sta-

kość świadczeń może znacznie zwiększyć grupę

nowią dobrowolne ubezpieczenia emerytalne.

osób zagrożonych skrajnym ubóstwem i wyklu-

Firma konsultingowa Mercer w Global Pen-

czeniem społecznym.

sion Index, w którym ocenia się między innymi

Wprowadzenie emerytury obywatelskiej do-

przejrzystość systemu, pewność otrzymania

prowadziłoby do częściowego wyrównania po-

przyrzeczonej emerytury, sposób finansowania

ziomu zamożności starszych Polaków i Polek nie-

i integralność z sektorem prywatnym, najlepiej

zależnie od historii zatrudnienia. To bardzo waż-

ocenia system duński (klasa A), następnie ho-

ne z perspektywy kobiet, których średnia emery-

lenderski i australijski (klasa B+) oraz szwedzki

tura jest niższa niż mężczyzn. Wynika to nie tylko

i kanadyjski (klasa B), a więc wszystkie kraje,

z niższego wieku przechodzenia na emeryturę

w których funkcjonuje emerytura obywatelska.

(który będzie sukcesywnie podnoszony do 2040

Pokrywa się to z badaniami Organizacji Na-

roku, gdy nastąpi jego zrównanie z wiekiem męż-

rodów Zjednoczonych na temat jakości życia

czyzn) czy dłuższego przewidywanego trwania

seniorów. Wszystkie wyżej wymienione kraje

życia, według którego wylicza się emerytury (ko-

znalazły się w pierwszej dwudziestce rankingu,

biety żyją dłużej, więc dłużej będzie wypłacane

niektóre na bardzo wysokich pozycjach. We-

im świadczenie. W myśl tej zasady ich emerytury

dług danych opublikowanych w raporcie Global

są mniejsze).

AgeWatch Index najlepiej żyje się szwedzkim

Kobiety w Polsce częściej wykonują prace

senior(k)om (1 miejsce), porównywalnie dobrze

gorzej płatne, zarabiają mniej niż mężczyźni na

emeryt(k)om holenderskim (4 miejsce), kana-

równorzędnych stanowiskach, często mają rów-

dyjskim (5 miejsce) i nowozelandzkim (7 miej-

nież krótszy staż pracy ze względu na rezygnację

sce).

z pracy zarobkowej na rzecz opieki nad osobami

30

SyStEM EMErytALny Z PErSPEKtywy PłCI. SOLIDArnOŚć I gODnE żyCIE

od nich zależnymi (dzieci, osoby starsze, niepeł-

rzających do poprawy swojej sytuacji materialnej.

nosprawni). Emerytura gwarantowana częściowo

Według raportu Głównego Urzędu Statystycz-

rozwiązałaby problem braku rozwiązań, które

nego Ubóstwo w Polsce w 2012 roku co 25 osoba

sprawiedliwiej rozkładałaby pracę opiekuńczą

w wieku 65+ żyła w gospodarstwie domowym

w ramach gospodarstwa domowego. Z perspek-

o wydatkach niższych niż minimum egzystencji.

tywy osób (głównie kobiet), które wykonują prace

Wśród osób zagrożonych ubóstwem skrajnym

reprodukcyjne (w obecnych warunkach nieod-

osoby powyżej 65 roku życia stanowiły 7% popu-

płatnie) wprowadzenie emerytury obywatelskiej

lacji.

można rozważać w kategoriach realizacji konsty-

Jedną z największych zalet emerytury oby-

tucyjnej zasady sprawiedliwości społecznej.

watelskiej jest gwarancja otrzymania minimalnej

Państwo przygotowało pewien rodzaj zabez-

emerytury. Obecny system emerytalny w Polsce

pieczenia dla osób, które podjęły się opieki nad

nie daje takiej gwarancji. Teoretycznie funkcjonu-

osobą niepełnosprawną. Spełniwszy bardzo wy-

je emerytura minimalna, która wynosi obecnie

śrubowane kryteria można uzyskać 620 zł mie-

830 zł brutto, jednak uprawnienia do niej zdoby-

sięcznie, należy jednak zrezygnować z pracy.

wa się po osiągnięciu odpowiedniego wieku oraz

Ludzie bez zatrudnienia na podstawie umowy

minimalnego stażu ubezpieczeniowego. Od 2014

o pracę są tego prawa pozbawieni. Za osobę po-

roku minimalny staż ubezpieczeniowy dla kobiet

bierającą świadczenie pielęgnacyjne wójt, bur-

będzie corocznie podnoszony o dwa lata aż do

mistrz lub prezydent miasta opłaca składkę na

wyrównania z minimalnym stażem mężczyzn.

ubezpieczenie emerytalne i rentowe od podstawy

Obecnie dla kobiet wynosi on 20 lat, dla męż-

odpowiadającej wysokości świadczenia pielęg-

czyzn zaś 25. Wyrównanie nastąpi w roku 2022.

nacyjnego przez okres niezbędny do uzyskania

Jeśli warunki dotyczące stażu zostaną spełnione,

okresu ubezpieczenia. Oznacza to, że osoba,

a z wyliczeń wyniknie, że świadczenie jest niższe

która poświęci swoje życie na opiekę nad osobą

niż minimalna emerytura, ZUS automatycznie

niezdolną do samodzielnego funkcjonowania, na

podwyższy je do najniższej stawki. Jeśli jednak

starość będzie otrzymywała głodową emeryturę.

ten warunek nie zostanie spełniony, ZUS wypłaci

Dyskutując na temat możliwości wprowadze-

tylko tyle, ile zostało odłożone.

nia w Polsce emerytury gwarantowanej należało-

Warto zaznaczyć, że okres przepracowany na

by przeanalizować sytuację osób starszych. Gdy

umowie cywilnoprawnej nie wlicza się do czasu

w 2012 roku przeprowadzono w Polsce reformę

pracy. W związku ze wspomnianymi ogranicze-

wydłużającą i zrównującą wiek emerytalny kobiet

niami, które nałożone są na obywatela, emerytura

i mężczyzn do 67 roku życia, jednym z najczęściej

minimalna nie spełnia swoich funkcji.

podnoszonych argumentów była bardzo zła sytu-

Wprowadzając

emeryturę

obywatelską

acja starszych na rynku pracy. Osoby powyżej 50

i upraszczając system jesteśmy w stanie wyelimi-

roku życia pod koniec 2012 roku stanowiły 22,8%

nować większość wad obecnego systemu. Naj-

ogółu zarejestrowanych bezrobotnych. Tylko co

większe jego grzechy to wysokie koszty obsługi,

czwarta posiadała prawo do zasiłku. Zauważo-

skomplikowanie, brak ochrony przed ubóstwem

no również, że rejestracja ludzi powyżej 50 roku

i wykluczeniem społecznym, ryzyko utraty czę-

życia w urzędach pracy skazuje na dłuższe pozo-

ści środków oraz brak gwarancji co do wysokości

stawanie bez zatrudnienia. Aż 44% bezrobotnych

emerytury.

seniorów pozostawało bez pracy powyżej 12 mie-

Oczywiście należy sobie zdawać sprawę

sięcy. Średni czas pozostawania bez pracy w tej

z trudności wprowadzenia systemu uniwersal-

grupie wiekowej wynosił aż 13,6 miesięcy.

nego. Część osób, które pozostawały w stosunku

Wydłużanie wieku emerytalnego bez zdecy-

pracy przez cały okres aktywności zawodowej, a

dowanych działań poprawiających sytuację se-

wobec tego regularnie odkładały składkę eme-

niorów na rynku pracy budzi ogromny sprzeciw

rytalną może uznać, że system, w którym każdy,

społeczny. Osoby starsze ze względu na swój wiek

niezależnie od stażu i stosunku pracy, ma prawo

oraz stan zdrowia mają bardzo ograniczone moż-

otrzymania pewnej minimalnej kwoty gwaranto-

liwości podejmowania aktywnych działań zmie-

wanej, jest wobec nich niesprawiedliwy.

Marcelina ZaWiSZa Emerytury od nowa, czyli o emeryturach obywatelskich

31

podsumowanie

w Polsce. Szczególna poprawa byłaby widoczna

wśród seniorek, które często zarabiają mniej od

Obecny system emerytalny nie spełnia swoich

mężczyzn (mimo pracy na równorzędnych sta-

funkcji. Według prognoz ekspertów i ekspertek

nowiskach), wykonują gorzej płatne prace (np.

sytuacja osób, które dzisiaj jeszcze znajdują się

w sektorze opieki), a staż pracy nierzadko prze-

na rynku pracy, będzie dramatyczna w momen-

rywany jest okresami bez zatrudnienia (wycho-

cie osiągnięcia wieku emerytalnego. Warto zatem

wywanie dzieci, opieka nad niesamodzielnymi

rozważyć zmianę systemu emerytalnego oraz fi-

członkami rodziny). Emerytura gwarantowana

lozofii postrzegania samego świadczenia.

mogłaby być pierwszym krokiem do wprowadza-

Emerytura gwarantowana realnie i w krótkim

nia w Polsce podstawowego dochodu gwaranto-

okresie czasu polepszyłaby sytuację seniorów

wanego.

Marcelina Zawisza – dziennikarka, społeczniczka, aktywistka

miejska, członkini kolektywu Lewica.pl, zarządu Partii Zieloni

i przewodnicząca struktur warszawskich.

Kobiety w systemie

emerytalnym w polsce

dr Maria SKóra

reforma systemu emerytalnego

nych do konsumenta lub pośrednika, poprzez

rozwój rynków kapitałowych i uelastycznienie sy-

Od stycznia 1999 roku system emerytalny w Pol-

stemu świadczeń społecznych za pośrednictwem

sce przechodzi proces transformacji. W dalszym

samoregulujących funkcji1. Nowy system trójfila-

ciągu jest on powszechny i obowiązkowy, ale lo-

rowy ufundowany jest na założeniu zwiększonej

gika naliczania świadczeń diametralnie się zmie-

indywidualnej odpowiedzialności ubezpieczone-

niła. Reforma systemu repartycyjnego poparta

go za przyszłe świadczenia. W systemie repartycyj-

została tendencjami demograficznymi (starzenie

nym, wykorzystującym bieżące wpłaty na pokrycie

społeczeństwa polskiego) oraz wzrostem współ-

zobowiązań emerytalnych nie brano pod uwagę

czynnika obciążenia ekonomicznego. Zagraża ona

czynnika przewidywalnej długości ich wypłacania

bowiem kondycji budżetu państwa oraz wymusza

(tj. do śmierci ubezpieczonych). W nowym syste-

systematyczne podnoszenie składek ubezpiecze-

mie istnieje możliwość oszacowania wysokości

niowych populacji aktywnej zawodowo, co jed-

kapitału początkowego (dla podlegających ubez-

nocześnie podwyższa pozapłacowe koszty pracy.

pieczeniu przed 1999 rokiem) oraz świadomego

Z drugiej strony, celem była kontynuacja polityki

wpływania na jego wysokość. Liczono na wzrost

redefinicji roli państwa z dostawcy usług społecz-

stopy oszczędności gospodarstw domowych oraz

Składka emerytalna

19,52 %

(obowiązkowa)

część repartycyjna

część kapitałowa

FuS (i Filar)

FuS (i Filar)

Dobrowolne formy

bieżące wypłaty

Indywidualne subkonto

Gromadzony kapitał

oszczędności

emerytur ZuS

(iii Filar)

ppe

iKe

Waloryzacja

inwestowanie

bieżące wypłaty

emerytura

emerytur ZuS

ZuS + Zue

1

B. Kołosowska, Skutki finansowe reformy sytemu emerytalnego w Polsce, wydawnictwo UMK, to-ruń 2004, s. 38-9.

Maria SKóra Kobiety w systemie emerytalnym w Polsce

33

oszczędności indywidualnych, osiągnięcie ekwi-

„Nowe” emerytury natomiast uniezależnio-

walentności świadczeń i samofinansowania się

ne są od spełniania kryterium osiągnięcia wieku

systemu2. Tego typu inwestycje wymagają jednak

emerytalnego. Warunkiem dla uzyskania świad-

odpowiedniej wysokości zarobków oraz możliwo-

czenia w wieku wcześniejszym jest udokumento-

ści inwestycyjnych. Kobiety w systemie emerytal-

wanie stażu pracy w wyżej wymienionych wymia-

nym zarówno przed, jak i po reformie, są w sytuacji

rach4. Mieszany system repartycyjno-kapitałowy,

szczególnej – konsekwencje płci przyjmują wyraź-

składający się z filaru społecznego (FUS) oraz

ny ekonomiczny charakter.

z filarów komercyjnych (OFE, IKE) dotyczy osób

urodzonych po 31 grudnia 1968 roku. Wysokość

Który system dla kogo

emerytury zależy w nim od sumy zgromadzonej

na indywidualnym koncie emerytalnym oraz

„Stary” system emerytalny, którego zasady obo-

przewidywanego okresu pobierania świadczenia,

wiązują wobec osób urodzonych przed 1 stycznia

tj. wskaźnika przeciętnego trwania życia w wieku

1949 roku, był systemem w pełni repartycyjnym,

przejścia na emeryturę (met. aktuarialna)5.

opartym na jedynym filarze w postaci Funduszu

W trakcie wprowadzania nowego systemu

Ubezpieczeń Społecznych. Zgodnie z jego logiką,

w życie, wystąpiła konieczność opracowania

do świadczenia uprawnia nie tylko osiągnięcie

płynnego sposobu przejścia na emeryturę osób

wieku emerytalnego, ale także staż pracowniczy

urodzonych w okresie od 1 stycznia 1949 do 31

w wysokości 20 lat dla kobiet, 25 dla mężczyzn3.

grudnia 1969 roku. Dla tych osób przewidziano

Staż ubezpieczenia obejmował okresy składkowe

możliwość wyboru sposobu naliczenia świadcze-

oraz nieskładkowe (jednak w wymiarze nie więk-

nia – zgodnie ze starym systemem lub przyłącze-

szym niż 1/3 całego okresu), co oznacza, że także

nia się do któregoś z Funduszy Emerytalnych. De-

uwzględniano określone okresy braku aktywno-

cyzja ta była bardzo ważna ze względu na różną

ści zawodowej. W pewnym stopniu kompenso-

opłacalność systemów. Decyzja o OFE, czyli wy-

wało to nieobecność kobiet na rynku pracy, spo-

bór kapitałowego systemu ubezpieczenia eme-

wodowaną obowiązkami opiekuńczymi w posta-

rytalnego, opłacała się ludziom młodym (do 45.

ci urlopów: wychowawczego bądź opiekuńczych

roku życia) oraz lepiej zarabiającym. Innymi sło-

(urlop macierzyński traktowany jest bowiem jak

wy, determinantami nowej emerytury są długość

okres składkowy). „Stary” system gwarantuje tak-

okresu oszczędzania oraz wysokość składek6.

że wypłatę najniższego świadczenia, jeżeli wyli-

W specyficznej sytuacji znalazły się także oso-

czona na podstawie całkowitego okresu ubezpie-

by przechodzące na emeryturę w latach 2009-2013.

czenia emerytura byłaby niższa od ustawowego

W praktyce dotyczy to kobiet urodzonych w latach

minimum. Wysokość „starego” świadczenia za-

1949-1953. Problem stanowi wysokość ich eme-

leży zatem od liczby okresów składkowych i nie-

rytury, liczona według tylko jednego algorytmu.

składkowych, wysokości zarobków, na podstawie

Trudność ich sytuacji wynika z tego, że ze względu

których naliczane były wysokości składek oraz

na wdrażanie reformy zawieszono zasady dotych-

tzw. kwoty bazowej, ustalanej corocznie przez

czasowego zbierania składek, jednocześnie nie da-

Główny Urząd Statystyczny (przeciętne wynagro-

jąc szans na zgromadzenie odpowiedniego kapitału

dzenie pomniejszone o składki na ubezpieczenia

początkowego w zreformowanym systemie. Osoby te

społeczne).

objęto emeryturami mieszanymi, po części liczony-

2

Ibidem, s. 38-9

3

Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Dz.U. 2004 r. nr 39, poz. 353 ze zm., art. 174, pkt.2 ust. 8.

4

„nowa emerytura z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych”, Zakład Ubezpieczeń Społecznych, warszawa, kwiecień 2010, s. 1-2.

5

Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Dz.U. 2004 r. nr 39, poz. 353 ze zm.

6 Por. B. Kłoskowska, dz. cyt.

34

SyStEM EMErytALny Z PErSPEKtywy PłCI. SOLIDArnOŚć I gODnE żyCIE

mi na starych zasadach, a częściowo pochodzącymi

roku nie przekracza wartości 1,4, co w porównaniu

z niewielkiej sumy zgromadzonych w OFE składek.

do lat 1980 i 1990 jest znaczącym spadkiem (kolej-

Kolejno od 2009 roku ich emerytury będą obliczane

no 2,27 i 1,99). Różnice między miastem a wsią są

według zmieniającej się proporcji algorytmu oblicza-

minimalne i na przełomie lat się zacierają14. W su-

nia składek na starych i nowych zasadach, począwszy

mie, od 1980 roku liczba urodzeń spadła prawie 1,7

od stosunku 4:1 do 1:4 w 2013 roku.

razy15, co nie zapewnia zastępowalności pokoleń.

Systematycznie rośnie natomiast średnia oczeki-

nieodpłatna praca to nie praca

wana długość życia, największą dynamikę można

zaobserwować po roku 1990. Aktualnie przeciętna

W kontekście gromadzenia kapitału na starość

długość życia dla mężczyzn wynosi 72,1 roku, dla

problematyczny okazuje się także ambiwalentny

kobiet – 80,5916 co na przestrzeni ostatnich 40 lat

stosunek państwa do obowiązków macierzyń-

oznacza wzrost o ponad 5 lat dla obydwu płci17.

skich. Aktualnie, prognozy głoszą, że grozi nam

Dane statystyczne potwierdzają zatem tendencje

kryzys demograficzny – rodzi się coraz mniej dzie-

obecne w krajach wysokorozwiniętych. Polskie

ci, opóźnił się wiek zawierania małżeństw7, wzro-

społeczeństwo starzeje się, co pociąga za sobą

sła liczba rozwodów (z 1,1%o w 1990 roku do 1,7%o

ryzyka związane z obciążeniem demograficznym

w 2009)8, także pośród par z małymi dziećmi (do

i ekonomicznym, czyli przeciążenie systemu eme-

lat 4)9 oraz związków powtórnych10. Od roku 1980

rytalnego i niedobory siły roboczej.

wzrosła natomiast 4-krotnie liczba urodzeń poza-

Polityka rodzinna w Polsce stoi przed nie lada

małżeńskich11. Od kilkunastu lat odnotować moż-

wyzwaniami, by zapobiec demograficznej kata-

na znacząco mniejszą dzietność Polek, jak również

strofie. Tymczasem, praca opiekuńcza, przypisana

opóźnianie rodzicielstwa. Już w pierwszej deka-

w polskiej kulturze przede wszystkim kobietom,

dzie transformacji, w roku 1998 zaznaczył się spa-

pozostaje niedocenionym wydatkiem czasu i ener-

dek liczby ludności w wieku przedprodukcyjnym

gii. Uprawnienia pracownicze z tytułu rodziciel-

o 15% w stosunku do roku 1989, przy jednoczesnym

stwa obejmują urlop i zasiłek macierzyński, urlop

wzroście liczby ludności w wieku poprodukcyjnym

wychowawczy oraz urlop i zasiłek opiekuńczy.

o 15% w stosunku do roku wyjściowego, w szcze-

Jednorazowy i najkrótszy urlop macierzyński jest

gólności w grupie powyżej 85 roku życia12. Swoisty

w pełni płatny. Miesięczny zasiłek macierzyński

kryzys demograficzny nastąpił w latach 2001-2005,

wynosi 100% podstawy wymiaru zasiłku, tj. śred-

kiedy to bilans ludności przyjął wartości ujemne.

niego rocznego (poprzednie 12 m-cy) przychodu,

Złożyły się na to minusowy przyrost naturalny oraz

będącego podstawą wyliczenia składki zdrowotnej

saldo migracji zagranicznych. Począwszy do roku

pomniejszonego o potrącone przez pracodawcę

2006 sytuacja zaczęła się stabilizować, nieznacznie

składki na ubezpieczenia społeczne18. W czasie

wzrosła liczba urodzeń13. Dzietność Polek od 2000

pobierania zasiłku macierzyńskiego obowiązuje

7

rocznik demograficzny 2010, główny Urząd Statystyczny, warszawa 2010, s. 183-4.

8

Ibidem, s. 235.

9

Ibidem, s. 250.

10 Ibidem, s. 224.

11 Ibidem, s. 254.

12 Ibidem, s. 75.

13 Ibidem, s. 76.

14 Ibidem, s. 258.

15 Ibidem, s. 273.

16 Dane na rok 2010 – „tablice trwania życia 1990-2010”, Baza Demografia głównego Urzędu Statystycz-nego, dane dostępne na stronie gUS: http://demografia.stat.gov.pl/BazaDemografia/trwanieZycia.aspx.

17 Ibidem, s. 394.

18 Ustawa z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, Dziennik Ustaw 2005 nr 31 poz. 267, Art. 31., ust.1; por. art. 36 ustawy.

Maria SKóra Kobiety w systemie emerytalnym w Polsce

35

ubezpieczenie emerytalne i rentowe19. Składki fi-

sposób odbijają się na wysokości przyszłej emery-

nansuje budżet państwa za pośrednictwem Zakła-

tury, w szczególności w komercyjnym filarze kapi-

du Ubezpieczeń Społecznych20. Urlop wychowaw-

tałowym. Ponadto, niekiedy pozostawanie kobiety

czy przysługuje natomiast opiekunom dziecka do

w domu po urodzeniu dziecka jest koniecznością

ukończenia 4 roku życia. Jest to urlop bezpłatny21,

wobec utrudnionego dostępu do instytucjonalnej

w czasie którego składki ubezpieczeniowe opłaca-

opieki (o ekonomicznych lub infrastrukturalnych

ne są z budżetu państwa. Podstawą składki nie jest

podstawach) lub braku wsparcia rodziny. Warto

jednak podstawa wynagrodzenia, jak w przypadku

pamiętać, że wskutek zmniejszenia liczby żłob-

urlopu macierzyńskiego. W okresie od 1 stycznia

ków w latach 2000-2007 o 15%, zapotrzebowanie

2002 do 30 kwietnia 2004 roku była to kwota wy-

na infrastrukturę opiekuńczą przekracza istnie-

sokości zasiłku stałego z pomocy społecznej. Na-

jące zasoby, a mimo spadku liczby urodzeń nie

stępnie, od 1 maja 2004 do 31 grudnia 2008 roku

zmniejszyło się zainteresowanie tego typu usługa-

– kwota wysokości świadczenia pielęgnacyjnego

mi24. Przyjęta w grudniu 2010 roku ustawa o opiece

(wówczas 420 zł). Aktualnie, podstawą nalicza-

nad dziećmi do lat 3 ma rozładować tę sytuację,

nia składek ubezpieczeniowych jest kwota prze-

jednak generuje obawy o rzeczywistą dostępność

ciętnego wynagrodzenia wypłacona za okres 12

i wzrastającą komodyfikację usług społecznych.

miesięcy kalendarzowych poprzedzających urlop

Prace wykonywane w domu mają swoją wartość

wychowawczy w ramach określonych limitów22.

rynkową i stanowią wkład w społeczny rozwój oraz

W czasie urlopu wychowawczego można także wy-

pomnażanie dobrobytu. Formalnie jednak kobiety

konywać prace, pod warunkiem dalszego sprawo-

prowadzące dom – matki i opiekunki – nie biorą

wania osobistej opieki nad dzieckiem23. Przepisy

udziału w procesie produkcji, ich udział w redys-

nie precyzują dokładnego wymiaru, dopuszcza-

trybucji dóbr nie wykracza ponad niezbędne mini-

jąc uznaniowość w ocenie trwałości zaprzestania

mum. Jak wynika z badań, większość responden-

osobistej opieki nad dzieckiem przez pracodawcę.

tów identyfikuje zakres tych działań jako pracę25.

W praktyce uniemożliwia to podjęcie absorbujące-

Można ją opisać za pośrednictwem kilkunastu

go zajęcia, wymagającego zaangażowania – pozo-

zawodów lub usług istniejących na formalnym

stają umowy zlecenia, umowy o dzieło lub umowy

rynku pracy. Propozycje wyceny pracy domowej

o świadczenie usług. W takim wypadku płatnik

obejmują dwa paradygmaty: podejście nakładowe

ustala wymiar podstawy składek pomniejszony

i wynikowe, badania budżetów czasu, a także me-

o okres świadczenia pracy. Składki pobierane są

todę rachunków satelickich, badania jakościowe.

zgodnie z charakterem umowy. Warto zauważyć,

W zależności od obranej metodologii, etat w domu

że niektóre umowy cywilno-prawne wyłączone są

oszacować można na 2500 zł, co powiększałoby

z obowiązku ubezpieczeniowego. Wszystkie po-

PKB o 23%. Badania GUS, bazujące na badaniu

wyższe rozwiązania są mniej korzystne w stosunku

budżetów czasu podały wartość w przedziale

do krótkiego urlopu macierzyńskiego. W oczywisty

1100-1300 zł, w zależności od stopnia aktywno-

19 Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, Dz. U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585, nr 218, poz. 1690, z 2010 r. nr 105, poz. 668, Art. 9, ust. 1c, 1d.

20 Ibidem, art. 16, pkt. 8.

21 Zasiłek rodzinny podlega uzupełnieniu przez dodatek z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego.

22 Zob. „Podstawa wymiaru składek ZUS pracowników na urlopie wychowawczym”, „gazeta Podatkowa”, 84 (1021), 21.10.2013. Artykuł dostępny na stronie: http://www.urlopywychowawcze.pl/

artykul,4556,podstawa-wymiaru-skladek-zus-pracownikow-na-urlopie.html

23 Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy, tekst jednolity: Dz. U. 1998 r. nr 21 poz. 94, r. 8, art. 186.2 pkt. 1.

24 Mały rocznik Statystyczny 2008, główny Urząd Statystyczny, warszawa 2008, s. 261.

25 B. Budrowska, D. Duch-Krystoszek, A.titkow, nieodpłatna praca kobiet. Mity, realia, perspektywy, IFIS PAn, warszawa 2004, s. 146.

36

SyStEM EMErytALny Z PErSPEKtywy PłCI. SOLIDArnOŚć I gODnE żyCIE

ści zawodowej kobiet26. Praca ta jednak pozostaje

jest niezwykle istotne w przypadku ograniczone-

w najlepszym wypadku niedoceniona, jeśli nie

go uczestnictwa kobiety w rynku pracy ze wzglę-

przeoczona, o czym świadczą rozwiązana przewi-

du na realizację obowiązków opiekuńczych. Od-

dziane dla tradycyjnego modelu rodziny z jednym

setek kobiet biernych zawodowo jest dla każdego

żywicielem.

przedziału wiekowego większy niż w przypadku

mężczyzn. W szczególności wyraźnie widać tę

emerytalne alternatywy

tendencję w przedziale wieku największego po-

tencjału reprodukcyjnego kobiet oraz możliwości

Prawo do ekwiwalentu dochodów z pracy w po-

korzystania ze świadczeń przedemerytalnych czy

staci świadczeń z ubezpieczenia emerytalnego

wcześniejszej emerytury.

15-24

25-34

35-44

45-54

55-59/64*

60/65 lat

lata

lata

lata

lata

lata

i więcej

oGółeM

100

100

100

100

100

100

Pracujący_e, w tym:

23,5

73,3

76,6

65

27,3

5,3

w pełnym wymiarze

79,5

92,9

94,4

92,9

79,9

42,2

w niepełnym wymiarze

20,5

7,1

5,6

7,1

20,1

57,8

Bezrobotni_e

10,0

11,1

10,4

9,1

2,5

–

Bierni_e zawodowo

66,5

15,6

13

25,9

70,2

94,7

MęŻcZYŹni

100

100

100

100

100

100

Pracujący, w tym:

25,9

80,9

82,8

70,5

37,5

8,7

w pełnym wymiarze

83

96,2

96,7

95

86,3

49,4

w niepełnym wymiarze

17

3,8

3,3

5

13,7

50,6

Bezrobotni

10,9

11,3

9,5

9,8

3,9

–

Bierni zawodowo

63,2

7,8

7,7

19,7

58,6

91,2

KoBietY

100

100

100

100

100

100

Pracujące, w tym:

21,0

65,7

70,4

59,8

23

4,8

w pełnym wymiarze

72,1

88,9

91,3

90,4

72,7

41

w niepełnym wymiarze

24,9

11,1

8,7

9,6

27,3

59

Bezrobotne

9

11

11,3

8,4

1,7

3,1

Bierne zawodowo

70

23,3

18,3

31,8

75,3

93,8

tab. 1. Ludność według wieku i statusu na rynku pracy w II kwartale 2006 r. (w %)/ gUS „Przejście z pracy na emeryturę” warszawa 2007, s. 23.

Tradycyjny model rodziny nie sprzyja sytuacji

ce wspólne gromadzenie kapitału, z którego

kobiet ani w systemie emerytalnym repartycyj-

po osiągnięciu wieku emerytalnego wypłaca-

nym, ani tym bardziej kapitałowym. Niemożność

ne byłyby świadczenia tej samej wysokości dla

gromadzenia składek w przypadku pozostawania

obydwojga małżonków. Emerytura taka byłaby

poza rynkiem pracy uniemożliwia zabezpiecze-

jednak niższa o około 85% dla każdego benefi-

nie świadczeń emerytalnych.

cjenta w stosunku do alternatywnych emerytur

Jednym z rozważanych rozwiązań były tzw.

indywidualnych27. Innym pomysłem jest opłaca-

emerytury małżeńskie (rodzinne), zakładają-

nie przez aktywnego zawodowo współmałżonka

26 nieopłacana praca domowa – jak ją traktować, żeby skutecznie tworzyć podstawy opiekuńczego społeczeństwa, Instytut Spraw Obywatelskich, łódź 2006, s.14.

27 wysokość emerytur w nowym systemie ubezpieczeń społecznych, Urząd Komisji nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych Departament Analiz, Komunikacji Społecznej i Informacji, warszawa 2003, s. 6.

Maria SKóra Kobiety w systemie emerytalnym w Polsce

37

dobrowolnego ubezpieczenia rentowo-emerytal-

Okazuje się wówczas, że male breadwinner zaj-

nego niepracującego zawodowo partnera. Usta-

muje pozycję dominującą nie tylko w sytuacji

wa o systemie ubezpieczeń społecznych prawo

doraźnej, ale też w perspektywie długofalowej -

do dobrowolnego ubezpieczenia emerytalnego

przyszłej emerytury.

i rentowego przyznaje jednak tylko:

– współmałżonkom pracowników skierowanych

innowacyjne dziedziczenie

do prac dyplomatycznych za granicą,

– osobom nieobjętym ubezpieczeniem obowiąz-

Nowością związaną z reformą systemu emery-

kowym z racji niemożności podjęcia zatrudnie-

talnego jest możliwość dziedziczenia środków

nia przez sprawowanie opieki nad członkiem

niewykorzystanych, zgromadzonych w II i III

rodziny i jednocześnie spełniającym warunki

filarze, np. na indywidualnym koncie w otwar-

uzyskania zasiłku pielęgnacyjnego,

tym funduszu emerytalnym30. W przypadku

– osobom pracującym za granicą,

śmierci członka otwartego funduszu emery-

– studentom, doktorantom, alumnom,

talnego pozostającego w związku małżeńskim,

– obywatelom państwa członkowskiego Unii Eu-

połowa środków zgromadzonych na jego kon-

ropejskiej odbywającym staż adaptacyjny na

cie w ramach wypłaty transferowej powinna

podstawie nieodpłatnych umów cywilnopraw-

zostać przekazana na rachunek w otwartym

nych w postępowaniu w sprawie uznania kwa-

funduszu żyjącego małżonka, odpowiednio do

lifikacji do wykonywania zawodu regulowanego

wspólności majątkowej31. Podział funduszy do-

lub działalności regulowanej28.

tyczy także podziału majątku wskutek rozwodu

lub unieważnienia małżeństwa32. W przypad-

Proponowany w połowie 2010 roku projekt zmia-

ku niedopełnienia obowiązku wskazania osoby

ny ustawy o podatku dochodowym zakładał moż-

dziedziczącej część niewykorzystanych środ-

liwość odliczenia składek na dobrowolne ubez-

ków to na małżonku spoczywa obowiązek udo-

pieczenie emerytalno-rentowe w przypadku

kumentowania stanu stosunków majątkowych

wspólnego rozliczania się małżonków. Aktualnie

między małżonkami33. Istnieje także możliwość

jednak nie ma możliwości odpisania kwot skła-

imiennego wskazania osoby lub osób, na rzecz

dek na dobrowolne ubezpieczenie małżonka od

której/których po śmierci ma nastąpić wypłata

dochodu przed opodatkowaniem29. Rozwiązanie

niewykorzystanych środków oraz oznaczenia ich

to budziło też kontrowersje, albowiem dostępne

udziału w tych środkach34. W przypadku braku

byłoby jedynie dla rodzin lepiej sytuowanych.

wskazań wchodzą one w skład spadku35. Eme-

Warto zauważyć, że obydwie powyższe propo-

rytury kapitałowe mogą być także dziedziczone

zycje nie wychodzą poza kategorię związków

w przypadku śmierci emeryta w formie wypłaty

małżeńskich, czyli zalegalizowanych i heterosek-

gwarantowanej, jednak nie później niż do 3 lat

sualnych. Przede wszystkim jednak, wszystkie

od dnia przekazania składki do funduszu doży-

z wymienionych powyżej rozwiązań budzą uza-

wotnich emerytur kapitałowych (tj. gdy śmierć

sadnione wątpliwości o pogłębienie zależności

nastąpi po ukończeniu przez emeryta 65 roku ży-

ekonomicznej kobiety od pracującego partnera.

cia i nabycia praw do dożywotniej emerytury ka-

28 Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, art.7.

29 Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, Dz.U. 1991 nr 80 poz.

350 z dalszymi zmianami, art. 26.

30 Ustawa z dnia 28 sierpnia 1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych, Dz. U.

nr 139, poz. 934 z dalszymi zmianami, art. 82 ust. 1.

31 Ibidem, art. 131.

32 Ibidem, art.126.

33 Ibidem, art.131 ust 4.

34 Ibidem, art. 82 ust. 1

35 Ibidem, art.132, ust. 1.

38

SyStEM EMErytALny Z PErSPEKtywy PłCI. SOLIDArnOŚć I gODnE żyCIE

pitałowej)36. W przypadku Indywidualnych Kont

budżetu zyskami kapitałowymi. Należałoby się jed-

Emerytalnych (IKE), małżonek nie jest osobą

nak zastanowić, która logika bardziej sprzyja kobie-

bezpośrednio uposażoną. W razie śmierci ubez-

tom? W dotychczasowym systemie repartycyjnym

pieczonego, niewykorzystane środki zostają prze-

kobiety mogły wcześniej przechodzić na emeryturę

kazane osobie lub osobom przez niego uprzed-

i z tego korzystały. W roku 2006 w przedziale wieku

nio wskazanym, a w sytuacji niedopełnienia tego

55-59 lat prawie 90% osób na emeryturze stanowi-

warunku stają się częścią spadku37. Alternatywą

ły kobiety. Co więcej, we wszystkich przedziałach

dla IKE są Pracownicze Programy Emerytalne

liczebność emerytek ogółem była porównywalna.

(PPE), które także zakładają możliwość rozrzą-

Proporcje wyrównywały się z czasem, ale zawsze

dzenia środkami zgromadzonymi na rachunku

mężczyźni pozostawali w mniejszości40. W przy-

w ramach programu, a w przypadku braku wska-

padku „normalnych emerytur” widać wyraźne

zania takich osób, spadkobiercami są małżonek,

dwa gwałtowne wahnięcia odpływu z rynku pra-

rodzice, dzieci i wnuki38. Środki gromadzone na

cy: w przedziale 60-64 lat dla kobiet i 65-69 lat dla

indywidualnych kontach Zakładu Ubezpieczeń

mężczyzn. Kobiety to młodsze emerytki41. Po wtóre,

Społecznych zgodnie z zasadą solidaryzmu spo-

żyją dłużej, zatem dłużej korzystają ze świadczeń

łecznego nie podlegają dziedziczeniu. Zasilają

emerytalnych. Oznacza to, że w systemie reparty-

one wspólną pulę przeznaczoną do finansowania

cyjnym, przy zaniżonych wpływach do systemu re-

świadczeń ubezpieczonych żyjących dłużej, jed-

partycyjnego (krótszym okresie pracy oraz niższych

nak w razie śmierci osoby mającej ustalone pra-

dochodach kobiet), trzeba było je podzielić na więk-

wo do emerytury lub renty z tytułu niezdolności

szą liczbę indywidualnych emerytur (z racji oczeki-

do pracy albo spełniającej warunki wymagane

wanej długowieczności kobiet). Plusem jednak był

do uzyskania jednego z tych świadczeń upraw-

ujednolicony dla obydwu płci algorytm wyliczania

nionym członkom rodziny przysługuje renta ro-

wysokości miesięcznego wymiaru emerytury42. Sy-

dzinna. Świadczenie to wynika z realizacji ryzyka

stem kapitałowy natomiast zakłada indywidualną

ubezpieczeniowego w postaci śmierci żywiciela

odpowiedzialność. Jednak czy sytuacja kobiet ule-

rodziny. Uprawnionymi są nie tylko dzieci i wdo-

ga zmianie na lepsze? Emerytura zależy od liczby

wa/wdowiec, ale po spełnieniu warunku pozosta-

i wysokości wpłat. Charakterystyczna dla kobiet

wania w zależności ekonomicznej od zmarłego

nieregularna i nieciągła praca, z racji obciążeń re-

także wnuki, rodzeństwo lub rodzice39.

produkcyjno-opiekuńczych wpływa niekorzystnie

na przewidywaną wysokość przyszłych świadczeń,

repartycyjny czy kapitałowy?

albowiem generuje niskie składki. Kobiety zarabiają

też mniej od mężczyzn ze względu na segregację za-

Jak wynika z powyższych rozważań, istnieją przy-

wodową (feminizację zawodów) oraz pozostawanie

najmniej dwa odrębne sposoby ubezpieczeń na

na niższych stanowiskach (efekt „szklanego sufitu”

rzecz ryzyka niezdolności do pracy, jakim jest sta-

lub „lepkiej podłogi”). Obiektywnie rzecz ujmując,

rość. W Polsce postanowiono je połączyć, tworząc

zebranie satysfakcjonującej sumy na indywidual-

hybrydowy system, mający równoważyć obciążenie

nym koncie w funduszu jest utrudnione. Dodat-

36 Ustawa z dnia 21 listopada 2008 roku o emeryturach kapitałowych, Dz. U. z dnia 24 grudnia 2008

r. nr 228, poz. 1507 z dalszymi zmianami, art. 20 ust. 1,2.

37 Ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o indywidualnych kontach emerytalnych, Dz.U. z 2004 nr 116

poz. 1205 z dalszymi zmianami , art. 11.

38 Ustawa z dnia z dnia 20 kwietnia 2004 r. o pracowniczych programach emerytalnych, art. 48 ust.

1, ust.6.

39 Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Dział 3 rozdział 2.

40 Przejście z pracy na emeryturę, główny Urząd Statystyczny, warszawa 2006, s. 32.

41 Ibidem, s. 38.

42 B. Kłosowska dz. cyt., s. 85, 86.

Maria SKóra Kobiety w systemie emerytalnym w Polsce

39

kowo, przewidywane średnie trwanie życia może

i mężczyzn. Jakkolwiek znacząca większość uzna-

być jedną z determinant wysokości przyszłych

je wcześniejsze przechodzenie przez kobiety na

świadczeń. Ma to doniosłe znaczenie ze względu na

emeryturę za sprawiedliwe, to większość respon-

różnice pomiędzy kobietami i mężczyznami. W ko-

dentów uważa też, że kobietom należy pozosta-

mercyjnych przedsięwzięciach precyzja rachunku

wić swobodę wyboru momentu zakończania za-

ekonomicznego przemawiałaby za naliczaniem

wodowej aktywności46. Jakość pracy, zwiększenie

wysokość emerytur w oparciu o odrębne tablice

szans zatrudnienia dla osób z kategorii 50+, mo-

dla obydwu płci, ze względu na niwelowanie ryzyka

tywujący charakter dochodów, rozwój infrastruk-

bankructwa funduszu. Decyzja o wyborze sposobu

tury opieki instytucjonalnej wydają się daleko

naliczania kapitału zależy od określenia charak-

bardziej pomocne. Mimo niedawnych noweliza-

teru filaru43. W przypadku uznania go za element

cji poszerzających obowiązek ubezpieczeniowy

systemu bazowego, wprowadzenie rozłącznych

na niestandardowe formy zatrudnienia, warto

tablic trwania życia byłoby trudne w implementa-

pamiętać, że okresy pracy na umowy cywilno-

cji. W przypadku jednak uznania II filaru za system

prawne nie zaliczają się do ogólnego stażu pra-

dodatkowych ubezpieczeń, jest to dopuszczalna

cowniczego (który w Kodeksie Pracy nazywa się

praktyka44. W tym wypadku interes długowiecznych

„wszystkimi okresami poprzedniego zatrudnie-

kobiet kłóci się z rachunkiem ekonomicznym ZUE.

nia”), związanego z nabyciem praw do „starych”

świadczeń emerytalnych, jak i pośrednio z pra-

emerytura niewrażliwa na płeć

wem do urlopów wypoczynkowych. W większości

takie formy pracy dotyczą kobiet, które nie mogą

Kobiety wciąż pozostają w mniej korzystnej sytu-

uczestniczyć w rynku pracy na pełen etat lub po-

acji niż mężczyźni w kontekście świadczeń eme-

dejmują elastyczne formy pracy lub samozatrud-

rytalnych, mimo że to one są w większości ich

nienie w warunkach przymusu ekonomicznego.

adresatkami – stanową około 2/3 populacji osób

Zgodnie z danymi Eurostatu z roku 2010,

pobierających emerytury. Ich problemy zaczyna-

wskaźnik zagrożenia ubóstwem, jakiemu średnio

ją się jeszcze w czasie pracy zawodowej. Okresy

podlegali emeryci na obszarze Unii Europejskiej,

urlopów związanych z opieką nad bliskimi wyli-

wynosił 14%47. Warto zwrócić uwagę, że nie tylko

czane są bardzo niekorzystnie w stosunku do wy-

późny wiek, lecz także płeć jest czynnikiem sprzy-

sokości płacy45. Wobec niższego wieku emerytal-

jającym biedzie, ponieważ przeciętna długość

nego kobiety szybciej przechodzą w stan bierno-

życia kobiet jest wyższa niż mężczyzn. Symula-

ści zawodowej. Wydłużanie go wydaje się jednak

cje dotyczące wysokości przyszłych świadczeń

pozornym rozwiązaniem, nie dotykającym sedna

osób aktualnie aktywnych na rynku pracy, któ-

problemu, w szczególności w sytuacji braku spo-

rzy emerytami i emerytkami staną się za 10, 20,

łecznej aprobaty dla tego typu działań. Większość

30 lat, są jednak alarmujące. Przyjmując ogólne

Polaków i Polek nie zgadza się ani na wydłuże-

założenia48, aby osiągnąć stopę zastąpienia rów-

nie, ani na zrównanie wieku emerytalnego kobiet

ną wcześniejszej „starej” emeryturze, składki na-

43 Szczegóły dotyczące identyfikacji II filaru precyzuje Dyrektywa Komisji Europejskiej z 19 grudnia 1978 roku 79/7/EEC – Council directive of 19 December 1978 on the progressive implementation of the principle of equal treatment for men and women in matters of social security.

44 „wypłaty emerytur z II filara – wybrane aspekty”, strona rzecznika Ubezpieczonych: http://www.

rzu.gov.pl/warto-przeczytac/wyplaty_emerytur_z_II_filara-wybrane_aspekty__316.

45 I. wóycicka, „Sytuacja kobiet i mężczyzn w nowym systemie emerytalnym w Polsce”, raport Social watch, warszawa 2009, s. 71.

46 wiek emerytalny kobiet i mężczyzn – taki sam czy różny, CBOS, warszawa 2007.

47 Dane dostępne na stronie Eurostatu: http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=ilc_

li04&lang=en

48 Zarobki wynoszące 100% dochodu przez cały okres ubezpieczenia, ujednolicone tablice trwania życia, stopa zwrotu w obydwu filarach.

40

SyStEM EMErytALny Z PErSPEKtywy PłCI. SOLIDArnOŚć I gODnE żyCIE

leżałoby odprowadzać 10 lat dłużej (do 65 roku

1975 roku, niepracujących przed 1999 rokiem)

życia)49. W szczególności ofiarami tego systemu

będą w przyszłości realnie niższe od emerytur

padają kobiety, dla których sposób naliczania

kobiet starszych (pracujących i uczestniczących

emerytur ZUS jest korzystniejszy niż funkcjo-

w systemie ubezpieczeń społecznych przed 1999

nujący w ZUE. Co więcej, można przypuszczać,

rokiem), ze względu na mniejszą proporcję części

że emerytury kobiet młodszych (urodzonych po

repartycyjnej emerytury od kapitałowej.

70

60

50

40

30

20

10

0

oK

M0

K5

M5

K10

K10

K15

M15

K20

M20

Zue

Zue

płeć / lata pracy przed 1999

Ryc. 2. Stopa zastąpienia dla kobiety i mężczyzny o przeciętnym wynagrodzeniu z podziałem na część ZuS i Zue (wiek emerytalny kobiety – 60 lat, mężczyzny – 65 lat). Prognozy dotyczą różnych długości stażu pracy przed 1999 rokiem (tj. zróżnicowanej wartości kapitału początkowego, zgromadzonego w czasie od 0 do 20 lat) / Urząd nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych Departament Analiz, Komunikacji Społecznej i Informacji „wysokość

emerytur w nowym systemie ubezpieczeń społecznych”, warszawa 2003.

Bibliografia:

Budrowska B., D. Duch-Krystoszek, A. Titkow,

Rocznik demograficzny 2010, Główny Urząd Sta-

Nieodpłatna praca kobiet. Mity, realia, per-

tystyczny, Warszawa 2010.

spektywy, IFIS PAN, Warszawa, 2004.

Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach

Kołosowska B., Skutki finansowe reformy sytemu

i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecz-

emerytalnego w Polsce, Wydawnictwo UMK,

nych, Dz.U. 2004 r. nr 39, poz. 353 ze zm.

Toruń 2004.

Ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o indywidual-

Mały Rocznik Statystyczny 2008, Główny Urząd

nych kontach emerytalnych, Dz.U. z 2004 nr

Statystyczny, Warszawa 2008.

116 poz. 1205 ze zm.

49 I. wóycicka, dz. cyt., s.70.

Maria SKóra Kobiety w systemie emerytalnym w Polsce

41

Ustawa z dnia 21 listopada 2008 roku o emerytu-

Ustawa z dnia 28 sierpnia 1997 r. o organizacji

rach kapitałowych, Dz. U. z dnia 24 grudnia

i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych,

2008 r. Nr 228, poz. 1507 ze zm.

Dz. U. Nr 139, poz. 934 ze zm.

Ustawa z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach

Ustawa z dnia z dnia 20 kwietnia 2004 r. o pra-

pieniężnych z ubezpieczenia społecznego

cowniczych programach emerytalnych, tekst

w razie choroby i macierzyństwa, Dziennik

ujednolicony na 01.09.2011.

Ustaw 2005 nr 31 poz. 267.

Wiek emerytalny kobiet i mężczyzn. Raport z ba-

Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy,

dań, CBOS, Warszawa 2007.

tekst jednolity: Dz. U. 1998 r. Nr 21 poz. 94, R.

Wóycicka I., „Sytuacja kobiet i mężczyzn w no-

8, art. 186.2 pkt. 1. Ustawa z dnia 26 lipca 1991

wym systemie emerytalnym w Polsce”, raport

r. o podatku dochodowym od osób fizycz-

Social Watch, 2009.

nych, Dz.U. 1991 nr 80 poz. 350 ze zm.

Źródła internetowe:

Nieopłacana praca domowa – jak ją traktować

„Wysokość emerytur w nowym systemie ubez-

żeby skutecznie tworzyć podstawy opiekuńcze-

pieczeń społecznych”, Urząd Komisji Nadzoru

go społeczeństwa, Instytut Spraw Obywatel-

Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych, De-

skich, Łódź 2006, http://www.inspro.org.pl/

partament Analiz, Komunikacji Społecznej

doc/RAPORT_PracaKobiet.pdf

i Informacji, Warszawa 2003, http://www.knf.

„Nowa emerytura z Funduszu Ubezpieczeń Spo-

gov.pl/Images/wysokosc_emerytur_w_no-

łecznych”, Zakład Ubezpieczeń Społecznych,

wym_systemie_emerytalnym_tcm75-4933.

Warszawa, kwiecień 2010, http://www.zus.pl/

pdf

pliki/ulotki/Nowa_emerytura_z_FUS.pdf.

„Tablice trwania życia 1990-2010”, Baza Demogra-

“Population and social conditions”, Eurostat

fia, Główny Urząd Statystyczny, http://demo-

46/2009, http://epp.eurostat.ec.europa.eu/

grafia.stat.gov.pl/BazaDemografia/Trwanie-

cache/ITY_OFFPUB/KS-SF-09-046/EN/KS-

Zycia.aspx.

SF-09-046-EN.PDF.

„Wypłaty emerytur z II filara – wybrane aspek-

ty”, Rzecznik Ubezpieczonych, http://www.

rzu.gov.pl/warto-przeczytac/Wyplaty_

emerytur_z_II_filara-wybrane_aspekty__316.

dr Maria Skóra – doktora socjologii Katedry Socjologii i Po-

lityki Społecznej Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu,

stypendystka programu Erasmus na Uniwersytecie w Kopenha-

dze (2006/2007). Autorka rozprawy doktorskiej nt. równości płci

i strategii gender mainstreaming. Członkini International As-

sociation for Feminist Economics oraz Polskiego Towarzystwa

Polityki Społecznej. Koordynatorka warsztatów szkoleniowych

w projekcie „Gender mainstreaming jako narzędzie zmiany na

rynku pracy”, realizowanym przez Ministerstwo Pracy i Polityki

Społecznej ze środków unijnych (Program Operacyjny PRO-

GRESS).

System emerytalny

przyjazny kobietom?

dr Julia KuBiSa

Czy na podane w tytule pytanie możliwa jest Większość literatury na temat płci i rynku pracy pozytywna odpowiedź? Myślę, że warto roz-podkreśla istotność życia rodzinnego dla kobiet

począć dyskusję nad charakterem polskiego (kobiece zaangażowanie w pracę czy związki systemu emerytalnego. Na jakich priorytetach zawodowe może być determinowane ich do-się opiera? Czy uwzględnia zmiany na rynku mowymi i rodzinnymi obowiązkami), pomi-pracy oraz prace wykonywane poza nim?

ja zaś relacje między pracą a rodziną w życiu

mężczyzn. Warto tu przywołać kategorie, opi-

Kwestie do dyskusji można mnożyć. Pojawia się

sane przez Roslyn L. Feldberh i Evelyn Nakano

np. zagadnienie „przyjazności”, czyli odpowia-

Glenn: „model pracy” ( job model) przypisany

dania na oczekiwania konkretnych grup spo-

męskim postawom wobec pracy i koncentracji

łecznych. Jak można te potrzeby scharaktery-

na zawodowym doświadczeniu, traktowany

zować oraz co powinno się zmienić, by stopień

jako obowiązujący standard, oraz „model płci”

„przyjazności” był wyższy? Gdzie jest miejsce

( gender model), przywoływany tylko dla kobiet,

kobiet w systemie ubezpieczeń społecznych?

który przedkłada ich zobowiązania rodzinne

Jaki jest związek między sytuacją kobiet a polity-

nad zobowiązania w pracy (Feldberg i Glenn

ką społeczną? Jakiego rodzaju rozwiązania do-

1979).

tyczące sytuacji kobiet proponuje się w ramach

Praca na pełen etat stała się normą, ponie-

dyskusji o podwyższeniu wieku emerytalnego

waż rozwinęła się z męskich wzorów pracy i za-

i czy są one adekwatne? Na jakich założeniach

chowania. Mężczyźni i kobiety nie wkraczają na

się opierają i w odniesieniu do jakich wartości?

rynek pracy na tych samych warunkach. Kobie-

ty rozpoczynające pracę zawodową zdefiniowa-

płeć i praca

ne są jako osoby skoncentrowane na rodzinie,

z możliwościami pracowniczymi ograniczony-

Płeć wpływa na segmentację rynku pracy. Ko-

mi obowiązkami domowymi, podczas gdy ob-

biety i mężczyźni podejmują pracę w różnych

ciążeń tego typu nie uwzględnia się w przypad-

sektorach, przemysłach i przedsiębiorstwach.

ku mężczyzn. W literaturze napotkać zatem mo-

Utrzymujące się wzory zatrudnienia oparte na

żemy określenie sexual contract, czyli kontrakt

nierówności płci nazywa się w literaturze upłcio-

płci.

wionym podziałem pracy, płciowym struktury-

Odnosi się on do sytuacji, gdzie wejście

zowaniem organizacji i zawodową segregacją płci

i utrzymanie się na rynku pracy (jako pracow-

(Acker i Van Houten 1974, Dijkstra i Plantega 2003).

nik/ pracownica czy robotnik/ robotnica) wy-

Upłciowieniu podlega także podział na pracę pro-

maga pracy „żony” – osoby, która przejmie na

dukcyjną, wykonywaną odpłatnie na rynku pracy

siebie obowiązki domowe. Wynika to z sytuacji

oraz pracę reprodukcyjną, wykonywaną w domu.

na rynku pracy, gdzie od lat 80. coraz częściej

Julia KuBiSa System emerytalny przyjazny kobietom?

43

normą stają się długie godziny pracy, obowiązek

proponuje objęcie umów o dzieło składką na

dyspozycyjności i zmian miejsca pracy. Obecne

ubezpieczenie społeczne, do czego zaczyna

standardy życia pracowniczego to długie i nie-

przychylać się również i rząd. Dotychczasowa

przewidywalne godziny pracy, praca zmianowa,

sytuacja wskazuje na słabości funkcjonującego

wysiłek fizyczny – wymagają, by ktoś zajął się

systemu emerytalnego.

domem i rodzinnymi potrzebami, w tym rów-

Zdaniem badaczek systemów emerytalnych

nież tymi emocjonalnymi. Badania w Polsce

w Europie Środkowo-Wschodniej (Klenner, Lei-

(Titkow, Duch-Krzystoszek, Budrowska 2004)

ber 2008) wraz ze wprowadzeniem systemu zde-

oraz raport Fundacji MaMa (2009) wskazują,

finiowanej składki wiele socjalnych elementów

że kobiety nadal biorą na siebie większość od-

systemu zostało osłabionych. Wzmocniono za to

powiedzialności za prowadzenie domu i opiekę

wymiar osobistej odpowiedzialności za własny

nad rodziną. Jest to istotny kontekst dla rozwa-

los poprzez wprowadzenie trzeciego filaru dla

żań o przyszłości systemu ubezpieczeń społecz-

indywidualnych oszczędności. Osoby, które ob-

nych i zabezpieczeń dla kobiet.

jęte są drugim filarem, będą miały emeryturę

odzwierciedlającą ich aktywność na rynku pra-

płeć i emerytury

cy. Widać to szczególnie mocno na przykładzie

kobiet.

Polskiego systemu emerytalnego opartego na

Müller (2008) oraz Ratajczak-Tuchołki (2008)

zdefiniowanej składce nie kwestionowano sze-

wskazują, iż chociaż stary system wzmacniał

rzej przez wiele lat po wprowadzeniu. Dziś,

niezależność emerytalną, powielał również

dzięki dyskusji o podwyższeniu wieku emery-

tradycyjny wizerunek kobiety. Obecnie coraz

talnego, a wcześniej nt. składki do OFE, przesta-

trudniej będzie „uzbierać” minimalny staż pra-

je być postrzegany jako oczywistość, a tylko jako

cy z powodu przemian na rynku pracy, a jed-

jeden z możliwych paradygmatów – choć za-

nocześnie minimalna emerytura będzie coraz

pewne nadal najsilniejszy. Co stało się punktem

niższa. Brakuje również uzupełnienia systemu

odniesienia dla zakwestionowania rozwiązań

w postaci rozwoju pomocy społecznej, szczegól-

polskiego systemu emerytalnego i skąd przyszła

nie w zakresie opieki nad osobami starszymi.

krytyka?

Oznacza to, ze w przyszłości coraz częściej bę-

Wydaje się, że ma ona dwa źródła. Pierw-

dziemy mieć do czynienia z osobami bez eme-

szym są uczestnicy rynku pracy, którzy do-

rytury i bez opieki.

świadczają negatywnych skutków jego segmen-

tacji (por. Trawińska 2010). Korzystając z typolo-

emerytury i opieka

gii Piore’a i Doeringera (1971) to osoby pracujące

na peryferiach rynku pracy, czyli w warunkach

Zmiany z definiowanej emerytury na definio-

niestabilności zatrudnienia, w poczuciu nie-

waną składkę nie szły w parze z normalizowa-

wielkiej siły przetargowej oraz w ramach pogłę-

niem się rynku pracy. Podczas gdy indywidua-

biającej się elastyczności zatrudnienia, zmie-

lizacja składek i emerytur może być pozytywna

niającego etat w umowy cywilno-prawne i sa-

dla kobiecej niezależności ekonomicznej, jej re-

mozatrudnienie. Wskazuje się, że w przypadku

alizacja nastręcza trudności, z uwagi na wzrost

samozatrudnienia składki przekazywane do

bezrobocia, brak ciągłości karier zawodowych

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (FUS) są

czy zmiany demograficzne. Zdaniem Müller

znacznie niższe lub na mocy umów o dzieło nie

tych czynników nie wzięto pod uwagę przy sta-

są odprowadzane w ogóle.

wianiu wymogów wydłużania okresu pracy za-

W efekcie dochodzi do paradoksalnej sytua-

robkowej, który był potrzebny do zapewnienia

cji, w której pracownicy wykonują pracę zarob-

stopy zastępowalności.

kową, a jednocześnie nie ma ona odzwiercied-

W analizie systemów emerytalnych przy-

lenia w ich składkach emerytalnych, co grozi

datna jest perspektywa zaproponowana przez

ubóstwem na starość. Strona związkowa w Trój-

Meyer i Pfau-Effinger (2006). Autorki wyróżniają

stronnej Komisji ds. Społeczno-Gospodarczych

cztery modele:

44

SyStEM EMErytALny Z PErSPEKtywy PłCI. SOLIDArnOŚć I gODnE żyCIE

1. Silne promowanie modelu jedynego męskiego

ną opiekę nad dziećmi w kategoriach kosztów

żywiciela rodziny;

(zgodnie z logiką „porozumienia waszyng-

2. Umiarkowane promowanie;

tońskiego”, por. Stiglitz 2005), co w połączeniu

3. Brak promowania z uwagi na indywidualne

z tradycyjnym postrzeganiem upłciowionego

składki;

społecznego podziału pracy zaowocowało dra-

4. Brak promowania z uwagi na zbyt niskie eme-

stycznym zmniejszeniem liczby żłobków oraz

rytury.

śladowymi inicjatywami mającymi na celu włą-

czenie mężczyzn w opiekę nad dziećmi, jak rów-

Ich zdaniem model sprzed roku 1999 to połą-

nież wielkim spadkiem dzietności.

czenie typu 2 i 3. System zapewniał emerytury

W wyniku przemian społecznych w latach

wszystkim na określonym poziomie, a ryzyko

90-tych i 2000-nych, w społeczeństwie zaczęły

ubóstwa było niskie. Dawał również możliwość

pojawiać się nowe wzorce relacji płci (Fuszara

emerytury rodzinnej. Model po 1999 roku to

2008). Uczestnictwo kobiet w rynku pracy coraz

głównie typ 2. Świadczenia emerytalne zmniej-

częściej uznawano nie tylko za potrzebę domo-

szą się z uwagi na spadek mechanizmów kom-

wych budżetów, ale również wskazywane przez

pensacyjnych, szczególnie w przypadku opieki

same kobiety dążenie do samorozwoju i ma-

nad dziećmi i osobami starszymi.

terialnej niezależności. Świadczy o tym m.in.

Szczególnie mocno odbije się to na kobie-

wyższy przeciętny poziom wykształcenia ko-

tach. Po pierwsze, z uwagi na ich słabszą pozy-

biet niż mężczyzn w Polsce. Coraz więcej osób,

cję na rynku pracy – poziom płac, sektor zatrud-

szczególnie młodych, deklaruje partnerski mo-

nienia czy wymiar czasu pracy, po drugie przez

del relacji w domu i chęć dążenia do równego

obowiązek opieki. W poprzednim systemie

podziału obowiązków domowych (Titkow, Bu-

emerytalnym urlopy wychowawcze nie były

drowska, Duch-Krzystoszek 2004). Kobiety nie

oskładkowane i nie wliczały się do stażu pracy,

chcą już pracować na dwa etaty – chcą dzielić

jednak wysokość emerytury nie była tak silnie

się obowiązkami domowymi jak również, coraz

uzależniona od lat aktywności zawodowej.

częściej, opieką nad dzieckiem.

W przypadku nowego modelu, opartego na

Pewnym wsparciem dla rodzin są urlop oj-

zdefiniowanej składce, państwo odprowadzało

cowski oraz tzw. ustawa żłobkowa, wprowadzo-

składkę na rzecz osób przebywających na urlo-

na w 2011 roku. Jednak na tym etapie wydaje

pie wychowawczym, ale na bardzo niskim po-

się, że potrzebuje ona rzetelnego monitoringu

ziomie – najpierw od wysokości zasiłku pielęg-

i wprowadzania korekt, szczególnie w zakresie

nacyjnego, potem od minimalnego wynagro-

finansowania żłobków przez państwo oraz upo-

dzenia, a od 2012 roku od 60% średniego wyna-

wszechniania wiedzy na temat alternatywnych

grodzenia (podobnie wylicza się ubezpieczenie

sposobów opieki takich jak opiekun dzienny czy

społeczne dla osób samozatrudnionych).

umowa uaktywniająca dla niań.

Pokazuje to, że decyzje o przejściu na urlop

W obliczu śmiałych planów podwyższenia

wychowawczy są dla kobiet niekorzystne za-

wieku emerytalnego ustawa żłobkowa wyda-

równo w perspektywie ich przyszłych emerytur

je się nie tyle pierwszym krokiem naprzód, co

(mniejsze składki oznaczają niższe świadcze-

drobnym kroczkiem, ponieważ nie zapewnia

nia), jak i dla Funduszu Ubezpieczeń Społecz-

stabilnego finansowania, preferuje umowy cy-

nych, który dostaje intencjonalnie obniżone

wilno-prawne zamiast etatowych dla osób zaj-

składki. Tymczasem decyzji o przejściu na urlop

mujących się dziećmi oraz nie została uzupeł-

wychowawczy nie podejmuje się w warunkach

niona jakąkolwiek kampanią informacyjną, nie

możliwości wyboru różnych opcji, z uwagi na

tylko dla rodzin, ale też dla urzędników, którzy

niską ofertę instytucjonalnej opieki nad dzieć-

mogliby organizować np. opiekunów dziennych

mi do lat 3 oraz brak środków na zatrudnienie

(choć należy odnotować, że ostatnio pojawiła

niani.

się reklama radiowa na ten temat).

Sytuacja ta jest pokłosiem uznawania przez

Istnieje obawa, że część z rozwiązań pro-

ostatnie 20 lat wydatków na instytucjonal-

ponowanych w ustawie pozostanie wyłącznie

Julia KuBiSa System emerytalny przyjazny kobietom?

45

na papierze lub nie przekształci się w trwalsze

Jednocześnie, punktem odniesienia analiz

formy zinstytucjonalizowane – wybór opieku-

w ramach feminizmu liberalnego jest uczestni-

nów dziennych w miejscach, gdzie nie ma in-

ctwo w rynku pracy. Zwykle odnoszą się do in-

nych form opieki sprawi, że gminy nie będą tam

strumentów polityki rodzinnej, które pozwalają

inwestować w budowę żłobków. Oznacza to, że

kobietom szybko wracać na rynek pracy oraz do

ciągłość oferty opieki świadczonej w lokalnej

włączenia mężczyzn w dzielenie obowiązków

społeczności zależeć będzie od indywidualnych

domowych. W tym dyskursie opiekę, zarówno

decyzji poszczególnych opiekunów dziennych.

w przypadku dzieci jak i osób starszych, spra-

Jednocześnie, analizując projekty polityki

wują wyspecjalizowane instytucje i profesjona-

społecznej, warto zastanowić się również nad

liści.

sytuacją osób, które w domu wykonują pracę

Wydaje się jednak, że trzeba również zwró-

domową oraz opiekuńczą. W Polsce jest ok.

cić uwagę na sytuację osób, które wybierają pra-

1,6 mln osób nie pracujących zawodowo i nie

cę domową i opiekuńczą. Chcą same zajmować

poszukujących pracy z powodu zobowiązań ro-

się swoimi dziećmi, starzejącymi się rodzicami

dzinnych (Goś-Wójcicka 2011). Biorąc pod uwa-

czy niepełnosprawnymi członkami rodziny.

gę fakt, iż do otrzymania emerytury potrzeba

Czy ich wybory wystarczy uznać za „prywatną

minimalnego stażu pracy w wysokości 25 lat dla

sprawę rodziny”? Wydaje się, że nie. Podejmo-

kobiet i 30 lat dla mężczyzn oraz uwzględniając

wane przez nie działania w obrębie gospodar-

obecny kształt rynku pracy i jego głęboką seg-

stwa domowego to również praca.

mentację, polegającą na oferowaniu osobom

Pojawiają się opinie, że trudno wymierzyć

o słabszej pozycji gorszego rodzaju umów (np.

wartość pracy domowej, ponieważ trudno oce-

o dzieło), niewykluczone, że grupa ta w ogóle nie

nić jej jakość. Praca ta daje również satysfakcję

będzie miała wypracowanego stażu pracy.

i zaangażowanie emocjonalne wynikające z wy-

Jednocześnie wkład tych osób w rozwój i re-

konywania jej na rzecz osób bliskich – ten altrui-

produkcję społeczną jest nie do przecenienia.

styczny wymiar jest nieporównywalny do relacji

Wykonują pracę, która ma rynkową wartość,

na rynku pracy. Może być również świadczona

przejmując na siebie zobowiązanie państwa

z silnego poczucia obowiązku, zinternalizowa-

z zakresu opieki. W obecnym systemie eme-

nej roli społecznej i jednocześnie nie przynosić

rytalnym właściwie nie ma miejsca dla osób

satysfakcji – jednak właśnie z tego poczucia obo-

(głównie kobiet) pracujących w domu. Nie wy-

wiązku znacznie trudniej się wyzwolić czy wy-

pracowują składek w pracy zarobkowej, zara-

negocjować zmianę jego znaczenia niż z umów

zem nie mogą liczyć na emeryturę małżeńską.

podpisywanych w ramach pracy zarobkowej.

Twórcom systemu emerytalnego umknął

Przede wszystkim jednak praca domowa

fakt społecznego podziału pracy w gospodar-

wiąże się ze sferą prywatną, co oznacza, że

stwach domowych, w których jedna osoba zaj-

w politycznym dyskursie jest traktowana jako

muje się pracą zarobkową, a druga zajmuje się

indywidualny wybór obywateli i obywatelek.

rodziną i domem. Te prace dwojakiego rodzaju

Państwo nie powinno ani w nią ingerować, ani

– produkcyjna i reprodukcyjna – stanowią o sta-

jej za bardzo wspierać, skoro nie przynosi ona

bilizacji i przyszłości rodziny.

wymiernych dochodów.

Ten zarzut opiera się na założeniu, że praca

Feminizm, opieka, praca

domowa ma wartość niemożliwą do policzenia,

podczas gdy praca zarobkowa na rynku pracy

Dyskusja o zabezpieczeniu kobiet pracujących

podlega racjonalnej wycenie. Teoria ta nie wy-

w domu często nie pojawia się w rozważaniach

trzymuje próby konfrontacji z rzeczywistością –

o systemie zabezpieczeń społecznych – także

wystarczy spojrzeć na rosnące nierówności pła-

tych prowadzonych w duchu feministycznym.

cowe żeby dostrzec, że wynagrodzenia bywają

Wynika to zapewne z obawy, iż koncentrowanie

przeszacowana bądź nieracjonalnie zaniżone

się na kobietach pracujących w domu zamknie

i nie wynika to z rachunku ekonomicznego, ale

w sferze prywatnej wszystkie kobiety.

czynników kulturowo-społecznych.

46

SyStEM EMErytALny Z PErSPEKtywy PłCI. SOLIDArnOŚć I gODnE żyCIE

alternatywy

cowały składki według nowego systemu, a więc

nie jest to dobre rozwiązanie dla kobiet. Dopóki

Jakie zatem strategie sprawią, że system emery-

utrzymana będzie różnica w wieku emerytal-

talny stanie się bardziej przyjazny kobietom?

nym kobiet i mężczyzn, nie będzie istniał wy-

Kiedy obserwuje się debatę na temat pod-

starczający bodziec do wprowadzenia zmian

wyższenia wieku emerytalnego, uwagę przy-

w polityce społecznej, które wyrównałyby szan-

kuwają rozwiązania proponowane przez partie

se kobiet i mężczyzn na rynku pracy oraz zachę-

polityczne, partnerów społecznych i organi-

ciłyby do sprawiedliwego podziału obowiązków

zacje pozarządowe. Oprócz propozycji koalicji

w domu.

PO-PSL1, można wskazać też projekt ustawy

Fundacja MaMa w swoich rekomendacjach

Ogólnopolskiego Porozumienia Związków Za-

idzie w poprzek istniejącego systemu ubezpie-

wodowych oraz rekomendacje Fundacji MaMa.

czeń. Innowacyjną postulowaną reformą jest

Projekt przygotowany przez OPZZ przywra-

odejście od systemu zależnego od pracy etato-

ca do dyskusji tę grupę pracowników i pracow-

wej. Jeśli rzeczywiście poszukujemy rozwiązań,

nic, którzy pracowali na stanowiskach wymaga-

które sprawiłyby, że będzie się rodzić więcej

jących niższych kwalifikacji, wykonywali pracę

dzieci, warto zapewnić to, czego dziś nam bra-

fizyczną i trudno im znaleźć pracę po 60. roku

kuje, a mianowicie poczucie bezpieczeństwa.

życia. Podstawowym założeniem jest uzależ-

Często odkłada się decyzje o powiększeniu

nienie prawa do emerytury od stażu pracy, a nie

rodziny z uwagi na obawy o znaczne pogorsze-

wieku: 40 lat pracy w przypadku mężczyzn i 35 lat

nie sytuacji materialnej i stabilizacji zawodo-

w przypadku kobiet. Rozwiązanie to pomogłoby

wej. Rozwiązania takie jak urlop macierzyński

w walce z szarą strefą. Dostarczałoby argumentu

czy urlop wychowawczy pozostają dostępne dla

pracownikom domagającym się pełnego oskład-

osób, które mają umowę o pracę (w przypadku

kowania swoich dochodów i rzetelnej rejestracji

urlopu macierzyńskiego również samozatrud-

stażu pracy. Twórcy projektu „35-40” uważają,

nione). Wiele młodych osób pracuje w oparciu

że lepiej by osoby, które nie są w stanie znaleźć

o umowy cywilno-prawne lub umowy na czas

pracy po 60. roku życia, przeszły na „uskładaną”

określony, przez co np. nie mogą uzyskać urlo-

emeryturę, nawet jeśli jest niska, niż korzystały

pu wychowawczego oraz tracą pracę po urlopie

z zasiłków z opieki społecznej.

macierzyńskim.

Z perspektywy płci projekt OPZZ budzi pew-

Proponowane przez Fundację MaMa unie-

ne wątpliwości. Dlaczego utrzymana jest zasada

zależnienie świadczenia dla rodziców od ryn-

pięciu lat mniej dla kobiet? Czy nie wzmocni to

ku pracy jest bardzo interesujące. Dotyczy ono

upośledzenia kobiet na rynku pracy, wcześniej-

ubezpieczeń zdrowotnych dla opiekunów oraz

szego ich wypychania oraz zagrożenia niższymi

zasiłków niezależnych od formy umowy – ideą

emeryturami, wynikającymi z krótszego okresu

jest zapewnienie wsparcia i poczucia stabili-

odkładania składek emerytalnych? Odpowiedzi

zacji w pierwszych trzech latach życia dziecka

dostarcza uzasadnienie projektu wskazujące, że

przy jednoczesnej rozbudowie oferty instytu-

urlopy wychowawcze w poprzednim systemie

cjonalnej opieki nad dziećmi, propagowaniu

emerytalnym były okresami nieskładkowymi,

równościowej edukacji i sprawiedliwego po-

które nie były wliczane do stażu pracy. Oznacza to,

działu obowiązków. Rekomendacje dotyczą

że projekt został napisany z myślą o osobach, które

zarówno osób pracujących na rynku pracy jak

już teraz powoli wychodzą z rynku pracy, zmagają

i pracujących w domu, w tym również zajmują-

się z bezrobociem i gwałtownym ubożeniem.

cych się przewlekle chorymi – takie całościowe

Warto pamiętać, że w przyszłości jednak

podejście, uwzględniające różne potrzeby, wy-

projekt ten dotyczyć będzie osób, które wypra-

daje się właściwe.

1 Pomysły obejmowały m.in. 10-procentowy dodatek do kapitału emerytalnego lub wcześniejsza o 3 lata emerytura za każde urodzone dziecko, gwarantowana państwowa emerytura dla kobiet, które urodziły i wychowały minimum czworo dzieci (przyp. red.).

Julia KuBiSa System emerytalny przyjazny kobietom?

47

Zmiana wartości

domowego budżetu. Wielomiesięczny udział

ojców w opiece nad niemowlakiem jest poważ-

Rekomendacje Fundacji MaMa wpisują się

nym sygnałem, że czas już odejść od modelu

w inny system wartości, który pod pojęciem

pracy przypisywanego mężczyznom i modelu

„praca” uwzględnia różnego rodzaju działa-

płci przypisywanego kobietom, ponieważ to lu-

nia podejmowane w interesie społecznym. Nie

dzie, a nie tylko kobiety mają dzieci.

sprowadzają się do postulatu „eksportu opie-

Jednocześnie należy rozbudować instytu-

ki” do sfery zarobkowej – tak by matki/ojcowie

cjonalną ofertę opieki nad dziećmi, wzmac-

(a także córki/synowie opiekujący się chorymi

niając rozwiązania dla opiekunów dziennych

rodzicami) były jak najszybciej dyspozycyjne

i mini-żłobków, sieć przedszkoli oraz zajęcia dla

dla rynku pracy, a ich miejsce zajęły osoby wy-

dzieci w wieku szkolnym.

kwalifikowane w opiece. W tego rodzaju kal-

kulacji umyka możliwość troski o najbliższych

Wyzwania na przyszłość

realizowanej w pełnym wymiarze godzin, która

zdaniem Fundacji nie powinna być traktowana

W kontekście kryzysu finansów propozycje

wyłącznie jako prywatny wybór – jest bowiem

wysokich nakładów na politykę rodzinną wy-

podejmowana również w interesie społecznym.

dawać się mogą co najmniej niezrozumiałe.

Potrzeba nam dziś zmiany myślenia o po-

Jeśli jednak przyjrzymy się polskim doświad-

lityce rodzinnej oraz opiece jako dziedzinie

czeniom ostatnich 20 lat – drastycznemu spad-

zarezerwowanej dla kobiet. Powinniśmy my-

kowi urodzeń, który doprowadził do kryzysu

śleć o przyszłości, uwzględniając kulturowo-

demograficznego i bywa wykorzystywany jako

społeczne zmiany, które zaszły w ostatnich 20

uzasadnienie wydłużenia wieku emerytalnego

latach.

– można zauważyć sensowność inwestowania

Przede wszystkim konieczne jest myślenie

w politykę rodzinną.

łączące politykę rodzinną z systemem ubezpie-

Obserwując zachowania osób, które wy-

czeń społecznych. Pierwszym tematem analizy

emigrowały z Polski po 2004 roku, zauważymy

warto uczynić urlop wychowawczy. Należy za-

wyższą dzietność w krajach o rozbudowanym

stanowić się nad inną jego organizacją. Warto

systemie zasiłków i regularnego wspomagania

pomyśleć o innym rozwiązaniu niż bezpłatny

rodzin, jak na przykład w Wielkiej Brytanii czy

dla większości (głównie kobiet) trzyletni urlop

Irlandii (które nie są „rajami welfare state”, ale

wychowawczy, który racjonalizuje się rachun-

i tak oferują rodzicom znacznie więcej niż Pol-

kiem ekonomicznym (niższe zarobki kobiet)

ska).

i kulturowymi oczekiwaniami (mama zawsze

Polska wchodzi do kategorii starzejących się

z dzieckiem). Składki odprowadzane za urlop

społeczeństw. Minęło sporo czasu, nim nasi po-

wychowawczy powinny odnosić się do wyna-

litycy dostrzegli ten fakt. O ile jednak wcześniej

grodzenia, tak jak ma to miejsce w przypadku

debata na temat niskiej dzietności kończyła się

urlopu macierzyńskiego i ojcowskiego.

na zarzutach wobec polskich kobiet, które prze-

Można również wprowadzić zasiłek wy-

stały rodzić (por. Heinem i Wator 2006), a jedyną

chowawczy w czasie pierwszego roku w rela-

ofertę stanowiły ulgi podatkowe dla rodzin wie-

cji do zarobków, a następnie sukcesywnie go

lodzietnych (zresztą rzadko wdrażane w życie),

zmniejszać, tak jak w Niemczech. W grę wcho-

teraz mamy do czynienia z próbami podejmo-

dzi wariant szwedzki lub islandzki, opierający

wania bardziej systemowych rozwiązań.

się na zasadzie 3+3+3, czyli trzy obowiązkowe

W przypadku debaty na temat przyszłości

miesiące opieki dla matki, trzy dla ojca i trzy do

systemu emerytalnego powinniśmy wychodzić

podziału między rodziców. Zarówno model nie-

od pojęcia obywatelstwa, nie zaś od wartości

miecki, jak i nordycki wzmocniły udział ojców

poszczególnych prac na rynku. Nikt nie jest

w opiece nad dziećmi. Kluczową rolę odgry-

wyłącznym kowalem swojego losu, korzysta bo-

wało wprowadzenie wysokiego zasiłku, który

wiem z usług publicznych i dorobku przeszłych

sprawił, że urlop wychowawczy nie nadwyrężał

pokoleń.

48

SyStEM EMErytALny Z PErSPEKtywy PłCI. SOLIDArnOŚć I gODnE żyCIE

Emerytura powinna uwzględniać zarów-

ważać zasadność podnoszenia wieku emerytal-

no to, co wypracowaliśmy na rynku pracy, jak

nego.

i poza nim – na rzecz społeczeństwa, na przy-

Czas skończyć z przypisywaniem obowiąz-

kład poprzez pracę domową i opiekę nad dzieć-

ku opieki wyłącznie kobietom i umożliwić, po-

mi, osobami starszymi i niepełnosprawnymi.

przez działania systemowe, rozłożenie opieki na

Można to rozumieć jako obowiązek państwa,

kobiety, mężczyzn i państwo. Oznacza to znacz-

którego instytucje zostały stworzone przez oby-

nie większe nakłady na politykę społeczną oraz

wateli, tak by wspólnymi siłami realizować co-

zrównanie wieku emerytalnego, a także aktyw-

dzienne obowiązki i rozwiązywać problemy.

ną politykę rynku pracy – tworzenie nowych

W sytuacji, gdy do Funduszu Ubezpieczeń

miejsc pracy oraz przeciwdziałanie nierów-

Społecznych nie wpływa tyle składek, ile mo-

nościom zarobkowym, także między zmasku-

głoby wobec powszechności samozatrudnienia

linizowanymi i sfeminizowanymi segmentami

i umów cywilno-prawnych, trudno w ogóle roz-

rynku pracy.

Bibliografia:

Budrowska B., D. Duch-Krzystoszek, A.Titkow,

Heinen J., M. Wator, „Child Care in Poland be-

Nieodpłatna praca kobiet. Mity, realia, per-

fore, during, and after the Transition: Still a

spektywy, IFiS PAN, Warszawa 2004.

Women’s Business Social Politics”, „Interna-

Budrowska B., D. Duch, A. Titkow, Szklany sufit:

tional Studies in Gender, State and Society”,

bariery i ograniczenia karier polskich kobiet,

13 (2), lato 2006, s. 189-216.

Wyd. Instytut Spraw Publicznych, Warszawa

Welfare states and gender inequality in Central

2003.

and Eastern Europe, red. Ch. Klenner, S. Le-

Czepulis-Rutkowska Z., „Nietypowe formy za-

iber, European Trade Union Institute, 2008.

trudnienia i system emerytalny – wzajemne

Meyer T., B. Pfau-Effinger, „Gender Arrange-

relacje”, [w:] Deregulacja polskiego rynku

ments and Pensions System in Britain and

pracy, red. K.W. Frieske, IPiSS, Warszawa

Germany: Tracing change over five deca-

2003.

des”, „International Journal of Ageing and

Doeringer P. B., M.J. Piore, Internal Labour Mar-

Later Life”, 1(2), s. 67-110.

kets and Manpower Analysis, Lexington

Müller K., „Pension reforms in Central and Ea-

Books, Lexington 1971.

stern Europe: a comparison of reform paths

Reconciliation between work, private and family

and gender equality”, [w:] Welfare states and

life in the European Union, Eurostat 2009.

gender inequality in Central and Eastern Eu-

Feldberh R. L., G.E. Nakano, „Male and female:

rope, red. Ch. Klenner, S. Leiber, European

job versus gender models in the sociology of

Trade Union Institute, 2008.

work”, „Social Problems”, tom 26 nr 5, czer-

Ratajczak-Tuchołka J., „Pension reform and gen-

wiec 1979.

der equality in Poland”, [w:] Welfare states

Fuszara M., Nowi mężczyźni? Zmieniające się

and gender inequality in Central and Eastern

modele męskości we współczesnej Polsce,

Europe, red. Ch. Klenner, S. Leiber, Europe-

Trio, Warszawa 2008.

an Trade Union Institute, 2008.

Registered unemployed persons and unemploy-

Stiglitz J. E., Globalizacja, PWN, Warszawa 2005.

ment rate by voivodships, subregions and

Titkow A., „Kobiety pod presją? Proces kształto-

powiats, GUS (General Statistic Office), 2011.

wania się podstaw nowoczesnej tożsamości

Podstawowe informacje o rozwoju demograficz-

[w:] tejże, Tożsamość polskich kobiet. Ciągłość,

nym Polski do 2006 roku, GUS 2006.

zmiana, konteksty, IFiS PAN, Warszawa 2007.

Julia KuBiSa System emerytalny przyjazny kobietom?

49

Trawińska M., „Samozatrudnienie – lekiem na

Wóycicka I., „Polski model opieki”, [w:] Struktu-

całe zło?”, [w:] Kobiety na zielonej wyspie,

ralne i kulturowe uwarunkowania aktywno-

red. Z. Łapniewska, A. Czerwińska, Femino-

ści zawodowej kobiet w Polsce, red. I. E. Ko-

teka, Warszawa 2010.

towska, Scholar, Warszawa 2009.

dr Julia Kubisa – socjolożka, feministka i publicystka. Dok-

tora socjologii w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Warszaw-

skiego. Interesuje się przemianami świata pracy widzianymi

z feministycznej perspektywy. Napisała doktorat o aktywizacji

związkowej sfeminizowanych grup zawodowych na przykła-

dzie Ogólnopolskiego Związku Zawodowego Pielęgniarek i Po-

łożnych. Wieloletnia członkini Porozumienia Kobiet 8 Marca.

Prowadziła kilka Manif i wiec „Marsz Równości idzie dalej”

w listopadzie 2005 roku. W 2006 roku założyła wraz z Sylwią

Chutnik i Anną Pietruszką-Dróżdż Fundację MaMa, którą na-

dal aktywnie wspiera. Pracowała jako doradczyni do spraw

dialogu społecznego dla OPZZ, współpracuje z organizacja-

mi związkowymi w Polsce. Publicystka i członkini redakcji

„Przekroju” Romana Kurkiewicza. Obecnie stała komentatorka

Dziennika Opinii Krytyki Politycznej.

Wydłużać, skracać,

szyć na miarę?

emerytury po francusku

aGata cZarnacKa

Debata emerytalna we Francji rozgrzewa się

systemu) na potrzeby odchodzących ze służby

z dużą regularnością. Od 1990 roku system jest

marynarzy. Perspektywa zabezpieczenia na stare

ustawicznie reformowany, co za każdym razem

lata radykalnie podnosiła morale żołnierzy i za-

wzbudza spore społeczne opory. Francuzi i Fran-

pobiegała przechodzeniu na przykład na stronę

cuzki traktują bowiem system emerytalny, czy też

piratów. Nie były to jedyne renty oferowane przez

szerzej – system zabezpieczeń społecznych – jak

państwo – oprócz marynarzy publiczne świad-

filar umowy społecznej między narodem a pań-

czenia inkasował mniej więcej promil populacji -

stwem, jest on dla nich jednym z podstawowych

60 000 osób - w tym ubodzy, zasłużeni obywatele,

wyznaczników sensowności istnienia państwa

wyżsi rangą wojskowi, królewska administracja,

jako instytucji.

królewska służba domowa i Ferme Générale, czy-

Solidarność to podstawowe pojęcie francu-

li organizacja dzierżawców zbierających podat-

skiego dyskursu obywatelskiego. Solidarność ma

ki dla państwa. Ta ostatnia organizacja okazała

spajać naród – czy może raczej lud, gdyż Francuzi

się szczególnie ciekawa, gdyż jako pierwsza (już

w odniesieniu do obywateli i obywatelek, miesz-

w 1768 roku) ustanowiła regularną kasę emerytal-

kańców i mieszkanek swojego kraju najczęściej

ną z oskładkowaniem na ten cel (w wysokości od

posługują się słowem peuple, a z rzadka tylko

1,25 do 2,5% dochodów)1.

nation – i w konsekwencji konstytuować go jako

wspólnotę. Ten wymiar renty starczej funkcjono-

punkty zwrotne, czyli emerytalna

wał, oczywiście nie w skali całego państwa, lecz

chronologia

w wymiarze poszczególnych korporacji rzemieśl-

niczych czy lokalnych towarzystw ubezpieczeń

W 1804 roku pojawiają się pierwsze nowoczesne

wzajemnych, już we Francji średniowiecznej.

towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych, dostępne

Wymiaru społecznego kontraktu emerytu-

dla robotników sektora prywatnego. Były jednak

ra nabrała z kolei za czasów Ludwika XIV. Jean-

mocno ograniczone zarówno od strony praktycz-

Baptiste Colbert, genialny minister finansów,

nej, jak i prawnej. Po pierwsze, ówczesna skala

opracował wówczas pierwszy na świecie system

wynagrodzeń robotniczych pozwalała wyłącznie

repartycyjny (to znaczy – świadczenia opłaca-

na wypłaty „paliatywne”, przedłużające proces

ne w całości z bieżących składek uczestników

umierania z głodu. Po drugie, przepisy skonstruo-

1 J. Savès, „retraites: une vieille idée”, Hérodote.net, http://www.herodote.net/Histoire_sociale-synthese-537.php.

aGata cZarnacKa wydłużać, skracać, szyć na miarę? Emerytury po francusku

51

wano w obawie przed masowym ruchem pracow-

o „zostawianiu ludzi na śmierć” – wprowadzono

niczym, tak że jeszcze prawie sto lat później dostęp

w 1912 roku możliwość wcześniejszego przejścia

do ubezpieczenia pracowniczego w klasie pracują-

na emeryturę już od 60. roku życia.

cej zapewniony miało około 3,5% populacji.

Tymczasem w 1914 roku wybuchła I wojna

Inaczej było w klasie średniej, czy też – jak

światowa – najpoważniejsza katastrofa historycz-

mówi się współcześnie we Francji – w tak zwa-

na, z jaką musiał się zmierzyć nowiutki system

nych kadrach ( cadres). Napoleon III w 1853

oparty na zasadzie kapitalizacji. Z oczywistych

roku wprowadził generalny, repartycyjny system

względów, załamał się z powodu konfrontacji

emerytalny dla funkcjonariuszy publicznych,

zbrojnej. Robotnicy idący na front nie płacili skła-

którzy skończyli 60 lat (55 lat w przypadku zawo-

dek, a wracający z niego kombatanci często sta-

dów szkodliwych dla zdrowia, np. dla pracowni-

wali się niezdolnymi do pracy inwalidami, którym

ków kolonii). W 1850 roku pojawiają się pierwsze

trzeba było wypłacać świadczenia. Tymczasem

instytucjonalne kasy emerytalne dla pracow-

nowy przebieg granic – włączenie do Francji Al-

ników kolei (wówczas spółek prywatnych), a

zacji, Lotaryngii i Mozeli – oznaczał konieczność

w 1897 roku – dla górników (którzy w 1894 roku

albo zlikwidowania bismarckowskiego modelu

uzyskali zapis o obowiązkowym ubezpieczeniu

powszechnych ubezpieczeń albo rozciągnięcia

zdrowotnym).

go na całą Francję. Ostatecznie osiągnięto kom-

W 1910 roku pojawia się pierwsza ustawa

promis – repartycyjne świadczenia chorobowe

emerytalna oparta na postulatach socjalisty Edo-

plus kapitałowy system emerytur. Do 1941 roku

uarda Vaillanta zatytułowana Ustawa o emery-

z takiego rozwiązania skorzystało we Francji aż 15

turach robotniczych i chłopskich 2. Vaillant uwa-

milionów osób – choć cykle inflacji i dewaluacji

żał, że oddanie emerytur w ręce pracodawców

(zwłaszcza z roku 1918) mocno zachwiały stabil-

(rozwiązanie powszechnie stosowane w sektorze

nością tej konstrukcji. Minimalny wiek emerytal-

prywatnym) w najlepszym razie służy ustabilizo-

ny wynosił 60 lat, zaś w wieku 65 lat można było

waniu siły roboczej „moralizatorstwem”, w naj-

dokonać tzw. „likwidacji” emerytury.

gorszym zaś przeradza się w „rząd dusz”. Był prze-

Po II wojnie światowej nie było już odwrotu

konany – i to postulował w projekcie ustawy – że

od systemu repartycyjnego. Emeryturą objęto

to państwo powinno gwarantować świadczenia,

wówczas 63% populacji powyżej 65. roku życia.

a kasami czy, jak powiedzielibyśmy dzisiaj, fun-

Co ciekawe, systemy rozliczeniowe przypisane

duszami emerytalnymi powinni zarządzać ich

do konkretnych zawodów utrzymały autonomię;

beneficjenci. Obstawanie przy „zarządzie robot-

niektóre także do dziś. Dla pozostałych utworzo-

niczym” na długo określiło politykę francuskich

no tzw. Sécurité Sociale, odpowiednik polskie-

socjalistów w sprawie emerytur.

go ZUS-u. Wiek emerytalny to wciąż minimum

Ustawa z 1910 roku wprowadziła obowiązek

60 lat, choć regulacje nakłaniają pracowników

składkowy i rozwiązanie kapitałowe – zbieranie

i pracownice raczej do tego, żeby przechodzili na

środków na indywidualnych kontach zamiast

emeryturę w wieku 65 lat. Przypomnijmy: mowa

uczestnictwa w systemie repartycji. Z powodu

o tak zwanej „chwalebnej trzydziestce” ( la trente

silnych nacisków ze strony pracodawców wpro-

glorieuse) – trzydziestoleciu niesłychanego wzro-

wadzała dobrowolność wyboru kasy emerytalnej,

stu gospodarczego powojennej Francji. Owszem,

ale zarazem tworzyła regionalne kasy rządowe,

każdy, kto odprowadzał składki przez trzydzieści

współzarządzane trójstronnie – przez urzędni-

lat, może przejść na emeryturę, ale otrzyma za-

ków państwowych, pracodawców i robotników.

ledwie 20% podstawowego uposażenia, podczas

Nowy system objął od razu 3 miliony pracow-

gdy każdy następny rok partycypacji w „narodo-

ników. Początkowo wiek emerytalny ustalono

wej walce na froncie produkcji”, zwiększy świad-

na 65 lat, jednak wskutek protestów – mówiono

czenia aż o 4%.

2 Zob. g. Pollet, D. renard, „genèses et usages de l’idée paritaire dans le système de protection sociale Francis”, „revue française de science politique”, 45 (4), 1995, s. 545-569.

52

SyStEM EMErytALny Z PErSPEKtywy PłCI. SOLIDArnOŚć I gODnE żyCIE

Utrzymanie osobnych kas zawodowych

ataki na emerytury w imię walki

oznaczało de facto stworzenie osobnego zesta-

z deficytem

wu reguł dla bogaczy, którzy odprowadzając wy-

sokie składki mogli znacznie wcześniej przejść

W 1993 roku prawicowy premier Edouard Balla-

na emeryturę na wysokim poziomie. Podobne

dur zdecydował się załatać dziurę budżetową za

możliwości mieli również niektórzy pracownicy

pomocą reformy emerytalnej. Skupiała się ona na

i pracownice sektora publicznego. Dzięki udzia-

kilku wymiarach. Po pierwsze, wydłużono okres

łowi państwa w kasach zawodów należących do

składkowy z 37,5 do 40 lat. Po drugie, stworzo-

monopolu państwowego (przede wszystkim ko-

no mechanizm „odpisu składkowego” za każdy

lejowego, górniczego i energetycznego). Jednak

kwartał nieodprowadzanych składek (rozwiąza-

dla wielu grup zawodowych pozbawionych takich

nie wymierzone w próżnię, ponieważ okres skład-

możliwości – w szczególności rolników i pracow-

kowy we Francji większość ludzi wypełnia przed

ników handlu detalicznego – system przewidywał

osiągnięciem wieku emerytalnego). Po trzecie,

emerytury późne i niewysokie.

zmieniono reguły naliczania emerytury – okres

Ze względów demograficznych w latach

referencyjny wydłużono z 10 do 25 lat, a o walo-

sześćdziesiątych (pokolenia powojenne zaczyna-

ryzacji emerytur postanowiono decydować w od-

ją wchodzić na rynek pracy, który wchłania każdą

niesieniu nie do poziomu inflacji, ale wzrostu

liczbę nowych pracowników) wiele grup zawodo-

wynagrodzeń. W rezultacie nie tylko ograniczono

wych decyduje się dołączyć do ogólnego systemu

liczbę wypłacanych składek (przy czym proces

repartycyjnego. W 1971 roku wydłużono obowiąz-

wydłużania okresu składkowego zakończył się

kowy okres składkowy. Zacząć inkasować świad-

w styczniu 2004 roku), ale i obniżono de facto

czenia można już nie po trzydziestu latach pracy,

świadczenie. Jak wyliczyła gazeta „Les Echos”,

ale po 37,5 roku, a dokładniej – po 170 kwartałach

w przypadku niewysokiego uposażenia rzędu

pracy. W 1972 roku daje się już we znaki lekkie

7100 euro rocznie różnica między wcześniejszym

spowolnienie gospodarcze (prawdziwie niepo-

a późniejszym systemem naliczania świadczeń

kojący wzrost bezrobocia nastąpi w 1973 roku).

oznaczała nawet dziewięcioprocentową różnicę

Wszystkie siły społeczne zgadzają się, że najważ-

na niekorzyść późniejszego rozwiązania!3 Fak-

niejsza jest walka z bezrobociem wśród młodych.

tyczne wydłużenie wieku emerytalnego zaobser-

Wprowadzone zostają – częściowo jako wsparcie

wowano na poziomie dziewięć i pół miesiąca dla

dla przedsiębiorstw, które ze względów prawnych

mężczyzn i pięć miesięcy dla kobiet4. A mimo to

nie mogły się pozbywać starszych pracowników

deficyt jakoś nie przestał maleć...

– świadczenia przedemerytalne, czyli zastępcze

W 1995 roku premier Alain Juppé rozpo-

uposażenie przysługujące osobom powyżej 60.

czął proces reformy emerytur specjalnych (ko-

roku życia.

lejowych, energetycznych itp.). Mimo poparcia

Dopiero w 1982 roku Francja wprowadza jed-

w parlamencie musiał odstąpić od realizacji tych

nolity wiek emerytalny i decyduje się uregulować

zamierzeń, kiedy fala strajków praktycznie spara-

świadczenia emerytalne wedle powszechnych

liżowała kraj. Jedynym elementem reformy, który

parametrów: wiek – co najmniej 60 lat, okres

został rzeczywiście wprowadzony, było stworze-

składkowy – 37,5 roku; świadczenie – 50% pensji

nie funduszy emerytalnych, a więc de facto za-

podstawowej. Kończy się okres kształtowania się

inaugurowanie powrotu do rozwiązań kapitało-

powszechnego systemu emerytalnego wpisują-

wych.

cego się w paradygmat państwa opiekuńczego.

W 1997 roku szala zwycięstwa przechyliła się

System w tej formie będzie funkcjonował przez

na stronę lewicy. Rząd Lionela Jospina, obser-

dalszych jedenaście lat.

wując niekorzystne dla systemu repartycyjnego

tendencje demograficzne (starzenie się społe-

czeństwa), zadecydował o utworzeniu Fundu-

3 V. Collen, „retraite: les trois reformes qui ont changé nos vies”, „Les Echos”, 16.02.2010.

4 „Dossiers d’actualité: les réformes des retraites de 1993 à 2008”, www.vie-publique.fr.

aGata cZarnacKa wydłużać, skracać, szyć na miarę? Emerytury po francusku

53

szu Rezerwy Emerytalnej z przeznaczeniem na

się pod groźbą strajków, w tym strajku generalne-

równoważenie bilansu wpłat i wydatków emery-

go. Z perspektywy czasu wydaje się, że reforma

talnych. Utworzenie Funduszu wdrażała ustawa

z 2007 roku była zaledwie przygrywką do szeroko

o finansowaniu ubezpieczeń społecznych z 1999

zakrojonej reformy UMP z 2010 roku, tak zwanej

roku. Wpływy do Funduszu gwarantuje tzw.

reformy Woertha.

„opłata społeczna” w wysokości 2%, pobierana

od własności i od lokat bankowych, a także wpły-

państwo nastawione na zyski korporacji,

wy z szeregu konkretnych operacji, na przykład

czyli reforma Woertha

sprzedaży koncesji UMTS. Fundusz może zostać

uruchomiony dopiero w 2020 roku – twórcy usta-

Rozmowy prowadzone z centralami związko-

wy przyjęli, że właśnie wtedy sytuacja demogra-

wymi na temat reformy ujednolicającej system

ficzna skomplikuje się do tego stopnia, że taka

emerytalny przewidywały kilka etapów dialogu

rezerwa stanie się niezbędna. Niestety, dojście

społecznego, w którym jednym z najważniejszych

do władzy prawicy w 2002 roku przykręciło ku-

punktów było zagwarantowanie zrównoważone-

rek z wpływami. Fundusz zaprojektowany na 150

go finansowania systemu. Tymczasem w 2010

mld euro obecnie szacowany jest na około 33 mld

roku minister pracy Eric Woerth zaczął czynić

euro.

zakusy na Fundusz Rezerwy Emerytalnej, tłuma-

Od 2002 roku i przejęcia sterów władzy przez

cząc to fatalnym wpływem kryzysu bankowego na

prawicę ponowiły się ataki na emerytury. W 2003

finanse państwa. Katastrofalne skutki nowej sytu-

roku uchwalono tzw. ustawę Fillona (wówczas

acji finansowej dla budżetu systemu ubezpieczeń

ministra spraw społecznych, pracy i – tak, tak!

społecznych przedstawiono szczegółowo w ra-

– solidarności). Ustawa Fillona uniwersalizuje

porcie Rady Emerytalnej (Conseil d’Orientation

i zaostrza system „odpisów emerytalnych”, pre-

des Retraites) z kwietnia 2010 roku. Raport zai-

miuje także pozostawanie w pracy po 65. roku

nicjował prace nad dalszą reformą emerytalną,

życia (świadczenie rośnie o 3% rocznie), prze-

w szczególności wydłużeniem okresu składko-

dłuża wymagany okres składkowy do 42 lat (dla

wego o pół roku do 41,5 lat, minimalnego wieku

urzędników publicznych z 37,5 roku do 40 lat)

emerytalnego do 62 lat, a wieku preferowanego

i wprowadza priorytet wieku emerytalnego nad

(tj. wieku, po którego przekroczeniu pracownika

okresem składkowym (a więc ci, którzy pracę

nie obowiązuje już zasada „odpisu emerytalne-

zaczęli bardzo młodo, nie mogą odejść na eme-

go”) z 65 do 67 lat.

ryturę przed ukończeniem 60. roku życia, mimo

W marcu 2010 roku zawiązał się we Francji

że płacili składki przez okres dłuższy niż wymaga-

prawdziwy ruch społeczny – protesty przeciwko

ny). Wprowadza również zasadę waloryzowania

reformie Woertha zmobilizowały do wyjścia na

emerytury względem siły nabywczej. Pojawia się

ulicę kilka milionów ludzi – i to aż ośmiokrotnie.

możliwość „wykupywania” dodatkowego czasu

Manifestujący zarzucali rządowi, że pod pozorem

składkowego – uznanie czasu studiów za okres

konieczności zrównoważenia systemu świadczeń

składkowy (ale nie więcej niż trzech lat) kosztuje

dokonuje się de facto demontażu zdobyczy spo-

średnio 22 000 euro za kwartał.

łecznych.

O ile debaty wokół reformy Fillona mogły

Sygnalizowano, że rząd, zamiast zwiększać

umknąć naszej pamięci, o tyle z pewnością więk-

wpływy do budżetu, chce redukować świadcze-

szość z nas przypomina sobie gwałtowne strajki

nia. Podkreślano, że wciąż funkcjonuje wiele ulg

z 2008 roku wokół reformy emerytalnej, która

podatkowych, których zlikwidowanie pozwoliłoby

miała ujednolicić branżowe systemy składkowe

znacząco poprawić kondycję finansów publicz-

(koleje, energetyka itp.) z systemem obowiązu-

nych. Wymieniano tu na przykład „klamrę fiskal-

jącym dla sektora prywatnego – w grę wchodziło

ną” systemu progresywnego, czyli zasadę, zgodnie

przede wszystkim wydłużenie okresu składko-

z którą żaden podatnik nie powinien odprowadzać

wego (z 37,5 do 40 lat), ale też zniesienie specy-

w ramach podatków bezpośrednich więcej niż

fiki naliczania emerytury. Rząd pod przewodni-

50%. dochodów – według wyliczeń związkowców

ctwem prezydenta Nicolasa Sarkozy’ego nie ugiął

jej likwidacja mogłaby przynieść prawie 600 mln

54

SyStEM EMErytALny Z PErSPEKtywy PłCI. SOLIDArnOŚć I gODnE żyCIE

euro rocznie. Rada Podatkowa ustaliła, że realna

nie na emeryturę – przez choćby rok, a nie plano-

stopa opodatkowania zysku dla korporacji wynosi

wane dwa lata, będzie oznaczało zablokowanie

nie ustawowe 33%, lecz 13%, czyli mniej więcej tyle

tyluż miejsc pracy i znacząco uderzy w młode po-

co w Irlandii. Tak niskie opodatkowanie zniechęca

kolenie, które na rynek pracy właśnie wchodzi?

do inwestowania, podnoszenia wynagrodzeń itp.,

Rząd odpierał te zarzuty, powołując się na

a ponadto pcha koncerny do maksymalizowania

szereg wprowadzonych rozwiązań, które według

krótkoterminowych zysków. Łącznie wszystkie

analityków związanych ze światem pracy miały

rekomendowane przez centrale związkowe środ-

jeden wspólny mianownik – wymuszanie zwięk-

ki – zniesienie ulg, rewizja stóp podatkowych dla

szenia konkurencyjności i elastyczności na po-

przedsiębiorstw itp. – mogłyby bez trudu, jak za-

czątku kariery zawodowej, tak jak w przypadku

uważyli związkowcy, uzdrowić budżet. Według

słynnego „kontraktu pierwszej pracy”, który miał

wyliczeń CDFT podjęcie takich kroków przynio-

zachęcać do zatrudniania „żółtodziobów”, dając

słoby nawet 32 mld euro rocznie.

pracodawcom nieograniczone niczym prawo

Jednak debata emerytalna nie koncentro-

zwolnienia takiej osoby – a więc wymuszając na

wała się wyłącznie na narzędziach finansowych.

młodych pracownikach skrajną dyspozycyjność

Podstawowe pytania rodziły się wokół tego, jak

i podporządkowanie wymogom przełożonego.

reforma Woertha i paralelne ustawy miałyby de-

Centrale związkowe wysunęły również za-

finiować rolę państwa. Jeżeli związkowcy postu-

strzeżenia pod adresem raportu Rady Emerytal-

lują wzmocnienie Funduszu Rezerwy Emerytal-

nej, uznając rządowe kalkulacje za stronnicze.

nej poprzez przekierowanie doń środków – na

W szczególności problematyczne wydawało się

przykład z prywatyzacji czy sprzedaży koncesji, a

„automatyczne” wyciąganie wniosków o koniecz-

rząd z kolei próbuje rozwiązać Fundusz i przejąć

ności przedłużenia wieku emerytalnego, co ude-

zgromadzone w nim środki w imię utrzymania

rza najmocniej w kobiety, osoby o niskich upo-

systemu nadzwyczaj korzystnego dla wielkich

sażeniach, nie wspominając o osobach pracują-

korporacji i osób najbogatszych, to znaczy, że

cych na umowach cywilno-prawnych. François

zapomina o tym, iż emerytury stanowią podsta-

Chérèque, przewodniczący największej pod

wowy kontrakt społeczny między obywatelami

względem liczby członków centrali CDFT, stwier-

i obywatelkami a instytucjami państwa. To właś-

dził, że „koncentrowanie reformy na przedłuże-

nie perspektywa zabezpieczenia na starość lub

niu wieku emerytalnego oznacza przerzucanie

w przypadku choroby, dokładnie tak samo jak

kosztów kryzysu na pracowników i wzmacnianie

w przypadku marynarzy Ludwika XIV, motywuje

istniejących nierówności”5.

zwykłego pracownika do dzielnego obstawania

na stanowisku.

aktualne debaty o systemie zabezpieczeń

Pod znakiem zapytania stanęła też kolejna

społecznych we Francji

wielka zasada francuskiej państwowości – so-

lidarność. O ile dotychczas w rozwijającej się

Śmiało można powiedzieć, że reforma emery-

w niezłym tempie gospodarce solidarność mię-

talna z 2010 roku zapoczątkowała proces erozji

dzypokoleniowa oznaczała przede wszystkim

poparcia dla prawicowego prezydenta Nicolasa

ruch od młodych – utrzymujących system – do

Sarkozy’ego, który był ostentacyjnie przywiązany

starych beneficjentów, o tyle w związku z kolej-

do blichtru bogactwa i nie ukrywał związków ze

nym wydłużeniem wieku emerytalnego pojawiła

światem biznesu. Zniechęcenie do modelu „pań-

się potrzeba solidarności starszych z młodymi.

stwa dla zysku”, jaki usiłował on wprowadzać za

Co z tego, że wiek przechodzenia na emery-

swoich rządów, niemal gwarantowało zwycię-

turę należy we Francji do najniższych w Europie,

stwo kandydata lewicowego, a w każdym razie

skoro utrzymanie na rynku pracy średnio 650 000

kontrkandydata poprzedniego prezydenta Fran-

pracowników – bo tyle średnio przechodzi rocz-

cji. Jednocześnie trzeba zauważyć, że konstrukcja

5 „Une vraie perte de confiance dans le gouvernement”, wywiad z F. Chérèque’iem, „Libération”, 7.06.

2010.

aGata cZarnacKa wydłużać, skracać, szyć na miarę? Emerytury po francusku

55

społeczeństwa we Francji zmieniła się znacząco

Solidarność przestała być pustym słowem

od czasów przejęcia przez prawicę sterów władzy

także w debatach europejskich – czy może ra-

w 2002 roku – znaczne wzmocnienie cadres i bur-

czej: francuskich debatach na temat kształtu Eu-

żuazji, stopniowy demontaż sektora publicznego,

ropy. W komentarzu na temat wywiadu Angeli

radykalne wzmocnienie korporacji itp. – przeło-

Merkel dla „Financial Times” z 17 grudnia 2012

żyły się nie tylko na rozwarstwienie i prekaryzację

roku Bernard Guetta, komentator dziennika „Li-

części społeczeństwa, ale również na dewaluację

bération”, zauważa: „osłony socjalne to nie tylko

tak ważnego niegdyś pojęcia solidarności społecz-

przejaw imperatywu solidarności. To także spo-

nej i zastępowanie jej, w pewnym przynajmniej

sób na zagwarantowanie politycznej stabilności

stopniu, społecznym egoizmem – stąd na przykład

i amortyzator w przypadku gospodarczego kryzy-

coraz większa popularność kapitałowych funduszy

su. Europa powinna się ich trzymać dziś mocniej

emerytalnych, które w 2007 roku w ogóle nie od-

niż kiedykolwiek, ba, powinna je wzmacniać, ale

działywały na potoczną wyobraźnię.

w taki sposób, by korzyści płynęły do tych, któ-

Bezapelacyjnie jednak pojęcie solidarności

rzy są w najgorszej sytuacji; powinniśmy tworzyć

społecznej powróciło na polityczną scenę i w

publiczne fabryki farmaceutyków i ambulatoria,

kampanii wyborczej, i po zwycięstwie kandydata

ażeby przestać wzbogacać prywatne laborato-

Partii Socjalistycznej François Hollande’a. Zapo-

ria i «medycynę luksusową», (…) dopasowywać

wiadane przed wyborami wzmocnienie solidar-

wydatki społeczne nie tylko do poziomu docho-

ności międzypokoleniowej – od najstarszych do

dów, ale też do charakterystyki regionalnej (…).

najmłodszych uczestników rynku pracy – zna-

Mówienie o reformowaniu systemu osłon socjal-

lazło wyraz w zaakceptowanym niedawno przez

nych bez wskazywania faktycznego celu takiej

francuską Radę Ministrów projekcie tzw. „kon-

reformy oznacza, że nie o reformę tu chodzi, lecz

traktu międzypokoleniowego”, rozwiązania przy-

o demontaż”. I dalej: „Konkurencyjność Euro-

pominającego nieco system dofinansowywanego

py to przede wszystkim jej jedność polityczna, a

przez państwo mentoringu, w którym starszy pra-

tego nie da się osiągnąć, dopóki budżety państw

cownik przed emeryturą otrzymuje wynagrodze-

członkowskich nie ozdrowieją. Tak, w tej diagno-

nie w okresie, kiedy – choć mógłby odejść z pracy

zie Angela Merkel również się nie myli, myli się

– przyucza do zadań młodego6. Projekt, choć bez

natomiast w przepisywanej recepcie, bo nad-

zapowiadanego w kampanii ambitnego finanso-

mierny rygor tylko pogłębi deficyty”7.

wania, obowiązuje od początku 2014 roku.

agata czarnacka – filozofka, tłumaczka, feministka, anali-

tyczka polityki. Redaktorka naczelna portalu Lewica24.pl

6 „Francja: Kontrakt pokoleniowy pod znakiem zapytania”, Lewica24.pl, http://www.lewica24.pl/

unia-europejska/2246-francja-kontrakty-miedzypokoleniowe-sie-rozmywaja.html.

7 B. guetta, „Le jour où l’Europe aura harmonisé są ficalité”, „Libération”, 19.12.2012.

System emerytalny

– wyzwanie dla Zielonych

BartłoMieJ KoZeK

Zmiany demograficzne – spadek przyrostu natu-

rytalnego. Zmiany władzy nie zawsze oznaczają

ralnego w połączeniu ze wzrostem średniej dłu-

cofnięcie reform: z jednej strony powrót „wielkiej

gości życia, a jednocześnie z rosnącą niechęcią do

koalicji” CDU-SPD w Niemczech przyniósł możli-

otwierania granic przed migrantkami i migranta-

wość wcześniejszej emerytury dla osób o długim

mi – stanowią coraz poważniejsze wyzwanie dla

stażu pracy (od 63 zamiast 67 roku życia dla osób,

systemów emerytalnych w Europie. Do tej pory

pracujących co najmniej 45 lat), z drugiej zaś so-

opierały się one na ogół na zasadzie solidarności

cjalistyczny rząd Francji rozważa wydłużenie sta-

międzypokoleniowej, zgodnie z którą pokolenia

żu, uprawniającego do otrzymania świadczenia

młodsze pracują na dobrobyt starszych. W obli-

w pełnej wysokości.

czu coraz powszechniejszego zjawiska starzenia

Jednocześnie coraz więcej miejsca w deba-

się społeczeństw cała ta struktura zaczyna się

cie publicznej zajmują mniej lub bardziej spójne

chwiać. Sprzyja temu trwający od lat osiemdzie-

działania na rzecz podnoszenia wskaźnika przy-

siątych XX wieku wyścig do dna, polegający na

rostu naturalnego, umożliwiające realizację part-

obniżaniu stawek podatkowych (co przyczynia

nerskiego modelu rodziny, równowagę między

się do zmniejszenia środków w budżecie, z któ-

pracą a czasem wolnym, zwiększenie poziomu

rych finansowany jest system zabezpieczeń

zatrudnienia kobiet i wyrównanie poziomu edu-

społecznych, w tym emerytalny), a także coraz

kacyjnego dzieci z różnych grup społecznych1.

większa niepewność na rynku pracy, wynikająca

Nic dziwnego, że to tam – obok Skandynawii –

z rozwoju nietypowych i niepewnych form za-

wskaźnik dzietności osiąga najwyższy poziom

trudnienia (prekariatu) czy też niskiej aktywności

w Europie, choć i tak nie zapewnia zastępowalno-

zawodowej kobiet, osób powyżej 50. roku życia

ści pokoleń. Ograniczenie migracji, a także nie-

czy migrantek i migrantów.

dostateczne działania na rzecz integracji środo-

Rządy państw europejskich pod hasłem kry-

wisk imigranckich z resztą społeczeństwa (czego

zysu finansów publicznych oraz systemów zabez-

symbolem są wyższe wskaźniki bezrobocia w tych

pieczeń społecznych coraz częściej decydują się

grupach, na przykład w Szwecji), a także spory

na zaciskanie pasa. W krajach takich jak Wielka

sceptycyzm prawicowych rządów wobec podwy-

Brytania czy Francja prawicowe rządy zdecydo-

żek podatków dla najbogatszych bądź wprowa-

wały się na zadeklarowanie – mimo dużych pro-

dzenia nowych instrumentów fiskalnych, które

testów społecznych – podwyższenia wieku eme-

pozwoliłyby pozyskać środki finansowe do pań-

1 Szczegóły francuskiej reformy emerytalnej, polityki rodzinnej oraz porównanie systemów emerytalnych w Europie przedstawia J. Petelczyc, „reforma obok problemu”, nowy Obywatel, nr 1, 2011.

tekst dostępny na stronie: http://nowyobywatel.pl/2011/01/27/reforma-obok-problemu/ (dostęp: 8 grudnia 2011).

BartłoMieJ KoZeK System emerytalny – wyzwanie dla Zielonych

57

stwowych kas2, poważnie utrudniają domknięcie

przyczyniają się do przerwania dyskusji na temat

się krajowych budżetów oraz systemów zabezpie-

podniesienia wieku emerytalnego, nie oznaczają

czeń społecznych na kontynencie.

również rezygnacji z wcześniej wprowadzonych

W Europie Środkowej niektóre rządy roz-

reform, poważnie ograniczających zdolności

poczęły proces mniej lub bardziej zaawanso-

państwa do zagwarantowania wysokiej jakości

wanego demontażu systemowych reform, które

usług publicznych. Na Węgrzech wprowadzenie

swego czasu osłabiły solidarnościowy wymiar

podatku liniowego, w połączeniu z wynikającą

świadczeń na korzyść filaru kapitałowego. Oka-

z kryzysu ekonomicznego słabą koniunkturą na

zało się, że płatności przekazywane do otwartych

eksportowane z tego kraju produkty, doprowadzi-

funduszy inwestycyjnych nie tylko nie zapewnia-

ło do powstania dużej dziury budżetowej, ratowa-

ją wyższych świadczeń emerytalnych (prognozo-

nej najwyższą w Europie 27-procentową stawką

wana stopa zastąpienia w stosunku do systemu

podatku VAT5. Najbardziej ucierpiały na tym oso-

wyłącznie solidarnościowego spada, a dodat-

by o niskich i średnich dochodach, którym pogor-

kowo zwiększają się dysproporcje w wysokości

szyła się jakość życia – kupując produkty, płacą

świadczeń między kobietami a mężczyznami3),

cenę za obniżenie podatków dla najbogatszych.

ale i wręcz doprowadziły do dalszego wzrostu

finansowych zobowiązań państw, które przyjęły

europejska polityka na rozdrożu

ten system. W Polsce zmiany związane były m.in.

z ograniczeniem ilości przekazywanych do OFE

Pojawiające się już na tym poziomie różne ten-

środków oraz przejęciem przez ZUS z rąk prywat-

dencje zmian w systemach emerytalnych pokazu-

nych funduszy zakupionych przez nie obligacji,

ją, że Europie daleko do spójnej polityki społecz-

w państwach bałtyckich – czasowym obniżeniem

nej. Sprawia to szczególną trudność europejskim

składki (na Łotwie – na 2 lata z 10 do 2%., na Li-

Zielonym, którym zależy na profilu partii kieru-

twie – z 5,5 do 3%) bądź jej zawieszeniem (Esto-

jącej się zasadami sprawiedliwości społecznej

nia). W Rumunii odłożono na później podwyżkę

oraz walczącej z nierównościami społecznymi.

składki o 2%, zaś w Słowacji przyznano ubez-

Ze względu na duże różnice między systemami

pieczonym prawo do rezygnacji z członkostwa

zabezpieczeń społecznych trudno przedstawić

w prywatnych funduszach emerytalnych4.

pomysł na ich integrację w ramach Unii Europej-

Najdalej idące reformy przeprowadzono na

skiej w formie jednolitego programu Europy Spo-

rządzonych przez Viktora Orbana Węgrzech,

łecznej. Praktyczną ilustracją tego problemu są

gdzie prawicowy Fidesz zdecydował się na rezyg-

trwające przez rok prace nad nowym dokumen-

nację z OFE i przymusowe przeniesienie środków

tem Europejskiej Partii Zielonych, którego celem

w nich zgromadzonych do systemu publiczne-

jest wypracowanie koncepcji Zielonego Nowego

go, pod groźbą wysokiego opodatkowania po-

Ładu w polityce społecznej6. Poprzednie, przyjęte

zostających poza nim zasobów. Działania te nie

w 2008 roku stanowisko A Green Vision for Social

2 M.in. rząd Davida Camerona sprzeciwiał się wprowadzeniu podatku od transakcji finansowych.

3 M. Skóra, „Emerytura niewrażliwa na płeć”, [w:] Z godnością w jesień życia. Socjaldemokratyczny program dla osób starszych, red. M. Syska, Ośrodek Myśli Społecznej im. Ferdynanda Lassalle’a, wrocław – warszawa 2011, dostępny pod adresem http://lassalle.org.pl/wp2/wp-content/uploads/2011/10/OMSL-Z-godnoscia-w-jesien-zycia.pdf (dostęp: 8 grudnia 2011).

4 P. Szumlewicz, „węgry likwidują OFE”, portal lewica.pl, 23.10.2010, http://lewica.pl/index.

php?id=22681 (dostęp: 8 grudnia 2011).

5 „the Flat tax System Has Failed”, strona LMP (Lehet Mas a Politika), 21.9.2011, http://english.

lehetmas.hu/news/545/the-flat-tax-system-has-failed/ (dostęp: 8 grudnia 2011).

6 Dokument został ostatecznie przyjęty w na zjeździe rady Europejskiej Partii Zielonych w maju 2012

roku w Kopenhadze, a jego ostatnia część dotycząca emerytur została uchwalona w maju 2013 roku na zjeździe w Madrycie.

58

SyStEM EMErytALny Z PErSPEKtywy PłCI. SOLIDArnOŚć I gODnE żyCIE

Europe (Zielona wizja społecznej Europy)7 , jasno

kwestie systemu emerytalnego poruszone są

pokazuje, że nie może być w tej sytuacji mowy o –

dość ogólnikowo. W dokumencie odnotowa-

analogicznym do neoliberalnego – przekonaniu,

no, że podtrzymywanie status quo będzie grozi-

że istnieje jednolity pakiet niezbędnych reform,

ło dalszą eskalacją biedy i ubóstwa wśród osób

które można wprowadzać niezależnie od kon-

starszych. Choć pozytywnie ocenia on szerokie

tekstu społecznego, kulturowego czy ekonomicz-

spektrum systemów emerytalnych w poszczegól-

nego w poszczególnych krajach Unii Europejskiej.

nych państwach, zawiera dość ogólny sprzeciw

Zróżnicowanie to w obrazowy sposób zi-

wobec prywatyzowania systemów zabezpieczeń

lustrował Esping-Andersen w postaci „trzech

społecznych. Zdaniem autorek i autorów doku-

światów kapitalizmu socjalnego”8: liberalnego,

mentu zielony, trwały i zrównoważony system

socjaldemokratycznego i konserwatywnego.

emerytalny powinien mieć uniwersalny charak-

Wszystkie trzy znajdują się w obrębie UE, co wię-

ter, uwzględniać kwestie równości płci, specyficz-

cej – polityka poszczególnych państw zmienia się

ną sytuację migrantek i migrantów czy osób, które

i przechodzi z jednego do drugiego. Każdy z tych

mają dość częste przerwy w pracy zarobkowej czy

trzech światów zakłada inną rolę państwa, społe-

krótki staż pracy. Za niesprawiedliwe społecznie

czeństwa i rodziny, dominujących form i miejsc

uznaje się zachęty do lokowania finansów w pry-

solidarności, stopnia odtowarowienia świad-

watnych funduszach emerytalnych (chodzi o ulgi

czonych usług publicznych czy regulacji rynku

podatkowe, które ograniczają ilość środków, jakie

pracy. Zupełnie inaczej wygląda to w korporaty-

państwo ma do dyspozycji na wydatki społeczne

stycznych Niemczech, pozostających pod wpły-

w ramach systemów publicznych). Proponuje się

wem ordoliberalizmu i społecznej nauki kościoła

w nim regulacje prawne mające zagwarantować,

rzymskokatolickiego, inaczej w liberalnej Wielkiej

że pieniądze z funduszy emerytalnych zostaną

Brytanii9 czy w luterańskiej Szwecji, gdzie duża

przeznaczone na etyczne inwestycje w zrówno-

część świadczeń finansowana jest nie ze składek

ważony rozwój i zazielenianie gospodarki. Unia

na zabezpieczenie społeczne, lecz bezpośrednio

Europejska powinna stymulować debatę i wymia-

z budżetu. Oprócz tych wariantów często wymie-

nę dobrych praktyk w zakresie funkcjonowania

nia się jako odrębny model śródziemnomorski

systemu emerytalnego.

z ograniczoną polityką społeczną państwa i silną

Jak widać, choć wspomniane przed chwilą za-

rolą nieformalnych zabezpieczeń w obrębie ro-

sady obejmują niemałą część elementów funkcjo-

dziny, a także podobny do niego pod pewnymi

nowania systemu, obowiązek ich doprecyzowa-

względami model środkowoeuropejski. Ma on

nia w pozostałych aspektach spada na poszcze-

jednak inną podstawę historyczną i bazuje dziś

gólne partie członkowskie. Choć sytuacja zmienia

w dużej mierze na niskich podatkach, niskich za-

się dynamicznie i na przykład w Wielkiej Brytanii

bezpieczeniach społecznych i gospodarce opartej

Zieloni mają w tej kwestii wiele do powiedzenia,

głównie na inwestycjach zagranicznych i ekspor-

to jednak wydaje się, że nie do końca wykorzy-

cie, charakteryzować go ma również wysoka po-

stywany jest potencjał mówienia o solidarności

datność na zjawiska korupcyjne.

i sprawiedliwości społecznej z perspektywy nie

Wspomniana przed chwilą różnorodność

tylko wieku, ale także polityki podatkowej, spo-

sprawia, że w A Green Vision for Social Europe

łecznej czy migracyjnej. Zachowanie spójności

7 Dokument programowy A green Vision for Social Europe został przyjęty podczas zjazdu rady Europejskiej Partii Zieloni w Paryżu w październiku 200 roku: http://europeangreens.eu/fileadmin/logos/

pdf/policy_documents/sociale_europe/EgP_wg_Social_Policy_-_Policy_Paper_as_voted_by_the_

EgPcouncil.pdf (dostęp: 8 grudnia 2011).

8 g. Esping-Andersen, trzy światy kapitalistycznego państwa dobrobytu, wydawnictwo Difin, warszawa 2010.

9 w przejrzysty sposób różnice między poszczególnymi modelami można porównać w artykule r. Szar-fenberga, „Modele polityki społecznej w teorii i praktyce”, dostępnym pod adresem http://rszarf.ips.

uw.edu.pl/pdf/modele_ps.pdf (dostęp: 8 grudnia 2011).

BartłoMieJ KoZeK System emerytalny – wyzwanie dla Zielonych

59

systemu emerytalnego zależy od tego – o czym

tywnej oraz Liberalnych Demokratów. Oprócz

była już w tym artykule mowa – w jakim zakresie

podwyższenia składki emerytalnej płaconej przez

i w jaki sposób władze publiczne finansują usługi

pracowników z 6 do 9% a także wydłużenia wie-

publiczne, ilu migrantkom i migrantom pozwala-

ku emerytalnego z 65. do 68. roku życia, rząd

ją osiedlić się w Unii Europejskiej i w jaki sposób

Davida Camerona planuje również zmianę za-

umożliwiają im odnalezienie się na rynku pracy,

sad naliczania podstawy emerytalnej – zamiast

a także czy i w jaki sposób aktywnie stymulują

ostatniego wynagrodzenia brana pod uwagę bę-

powstawanie nowych miejsc pracy (na przykład

dzie średnia z całego okresu zatrudnienia, co dla

w gospodarce niskowęglowej).

wielu oznaczać będzie niższe świadczenia11. Już

Ponieważ z upływem lat zwiększyła się kompe-

dziś w Wielkiej Brytanii co czwarta starsza oso-

tencja Zielonych we wspomnianych wyżej polity-

ba żyje w biedzie, a zaplanowana reforma – wraz

kach, mogą teraz wykorzystać swoje doświadcze-

z redukcją wydatków na usługi społeczne, z któ-

nie do przekonywania, że emerytury nie funkcjo-

rych również korzystają emerytki i emeryci – nie

nują w oderwaniu od innych systemów zabezpie-

rokuje poprawy.

czenia społecznego. Oprócz godnych świadczeń

Zieloni przyłączyli się do strajku. Caroline

emerytalnych konieczna jest poprawa jakości

Lucas, ówczesna liderka Zielonych Anglii i Wa-

usług opiekuńczych dla osób starszych, dostoso-

lii oraz jedyna reprezentantka tej formacji w Iz-

wywanie przestrzeni publicznej czy transportu do

bie Gmin, uzyskała swój mandat między innymi

ograniczonej mobilności ludzi w trzecim i czwar-

dzięki uczynieniu z kwestii godnych emerytur

tym wieku10. Ze względu na trudność zaprezento-

jednego ze swoich głównych haseł wyborczych12.

wania tej holistycznej wizji w przystępny sposób,

Wiodącym postulatem partii było wprowadzenie

za alternatywę nadal uchodzi prosta negacja po-

powszechnej, obywatelskiej emerytury w wyso-

lityki prawicowych rządów polegającej na cięciu

kości 170 funtów tygodniowo w przypadku osoby

wydatków na politykę społeczną i wydłużaniu wie-

samotnej i 300 funtów w przypadku par – wyso-

ku emerytalnego. Problem w tym, że paradygmat

kość waloryzacji tego świadczenia miała być po-

indywidualnej odpowiedzialności ludzi za swój

wiązana ze wskaźnikiem wzrostu płac. Emerytura

los (czego symbolem w polityce emerytalnej jest

ta miałaby charakter uniwersalny – byłaby wy-

promowanie prywatnych funduszy) wielu osobom

płacana wszystkim osobom mającym brytyjskie

wydaje się znacznie bardziej atrakcyjny niż walka

obywatelstwo lub stale przebywającym w kraju

z nią pod abstrakcyjnymi hasłami sprawiedliwości

niezależnie od przebiegu ich kariery zawodowej.

społecznej.

Mogłoby to pomóc kobietom i innym grupom,

które często wypadają z rynku pracy. Środki na

ruch oporu i zielone alternatywy

realizację tego ambitnego projektu pochodziły-

by z likwidacji ulg podatkowych na oszczędzanie

Pod koniec listopada 2011 roku Wielka Brytania

w prywatnych funduszach emerytalnych, a także

odczuła skutki strajku pracownic i pracowników

z wprowadzenia bardziej progresywnego (naj-

sektora publicznego. Skupieni pod sztandarami

wyższa stawka podatku PIT na poziomie 50 proc.

związków zawodowych, protestowali przeciw-

dla zarabiających powyżej 100 tysięcy funtów)

ko planom reformy systemu emerytalnego, jakie

i ekologicznego (opodatkowanie lotów samoloto-

zaproponował koalicyjny rząd Partii Konserwa-

wych) systemu podatkowego13.

10 Odpowiednio – wczesnym i późnym okresie poprodukcyjnym.

11 A. rogalewski, „Płać więcej, pracuj dłużej, a dostaniesz mniej”, witryna „Krytyki Politycznej”, 1.12.2011,

http://www.krytykapolityczna.pl/Opinie/rogalewskiPlacwiecejpracujdluzejadostaniesz

mniej/menuid-197.html (dostęp: 8 grudnia 2011).

12 Patrz http://www.greenparty.org.uk/policies/pensions_2010.html (strona przejrzana 8 grudnia 2011).

13 Program wyborczy Zielonych Anglii i walii na wybory parlamentarne w 2010 roku, Fair is worth Fighting For, dostępny pod adresem http://www.greenparty.org.uk/assets/files/resources/Manifesto_

web_file.pdf (dostęp: 8 grudnia 2011).

60

SyStEM EMErytALny Z PErSPEKtywy PłCI. SOLIDArnOŚć I gODnE żyCIE

Koncepcja powszechnej emerytury, umożli-

do 67. roku życia wydaje się nieuchronne, powin-

wiającej godne życie osobom starszym i uzupeł-

na temu jednak towarzyszyć aktywizacja zawodo-

nionej drugim filarem, w skład którego wchodzić

wa, tworzenie miejsc pracy i zwiększenie stopy

mogą różne metody oszczędzania i akumulacji ka-

zatrudnienia osób powyżej 50. roku życia. Jak mo-

pitałów na starość, zyskała poparcie również w in-

żemy wyczytać z ich programu wyborczego z roku

nych krajach. Wzorcem takiego systemu może być

200917, co druga niemiecka firma nie zatrudnia

Kanada. Tamtejsi Zieloni wspierają ten model, do-

osób w tej grupie wiekowej. Wiek przechodzenia

magając się jednak podwyższenia stopy zastąpie-

na emeryturę powinien być, zdaniem Zielonych,

nia emerytury publicznej z poziomu 25% średniej

bardziej elastyczny – niższy w przypadku zawo-

płacy do 50%, co zmniejszyłoby z kolei wydatki na

dów szkodliwych dla zdrowia. Ponadto od 60.

Gwarantowany Suplement Dochodowy – świad-

roku życia powinna istnieć możliwość pobierania

czenie, do którego z powodu niskich dochodów

niższego świadczenia emerytalnego, jeśli dalej

uprawnionych jest aż 35% osób starszych w tym

pracuje się zawodowo. W celu poprawy sytuacji

kraju14. Podniesienie stopy zastąpienia emerytu-

kobiet Zieloni w Niemczech proponują obowiąz-

ry państwowej jest również ważnym tematem dla

kowe dzielenie po równo emerytury małżeńskiej.

Zielonych w Irlandii – chcą oni jej zwiększenia do

Podobny pomysł minimalnej emerytury jako

wysokości 2/3 średnich zarobków z dzisiejszego

podstawy systemu emerytalnego pojawia się18

poziomu 1/3. Opowiadają się za dobrowolnym,

w programie węgierskiej partii LMP (Polityka Może

prywatnym, drugim filarem, pod warunkiem pro-

Być Inna). Za dobre wzorce węgierscy Zieloni

gresywnej stawki dofinansowania publicznego do

uznają mieszany, solidarnościowo-kapitałowy sy-

emerytur. Stawka zmniejszałaby się zależnie od

stem szwedzki (z zagwarantowaną przez państwo

wysokości świadczenia emerytalnego, dzięki cze-

emeryturą określonej wysokości w stosunku do

mu znalazłyby się środki na politykę społeczną

dochodów z ostatnich lat pracy i niewielką częścią

(m.in. emerytalną i na rzecz osób starszych) niwe-

składki emerytalnej przekazywaną do prywatnych

lującą rozwarstwienie dochodowe w kraju15.

funduszy emerytalnych) oraz niemiecki. Pojawiają

W podobnym kierunku idą propozycje nie-

się tu pomysły, aby kryterium uprawniającym do

mieckich Zielonych. Ich zdaniem podstawową

świadczeń emerytalnych nie był wiek emerytalny,

emeryturę powinno się finansować z podatków,

ale staż pracy – 40 lat. Osoby wykonujące zawody

a nie ze spekulacji giełdowych prywatnych fun-

w warunkach szkodliwych dla zdrowia powinny

duszy inwestycyjnych. Środki służące finansowa-

mieć prawo do wcześniejszej emerytury. Postulat

niu tego celu chcieliby pozyskać między innymi

odejścia od sztywnego wieku emerytalnego i wzię-

poprzez podniesienie najwyższej stawki podatku

cia pod uwagę stażu pracy to nie tylko węgierska

dochodowego z 42 do 49 proc., podobnie jak nie-

specyfika – to pomysł, który promuje także holen-

mieccy socjaldemokraci16. Zieloni dostrzegają, że

derska Zielona Lewica19. Polityczki i politycy tej

długofalowo podniesienie wieku emerytalnego

formacji przekonują, że niesprawiedliwe jest, by

14 Program Partii Zielonych Kanady, Vision green, dostępny pod adresem http://greenparty.ca/files/at-tachments/vision_green_2011en_1.pdf (dostęp: 8 grudnia 2011).

15 Dokument A Policy on Pension Provision, dostępny pod adresem http://www.greenparty.ie/en/content/

download/9418/101459/file/pension%20policy_sml.pdf (dostęp: 8 grudnia 2011).

16 w programie wyborczym najwyższa stawka podatkowa została ustalona na poziomie 45%., 49-procentowy próg podatkowy uchwaliła pod koniec listopada 2011 roku konwencja partii, która odbyła się w Kilonii.

17 http://www.gruene.de/fileadmin/user_upload/Dokumente/wahlprogramm/Btw_wahlpro-

gramm_2009_final_screen_060709.pdf (dostęp: 8 grudnia 2011).

18 Program LMP z wyborów parlamentarnych 2010 roku, dostępny pod adresem http://lehetmas.hu/

upload/9/9/201003/LMP_Program_2010_1.pdf (dostęp: 8 grudnia 2011).

19 Program groen Links na wybory parlamentarne 2010 roku, Klaar voor de toekomst, dostępny pod adresem http://tweedekamer.groenlinks.nl/files/VerkiezingsprogrammagroenLinks2010.pdf (dostęp: 8 grudnia 2011).

BartłoMieJ KoZeK System emerytalny – wyzwanie dla Zielonych

61

ten sam wiek emerytalny (do tego podwyższany

podsumowanie

przez prawicowy rząd do poziomu 67. roku życia)

obowiązywał zarówno osoby, które trafiają na ry-

W programach analizowanych partii trudno z po-

nek pracy zaraz po zakończeniu obowiązkowej

zoru dostrzec punkty wspólne, można raczej mó-

edukacji, jak i te, które odsunęły ten moment na

wić o pewnych bardziej rozpowszechnionych

później, idąc na studia.

praktykach i pomysłach. Zieloni są na ogół scep-

tyczni wobec pomysłów na wydłużanie wieku

polski kontekst

emerytalnego, proponując w zamian reformy

systemu podatkowego, umożliwiające sfinanso-

Polscy Zieloni przyjęli jesienią 2011 roku uchwałę

wanie emerytur rosnącej grupie świadczeniobior-

programową Godne życie w złotym wieku – zie-

ców. Nawet tam, gdzie dopuszcza się zmiany wie-

lone założenia systemu emerytalnego 20. Wśród

ku przechodzenia na emeryturę (Niemcy, Polska

głównych postulatów znalazło się między innymi

w wypadku kobiet), priorytetem jest poprawa sytu-

ograniczenie składki odprowadzanej do drugiego

acji na rynku pracy – wyższe podatki oraz większa

filaru do wysokości 3% i wprowadzenie możli-

liczba osób płacących składki na zabezpieczenie

wości wyboru między publicznym ubezpieczy-

społeczne mogą zwiększyć finansową stabilność

cielem a prywatnymi funduszami emerytalnymi,

całego systemu. W żadnym razie nie da się ze sta-

równy wiek emerytalny dla kobiet i mężczyzn na

nowisk poszczególnych partii wyczytać, że każdy

poziomie 65 lat (z możliwością przechodzenia

jest kowalem własnego losu i sam odpowiada za

na wcześniejszą emeryturę w przypadku zawo-

swoje zabezpieczenie na starość. Ewolucja stano-

dów szkodliwych dla zdrowia i wykonywanych

wisk poszczególnych partii – tak jak w przypadku

w uciążliwych warunkach), a także długofalowe

czeskich Zielonych – zmierza raczej ku uznaniu

zobowiązanie państwa, by wypłacane z publicz-

systemu emerytalnego za usługę publiczną i coraz

nych środków świadczenia były równe 2/3 śred-

większemu sceptycyzmowi wobec wprowadzania

niej płacy, nie niższe jednak niż wysokość płacy

elementów systemu kapitałowego, osłabiającego

minimalnej.

solidarność międzypokoleniową.

Osobny rozdział poświęcony został kwe-

Koncepcja gwarantowanej, publicznej eme-

stiom wpływu systemu emerytalnego na rów-

rytury, równej dla wszystkich, wypłacanej bezwa-

ność płci. Czytamy w nim, że system kapitałowy

runkowo i finansowanej (głównie lub wyłącznie)

(co potwierdzają symulacje) działa negatyw-

z podatków zbliża zielone koncepcje emerytalne

nie na wysokość otrzymywanych przez kobiety

do skandynawskiego modelu polityki społecznej.

świadczeń i dysproporcje w zarobkach kobiet

Pomysły na odejście od sztywnego wieku emery-

i mężczyzn. Oprócz zmniejszenia znaczenia fila-

talnego jako kryterium uprawniającego do świad-

ra kapitałowego polscy Zieloni proponują m.in.

czeń emerytalnych na rzecz uwzględniania stażu

podniesienie wysokości składki na ubezpiecze-

pracy (które pojawiały się także w wewnętrznych

nie społeczne odprowadzanej przez państwo za

dyskusjach polskich Zielonych), a także pro-

osoby przebywające na urlopie wychowawczym

pozycja łączenia wypłacania niższej emerytury

do wysokości składki potrącanej z wynagrodze-

z pracą zarobkową po nabyciu praw emerytal-

nia przed urodzeniem dziecka oraz zrównanie

nych (Niemcy, Irlandia) wskazują na koniecz-

praw kobiet prowadzących własną działalność

ność przygotowania struktur państwa do bardziej

gospodarczą i zatrudnionych na etat. Państwo

elastycznego podejścia do systemu w zupełnie

powinno odprowadzać składki na ubezpie-

innej rzeczywistości. Obecność kobiet na rynku

czenie społeczne także za kobiety prowadzące

pracy, coraz powszechniejsze pozakodeksowe

własną działalność gospodarczą w okresie, gdy

formy zatrudnienia, unikanie podatków dzięki

przebywają one na urlopie wychowawczym i są

rajom podatkowym, większa rola usług w gospo-

zmuszone ją zawiesić.

darkach państw rozwiniętych – to czynniki, które

20 Uchwała programowa godne życie w złotym wieku – zielone założenia systemu emerytalnego dostęp-na jest pod adresem: http://www.zieloni2004.pl/art-4291.htm (dostęp: 8 grudnia 2011).

62

SyStEM EMErytALny Z PErSPEKtywy PłCI. SOLIDArnOŚć I gODnE żyCIE

powinno brać pod uwagę nowoczesne państwo

nierówny podział obowiązków domowych czy

o ambicjach realizacji polityki bezpieczeństwa

deficyt infrastruktury opiekuńczej – brak żłob-

socjalnego i ekologicznego. Kwestia równości płci

ków i przedszkoli. Większość osób pobierających

musi w tych reformach odgrywać kluczową rolę

świadczenia emerytalne to kobiety, więc poprawa

– dlatego też w przypadku zrównywania wieku

ich sytuacji na rynku pracy ma istotne znaczenie,

emerytalnego kobiet i mężczyzn ważne jest roz-

jeśli chcemy, aby wszyscy mieli zapewnione środ-

wiązanie takich problemów, jak nierówność płac,

ki do godnego życia na starość.

Bartłomiej Kozek – publicysta „Zielonych Wiadomości”, zaj-

muje się Zielonym Nowym Ładem, polityką społeczną i usługa-

mi publicznymi. Współpracuje m.in. z Zielonym Magazynem

Europejskim oraz Fundacją im. Heinricha Bölla.

Table of Contents

Irene Hahn-Fuhr

Michał Polakowski

Prof. Leokadia Oręziak

Ewa Miszczuk

Marcelina Zawisza

Dr Maria Skóra

Dr Julia Kubisa

Agata Czarnacka

Bartłomiej Kozek