BADANIA

EKSPERTYZY

REKOMENDACJE

AGATA CHEŁSTOWSKA

MAŁGORZATA DRUCIAREK

ALEKSANDRA NIŻYŃSKA

NATALIA SKOCZYLAS

UDZIAŁ KOBIET W WYBORACH

PARLAMENTARNYCH W 2015 ROKU.

WYNIKI MONITORINGU

OBSERWATORIUM RÓWNOŚCI PŁCI

Publikacja powstała w ramach projektu „Electoral Monitoring. Women’s participation in

2015 parliamentary elections in Poland – monitoring and advocacy”, realizowanego przez

Instytut Spraw Publicznych dzięki wsparciu finansowemu Fundacji im. Heinricha Bölla.

Program: Obserwatorium Równości Płci

Koordynatorki projektu: Małgorzata Druciarek, Aleksandra Niżyńska

Redakcja językowa i korekta: Katarzyna Banul

© Copyright by Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2015

Publikacja bezpłatna

Przedruk materiałów Instytutu Spraw Publicznych w całości lub w części

jest możliwy wyłącznie za zgodą wydawcy. Cytowanie i wykorzystywanie

danych jest dozwolone z podaniem źródła.

Wydawca:

Fundacja Instytut Spraw Publicznych

00–031 Warszawa, ul. Szpitalna 5 lok. 22

tel. (22) 55 64 260, faks (22) 55 64 262

e-mail: isp@isp.org.pl

www.isp.org.pl

Spis treści

Streszczenie ...................................................................................................................................................................................2

Wstęp.................................................................................................................................................................................................3

Udział kobiet w polityce z perspektywy 25-lecia polskiej demokracji .........................................................3

Kobiety w rodzących się demokracjach ...................................................................................................................3

Postępy: Kongres Kobiet i kwoty płci .........................................................................................................................4

Nowe liderki .............................................................................................................................................................................6

Korzenie zmiany ...............................................................................................................................................................6

Kampania wyborcza .................................................................................................................................................................7

Kandydatki ................................................................................................................................................................................7

Ile „jedynek’’ zajęły kobiety? .......................................................................................................................................8

Ile miejsc w pierwszych trójkach zajęły kobiety?...........................................................................................9

Ile miejsc biorących zajęły kobiety? ......................................................................................................................9

Senat: W 57% okręgów nie startowała żadna kobieta .............................................................................. 10

Spoty wyborcze ................................................................................................................................................................... 12

Programy partii.................................................................................................................................................................... 14

Wyniki ............................................................................................................................................................................................ 16

Rekordowa liczba kobiet w Sejmie ........................................................................................................................... 16

Dodatkowe wewnątrzpartyjne mechanizmy promowania kobiet przynoszą wyniki ----

Platforma Obywatelska i Nowoczesna Petru ..................................................................................................... 16

Kukiz’15 i PSL ---- mniej niż jedna piąta kobiet ...................................................................................................... 17

W Sosnowcu połowa mandatów dla kobiet ........................................................................................................ 17

Sejm i Senat ---- czyli jak JOW-y wypychają kobiety z polityki ...................................................................... 18

Nowy rząd: skład i program ............................................................................................................................................... 18

Program rządu a sprawy kobiet ................................................................................................................................. 19

Podsumowanie ......................................................................................................................................................................... 19

O projekcie................................................................................................................................................................................... 21

Załącznik − Sylwetki członkiń rządu ............................................................................................................................. 22

Streszczenie

• Udział kobiet w polityce w Polsce stabilnie wzrasta od 1989 roku: obecnie mamy 27%

posłanek w Sejmie − najwięcej w historii.

• Jest to skutek działania kwot wyborczych, które wzmocniły pozycję kobiet w

polityce. Niektóre partie uzupełniają ten mechanizm wewnętrznymi regulacjami (np.

1 kobieta w pierwszej trójce, 2 kobiety w pierwszej piątce).

• Kwota 35% ma ograniczoną skuteczność, wskazane jest uzupełnienie jej o system

„suwakowy’’ (naprzemienność kobiet i mężczyzn na listach), co uniemożliwiałoby

„spychanie’’ kobiet na niskie, „niebiorące’’ miejsca.

• W Senacie kobiety stanowią zaledwie 13% wybranych (bez zmian od zeszłej

kadencji). To wynik negatywnego wpływu Jednomandatowych Okręgów

Wyborczych na równość szans kobiet i mężczyzn. Ordynacja większościowa,

wprowadzona również w wyborach do rad gmin, zmniejsza szanse kobiet na wygraną,

utrwalając status quo. W 57 okręgach nie kandydowała do Senatu ani jedna kobieta.

• W wyborach 2015 nastąpiła rewolucyjna zmiana w zakresie przywództwa kobiet: aż

trzy największe ugrupowania wybrały kobietę na swoją liderkę. Kobieta została

premierem po raz drugi z rzędu (i trzeci w historii państwa polskiego). Zmianę tę

oceniamy jako przełomową.

• Do Sejmu w 2015 roku nie weszło żadne ugrupowanie określające się jako lewicowe.

Posłanki, które znalazły się w Sejmie, reprezentują różne warianty poglądów

prawicowych. Studia nad fenomenem i właściwościami obecności kobiet wśród

polityków prawicy będą stanowić klucz do zrozumienia specyfiki polskiej polityki w

latach 2015----2019 (i być może później).

• Dominacja sceny politycznej przez ugrupowania konserwatywne może oznaczać krok

w tył w zakresie polityki równościowej i praw kobiet. Ucierpią najprawdopodobniej

kwestie równości płci, praw reprodukcyjnych, praw mniejszości. Jednocześnie

polityka rodzinna (typu pronatalistycznego) i zapewnienie finansowego wsparcia

rodzinom w zależności od liczby dzieci („500 złotych na dziecko’’) stanowi jedno

z głównych haseł nowej partii rządzącej, które prawdopodobnie było jednym

z najsilniejszych czynników jej sukcesu wyborczego.

2

Wstęp

Celem raportu jest podsumowanie wyników monitoringu wyborów parlamentarnych,

przeprowadzonego przez zespół Obserwatorium Równości Płci (ORP) w roku 2015. Obserwacja

wyborów powszechnych pod względem udziału kobiet i równości płci prowadzona jest przez

ORP regularnie od 2010 roku. Badaniu podlegają zarówno kampania wyborcza, jak i wyniki

wyborów. Niniejsza publikacja prezentuje: ilościowe podsumowanie liczby kobiet

kandydujących w wyborach i jakości miejsc na listach, które zajęły; opis mechanizmów

przyjętych przez partie w celu promocji kobiet na listach; analizę spotów wyborczych; analizę

programów wyborczych pod kątem równości płci; ilościowe podsumowanie liczby kobiet

wśród wybranych parlamentarzystów; analizę składu nowego rządu.

Dodatkowo, raport zawiera analizę wpływu, jaki mają różne ordynacje, ustawy

i mechanizmy na udział i równe szanse kobiet w wyborach, oraz porównanie wyników

aktualnego monitoringu z tymi z poprzednich lat.

Udział kobiet w polityce z perspektywy 25-lecia polskiej demokracji

Kobiety w rodzących się demokracjach

Udział obywateli w wyborach do parlamentu jest jednym z fundamentów działania

demokracji parlamentarnej i jednym z najważniejszych wyznaczników bycia obywatelem.

Ciała wybieralne, od rady gminy po Sejm i Senat, decydują o losach kraju i jego regionów.

Czynny i bierny udział w polityce, a więc prawo do głosowania i bycia wybieranym w

głosowaniu, to prawo każdego obywatela. Historycznie udział kobiet w tych procesach

demokratycznych nie był i nie jest równy udziałowi mężczyzn, pomimo ich zaangażowania w

ważne ruchy społeczne.

W Polsce kobiety mają prawo głosu od 1918 roku, co jest wynikiem długiej pracy i

konsekwentnych starań polskiego ruchu kobiecego. Polska była jednym z pierwszych krajów

na świecie, w którym kobiety otrzymały pełne prawa wyborcze.

W 1989 roku nastąpił przełom polityczno-gospodarczy, który stał się początkiem

powstania demokracji parlamentarnych i transformacji do gospodarki rynkowej w całej

Europie Środkowo-Wschodniej. Pomimo dużego zaangażowania i udziału kobiet w ruchach

opozycyjnych, które obaliły stare, komunistyczne władze w regionie, na przykład polski ruch

Solidarności, udział kobiet w nowych rządach był bardzo mały. W latach 1989----1991 w niższych

izbach parlamentów krajów wyszehradzkich i bałtyckich udział kobiet nie przekraczał 12%.

Na Łotwie współczynnik ten wynosił zaledwie 5,5%, w Estonii − 6%, na Węgrzech − 7%,

na Litwie − 8%. Niewiele więcej kobiet zasiadało w niższych izbach parlamentów Czech, Polski

i Słowacji ---- odpowiednio 9,5%, 10% i 12%. Były to jedne z najniższych wyników na świecie.

2

Problem ten dotyczył całego regionu i nowych, rodzących się dopiero, demokracji

parlamentarnych. Wielkie zwycięstwo polityczne − pokojowe przełomy demokratyczne −

stanowiło dopiero początek długiej drogi włączania kobiet w procesy demokracji

parlamentarnej. Do 2014 roku liczby te bardzo się zmieniły. W niektórych krajach pozostały

niskie np. na Węgrzech w niższej izbie parlamentu zasiadało w 2014 roku zaledwie 10% kobiet.

W reszcie krajów regionu udział kobiet wzrósł do tego czasu co najmniej do 19% (Estonia,

Słowacja, Czechy), w niektórych osiągając nawet 24% (Polska i Litwa) i 25% (Łotwa).

5,50%

Litwa

25%

10%

Polska

24%

8%

Łotwa

24%

9,50%

Czechy

19,50%

12%

Słowacja

19%

6%

Estonia

19%

7%

Węgry

10%

0%

5%

10%

15%

20%

25%

30%

1989-1991

2014

Tabela 1: Procent kobiet w parlamencie lub niższej izbie parlamentu w latach 1989/1990/1991 i 2014 w siedmiu krajach Europy Środkowo-Wschodniej. Źródło: Agata Chełstowska, Aleksandra Niżyńska: Dreamers, Rebels,

Diplomats. Social Activism in East-Central Europe. Two Generations of Female Activists, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2014, s. 3.

Postępy: Kongres Kobiet i kwoty płci

Zwiększenie udziału kobiet w polityce parlamentarnej po 1989 roku stało się jednym z

celów odradzającego się polskiego ruchu kobiecego. Pierwszy duży wzrost przyniósł rok 2001:

w Sejmie czwartej kadencji ilość kobiet podniosła się do 20%. Przed rokiem 2001 wskaźnik ten

oscylował między 10 a 13%. Taka pozytywna zmiana była skutkiem licznych działań ruchu

kobiecego (prowadzone od 1997 roku przez Ośrodek informacji Środowisk Kobiecych „Ośka’’

coroczne konferencje na temat udziału kobiet w polityce, działania Przedwyborczej Koalicji

Kobiet, Akcja „To mi się przejadło! Popieram wybór kobiet’’) i przyjętych w 2001 roku przez trzy

najbardziej liczące się partie polityczne (Sojusz Lewicy Demokratycznej, Unię Pracy i Unię

2

Wolności) ustaleń, wedle których na wszystkich listach wyborczych każda z płci musiała być

reprezentowana w co najmniej 30%. W 2001 roku funkcjonowała więc w wyborach kwota płci

30%, przyjęta nie jako element Kodeksu wyborczego, ale zasada respektowana przez trzy

największe partie polityczne1.

Procent kobiet w polskim Sejmie w

kadencjach I - VII

27%

24%

20%

20%

20%

13%

13%

10%

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

Tabela 2: Procent kobiet w polskim Sejmie w kadencjach I - VII. Źródło: Państwowa Komisja Wyborcza.

W 2009 roku w Warszawie po raz pierwszy odbył się Kongres Kobiet. Pretekstem do

zorganizowania zgromadzenia kobiet z całej Polski były z jednej strony obchody

dwudziestolecia demokracji i przełomu politycznego, z drugiej − krytyczna refleksja nad

nieobecnością kobiecych działaczek opozycyjnych na oficjalnych obchodach dwudziestolecia

oraz w opracowaniach historycznych dotyczących działań opozycji. W 2011 roku parlament

spełnił postulat Kongresu Kobiet i uchwalił 35% kwotę płci na listach wyborczych. Kwota,

stosowana wcześniej w innych krajach na świecie (w różnych wariantach i wysokości), jest

jednym z mechanizmów wspierania obecności kobiet w polityce parlamentarnej i skutkuje

zwykle podniesieniem udziału kobiet w ciałach wybieralnych. Nastąpiło to również w Polsce ----

gdy więcej kobiet otrzymało szansę na start w wyborach i miejsce na liście, zwiększyła się

również liczba posłanek. W 2007 roku było ich 20%, w 2011 już 24%.

Mechanizm kwotowy oznacza, że listy wyborcze we wszystkich wyborach

powszechnych, w których obowiązuje ordynacja proporcjonalna (wymagająca list

kandydatów), muszą składać się w 35% z osób płci niedoreprezentowanej (zwykle kobiet).

Inaczej nie zostaną one zarejestrowane przez Państwową Komisję Wyborczą. Od czasu

uchwalenia kwoty obowiązywały w Polsce w wyborach parlamentarnych w 2011 i 2015 roku,

w wyborach samorządowych w 2014 oraz w wyborach do Parlamentu Europejskiego w 2014

roku.

1 Małgorzata Druciarek, Małgorzata Fuszara, Aleksandra Niżyńska, Jarosław Zbieranek, Kobiety na

polskiej scenie politycznej, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2012, s. 14-15.

2

Nowe liderki

Polska scena polityczna przeżywa rewolucyjne zmiany. Podczas ostatnich wyborów

parlamentarnych dwóm największym, konkurującym ze sobą siłom politycznym, przewodziły

kobiety: ówczesna premier Ewa Kopacz z centro-prawicowej Platformy Obywatelskiej oraz

Beata Szydło z konserwatywnego Prawa i Sprawiedliwości. O urząd szefowej rządu z ramienia

Zjednoczonej Lewicy, trzeciej znaczącej siły politycznej, także ubiegała się kandydatka ----

Barbara Nowacka.

Donald Tusk we wrześniu 2014 roku przekazał Ewie Kopacz stery rządów w Platformie i

została ona naturalną kandydatką na Premiera RP w kolejnych wyborach. Pół roku później

największa partia opozycyjna na swojej konwencji ogłosiła, że Prawo i Sprawiedliwość do

wyborów poprowadzi Beata Szydło. Z kolei rok później rozproszona lewica zjednoczyła się

pod wodzą Barbary Nowackiej. W efekcie wybory parlamentarne 2015 roku zostały

zdominowane przez kobiety-kandydatki, co przełożyło się na ich obecność w nowo wybranym

parlamencie. W wyniku wyborów w Sejmie znalazła się rekordowa liczba kobiet w historii

polskiego parlamentaryzmu: posłanki stanowią 27% ogółu składu niższej izby parlamentu. W

skład nowego rządu weszły 3 kobiety na 19 ministrów, a na jego czele po raz drugi z rzędu (i

trzeci raz w historii państwa polskiego) stanęła premierka.

Korzenie zmiany

Zwiększenie obecności kobiet w polityce parlamentarnej to efekt wcześniejszych

osiągnięć polskiego ruchu kobiecego, między innymi wprowadzenia kwot na listach

wyborczych. W wyniku wyborów w 2011 roku, po raz pierwszy kobieta zajęła drugie co do

ważności w państwie stanowisko marszałka sejmu. Nie był to bezpośredni efekt działania

przepisów Kodeksu wyborczego, który dotyczy wyłącznie obecności kandydatek na listach,

ale można zakładać, że debata wokół mechanizmu kwot i udziału kobiet w polityce miała

wpływ na kandydaturę Ewy Kopacz, jak również na późniejsze przejęcie przez nią roli

szefowej rządu po odejściu Donalda Tuska do Rady Europejskiej.

Od 2011 roku pozycja kobiet oraz ich widoczność na polskiej scenie politycznej stale

rosły. Działo się tak, pomimo że opisane zmiany w aspekcie uczestnictwa kobiet w polityce nie

miały charakteru spójnych reform wyborczych. Z jednej strony doszło do przełomowego

uchwalenia mechanizmu kwot oraz do zapewnienia kobietom i mężczyznom przynajmniej

trzydziestopięcioprocentowej reprezentacji na listach wyborczych, co stanowiło ogromny

krok naprzód w zakresie wyrównywania uczestnictwa kobiet i mężczyzn w organach

decyzyjnych. Z drugiej jednak strony zrobiono krok w tył, wprowadzając system

jednomandatowych okręgów wyborczych w wyborach do Senatu. System ten nie służy

zwiększaniu udziału grup mniejszościowych w polityce, w tym również kobiet. Mimo założeń

większościowego systemu wyborczego, wyborcy zagłosowali w przeważającej mierze

na przedstawicieli partii, nie zaś na niezależne osoby kandydujące. Wśród stu wybranych

senatorów w izbie wyższej znalazło się w 2011 roku jedynie trzynaście kobiet. Te dwie

2

tendencje ---- wzmacniania udziału kobiet w Sejmie i ograniczanie im możliwości wejścia do

Senatu - ścierają się w polskiej polityce do dzisiaj.

Kampania wyborcza

Oprócz dwóch największych partii politycznych startujących w wyborach do polskiego

parlamentu w 2015 roku, czyli PO i PiS, o mandat starali się też kandydaci i kandydatki

mniejszych partii. Niektóre z nich były znane, inne zupełnie nowe. W badaniach opinii za

największymi plasowała się partia Kukiz’15, ugrupowanie stworzone przez byłego muzyka

rockowego, Pawła Kukiza; Zjednoczona Lewica, koalicja wielu partii lewicowych, w tym SLD i

Zielonych; Polskie Stronnictwo ludowe, partia ludowa; Nowoczesna Ryszarda Petru, partia

założona przez ekonomistę i przedsiębiorcę Ryszarda Petru; partie wcześniej znane,

mieszczące się na prawo od PO i PiS na politycznym spektrum ---- jak partia KORWiN; i partie

zupełnie nowe, o postulatach lewicowych ---- jak Partia Razem, nowe ugrupowanie, które nie

weszło do lewicowej koalicji Zjednoczonej Lewicy.

Kandydatki

Odsetek kobiet wśród osób kandydujących w wyborach do Sejmu w 2015 roku był

podobny do odsetka kobiet w poprzednich wyborach, w 2011 ---- 43,5%. Widoczna jest duża

zmiana w porównaniu z rokiem 2007, kiedy to kobiety stanowiły zaledwie 23% osób

kandydujących.

W 2015 ogółem w PKW zarejestrowanych zostało 3295 kandydatek w wyborach do

Sejmu. Największy procent kobiet na listach zarejestrowała Partia Razem: prawie połowa

miejsc na liście (49%). Wśród komitetów, które w sondażach przekroczyły próg wyborczy,

najwięcej kandydatek wystawiła Zjednoczona Lewica (44 %), a najmniej Prawo i

Sprawiedliwość (40 %). Platforma Obywatelska i Nowoczesna Ryszarda Petru wystawiły po

43% kandydatek, a PSL − 42%.

Zgodnie z obowiązującą kwotą w wyborach w 2015 roku od partii wymagano 35%

kobiet na listach wyborczych. Warto więc przyjrzeć się, która partia i o ile procent

przekroczyła ustawowe minimum: PiS o 5%, PSL o 7%, Nowoczesna i PO o 8%, Zjednoczona

Lewica o 9%, i wreszcie Partia Razem o 14%.

2

Ile „jedynek” zajęły kobiety?

Dla sukcesu wyborczego kobiet ważne jest nie tylko, ile miejsc zajmują na liście, ale

przede wszystkim ---- jakie to miejsca. Im wyższe miejsce, tym większa szansa osoby

kandydującej na bycie wybranym lub wybraną. Listy wyborcze układane są przez partie na

zasadzie hierarchii, politycy o wyższej pozycji otrzymują lepsze miejsca, które dają większe

szanse na mandat. Za najbardziej prestiżowe uważa się miejsca numer 1, zwykle zajmowane

przez lidera danej partii w regionie lub okręgu.

Ile miejsc numer 1 przypadło kobietom? Ogółem kobiety zajęły 28% „jedynek’’ (wśród

partii, które zarejestrowały listy wyborcze w ponad połowie okręgów).

Najwięcej kobiet na pierwszych pozycjach znajdowało się na listach Razem (49%) i

Nowoczesnej Ryszarda Petru (41%), najmniej ---- na listach Polskiego Stronnictwa Ludowego

(15%) oraz Kukiz’15 (15%), a także KORWiN (12%). Pozostałe komitety przeznaczyły dla kobiet

następującą część pierwszych miejsc: Platforma Obywatelska ---- 32%, Prawo i Sprawiedliwość

oraz Zjednoczona Lewica po 29%.

2

Ile miejsc w pierwszych trójkach zajęły kobiety?

Oprócz danych na temat procentu „jedynek’’ zajętych przez kobiety, ważnym wyznacznikiem

stosunku partii do zasady równości płci jest też to, ile kobiet startowało w pierwszych

trójkach (czyli na miejscu nr 1, 2 lub 3). Ogółem, kobiety zajęły 30% tych prestiżowych miejsc (w

obliczeniach ponownie wzięto pod uwagę partie, które zarejestrowały listy w więcej niż

połowie okręgów wyborczych)

Jedynie dwie partie zapewniły kobietom bardzo dobre pozycje na listach ---- Partia Razem

50%, a PO 41% trzech czołowych miejsc. Partia Nowoczesna Ryszarda Petru przyznała

kobietom jedną trzecią miejsc w pierwszych trójkach (36%). Najmniej kandydatek w

pierwszych trójkach wystawiło PSL ---- stanowiły one mniej niż jedną piąta osób kandydujących

z pierwszych trzech miejsc − oraz KORWiN ---- jedynie 15% pierwszych trzech miejsc zajęły

kobiety.

Ile miejsc biorących zajęły kobiety?

Szanse kandydatek na sukcesy w wyborach parlamentarnych można oceniać również

na podstawie poprzednich wyborów i tego, jaka była popularność partii w danym regionie. W

zależności od tego, ile partia uzyskała mandatów w konkretnym okręgu, można w

przybliżeniu określić liczbę tzw. „miejsc biorących’’. Są to pozycje na początku listy, które dają

kandydatom i kandydatkom duże prawdopodobieństwo uzyskania mandatu poselskiego. Na

przykład, jeśli w danym okręgu partia zdobyła w poprzednich wyborach 3 mandaty, to

mówimy, że w tym okręgu partia ma na liście 3 miejsca „biorące’’. Zajęcie tych miejsc

2

powinno gwarantować kandydatom dostanie się np. do Sejmu (jeśli oczywiście nie nastąpi

duża zmiana w popularności tej partii w regionie). Metoda ta nie działa oczywiście w

odniesieniu do partii, które rejestrują listy wyborcze po raz pierwszy.

W tegorocznych wyborach parlamentarnych prawie co trzecie „miejsce biorące’’ zajęła

kobieta (przy uwzględnieniu 4 największych partii). Z danych przeanalizowanych przez zespół

Obserwatorium Równości Płci wynika, że − tak samo jak cztery lata temu − na kobiety w

największym stopniu postawiła Platforma Obywatelska. Aż 39% miejsc biorących z list PO

zajęły kandydatki. Ewidentnie pod tym względem PO wyróżnia się spośród największych

partii. Następne w kolejności to komitety Zjednoczonej Lewicy − 29% oraz Prawa i

Sprawiedliwości − 24%. Zdecydowanie najgorzej wypada Polskie Stronnictwo Ludowe ----

jedynie 14% miejsc mandatowych przeznaczono dla kandydatek tej partii.

Senat: W 57% okręgów nie startowała żadna kobieta

Tak jak w 2011 roku zdecydowanie mniej kobiet startowało w wyborach do Senatu.

W porównaniu z 42% kandydatek do Sejmu, 14% kobiet starających się o mandat w Senacie

to poziom bardzo niski. Jest to bezpośredni skutek wprowadzenia systemu

jednomandatowych okręgów wyborczych. Efektem zastosowania tego skrajnego systemu

większościowego jest zdecydowana przewaga mężczyzn w Senacie VIII kadencji. W 2015 roku

wybranych zostało jedynie 13 senatorek (tak samo w roku 2011).

W 2015 roku najwięcej kobiet kandydowało do Senatu z ramienia Prawa i

Sprawiedliwości − 13 na 98 zarejestrowanych osób kandydujących. Na kolejnym miejscu pod

2

względem nominalnej liczby kandydatek do Senatu znajdowało się Polskie Stronnictwo

Ludowe ---- 10 kandydatek spośród 57 zarejestrowanych okręgów. Na 83 osoby kandydujące do

Senatu z ramienia Platformy Obywatelskiej tylko 8 to kobiety, a Zjednoczona Lewica i

Nowoczesna Ryszarda Petru wystawiły po 4 kandydatki w odpowiednio 29 i 16

zarejestrowanych okręgach. Komitet wyborczy Pawła Kukiza wystawił 1 kandydatkę na 10

osób kandydujących, a Janusz Korwin Mikke wykorzystał fakt, że w wyborach do Senatu nie

obowiązuje żaden mechanizm wyrównujący szanse kobiet i mężczyzn − nie wystawił żadnej

kobiety w 11 okręgach, w których kandydowali reprezentanci jego partii. W aż 57% okręgów

wyborcy w ogóle nie mieli szansy zagłosować na kobietę ---- w 57 na 100 okręgów nie została

wystawiona żadna kandydatka. Tylko w jednym okręgu wyborcy nie mieli możliwości

zagłosowania na mężczyznę, taka sytuacja ma miejsce wyłącznie w okręgu rzeszowskim.

2

Spoty wyborcze2

Zgodnie z przedstawionymi wyżej informacjami na temat wyborów parlamentarnych w

2015 roku niewątpliwie można uznać, że były one jednymi z najciekawszych w kontekście

tematyki równości płci. Po raz pierwszy pojawiło się tak wiele liderek, również na czele partii

cieszących się (według sondaży) największym poparciem społecznym. Także w spotach

pozostałych ugrupowań (poza PSL, Partią KORWiN − w której spotach nie ma prawie w ogóle

kobiet kandydujących czy niekandydujących i Kukiz’15, niezaprzeczalnie patriarchalnymi)

można zauważyć, że twórcy i marketingowi specjaliści czuwali nad prezentacją

płci. Kobiet było więcej, występowały także jako ekspertki. W porównaniu do spotów

Państwowej Komisji Wyborczej, gdzie kobiety znalazły się wyłącznie jako dodatek do

głosujących panów, spoty komitetów politycznych prezentowały się znacznie lepiej.

Podkreślana tu pozytywna zmiana nie oznacza osiągnięcia stanu zadawalającego. Wciąż

kompetencje obu płci nie są traktowane z równą uwagą. Wciąż nie brakuje przekazu

negatywnego, ale przyzwyczajenie do mniejszej roli kobiet w życiu politycznym, sprawia, że

każdy, nawet niewielki przejaw zmiany przyjmujemy entuzjastycznie.

2 z 8 komitetów − PO i PiS − postawiły w spotach wyborczych zdecydowanie na

przywódczynię. 4 kolejne − PSL, Nowoczesna, Kukiz’15, KORWiN − wybrało prezentację jednego

aktora − mężczyzny na tle nieokreślonego tłumu. Najbardziej równościową prezentację

kandydatów/ek przybliża Partia Razem, zamiast lidera/ki 5 dominujących postaci, 3 kobiety i 2

mężczyzn. Ciekawy przykład stanowi spot Zjednoczonej Lewicy, z jednej strony widzimy

Barbarę Nowacka jako liderkę, z drugiej − to nie ona się wypowiada i stanowi o swoich silnych

stronach mających przekonać wyborców, przedstawia i niejako aprobuje ją Włodzimierz

Cimoszewicz.

W spotach wyborczych Ewa Kopacz (PO) oraz Beata Szydło (PiS) przedstawiane zostały

jako wyraziste i dominujące postaci. Ekspertki, mówiły jasno i merytorycznie, rozmawiały z

różnymi grupami zawodowymi oraz ze studentami i dziećmi. Wypowiadały się zarówno w

kwestiach ogólnych (konieczność otwarcia się na świat), jak i specjalistycznych (analiza prawa

podatkowego czy konkretne warunki zatrudnienia). Poza powyższymi Paniami w spotach

ogólnokrajowych rzeczowo wypowiadały się jedynie kandydatki Partii Razem: Marcelina

Zawisza, Magdalena Malińska oraz Alicja Czubek. Poruszały tematy sytuacji mieszkaniowej,

prywatyzacji majątku publicznego, praw pracowniczych. Trzy kandydatki prezentowała

również Nowoczesna, jednak mówiły one raczej o sprawach ogólnych, nie wskazując na

konkretne problemy społeczne, które chciałyby rozwiązać w Sejmie.

Kobiety występujące w spotach, lecz niekandydujące, pojawiały się w różnych rolach.

Nadal przeważały wizerunki stereotypowe. To na przykład matki, które wydaje się, że nie mają

2 W poniższej analizie porównano spoty wyborcze emitowane w dniach 10–23 października

przez osiem komitetów wyborczych, które zarejestrowały listy wyborcze w ponad połowie okręgów

wyborczych i korzystały z nieodpłatnego czasu antenowego.

2

innych zajęć poza opieką nad dziećmi (PSL, Nowoczesna, PiS), kobiety starsze (Zjednoczona

Lewica, Nowoczesna, PiS), kobiety pracujące w sektorze edukacji. Jako studentki w spotach PO

i PiS, kobiety występowały w mniejszości i w przypadku spotów PiS ochoczo

potakiwały, czego z kolei nie robili już studenci. Kobiety pokazywano jako te, które

umożliwiają dialog między pokoleniami (strefa podtrzymywania ogniska domowego).

Przykłady ze spotów PiS: starsza pani zaczepia młodą dziewczynę, by razem posłuchać muzyki

z odtwarzacza; babcia przegląda z wnuczkiem zdjęcia. Mieliśmy jednak do czynienia także z

mniej schematycznymi postaciami, jak biegaczka docierająca jako jedyna z całego maratonu

pod Wiejską w spocie Nowoczesnej, pani doglądająca pracy piekarza (PSL), pewne siebie

kobiety ze spotów Partii Razem czy Nowoczesnej, pracownice ze spotów PiS i PO. Z ośmiu

przeanalizowanych komitetów jedynie w spotach Partii Razem pojawił się kobiecy głos

lektorki.

Mężczyźni również pokazywani byli często w rolach stereotypowych: jako żołnierze,

chłopcy grający w piłkę na Orlikach, pracownicy fizyczni, przedsiębiorcy, strażacy, górnicy.

Jednak pojawili się także troskliwi ojcowie (PiS, Partia Razem) oraz jednak nacechowany

patriarchalnie, powtarzający się na końcu każdego spotu Partii KORWiN, zarys ojca

prowadzącego dziecko w stronę bliżej nieokreślonej jasności. Nadal to głównie mężczyźni

przedstawiani są jako charyzmatyczni przywódcy, przemawiający z serca i porywający tłumy.

Niestety powstało też kilka spotów skupionych wokół tematu głównie polaryzującego w

ostatnim czasie Polaków i Polki, a mianowicie tematu uchodźców. W tych spotach

pokazywani są także głównie mężczyźni przejawiający bardzo silną agresję.

Można powiedzieć, że partie polityczne poprzez swoje spoty emanowały często agresją,

zamiast podejmować problem przemocy w społeczeństwie. Niektóre komitety poruszały

problem przemocy symbolicznej i strukturalnej, lecz w większości przypadków przybierał on

formy iluzorycznych, antysystemowych, ogólnych stwierdzeń, nie wskazując na konkrety.

Szczegółowo i dobitnie, punktując rzeczywiste kwestie, temat podejmowała Partia Razem.

Przeciwdziałanie bezpośredniej przemocy między ludźmi i skuteczne jej zapobieganie nie było

przedmiotem zainteresowania żadnego ze spotów. Niektóre z komitetów w swoich

programach wyborczych ustosunkowały się do problemu przeciwdziałania przemocy, na

przykład odwołując się do ratyfikowanej (po długiej walce środowisk feministycznych)

Konwencji o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy w rodzinie. Partia

KORWiN na przykład chciałaby ją wypowiedzieć. Pozytywnym przykładem jest program

Zjednoczonej Lewicy, która stawia na pomoc ofiarom, skuteczność ścigania sprawców,

nieuchronność kar oraz szkolenia dla odpowiednich służb, jednak ten fakt nie miał żadnego

przełożenia na treść spotów.

Podsumowując, w spotach brakowało tematyki szeroko pojętej równości, praw

reprodukcyjnych kobiet, równości płci w sferze publicznej. Kobiet było jednak więcej i

zabierały głos w szerszym tematycznie spektrum zagadnień, niż w przypadku poprzedniej

2

kampanii3. Warto jednak wciąż zwracać pilną uwagę na wizerunek kobiet promowany przez partie polityczne i punktować pozytywne przykłady. Niezależnie od tego, czy jest to komitet,

który postawił na liderkę ---- PiS, PO, Zjednoczona Lewica, czy tak patriarchalne i aż

karykaturalnie stereotypowe ugrupowanie jak Partia KORWiN.

Programy partii

Porównałyśmy programy partii pod względem treści skierowanych bezpośrednio do

kobiet albo zwykle kojarzonych z kobietami w polskiej polityce. W polskich programach

politycznych są to kwestie związane głównie z opieką nad dziećmi, zdrowiem kobiet, u

niektórych partii ---- z postulatem równej płacy za równą pracę i kwestii równości. Oczywiście w

szerszym ujęciu, na jakość życia kobiet wpływ ma również gospodarka, ekonomiczny kurs

partii rządzącej. Neoliberalna polityka cięć budżetowych, „austerity politics’’, w większym

stopniu odbija się na życiu kobiet niż mężczyzn. To one częściej niż mężczyźni są zatrudnione

w sektorze publicznym. To także kobiety podejmują się pracy opiekuńczej nad dziećmi i

osobami starszymi, kiedy z tej roli wycofują się instytucje państwowe. Świadomość tych

powiązań nie jest jednak uwidoczniona w programach omawianych partii.

Ogólnie, możemy w tym porównaniu podzielić partie na dwie grupy: te, które zajmują

się sprawami kobiet tylko w zakresie rodzicielstwa i zdrowia reprodukcyjnego oraz te, które

wychodzą poza te kwestie. W takim podziale do pierwszej grupy należą PiS, PO i KORWiN,

natomiast Zjednoczona Lewica, PSL, Razem i Nowoczesna wspominają w swoich programach

o zamiarach zwiększenia równości na rynku pracy, w sferze publicznej czy o przeciwdziałaniu

przemocy wobec kobiet.

Wśród postulatów Zjednoczonej Lewicy znalazła się „równa płaca za równą pracę’’,

jeden z najstarszych postulatów ruchów kobiecych na świecie, wsparcie kobiet samotnie

wychowujących dzieci, przeciwdziałanie dyskryminacji, gender mainstreaming. Co ciekawe

postulat zlikwidowania luki płacowej znajduje się też w programie liberalnej Nowoczesnej,

która generalnie dąży do pełnego równouprawnienia i równych szans kobiet i mężczyzn na

rynku pracy. Partia Razem również w trosce o równość płac promuje jawność wynagrodzeń

oraz 35-godzinny tydzień pracy, który w ich przekonaniu pozytywnie wpłynie na sytuację

rodziców na rynku pracy. Polskie Stronnictwo Ludowe także poświęca w swoim programie

uwagę kobietom na rynku pracy, postulując wsparcie ich zatrudnienia w okresie

macierzyństwa. PSL postuluje również zrównanie uprawnień emerytalnych kobiet i mężczyzn

do 40-letniego stażu pracy.

Partie dostrzegają też aktywność kobiet w innych − poza rynkiem pracy − obszarach

sfery publicznej. ZL ogólnie mówi o polityce gender mainstreamingu, która dotyczyć ma

3 Emilia Rekosz, Kobiety i mężczyźni w telewizyjne kampanii wyborczej. Wybory parlamentarne 2011,

Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2012.

2

wszystkich rodzajów polityk publicznych. PSL natomiast skupia się stricte na sytuacji kobiet w

służbach mundurowych i proponuje nawet specjalne granty na ich aktywizację w tym

obszarze. Partia Razem otwarcie wspiera związki partnerskie i opowiada się za ich legalizacją.

Ważnym problemem, jednak wydaje się niedostrzeganym przez partie polityczne, jest

przemoc wobec kobiet. Jedynie Zjednoczona Lewica postuluje skuteczne ściganie sprawców

przemocy oraz kompleksowe szkolenia dla przedstawicieli wymiaru sprawiedliwości w

zakresie przeciwdziałania przemocy i walki ze stereotypami. Natomiast partia KORWiN w

swym programie zamieściła następujące sformułowanie: „Uchylimy w całości ustawę o

przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie. Polska wypowie tzw. Konwencję antyprzemocową’’.

Korwiniści szczególnie traktują tematy związane z przemocą, w tym ekonomiczną. Uważają,

że alimenty powinny być dochodzone jak wszystkie inne zobowiązania, a ich niepłacenie

karane na zasadach ogólnych jak niepłacenie długów. Należy znieść karę więzienia za

niewykonywanie obowiązku alimentacyjnego, a obowiązek alimentacyjny powinien zostać

ograniczony do ukończenia 18 roku życia. Partia Razem natomiast kładzie nacisk na

ściągalność alimentów, w tym postuluje zniesienie kryterium dochodowego w zakresie

ubiegania się o świadczenia z Funduszu Alimentacyjnego.

Poza kwestiami praw kobiet, partie uwzględniły problemy rodzicielstwa i opieki nad

dziećmi oraz polityki zdrowotnej. W tej pierwszej kwestii różnice między programami jasno

przekładają się na różne preferowane modele polityki rodzinnej: PO, ZL, Razem i PSL kładą

nacisk na rozwinięcie systemu opieki instytucjonalnej, czyli żłobków, przedszkoli i innych

form opieki (np. opiekunowie dzienni). Ludowcy podają wręcz liczby: żłobek i przedszkole

mają być za złotówkę, a dostępnych ma być 50 tys. miejsc w żłobkach i 70 tys. miejsc w

przedszkolach. Z kolei Partia Razem proponuje uzupełnić system o opiekę popołudniową i

weekendową w wybranych placówkach.

W programie Prawa i Sprawiedliwości akcent położony jest raczej na umocnienie

pozycji matki wobec pracodawcy, czyli wydłużanie urlopów na opiekę nad dziećmi

(niezależnie od formy zatrudnienia). Ten drugi typ rozwiązań cementuje u pracodawców obraz

kobiet jako jedynych rodziców, którzy będą brać długie urlopy ---- chyba, że w ustawach znajdą

się dokładne przepisy wymagające dzielenia się tymi obowiązkami z ojcami, czego PiS nie

proponuje. Na drugim biegunie w tym zakresie znajduje się program Partii Razem, która

postuluje urlopy rodzicielskie trwające 480 dni, dzielone równo pomiędzy partnerów.

Dodatkowo partia ta chce zniesienia ulgi podatkowej na dzieci i wprowadzenia w jej miejsce

powszechnego zasiłku wychowawczego.

Inny podział widzimy w kwestiach polityki zdrowotnej, w sposób kompleksowy z

perspektywy płci potraktowanej tylko przez Prawo i Sprawiedliwość, Zjednoczoną Lewicę i

Partię Razem. PiS koncentruje się na „poprawie opieki nad matką i dzieckiem’’. Podkreśla

konieczność zagwarantowania pełnego finansowania opieki medycznej dla kobiet w ciąży i

podczas porodu. Zjednoczona Lewica umieściła w swoim programie postulat refundacji

2

leczenia niepłodności metodą in vitro, wprowadzenie rzetelnej i dostosowanej do wieku

młodzieży edukacji seksualnej, przywrócenie prawa do przerywania ciąży i refundację

antykoncepcji. Podobnie partia Razem obiecuje pełną refundację antykoncepcji i in vitro oraz

liberalizację ustawy antyaborcyjnej. Obydwa zestawy propozycji dotyczą zdrowia i

reprodukcji, akcenty są jednak rozmieszczone zupełnie inaczej: PiS koncentruje się na

kobiecie w ciąży i matce, używa sformułowania „zdrowie prokreacyjne’’, partie lewicowe zaś

mówią o „zdrowiu reprodukcyjnym’’, obejmującym nie tylko ciążę i poród.

Wyniki

Rekordowa liczba kobiet w Sejmie

Nigdy jeszcze w polskim Sejmie nie było tak wielu kobiet. Kobiety zajmą 125 (z 460)

miejsc w Sejmie, co stanowi 27% wszystkich mandatów. To stabilny wzrost o 3 punkty

procentowe w porównaniu z poprzednią kadencją. Już po raz drugi na listach obowiązywały

kwoty płci, które skutecznie podniosły udział kobiet w Sejmie (z 20% do 24% między 2007 a

2011). 27% to nadal daleko do połowy, ale wynik ten pokazuje systematyczną poprawę,

spowodowaną umiarkowaną kwotą ----

Kodeks wyborczy

wymaga, aby płeć

niedoreprezentowana stanowiła co najmniej 35% kandydatów na listach wyborczych. Klub

poselski zwycięskiego ugrupowania parlamentarnego, PiS, składać się będzie w 23% z

kobiet. W drugim największym ugrupowaniu, PO, 36% czyli ponad jedną trzecią mandatów

zdobyły kobiety.

Dodatkowe wewnątrzpartyjne mechanizmy promowania kobiet przynoszą wyniki –

Platforma Obywatelska i Nowoczesna Petru

Najwięcej kobiet wśród swoich reprezentantów wprowadziła do Sejmu Nowoczesna

Petru ---- 43%, a na drugim miejscu Platforma Obywatelska ---- 36%. Te partie dodatkowo

promowały udział kobiet za pomocą własnych regulacji. Nowoczesna przyjęła zasadę, że na

każdej liście musi być co najmniej jedna kobieta w pierwszej trójce (zasada zachowana na

wszystkich listach prócz czterech). Platforma przyjęła zasadę „jedna kobieta w pierwszej

trójce, dwie w pierwszej piątce’’ (wyjątkiem były tylko 3 okręgi wyborcze). Kobiety zajęły na

listach PO jedną trzecią „jedynek’’ i 38% miejsc „biorących’’, co wpłynęło znacząco na sukces

wyborczy kandydatek tej partii.

Opisane wyżej wewnętrzne regulacje partii są uzupełnieniem do systemu kwotowego,

którym można manipulować, spychając kobiety na najniższe miejsca. Najpełniejszą wersją

takiego uzupełnienia jest „suwak’’ czyli naprzemienność kobiet i mężczyzn na listach

wyborczych, stosowana np. przez Partię Razem4. Istnieje już projekt ustawy zmieniającej 4 Mechanizm suwakowy jako skuteczna metoda zapewnienia kobietom i mężczyznom równych szans

w wyborach (dostęp 15.12.2015: http://rownoscplci.pl/publikacje,1,15.html)

2

Kodeks wyborczy i wprowadzającej naprzemienne ustawienie kobiet i mężczyzn na listach,

jednak nadal czeka on na sejmową większość , która poparłaby takie rozwiązanie.

Kukiz’15 i PSL – mniej niż jedna piąta kobiet

Partie, które poprzestały na wypełnieniu kwoty 35% i nie zapewniły kobietom dobrych

miejsc na listach, mają najniższy procent kobiet w swoich ugrupowaniach sejmowych ---- PSL

19%, a Kukiz’15 zaledwie 14%. PSL nigdy nie wspierał systematycznie kobiet w swoich

szeregach, natomiast ruch Kukiza w dużej mierze składa się z konserwatywnych działaczy.

Rezultaty tych partii z punktu widzenia równości płci najlepiej pokazują, jak ważne jest

poważne podejście do mechanizmu kwotowego, który bez dobrej woli partii może okazać się

mało skuteczny. Z tego względu wskazane jest uzupełnienie go mechanizmem suwakowym.

W Sosnowcu połowa mandatów dla kobiet

Jak wypadły poszczególne okręgi? W Sosnowcu kobiety uzyskały ponad połowę

mandatów (56%) ---- 5 z 9. Podobne wyniki osiągnęły w Legnicy i Wałbrzychu, gdzie 50%

wybranych posłów na Sejm to kobiety (6 na 12 i 4 na 8). Następne trzy okręgi z wysokimi

wynikami kobiet to Tarnów, Częstochowa i Łódź, gdzie kandydatki zdobyły między 40 a 50%

mandatów (44%, 43%, 40%).

W piętnastu okręgach kobiety otrzymały między 30 a 40% mandatów (od 30% w

Olsztynie i Nowym Sączu, do 36% we Wrocławiu i 38% w Krakowie). W Warszawie kobiety

otrzymały dokładnie jedną trzecią mandatów.

W prawie połowie okręgów (w 20) statystyki były znacznie niższe i kobiety zdobyły mniej

niż 30% miejsc. Wszyscy posłowie wybrani z okręgu opolskiego to mężczyźni (100%), w

przypadku osób, które dostały się do Sejmu ze Szczecina, mężczyźni stanowią 92% posłów, z

Płocka − 90%, a z Poznania i Lublina po 80%.

2

Tabela 3: Odsetek mandatów do Sejmu zdobyty przez kobiety w poszczególnych okręgach wyborczych w

2015 roku. Źródło: Państwowa Komisja Wyborcza.

Sejm i Senat – czyli jak JOW-y wypychają kobiety z polityki

W tej kadencji w Sejmie jest najwięcej kobiet w polskiej historii. Zupełnie inne

tendencje widzimy w Senacie. Senatorek mamy zaledwie 13 na 100 mandatów (13%). To

efekt działania jednomandatowych okręgów wyborczych. Ponieważ w każdym okręgu

wyborczym może startować tylko jeden kandydat, partie nie układają list, tylko wyznaczają

jedną osobę ---- jest to zwykle mężczyzna. To tak, jak gdyby z całej listy pozostawić tylko

pierwsze miejsce. „Jedynki’’ zajmują w większości regionalni liderzy, mężczyźni ---- dlatego aż

86% kandydatów w wyborach do Senatu 2015 to mężczyźni, 14% kandydatów stanowiły

kobiety.

Kontrast w stosunku do liczby kobiet w Sejmie (125 do 13), gdzie procent kobiet jest dwa

razy większy (27% do 13%) jest niezaprzeczalny. Co więcej, o ile kwoty stopniowo podnoszą

rangę kobiet w polityce i systematycznie zwiększają ich udział w parlamencie (wzrost udziału

kobiet o 3 punkty procentowe od zeszłej kadencji), o tyle w Senacie udział kobiet pozostaje tak

samo niski ---- w zeszłej kadencji mieliśmy 13 senatorek, w tej również 13.

Spojrzenie na Senat pokazuje nam jak wyglądałby Sejm, gdyby obowiązywała w

nim ordynacja większościowa, czyli JOW-y ---- kobiety miałyby znacznie mniejsze szanse na

to, żeby w ogóle wystartować w wyborach, a co za tym idzie, mniejszą szanse na walkę o głosy

i zdobycie mandatu.

Nowy rząd: skład i program

W nowym rządzie Beaty Szydło na dziewiętnaście ministerstw tylko trzy przypadły

kobietom. Oprócz najważniejszego stanowiska, premiera, kobiety objęły resorty edukacji,

pracy i polityki społecznej oraz administracji i cyfryzacji. Ministerstwo Edukacji można uznać

2

za tradycyjnie kojarzone ze sferą i pracą kobiet. To samo można powiedzieć o sferze polityki

społecznej, chociaż obszar działań Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej uznaje się

coraz bardziej za obszar strategiczny, np. w związku z narastającym problemem niskiej

dzietności w kraju. Stanowisko Ministra Cyfryzacji zostało objęte przez kobietę po raz

pierwszy w historii tego urzędu.

Program rządu a sprawy kobiet

Program nowego rządu, zgodny z programem partii PiS, nie zawiera postulatów

zwiększenia równości płci. Przeciwnie, politycy rządzącej partii politycznej negatywnie

odnoszą się do spraw związanych z szeroko pojmowaną równością czy walką z dyskryminacją

ze względu na płeć. Jedną z pierwszych deklaracji nowego rządu było uczynienie polskich

szkół „wolnymi od gender’’. Do dnia zakończenia niniejszego raportu nie zostało też

obsadzone stanowisko Pełnomocniczki/a Rządu ds. Równego Traktowania.

Sprawy kobiet podejmowane są jedynie w ramach polityki rodzinnej, rozumianej jako

polityka pronatalistyczna. Program polityki rodzinnej został poruszony w expose premier

Beaty Szydło jako jedno z bardzo ważnych zadań jej rządu. Jedną z głównych obietnic

wyborczych partii było świadczenie rodzinne w wysokości 500 zł miesięcznie na każde

dziecko. Taka pomoc, podobna do niemieckiego świadczenia „Kindergeld’’, może poprawić

sytuację niektórych rodzin, choć z analiz porównawczych Instytutu Spraw Publicznych

wynika, że ten rodzaj wsparcia nie zwiększa ogólnej dzietności w kraju5. Deklaracja ta uległa zresztą zmianom: w expose premier mówiła o 500 złotych na drugie dziecko i o ustaleniu

cenzusu majątkowego, tak, aby pomoc otrzymywały przede wszystkim rodziny w gorszej

sytuacji majątkowej.

Ze studiów nad programami polityki społecznej innych krajów europejskich wynika,

że dzietność zwiększa się, kiedy kobiety mają pewność zatrudnienia, kiedy praca zawodowa i

dla ojca, i dla matki nie jest przeszkodą w roli rodzica i kiedy rodzice mają zapewniony dobry

dostęp do instytucjonalnej opieki nad małymi dziećmi: żłobków i przedszkoli. W expose mowa

była o rozbudowie sieci przedszkoli, ale już nie o budowie żłobków. Model, w którym nacisk

kładzie się na umocnienie przywilejów matki wobec pracodawcy (np. wydłużanie urlopów),

bez zwiększania roli ojców w opiece, może umacniać wizerunek kobiety jako pracownika,

który w oczach pracodawcy będzie kłopotem, bo jest rodzicem, i jednocześnie nie umacniać

wizerunku mężczyzny-pracownika jako ojca.

Podsumowanie

Kampania wyborcza i wybory do parlamentu 2015 roku były przełomowe pod kilkoma

względami. Po pierwsze, ponownie wzrosła liczba kobiet w Sejmie, osiągając najwyższy jak

5 Maciej Sobociński, Polityka rodzinna w Polsce. W stronę zrównoważonego modelu, Instytut Spraw

Publicznych, Warszawa 2014 (dostęp 15.12.2015: http://www.isp.org.pl/uploads/pdf/284226915.pdf).

2

dotąd odsetek 27% (135 posłanek). Z drugiej strony w wyborach od Senatu utrzymano

ordynację większościową (jednomandatowe okręgi wyborcze), która ma ---- w przeciwieństwie

do kwot ---- negatywny wpływ na równość płci w wyborach ---- ogranicza kobietom możliwość

kandydowania i bycia wybieranymi. Dlatego udział kobiet w Senacie pozostaje na niskim

(13%) i nie zmienionym od 2011 roku poziomie.

Zdecydowaną zmianą była zwiększona obecność kobiet na stanowiskach liderskich w

kampanii wyborczej, jako przywódczyń trzech największych ugrupowań politycznych.

Kobiety−liderki przedstawiane były w kampanii jako ekspertki−przywódczynie walczące o

zajęcie stanowiska premiera. Jest to zdecydowana zmiana w stosunku do poprzednich

kampanii wyborczych, kiedy zajmowanie przez kobiety stanowisk przywódczych wydawało

się niemożliwe.

Powyższe zmiany są efektem kumulacji działań z poprzednich lat, między innymi

uchwalenia kwot płci na listach wyborczych i zwiększenia widoczności oraz prestiżu kobiet w

polityce.

Trzecią zmianą, którą przyniosły wybory prezydenckie i parlamentarne w roku 2015 jest

zwycięstwo wyborcze Prawa i Sprawiedliwości, jednej z dwóch największych partii, bardziej

konserwatywnej, niż rządząca przez 8 lat Platforma Obywatelska (choć obydwie partie

określają się jako prawicowe). Do Sejmu nie weszła żadna partia określająca się jako lewicowa.

W efekcie, najwięcej posłanek w Sejmie dostało się z listy PiS (54 posłanki). Można powiedzieć,

że przynajmniej część z nich dostała się dzięki wprowadzonym w 2011 roku kwotom płci na

listach. Tymczasem PiS nie popierał zmian w Kodeksie wyborczym.

Wreszcie, choć do Sejmu dostała się rekordowa liczba posłanek, a premierem została

kobieta, to analiza programu nowopowstałego rządu nie wskazuje, aby równość płci była dla

niego priorytetem, ani nawet wskazanym kierunkiem działania. Taki rozwój wydarzeń skłania

do studiów nad pozycją i działaniami polityczek partii prawicowych.

2

2

O projekcie

Projekt badawczy „Monitoring wyborów 2015 pod względem równości płci’’ został

zrealizowany przez zespół Obserwatorium Równości Płci dzięki wsparciu Fundacji im.

Heinricha Boella. Projekt jest kontynuacją wieloletniego monitoringu wyborów

powszechnych pod kątem równości płci, trwającego od 2010 roku. Dziękujemy też stażystkom

Obserwatorium, Natalii Skoczylas i Maji Szydłowskiej, za wkład w realizację projektu.

Załącznik − Sylwetki członkiń rządu

Anna Streżyńska ---- ministra cyfryzacji. Z wykształcenia prawniczka, absolwentka

Uniwersytetu Warszawskiego. Pracowała m.in. w Urzędzie Ochrony Konkurencji i

Konsumentów i Instytucie Badań nad Gospodarką Rynkową oraz doradzała ministrom

łączności w rządzie Jerzego Buzka. Nazywana „żelazną damą polskiej administracji’’, to jej

nazwisko łączy się ze spadkiem cen usług telekomunikacyjnych i upadkiem monopolu

Telekomunikacji Polskiej. W latach 2005----2006 podsekretarz stanu do spraw łączności w

Ministerstwie Transportu i Budownictwa. W latach 2006−2012 pełniła funkcję prezesa Urzędu

Komunikacji Elektronicznej.

Elżbieta Rafalska ---- ministra pracy i polityki społecznej. Była nauczycielką akademicką w

AWF w Gorzowie Wielkopolskim, a następnie wizytatorką w kuratorium oświaty. Wykładała

również w Państwowej Wyższej Szkole Zawodowej w Gorzowie Wielkopolskim. W latach

1994----2005 była radną miasta Gorzowa, gdzie działała w Komisji Rodziny i Spraw Społecznych.

Senatorka VI kadencji, posłanka na Sejm VI, VII i VIII kadencji, w latach 2006-2007 sekretarz

stanu w Ministerstwie Pracy i Polityki Społecznej.

Anna Zalewska ---- ministra edukacji narodowej. Ukończyła studia polonistyczne na

Uniwersytecie Wrocławskim, z zawodu nauczycielka, pełniła również funkcję dyrektorki

liceum. Od 2002 roku do 2007 roku zasiadała w radzie powiatu świdnickiego. Posłanka na Sejm

VI i VII kadencji. Członkini Komisji ds. Edukacji, Nauki i Młodzieży oraz Komisji ds. Unii

Europejskiej. Uznawana za jedną z najaktywniejszych posłanek na Dolnym Śląsku. W

pierwszej kolejności planuje zająć się wygaszaniem gimnazjów, zmianami w podstawie

programowej oraz ponowną dyskusją na temat produktów w szkolnych sklepikach.

Dodatkowo Beata Szydło powołała dwie kobiety na ważne stanowiska w swoim rządzie

− Szefowej Kancelarii Prezesa Rady Ministrów oraz Rzeczniczki Rządu w randze ministra.

Beata Kempa ---- Szefowa Kancelarii Prezesa Rady Ministrów. Ukończyła studia z zakresu

administracji na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Wrocławskiego. Przez

kilkanaście lat pracowała jako kurator zawodowy dla osób dorosłych. W latach 1998----2005 była

radną rady miasta i gminy Syców. Posłanka na Sejm V, VI i VII kadencji. W lipcu 2014 została

2

wiceprzewodniczącą nowo powołanego klubu parlamentarnego Sprawiedliwa Polska, od

marca 2015 działającego pod nazwą Zjednoczona Prawica.

Elżbieta Witek − Rzeczniczka Rządu, ministra bez teki. W 1980 ukończyła studia na

Wydziale Filozoficzno-Historycznym Uniwersytetu Wrocławskiego. Następnie do 2006

pracowała jako nauczycielka i dyrektorka szkół w Jaworze. W 1980 została członkinią

„Solidarności’’. W 1982 za działalność opozycyjną została tymczasowo aresztowana na trzy

miesiące. Od 2002 zasiadała w jaworskiej radzie miejskiej. W listopadzie 2011 została wybrana

przez radę polityczną PiS w skład komitetu politycznego swojego ugrupowania. W lipcu 2015

objęła funkcję rzecznika prasowego PiS.

2

Document Outline

- Streszczenie

- Wstęp

- Udział kobiet w polityce z perspektywy 25-lecia polskiej demokracji

- Kobiety w rodzących się demokracjach

- Postępy: Kongres Kobiet i kwoty płci

- Nowe liderki

- Korzenie zmiany

- Kampania wyborcza

- Kandydatki

- Ile „jedynek” zajęły kobiety?

- Ile miejsc w pierwszych trójkach zajęły kobiety?

- Ile miejsc biorących zajęły kobiety?

- Senat: W 57% okręgów nie startowała żadna kobieta

- Spoty wyborcze1F

- Programy partii

- Wyniki

- Rekordowa liczba kobiet w Sejmie

- Dodatkowe wewnątrzpartyjne mechanizmy promowania kobiet przynoszą wyniki – Platforma Obywatelska i Nowoczesna Petru

- Kukiz’15 i PSL – mniej niż jedna piąta kobiet

- W Sosnowcu połowa mandatów dla kobiet

- Sejm i Senat – czyli jak JOW-y wypychają kobiety z polityki

- Nowy rząd: skład i program

- Program rządu a sprawy kobiet

- Podsumowanie

- O projekcie

- Załącznik − Sylwetki członkiń rządu

Table of Contents

Streszczenie .......................................................................................

Wstęp...............................................................................................

Postępy: Kongres Kobiet i kwoty płci ...............................................................

Nowe liderki .......................................................................................

Kampania wyborcza ..................................................................................

Ile „jedynek’’ zajęły kobiety? .....................................................................

Ile miejsc w pierwszych trójkach zajęły kobiety?....................................................

Senat: W 57% okręgów nie startowała żadna kobieta ..................................................

Spoty wyborcze .....................................................................................

Programy partii.....................................................................................

Wyniki .............................................................................................

Kukiz’15 i PSL ---- mniej niż jedna piąta kobiet ...................................................

Sejm i Senat ---- czyli jak JOW-y wypychają kobiety z polityki .....................................

Program rządu a sprawy kobiet ......................................................................

O projekcie.........................................................................................

Załącznik − Sylwetki członkiń rządu ................................................................

1.