Zielony Nowy Ład

w Polsce

pod redakcją Dariusza Szweda

Książka ukazała się nakładem Green European Foundation

przy wsparciu Zielonego Instytutu i Fundacji im. Heinricha Bölla

oraz przy wsparciu finansowym Parlamentu Europejskiego.

Parlament Europejski nie odpowiada za zawartość tej publikacji.

Wyłączną odpowiedzialność za poglądy wyrażane w niniejszej publikacji ponoszą jej autorzy.

Poglądy te nie muszą odzwierciedlać stanowiska Green European Foundation.

Wydawca: Green European Foundation asbl –1 Rue du Fort Elisabeth – 1463 Luxembourg Redaktor naczelny: Dariusz Szwed

Redakcja językowa: Zofia Psota

Skład i łamanie: Beata B. Nowak

Zdjęcie na okładce: CC BY Kevin Dooley http://www.flickr.com/photos/pagedooley/3217218675/

Druk: MAXMEDIA DRUK, Bydgoszcz

© Copyrights 2011:

Green European Foundation asbl

Zielony Instytut

Fundacja im. Heinricha Bölla

Więcej informacji o książce można uzyskać

w Fundacji Zielony Instytut: www.zielonyinstytut.pl e-mail: biuro@zielonyinstytut.pl http://www.facebook.com/pages/Zielony-Instytut/118642198186589

www.boell.pl

www.gef.eu

Niniejszą publikację zamówić można w:

The Green European Foundation – Brussels Office:

15 Rue d’Arlon – B-1050 Brussels - Belgium

tel: +32 2 234 65 70 Fax: +32 2 234 65 79

e-mail: info@gef.eu Web: www.gef.eu

oraz

Zielony Instytut

ul. Piękna 64a/11, 00-672 Warszawa

e-mail: biuro@zielonyinstytut.pl

www.zielonyinstytut.pl

Zielony Nowy Ład

w Polsce

pod redakcją Dariusza Szweda

przewodniczącego Rady Programowej Zielonego Instytutu

Autorki i autorzy:

Edwin Bendyk

Ludomir Wojciech Duda

Bartłomiej Kozek

Beata Maciejewska

Dorota Metera

Przemysław Sadura

Dariusz Szwed

Grzegorz Wiśniewski

Podziękowania

Szczególne podziękowania należą się: Beacie Maciejewskiej z Zielonego Instytutu, Leonore Gewessler z Zielonej Fundacji Europejskiej oraz Katarzynie Radzikowskiej z Przedstawicielstwa Fundacji im. Heinricha Bölla w Polsce za cierpliwą

i profesjonalną współpracę podczas realizacji międzynarodowego projektu.

Ogromne podziękowania dla Beaty Nowak za drobiazgowe przygotowanie graficzne publikacji oraz Zofii Psoty za wnikliwą i merytoryczną redakcję językową tekstów.

Nie mniej ważna była intensywna praca Liliany Religi i Jakuba Grabca, którzy jako Zarząd Zielonego Instytutu na co dzień dopinali na ostatni guzik wszystkie sprawy organizacyjno-finansowe projektu.

Zielony Nowy Ład w Polsce

3

SPIS TREŚCI

Wstęp

5

1. Dariusz Szwed:

7

Zielony Nowy Ład na świecie w Europie, w Polsce?

2. Przemysław Sadura:

13

Edukacja w Zielonym Nowym Ładzie

3. Bartłomiej Kozek:

21

Zielony Ład Społeczny i zielone miejsca pracy

4. Beata Maciejewska :

33

Perspektywa równości płci w koncepcji Zielonego Nowego Ładu

5. Grzegorz Wiśniewski:

39

Demokracja klimatyczna i energetyczna

6. Dariusz Szwed:

49

Zrównoważona polityka transportowa w Zielonym Nowym Ładzie

7. Dorota Metera:

55

Rolnictwo zrównoważone, bezpieczeństwo i jakość żywności w Zielonym Nowym Ładzie 8. Ludomir Duda:

61

Autonomiczne budownictwo dostępne

9. Edwin Bendyk:

69

Zielony Nowy Ład – w stronę realistycznej utopii

Zielony Nowy Ład dla Europy

77

Autorki i autorzy

86

Noty o wydawcy

88

4

Wstęp

5

Wstęp

Mamy przyjemność przestawić publikację, która jest kolejnym etapem działań Zielonej Fundacji Europejskiej na rzecz wdrażania i rozpowszechniania idei Zielonego Nowego Ładu – jednego z czołowych projektów zielonej europejskiej rodziny politycznej. Dzięki inicjatywie Zielonego Instytutu i warszawskiego przedstawi-cielstwa Fundacji im. Heinricha Bölla możemy na przykładzie Polski prześledzić, jak mogłoby wyglądać wdrażanie europejskiego Zielonego Nowego Ładu na poziomie państwa.

Już od kilku lat Europejska Partia Zielonych przedstawia propozycje europejskiego i globalnego Zielonego Nowego Ładu, które nie ograniczają się do konieczności przemian współczesnego kapitalizmu wywołanej ostatnimi kryzysami. Ta strategia nie jest kolejną polityką przyjazną środowisku – jest dążeniem do gruntow-nego przejścia ku bardziej zrównoważonym i sprawiedliwym modelom produkcji i konsumpcji. Nawołuje do przeformułowania priorytetów – począwszy od stylu życia, a skończywszy na najważniejszych wartościach, którymi się kierujemy.

Zielony Nowy Ład proponuje transformację kompleksową: gospodarczą, społeczną i ekologiczną, od infrastruktury i zrównoważonej polityki przemysłowej poczynając, na inwestycjach w dobrobyt i redystrybucję zasobów kończąc. Czytelne jest w nim historyczne odniesienie do Nowego Ładu – strategii zastosowanej w latach trzydziestych XX w. w celu wyjścia z Wielkiej Depresji. Jednak polityka realizowana w tamtym okresie nie może służyć za model w XXI w. W swoich politycznych analizach Zieloni podkreślają, że obecny kryzys łączy problemy ekologiczne, społeczne i gospodarcze, a jego rozwiązanie musi uwzględniać tę złożoną perspektywę.

Szczytne idee Zielonego Nowego Ładu trafiły już do głównego nurtu dyskursu polityki w wielu krajach, jednak ich przekształcenie w konkretne działania wymaga czasu. Wystarczy wspomnieć chociażby strategię Europa 2020, która w zamierzeniu miała wskazywać najważniejsze kierunki zmian wiodące ku zrównoważonemu rozwojowi, a okazała się zbyt ograniczona wewnętrznie, by zmierzyć się z problemem, którego rozwiązania miała przedstawić. Uznawanie wzrostu PKB za jedyny wyznacznik wychodzenia z kryzysu jest ewidentnym przykładem opierania się na znanych, ale zawodnych metodach, które nie są w stanie utorować drogi ku zrównoważonej przyszłości.

W wielu aspektach przypomina to polski przypadek – strategiczny dokument Polska 2030. Wyzwania rozwojowe, przywoływany w tej publikacji wielokrotnie. Podobnie jak w przypadku Europy 2020, w nim także obserwujemy nadmierną koncentrację na wzroście gospodarczym i pomijanie działań na rzecz osiągnięcia spójności społecznej oraz ekologicznej reformy polskiej gospodarki.

Publikacja Zielony Nowy Ład w Polsce koncentruje się na analizie priorytetów i działań polskiego rządu pod kątem Zielonego Nowego Ładu. Gdybyśmy mogli go wdrożyć, jakie sektory napędzałyby transformację, a jakie najpilniej wymagałyby reformy? Którymi z polityk horyzontalnych, kwestiami genderowymi czy edukacją, należałoby się zająć przede wszystkim?

Transformacja społeczeństwa oznacza koszty dla jednych sektorów, a bogactwo i aktywność – dla innych.

Zważywszy na to, że współczesna polityka realizowana w Unii Europejskiej, zarówno na poziomie krajowym, jak i kontynentalnym, nie jest pod tym względem dostatecznie ambitna, istnieje ogromny ukryty potencjał

budowania lepszej przyszłości. Transformacja taka jest technicznie i finansowo wykonalna zarówno w Polsce, jak i w Unii Europejskiej jako całości.

Wszystkie organizacje zaangażowane w przygotowanie tego opracowania będą kontynuować upowszech-nianie politycznych analiz i zaleceń, przygotowując kolejne projekty i publikacje.

Dziękujemy autorkom i autorom tej pracy za udział w jej przygotowaniu.

Pierre Jonckheer

Beata Maciejewska

Wolfgang Templin

Przewodniczący

Przewodnicząca Rady Fundatorów

Dyrektor Przedstawicielstwa

Zielonej Fundacji Europejskiej

Zielonego Instytutu

Fundacji im. Heinricha Bölla

w Polsce

6

Zielony Nowy Ład na świecie, w Europie, w Polsce?

7

1.

Dariusz Szwed

Zielony Nowy Ład na świecie, w Europie, w Polsce?

Nowy Ład XXI w.

Idea Zielonego Nowego Ładu (Green New

biologicznej – procesami wynikającymi m.in.

Deal) nawiązuje do Nowego Ładu (New

z niezrównoważonych wzorców konsumpcji

Deal) zrealizowanego w Stanach Zjedno-

i modeli produkcji.

czonych w latach 30. XX w. przez prezydenta

Roosvelta, jako odpowiedź państwa na naj-

Globalny nieład

głębszą w historii recesję – z rosnącym bez-

robociem, spadkiem produkcji w gospodarce

Światowa nierównowaga uniemożliwiająca

i drastycznym wzrostem długu publicznego.

wejście na ścieżkę zrównoważonego rozwoju

Dzięki inwestycjom publicznym (m.in. ro-

ma trzy kluczowe perspektywy:

botom publicznym) powstały nowe miejsca

pracy; wprowadzono świadczenia socjalne

ekologiczną – powiązaną ze stopniowym

i powszechny system emerytalny, ustalono

ocieplaniem się klimatu i zwiększającą się

wysokość płacy minimalnej i maksymalną

liczbą ekstremalnych zjawisk pogodowych

liczbę godzin pracy. Wszystko to przyczyniło

(susze, powodzie, huragany itp.), rosnącą

się do zwiększenia spójności systemu spo-

presją na globalny ekosystem i zmniejsza-

łecznego i wyjścia gospodarki amerykańskiej

jącymi się zasobami różnorodności biolo-

z recesji. Nowy Ład koncentrował się jednak

gicznej i surowców naturalnych;

przede wszystkim na perspektywie społecz-

nej i gospodarczej – polityka ekologiczna nie

społeczną – wynikającą m.in. z rosnące-

była w tym czasie elementem aktywności

go rozwarstwienia w globalnym społe-

żadnego państwa na świecie. Zielony Nowy

czeństwie, którego 20% odpowiada dziś

Ład wskazuje zaś jednocześnie na nowe –

za konsumpcję ponad 80% światowych

oprócz socjalnej i ekonomicznej – perspekty-

zasobów, ale także rosnącego zróżnico-

wy i wyzwania globalnego kryzysu przełomu

wania dochodów i nierówności wewnątrz

XX i XXI w. Wiążą się one głównie z global-

krajów, np. w Polsce;

nymi zmianami klimatycznymi i postępują-

cym wyczerpywaniem się nieodnawialnych

gospodarczą – związaną m.in. z głębo-

zasobów oraz niszczeniem różnorodności

ką nierównowagą w handlu światowym

8

pomiędzy najbardziej zadłużonymi kra-

W marcu 2009 r., przed wyborami do Par-

jami-importerami, np. Stanami Zjedno-

lamentu Europejskiego, Europejska Partia

czonymi, a eksporterami – np. Chinami

Zielonych przyjęła manifest Zielony Nowy

i Niemcami, oraz rosnącą nierównowagą

Ład dla Europy, znacząco rozwijający tę kon-

w finansach publicznych w poszczegól-

cepcję. Czytamy w nim: „Wyzwania gospo-

nych krajach, m.in. w Polsce.

darcze, społeczne i ekologiczne, które stoją

przed UE, są ściśle powiązane i dlatego od-

Czym jest ZNŁ

powiedź na nie musi być wspólna i stanowić

część całościowego pakietu, którym jest dla

Zadaniem Zielonego Nowego Ładu jest za-

nas Zielony Nowy Ład. Zielony Nowy Ład,

pewnienie globalnego zrównoważonego

który proponujemy, jest jedynym sposo-

rozwoju oraz zbudowanie niskoemisyjnej

bem na rzeczywiste przeprowadzenie zmian

i niskowęglowej gospodarki i społeczeństwa

w sposobie życia i pracy, w celu ograniczenia

przez wzmacnianie spójności społecznej,

emisji gazów cieplarnianych, co, jak potwier-

tworzenie milionów nowych zielonych miejsc

dza nauka, będzie konieczne, aby uniknąć

pracy – w wyniku zwiększania poziomu unij-

najbardziej katastrofalnych efektów zmian

nych i krajowych inwestycji m.in. w eduka-

klimatycznych. Co należy podkreślić, korzy-

cję, programy badawczo-rozwojowe, rozwój

ści, które przyniesie Zielony Nowy Ład, nie

nowoczesnych technologii przyjaznych czło-

ograniczają się do ważnych obszarów ochro-

wiekowi, środowisku i klimatowi, podnosze-

ny klimatu czy środowiska. Zielony Nowy

nie efektywności energetycznej i zwiększanie

Ład będzie stymulował gospodarkę, prowa-

wykorzystania odnawialnych źródeł energi ,

dząc do zrównoważonego rozwoju gospodar-

modernizację sektora budownictwa oraz

czego i tworząc miliony nowych miejsc pracy

promocję budynków autonomicznych i pa-

z »zielonymi kołnierzykami« w odnawial-

sywnych, rozwój przyjaznych środowisku

nej energetyce i innych zorientowanych na

sieci kolejowych na kontynencie czy wreszcie

przyszłość technologiach. W kwestiach ob-

zmianę priorytetów Wspólnej Polityki Rolnej.

jętych polityką społeczną, Zielony Nowy Ład

Podobnie jak program reform z lat 30. XX w.,

zapewni, że prawa socjalne i pracownicze

ZNŁ wskazuje na aktywną rolę władz pu-

nie będą osłabiane albo poświęcane w imię

blicznych w realizacji polityki – w tym wypad-

konkurencji, a usługi świadczone w inte-

ku polityki zrównoważonego rozwoju.

resie ogólnym będą zapewnione w najbar-

dziej sprawiedliwy sposób, tak aby wszyscy

Koncepcja Zielonego Nowego Ładu pojawi-

obywatele i obywatelki byli chronieni przed

ła się po raz pierwszy w raporcie Fundacji

wykluczeniem społecznym i ekonomicz-

Nowej Ekonomii w lipcu 2008 r.1 Publikacja

nym oraz mogli się cieszyć wysoką jakością

zatytułowana A Green New Deal dotyczy-

życia.

ła kwestii nakładania się w czasie trzech

kryzysów: gospodarczego – napędzanego

Zieloni będą nadal działać na rzecz równych

bańkami kredytowymi, przyspieszających

praw dla wszystkich w miejscu i poza miej-

zmian klimatycznych oraz spadku produkcji

scem pracy, będą zwalczać wszelkie formy

ropy naftowej i wzrostu jej cen. Jej autorzy

dyskryminacji i nietolerancji oraz podejmą

stwierdzali, że warunkiem uniknięcia głę-

natychmiastowe działania konieczne, aby

bokiej recesji porównywalnej z Wielką De-

wesprzeć znajdujących się w najtrudniejszej

presją są działania reformatorskie w dwóch

sytuacji w społeczeństwie”.2

głównych obszarach: kluczowe struktural-

ne zmiany w krajowych i międzynarodowym

systemach finansowych, w tym w systemie

podatkowym, oraz zapewnienie trwałych in-

westycji w oszczędzanie energii i wytwarza-

nie energii ze źródeł odnawialnych.

1 New Economics Foundation – strona poświęcona Zielonemu Nowemu

2 Europejska Partia Zielonych, http://europeangreens.eu/menu/election-

Ładowi, http://www.neweconomics.org/projects/green-new-deal

campaign/egp-manifesto

Zielony Nowy Ład na świecie, w Europie, w Polsce?

9

Udział zielonych inwestycji w pakietach antykryzysowych

(stymulusach) i w całkowitym PKB kraju

Australia

Kanada

Chiny

Francja

Niemcy

*

Indonezja

Włochy

Japonia

Meksyk

Arabia Saudyjska

Korea Południowa

Wielka Brytania

Stany Zjednoczone

% całkowitych

funduszy pakietu 0

10

20

30

40

50

60

70

80

90

% PKB w 2008 r.

* zawiera 5 mld euro premii za złomowanie samochodów.

Źródło: The Green New Deal: Climate Protection, New Jobs and Social Justice, red. Reinhard Bütikofer, Sven Giegold, Grupa Zielonych w Parlamencie Europejskim, Bruksela 2010

Zielony Nowy Ład w Polsce czy nieład

co najczęściej wyraża się w przedstawianiu

„zielonej wyspy”

przez kolejne ekipy rządowe konfliktu „śro-

dowisko przeciwko gospodarce” lub „środo-

W publikacji Zielony Nowy Ład w Polsce po-

wisko przeciwko społeczeństwu”. Dzisiejszy

dejmujemy próbę zgłębienia najważniejszych

ład, prezentowany przez kluczowych polity-

elementów oraz ewolucji tej strategicznej

ków, wydaje się być postawiony na głowie:

koncepcji rozwojowej, a jednocześnie anali-

„Po pierwsze gospodarka, rozsądny Pola-

zujemy ją w kontekście sytuacji w Polsce.

ku”3 – to słowa wypowiedziane przez Bro-

nisława Komorowskiego podczas debaty nt.

Koncepcja Zielonego Nowego Ładu integruje

przyszłości polskiej i europejskiej gospo-

trzy obszary polityki: społecznej, ekologicz-

darki. Także strategiczny dokument rzą-

nej i gospodarczej, i wskazuje, że bazę dla go-

du PO-PSL Raport Polska 2030. Wyzwania

spodarki stanowi społeczeństwo, a bazą dla

gospodarki i społeczeństwa jest środowisko.

W Polsce zasada zrównoważonego rozwoju

zapisana w art. 5. konstytucji nadal nie jest

3 Słowa wypowiedziane przez ówczesnego kandydata na urząd Prezy-

denta RP, Bronisława Komorowskiego, podczas otwarcia II Europejskiego

właściwie wdrażana (czy wręcz: rozumiana),

Kongresu Gospodarczego w Katowicach, 31 maja 2010 r.

10

rozwojowe4 wskazuje na polaryzacyjno-dy-

całkowitym zużyciem energi i surowców nie-

fuzyjny model rozwojowy, w którym kwestie

odnawialnych?5 Czy Polska jest rzeczywiście

gospodarcze, głównie wzrostu gospodarcze-

„zieloną wyspą” na czerwonej mapie Europy,

go mierzonego wzrostem PKB, dominują nad

jak stwierdza z dumą premier Donald Tusk

spójnością społeczną i ładem ekologicznym.

wraz ze swoim ministrem finansów? Rzą-

Jak wskazują autorzy tego raportu, solidny

dzącą ideologię trafnie opisuje Edwin Bendyk

fundament rozwoju Polski stanowią: wzrost

w posłowiu do książki: Ekologia. Przewodnik

gospodarczy, sprawne państwo i potencjał

Krytyki Politycznej: „W istocie więc w domi-

demograficzny. W raporcie czytamy także:

nującym w Polsce dyskursie rozwojowym

„Obecna polityka Uni Europejskiej w sferze

obecne są dwie faktyczne zasady czy wręcz

bezpieczeństwa

energetyczno-klimatycz-

ideologie: neoliberalizm i postkolonializm.

nego zmierza do umocnienia pozycji Europy

Neoliberalizm oznacza prymat polityki

jako światowego lidera w polityce zrówno-

wzrostu w oparciu o instrumenty wolnego

ważonego rozwoju. Nie może się to jednak

rynku, rozumianego jako przestrzeń nego-

odbywać kosztem polskiej gospodarki”. Czyli

cjacji prywatnych preferencji, które państwo

neoliberalne hasło: na problemy z rynkiem…

w maksymalny sposób wycofujące się ze

więcej rynku!

sfery zarządzania stosunkami międzyludz-

kimi osłania jedynie, lecz raczej nie próbuje

kształtować. Jeśli już, to pod wpływem zo-

bowiązań zewnętrznych, swoistego dykta-

tu Centrum (Bruksela, globalizacja). Dyktat

ten, wyrażający się w pomysłach takich, jak

pakiet klimatyczno-energetyczny czy Na-

tura 2000, jest rodzajem dopustu bożego,

kosztem składki za przynależność do klubu

państw rozwiniętych. Tak naprawdę jeste-

śmy jednak państwem postkolonialnym, roz-

wijającym się, pokrzywdzonym przez historię

i dziś krzywdzonym przez Centrum próbu-

jącym narzucić rozwiązania niekorzystne

Zrównoważony rozwój jako współzależność

dla aspiracji wyrażających się w pragnieniu

środowiska, społeczeństwa i gospodarki

utrzymania wzrostu gospodarczego”.6

A zatem: neoliberalna polaryzacja – rosną-

Neoliberalna koncepcja rynku ponad wszyst-

ce rozwarstwienie dochodowe, zwiększająca

ko i nieskończonego wzrostu gospodarcze-

się presja na środowisko w efekcie promo-

go, mierzonego rosnącym PKB, wyczerpuje

cji niezrównoważonych modeli konsumpcji,

się. PKB nie pokazuje prawdziwej sytuacji.

po której ma nastąpić dyfuzja prowadząca

Nie uwzględnia niskiego poziomu kapitału

do większej spójności społecznej, rozwoju

społecznego, nieodpłatnej pracy domowej

kapitału społecznego, zrównoważonego roz-

(wykonywanej głównie prze kobiety), rosną-

woju… regionalnego oraz – na samym końcu

cego rozwarstwienia poziomu dochodów, nie

– dobrostanu. I tu jest największa pułapka tej

dostrzega także rosnącego zanieczyszczenia

rozwojowej strategi rządu przedstawionej

środowiska czy ginących gatunków roślin

w Raporcie: zaciskajmy pasa, by za 20 lat –

i zwierząt. PKB nie uwzględnia też przy-

w 2030 r. – osiągnąć stan szczęśliwości, czyli

szłości rosnącej ludzkiej populacji oraz naj-

równowagę ekologiczno-społeczno-gospo-

większego wyzwania XXI w. – konieczności

darczą. Dlaczego zatem w ciągu ostatnich

wdrożenia globalnego ładu klimatycznego,

20 lat neoliberalna polityka gospodarcza re-

alizowana w warunkach w miarę stabilnego

5 Jednym z mierników takiego całościowego zużycia jest ślad ekologiczny

wzrostu poziomu PKB doprowadziła m.in.

( ecological footprint). W latach 2003–2007 wzrósł on z 3,3 do 4,35

do: wzrostu rozwarstwienia społecznego,

globalnego hektara dostępnej na Ziemi przestrzeni ekologicznej, której w

spadku kapitału społecznego i systematycz-

2007 r. mieliśmy 1,8 gha na 1 mieszkańca/mieszkankę Ziemi, czyli średnio

zużywaliśmy 241% dostępnej globalnej „ekoprzestrzeni”. Gdyby wszyscy

nego wzrostu presji na środowisko mierzonej

„konsumowali” zasoby tak, jak obecnie średnio zużywamy je w Polsce,

ludzkość musiałaby mieć do dyspozycji prawie 2,5 planety.

6 E. Bendyk, Ekologia polityczna dla Polski, czyli w stronę Zielonego Okrą-

4 Zespół Doradców Strategicznych Prezesa Rady Ministrów: Raport Polska

głego Stołu [w:] Ekologia. Przewodnik Krytyki Polityczne j, Wydawnictwo 2030. Wyzwania rozwojowe, http://www.polska2030.pl/

Krytyki Politycznej, Warszawa 2009

Zielony Nowy Ład na świecie, w Europie, w Polsce?

11

który – jak wskazuje ekonomista Nicolas

wa stała się programem wyrównywania szans.

Stern – jest doskonałą inwestycją w naszą

Omawiamy m.in.: sytuację kobiet w „globalnej

wspólną przyszłość.7

wiosce”, zieloną modernizację na rynku pracy

i zatrudnienie kobiet oraz powiązania pomię-

Publikacja Zielony Nowy Ład w Polsce sta-

dzy gender, ZNŁ i politykami realizowanymi

nowi próbę wskazania, że niemożliwy jest

przez państwo (np. polityką zdrowotną i opieki,

rozwojowy „biznes jak zwykle” („business

polityką transportową, energetyczną i prze-

as usual”) – kontynuacja forsowania wzro-

mysłową). Omawiamy także kwestię paryte-

stu gospodarczego kosztem degradowania

tów i kwot w biznesie, polityce i innych sferach

społeczeństwa i podstaw środowiskowych.

aktywności.

Konieczne jest wdrożenie Zielonego Nowe-

go Ładu.

Wymienione wyżej horyzontalne perspektywy

zielonej strategii rozwojowej uzupełniamy ana-

Na początku naszej publikacji opisujemy trzy

lizami czterech obszarów sektorowych: polity-

obszary horyzontalne ZNŁ: edukację, ład

ki energetyczno-klimatycznej; zrównoważonej

społeczny oraz równość płci.

mobilności i transportu; rolnictwa zrównowa-

żonego, bezpieczeństwa i jakości żywności oraz

Powszechna i dostępna dla wszystkich eduka-

autonomicznego budownictwa dostępnego.

cja jest jednym z kluczowych filarów ZNŁ, pu-

blikacja rozpoczyna się zatem od omówienia

Demokracja klimatyczna i energetyczna, bę-

strategii „zazieleniania” białych i niebieskich

dąca elementem ZNŁ, opiera się na koncep-

kołnierzyków oraz analizy celów edukacyj-

cji rozproszonego systemu energetycznego

nych w dokumencie Europa 2020 oraz sytu-

zgodnego z zasadą zrównoważonego rozwo-

acji w polskim systemie edukacyjnym.

ju (także w kontekście zmian klimatycznych).

Wskazujemy więc na potrzebę innowacyj-

Zielony Nowy Ład wymaga także szerszego

nego podejścia do systemu energetyczne-

spojrzenia na potrzebę wdrożenia takiego ładu

go – odejścia od scentralizowanego systemu

społecznego, który będzie uwzględniał potrze-

wielkich mocy energetyki nieodnawialnej do

by wszystkich grup społecznych, przyrody oraz

zdecentralizowanego inteligentnego syste-

przyszłych pokoleń. Jego filarami są zasady

mu rozproszonego opartego na priorytetach

równości i solidarności. W tej części publika-

oszczędzania energii, podnoszenia efektywno-

cji dokonujemy zatem analizy polityki społecz-

ści energetycznej oraz dynamicznego rozwoju

nej – instytucji, programów i instrumentów

„mixu” odnawialnych źródeł energii. Wskazu-

– i wykazujemy konieczność reform w tym ob-

jemy, że kluczowym elementem rozproszo-

szarze. Omawiamy rolę kapitału społecznego,

nego systemu energetycznego przyjaznego

konieczność przeciwdziałania społecznemu

klimatowi i społeczeństwu jest demokratycz-

wykluczeniu, egalitaryzm rozwojowy, anali-

ny udział społeczeństwa w tym systemie oraz

zujemy kwestię starzenia się społeczeństwa

jego społeczna kontrola i integracja z innymi

i związane z tym wyzwania w obszarze m.in.

systemami (np. transportowym).

ekonomi opieki. Wskazujemy także na sektory

o najwyższym potencjale wzrostu i tworzenia

Kolejnym ważnym elementem wdrażania

zielonych miejsc pracy oraz prezentujemy in-

koncepcji Zielonego Nowego Ładu w Pol-

strumenty wsparcia ich tworzenia.

sce są zrównoważona mobilność i transport.

Wskazujemy na wagę równego dostępu do

Innym ważnym obszarem horyzontalnym ZNŁ

zrównoważonej mobilności, prezentujemy

są równe szanse dla kobiet. Koleje rozważa-

priorytety rozwoju systemu transportowego

nia dotyczą więc roli kobiet w procesie zielonej

w przyszłości w Polsce. Analizujemy część

modernizacji i proponowanych programach

raportu Polska 2030 dotyczącą rozwoju infra-

modernizacyjnych w Unii Europejskiej (Europa

struktury transportowej w ciągu najbliższych

2020) i Polsce (Polska 2030). Próbujemy odpo-

20 lat i konfrontujemy przedstawione w nim

wiedzieć na pytanie, czy Zielony Nowy Ład jest

rządowe priorytety z priorytetami ZNŁ.

w tym zakresie przełomowy, a jeśli nie jest, to

co należałoby zmienić, aby ta strategia rozwojo-

Wdrażanie ZNŁ w Polsce to także konieczność

reformy polityki w zakresie rolnictwa i rozwoju

7 N. Stern, Globalny Ład. Zmiany klimatu a powstanie nowej epoki postępu obszarów wiejskich. Ponieważ kryzys żywno-i dostatku, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2010

12

ściowy zaczyna być coraz mocniej powiązany ze

stytucji RP – prawo do zaspokojenia potrzeb

zmianami klimatycznymi, co może spowodo-

mieszkaniowych. Rozważamy, w jaki sposób

wać obniżenie poziomu bezpieczeństwa żyw-

pogodzić aspekty ekologiczne i społeczne

nościowego, rozważamy, jaki model Wspólnej

w sektorze budownictwa. Oceniamy także

Polityki Rolnej może zapewnić zrównoważony

szanse i zagrożenia rozwoju autonomicznego

rozwój i bezpieczeństwo żywnościowe, a jed-

budownictwa społecznego w Polsce.

nocześnie wysoką jakość żywności i ochronę

ekosystemów. Przedstawiamy instrumenty

W rozdziale podsumowującym analizujemy to,

„zazieleniania” rolnictwa. Analizujemy ekono-

czego nauczyły nas i nadal uczą liczne i różno-

miczny, ekologiczny i społeczny potencjał rol-

rodne kryzysy, przez które przechodzą Polska

nictwa ekologicznego w Polsce.

(choć rząd przedstawia ją przecież jako „zielo-

ną wyspę”), Europa i świat. Zastanawiamy się,

Autonomiczne budownictwo dostępne to waż-

czy Zielony Nowy Ład w Polsce, choć naszym

ny element Zielonego Nowego Ładu w Polsce.

zdaniem konieczny, jest możliwy, i czy w wyniku

Wskazujemy więc na budownictwo jako jeden

głębokiej refleksji nad stanem świata, w któ-

z kluczowych sektorów zielonej gospodar-

rym żyjemy, nastąpi jego realizacja, czy czeka

ki niskowęglowej XXI w. Sektor, który tworzy

nas nieuchronna globalna katastrofa – jeśli nie

nowe miejsca pracy, umożliwia ograniczanie

nastąpi zasadnicza zmiana polityki. Decyzja jest

emisji gazów cieplarnianych, a jednocześnie

w naszych rękach, ale czas szybko ucieka.

zapewnia podstawowe prawo zapisane w kon-

Edukacja w Zielonym Nowym Ładzie

13

2.

Przemysław Sadura

Edukacja w Zielonym Nowym Ładzie

Analiza strategii i potencjału w systemie edukacji

Pobieżna lektura celów i wyzwań składa-

łecznej i edukacyjnej. Ekologiczna transfor-

jących się na koncepcję Zielonego Nowe-

macja przemysłu nie jest bowiem możliwa

go Ładu może prowadzić do zaskakującego

bez odpowiednich impulsów wbudowanych

wniosku: edukacja i polityka edukacyjna spo-

w system nauczania i kształcenia wszystkich

tkały się w niej z ledwie marginalnym zain-

szczebli. Dlatego już manifest A Green New

teresowaniem. Strategie mające wyrażać

Deal for Europe przygotowany przez Euro-

spójną zieloną odpowiedź na kryzys eko-

pejskich Zielonych na kampanię wyborczą do

nomiczny, społeczny i klimatyczny koncen-

Parlamentu Europejskiego w 2009 r. podkre-

trowały się na obszarach o największym

śla, że ZNŁ wzywa do „potężnych inwestycji

potencjale tworzenia zrównoważonego ryn-

w edukację, naukę i badania dotyczące zielo-

ku pracy: zmianach systemu finansowego

nych i przyszłościowych technologii”. Stanowi-

i gospodarczego, zwiększaniu efektywności

sko jest jasne: „należy porzucić polityki unijne

w gospodarowaniu zasobami (w takich sek-

osłabiające usługi publiczne w imię wzrostu

torach, jak przemysł i budownictwo), zielo-

konkurencyjności. Usługi publiczne, takie jak

nym transporcie, wytwarzaniu i dystrybucji

ochrona zdrowia i edukacja, są kluczowe dla

energii1. O edukacji jakby zapomniano.

interesu ogółu i nie można pozwolić, aby za-

groziły im zasady konkurencji”.2

Takie jej odczytanie byłoby jednak błędne.

Edukacja i kształcenie od początku stanowiły

Skuteczność polityki antykryzysowej w trans-

kluczowe, nawet jeśli nie zawsze to było wy-

formacji europejskiej i światowej gospodar-

raźnie wyrażane, narzędzie osiągania celów

ki zależy nie tylko od wprowadzenia nowych

ZNŁ. Dlatego też w późniejszych dokumentach

zasad zrównoważonej produkcji i konsump-

precyzujących i rozwijających koncepcję ZNŁ

cji, ale także od reformy edukacji i sektora

twarde programy tworzenia zielonych miejsc

badawczo-rozwojowego. Filarami Zielonego

pracy zaczęto uzupełniać opisem służących

Nowego Ładu muszą zatem być: kapitał spo-

ich osiąganiu narzędzi z zakresu polityki spo-

łeczny i zaangażowanie obywateli, inwestycje

1 Przykładem jest opublikowany w lipcu 2008 r. przez New Economics

2 Manifesto for the European election campaign 2009 „A Green New Deal Foundation pierwszy raport Green New Deal Group; http://www.neweco-for Europe”; http://europeangreens.eu/fileadmin/logos/pdf/manifesto_

nomics.org/sites/neweconomics.org/files/A_Green_New_Deal_1.pdf

EUROPEAN_GREENS.pdf

14

zarówno w sieci społeczne, jak i w kapitał

na inwestycje w badania i rozwój należy

ludzki, a także programy społeczne, socjalne

przeznaczać 3% PKB Unii;

i edukacyjne służące obecnym i przyszłym po-

koleniom.

liczbę osób przedwcześnie przerywających

naukę szkolną należy ograniczyć z obec-

Punktem wyjścia analizy służącej określeniu

nych 15% do 10%, a odsetek osób w wie-

strategii i działań niezbędnych do realizacji ce-

ku 30–34 lat z wyższym wykształceniem

lów ZNŁ może być krytyczna lektura dokumen-

należy zwiększyć z 31% do co najmniej

tów strategicznych: Europa 2020 i Polska 2030.

40%;

Europa 2020 – zielony ład i cele

liczbę osób zagrożonych ubóstwem należy

edukacyjne

zmniejszyć o 25%, tzn. do 20 mln obywa-

telek i obywateli UE.

Nowa europejska strategia zrównoważonego

wzrostu i zatrudnienia, zatytułowana Europa

Wśród siedmiu projektów przewodnich Agen-

20203, pojawia się w czasie głębokiego kry-

dy znalazły się m.in.: jeden dotyczący polity-

zysu gospodarczego. W zamyśle Komisji Eu-

ki edukacyjnej – Młodzież w drodze – i kilka

ropejskiej ma ona zastąpić przyjętą w 2000 r.

powiązanych z tym obszarem, m.in. Program

Strategię Lizbońską, która nie przekształciła

na rzecz nowych umiejętności i zatrudnienia

Unii Europejskiej w „najbardziej dynamiczną

promujący rozwój kwalifikacji przez całe ży-

na świecie gospodarkę opartą na wiedzy”.

cie w celu zwiększenia współczynnika aktyw-

Nowa agenda wysuwa na pierwszy plan in-

ności zawodowej. Celami projektu Młodzież

nowacyjność oraz program zazieleniania

w drodze są: poprawa wyników i podniesie-

gospodarki i proponuje większy monitoring

nie atrakcyjności europejskiego szkolnictwa

narodowych programów reform. Strategia

wyższego oraz podniesienie jakości wszyst-

Europa 2020 obejmuje trzy wzajemnie ze

kich poziomów kształcenia i szkolenia w UE,

sobą powiązane priorytety:

łączące konkurencyjność z ideą sprawiedli-

wości.

rozwój inteligentny: rozwój gospodarki

opartej na wiedzy i innowacji;

Co zatem postuluje KE i jak chce to osiągnąć?

Na poziomie UE m.in.: zintegrować i uspraw-

rozwój zrównoważony: wspieranie gospo-

nić działanie europejskich programów

darki efektywniej korzystającej z zasobów,

w zakresie mobilności, współpracy między-

bardziej przyjaznej środowisku i bardziej

uczelnianej i badawczej (jak Erasmus), oprzeć

konkurencyjnej;

projekt modernizacji szkolnictwa na porów-

nywaniu wyników uczelni i rezultatów proce-

rozwój sprzyjający włączeniu społeczne-

su kształcenia w skali globalnej, propagować

mu: wspieranie gospodarki o wysokim

ideę przedsiębiorczości i działać na rzecz ofi-

poziomie zatrudnienia, zapewniającej

cjalnego uznania uczenia się nieformalnego

spójność społeczną i terytorialną.

i pozaformalnego4 oraz dążyć do tworzenia

polityki zatrudniania osób młodych. Na pozio-

W celu ich realizacji Komisja proponuje kil-

mie krajowym zaleca państwom członkow-

ka celów nadrzędnych UE, które w zamyśle

skim: zapewnienie odpowiedniego poziomu

mają konkretyzować dosyć ogólne założenia,

inwestycji w systemy kształcenia i szkolenia

m.in.:

na wszystkich poziomach (od przedszkol-

nego do wyższego), zmierzanie do poprawy

wskaźnik zatrudnienia osób w wieku 20–64

rezultatów procesu kształcenia, uwzględ-

lat powinien wzrosnąć z obecnych 69% do

nianie kluczowych kompetencji, dążenie do

co najmniej 75%, m.in. na skutek zwięk-

ograniczenia liczby osób przedwcześnie koń-

szenia liczby pracujących kobiet i osób

starszych;

4 W nomenklaturze unijnej:

– edukacja nieformalna to kształcenie pozainstytucjonalne: intencjonalne,

np. samodzielne uczenie się, lub nieintencjonalne, np. zdobywanie wiedzy

w pracy, ale poza zorganizowanymi szkoleniami;

3 Omawiam na podstawie: Komunikat Komisji Europa 2020. Strategia na

– edukacja pozaformalna to kształcenie instytucjonalne i sformalizowane,

rzecz inteligentnego i zrównoważonego rozwoju sprzyjającego włączeniu

realizowane poza oficjalnym systemem szkolnym, np. szkolenia oparte na

społecznemu, Komisja Europejska, Bruksela, 3.3.2010 r.

doświadczeniu firm, korporacji, organizacji społecznych.

Edukacja w Zielonym Nowym Ładzie

15

czących naukę szkolną, zwiększenie otwar-

optymalne zaspokajanie potrzeb rynku pracy.

tości oraz znaczenia systemów kształcenia

Pewną korektą generalnie technokratyczne-

przez tworzenie krajowych struktur kwali-

go podejścia do oświaty i edukacji jest se-

fikacji i lepsze dostosowywanie rezultatów

lektywne wspominanie o nieekonomicznych

procesu kształcenia do potrzeb rynku pracy.

funkcjach systemu nauczania: wprowadzaniu

W innym projekcie dodaje się: „zapewnić od-

do systemu miękkich umiejętności (praca w

powiednią liczbę absolwentów (...) wydzia-

grupie), utrzymywaniu równowagi między

łów matematycznych i inżynieryjnych oraz

życiem zawodowym a życiem prywatnym

wprowadzić do programów szkolnych ele-

i równouprawnieniu. Jednak większość argu-

menty kreatywności, innowacji i przedsię-

mentów przemawiających za rozwojem edu-

biorczości”, a także „wdrożyć zasady uczenia

kacji opiera się na przekonaniu, że dostarcza

się przez całe życie m.in. poprzez elastyczne

ona kwalifikacji potrzebnych z ekonomiczne-

ścieżki edukacyjne w różnych sektorach i na

go punktu widzenia.

różnych poziomach kształcenia i szkolenia

oraz (...) wspierać nowe sposoby utrzymania

Inną słabością Agendy Europa 2020 jest

równowagi między życiem zawodowym a pry-

jej zachowawczy charakter. Sztandarowym

watnym, wspierać aktywność osób starszych

tego przykładem jest podtrzymanie celów

oraz zwiększyć równouprawnienie płci”.

20/20/20 w dziedzinie polityki klimatycznej,

zupełnie nieadekwatnych do wyzwań zwią-

Nic dziwnego, że tak ogólnikowa mieszanka

zanych ze zmianami klimatycznymi i niesta-

ogólnie słusznych postulatów z ogólnie nie-

nowiących wystarczająco silnego impulsu dla

słusznymi spotkała się z krytyką środowisk,

zielonej rewolucji w technologii. Wspomnia-

które wspierają idee ZNŁ5. Agenda powiela

ny problem dotyczy także celów społecznych

niektóre błędy Strategii Lizbońskiej, propo-

obliczonych m.in. na ograniczenie ubóstwa

nując program, który w zasadzie nie nakłada

do „zaledwie” 20 mln, zamiast bardziej am-

zobowiązań w osiąganiu wskazanych celów,

bitnego planu jego eliminacji lub dalej idącej

lecz prezentuje je jako pożądane. W doku-

redukcji. Problem z dokumentem strategicz-

mencie brakuje wiążących ustaleń dotyczą-

nym Komisji polega i na tym, że brak w nim

cych celów w kluczowych obszarach, takich

refleksji nad granicami wzrostu, a opiera się

jak kwestie gospodarowania zasobami i po-

on na założeniu (być może bezpodstawnym,

lityka energetyczna, ale także w obszarach

na co może wskazywać chociażby raport

społecznych, w tym w edukacji. Agenda nie

Sterna6), że wzrost będzie stały.

wprowadza żadnych klauzul warunkowych

w unijnym budżecie. A przecież gdyby wydatki

Ostatecznie można powiedzieć, że strategia

budżetowe UE, zwłaszcza transfery z fundu-

– zbyt technokratyczna i przywiązana do pro-

szy strukturalnych, były sztywno powiązane

duktywizmu – jest pozbawiona holistycznego

z osiąganiem celów unijnych polityk ekolo-

lub systemowego spojrzenia, ponadto w swo-

gicznej i społecznej, byłby to mechanizm rze-

ich technologicznym i technokratycznym my-

czywiście motywujący kraje członkowskie do

śleniu o polityce jest mało konkretna.

przeprogramowania swoich polityk. Konkret-

ne cele, jeśli już się pojawiły, w przypadku

Polska 2030 – cele edukacyjne i brak

edukacji są związane z bardzo merkantylnym

zielonego ładu

myśleniem o oświacie. Troska o efektywność

unijnych systemów edukacyjnych wyrażona

Skrytykowana wyżej strategia Europa 2020

planem zmniejszenia odsetka osób przed-

opiera się na dwóch filarach: oprócz podej-

wcześnie kończących karierę szkolną to tylko

ścia tematycznego ma wykorzystywać spra-

próba redukowania tzw. odpadu edukacyjne-

wozdania państw członkowskich. Wymóg ich

go. Komisja nie zmieniła więc modelu sys-

opracowania ma pomóc poszczególnym kra-

temu edukacyjnego, którym się posługuje.

jom w opracowaniu własnych strategii powro-

W jego myśl podstawowym, a być może je-

tu do trwałego wzrostu i stabilnych finansów

dynym zadaniem systemu edukacyjnego jest

publicznych. Jeśli zapowiedzią tego drugie-

go mają być plany ministra Michała Boniego

zawarte w raporcie Polska 2030, to cała

5 Omawiam na podstawie zapisów dokumentujących przebieg konfe-

rencji Green New Deal: A Greens/EFA workshop, która odbyła się 4 i 5 marca 2009 r. w Parlamencie Europejskim w Brukseli; http://greens-efa.eu/cms/

default/dok/270/270730.green_new_deal@en.htm

6 http://www.hm-treasury.gov.uk/d/stern_shortsummary_polish.pdf

16

strategia z perspektywy polskiej wygląda

Co w obliczu takiego komentarza może zro-

jeszcze gorzej niż z poziomu europejskiego.

bić zwolennik Zielonego Nowego Ładu? Może

się pod nim podpisać (choć może nie każdy

Krytyka proponowanych rozwiązań wymaga

podpisze się np. pod obcinaniem budżetu

jednak dostrzeżenia zwrotu w podejściu pol-

na ścieżki rowerowe). Kiedy więc eksperci

skich decydentów do edukacji, widocznego

Michała Boniego postulują m.in. działania

w raporcie ekspertów strategicznych premiera

na rzecz zwiększenia dostępu do wczesnej

RP Polska 2030. Sytuacja jest analogiczna do

edukacji czy zmianę dominującej formuły

zmiany sposobu funkcjonowania wartości de-

kształcenia dorosłych (zwiększenie dostępu

mokratycznych w drugiej połowie XX w. Od lat

do różnorodnych form edukacji pozaformal-

70. nikt na świecie nie krytykował demokracji;

nej i nieformalnej), trudno się z nimi nie zgo-

wszyscy rządzący deklarowali, że ich polityka

dzić.8 Jednak problemy zaczynają się wtedy,

ma służyć realizacji demokratycznych warto-

kiedy zaczynamy rozmowę o konkretnych

ści i idei. Jednak praktyczne działania skła-

rozwiązaniach. Minister Boni i jego eksper-

dające się na taką politykę mogły być bardzo

ci wskazują słuszny kierunek, zakładając, że

różne w zależności od tego, kto je podejmował:

inwestycje w edukację przyczynią się do roz-

Breżniew, Pinochet, Carter czy Dubček. Nikt

woju społecznego i ekonomicznego, a roz-

dziś nie krytykuje znaczenia edukacji w poli-

wój opieki przedszkolnej – do zwiększenia

tyce rozwoju, ale za deklaracjami większe-

kapitału społecznego, spójności społecznej

go docenienia polityki edukacyjnej mogą stać

i wyrównania szans edukacyjnych. Nieste-

bardzo różne programy. Oto co mówi Grzegorz

ty, przeznaczone na to środki zwykle są nie-

Gorzelak, dyrektor Euroreg – Centrum Euro-

wystarczające, a wybrana droga prowadzi

pejskich Studiów Regionalnych i Lokalnych

w przeciwnym kierunku.

Uniwersytetu Warszawskiego (uważanego za

zaplecze zespołu doradców strategicznych

Porównanie zrównoważonego

premiera), gorący zwolennik lansowanego

i niezrównoważonego systemu

przez ministra Boniego dyfuzyjno-polaryza-

edukacyjnego

cyjnego modelu rozwoju regionalnego: „(...)

co jest najważniejsze w naszym zacofanym

Rząd nie mówi nic o zwiększeniu środków

kraju? Edukacja. Każde dziecko musi iść do

przeznaczonych na naukę, mówi tylko o prze-

przedszkola. Część pieniędzy, które idą dziś na

sunięciu w ramach puli oświatowo-edukacyj-

kolejne ścieżki rowerowe albo lokalne drogi,

nej. Rząd nie deklaruje konkretnych środków

należy wydawać na przedszkola, ich wyposa-

na rozwój opieki przedszkolnej, co może

żenie, Internet w szkołach, biblioteki, pracow-

oznaczać, że jeśli nawet w 2020 r. w pol-

nie szkolne, a także na szkolenie nauczycieli

skich przedszkolach znajdzie się 90% dzie-

– po to, by dziecko z małej miejscowości, któ-

ci, to stanie się tak dzięki rozwojowi sektora

re ma w domu mniej książek niż rówieśnik z

komercyjnej opieki przedszkolnej. Rządząca

wielkiego miasta, mogło przełamać tę różnicę

Platforma Obywatelska krytycznie odnosi się

w kapitale kulturowym (...). Poza tym eduka-

do społecznych inicjatyw ustawodawczych

cja jest potrzebna także dorosłym, nawet tym,

postulujących zmianę sposobu finansowania

którzy już osiągnęli wysoki status (. .). Wszyscy

przedszkoli i pełnego zaspokojenia potrzeb

mówimy o innowacjach. Tylko że innowacja to

Polaków w dziedzinie opieki przedszkolnej,

nie zjawisko techniczne, ale głównie społecz-

które zakładają także otworzenie przedszko-

ne. A żeby polska gospodarka kiedyś stała się

li dla dwulatków (co znakomicie wpisywałoby

bardziej innowacyjna, należy już teraz zmie-

się w postulat zwiększenia liczby kobiet na

nić model funkcjonowania szkoły i dziecka

rynku pracy).9

w szkole. Nauczyciel powinien tyle zarabiać,

W złym kierunku prowadzą założenia doty-

żeby opłaciło mu się siedzieć w szkole od godz.

czące wprowadzania do systemu edukacji

8 do 16. Powinien się dokształcać, żeby zająć

się dzieckiem kompleksowo. Encyklopedyczny

i indywidualistyczny model edukacji należy za-

8 Na podstawie raportu Polska 2030

mienić na zorientowany na wspólne i twórcze

9 Związek Nauczycielstwa Polskiego przygotował obywatelski projekt

ustawy dotyczącej upowszechnienia edukacji przedszkolnej. Inicjatywę

rozwiązywanie problemów”7.

wsparły m.in.: Fundacja Feminoteka, Porozumienie Kobiet 8 Marca, Partia

Zieloni 2004, SLD, Fundacja MaMa, Federacja na rzecz Kobiet i Planowania

Rodziny, Stowarzyszenie Aktywne Kobiety, Fundacja Promocji Zdrowia

7 Warszawa szansą Radomia, Grzegorz Gorzelak w rozmowie z Aleksandrą Seksualnego; http://www.znp.edu.pl/element/387/Przedszkole_dla_kaz-Klich, „Gazeta Wyborcza” nr 249, 23–24.10.2010 r.

dego_dziecka

Edukacja w Zielonym Nowym Ładzie

17

System edukacyjny

niezrównoważony

zrównoważony

Elitarny: nastawiony na „łowienie” rzadkich

Egalitarny: nastawiony na tworzenie podstaw

talentów

do powszechnego rozwijania talentów

Nastawiony na optymalizację: realizujący za- Nastawiony na efektywność: uwzględnia-

łożony cel (np. określony współczynnik scho- jący w rachunku ekonomicznym koszty laryzacji) przy najniższych kosztach

alternatywne, np. koszty wykluczenia spo-

łecznego

Odtwarzający lub zwiększający nierówności

Aktywnie zmniejszający nierówności ekono-

ekonomiczne, społeczne, genderowe (segre- miczne, społeczne, genderowe (np. parytety, gacja międzyszkolna i wewnątrzszkolna)

zakaz segregacji)

Asymilacyjny: ograniczający różnorodność

Tolerancyjny: rozwijający różnorodność kul-

kulturową, językową, etniczną

turową, językową, etniczną

Niesolidarny: finansowanie oparte na dużym Solidarny: finansowanie oparte na dużym udziale wydatków prywatnych

udziale wydatków publicznych

Odseparowany od innych elementów polityki Powiązany z innymi elementami polityki spo-społecznej i publicznej

łecznej i publicznej (np. z systemem profilak-

tyki zdrowotnej)

Publiczny tylko w wybranych obszarach (np. Publiczny na wszystkich etapach (od żłobka/

obowiązkowa edukacja szkolna)

przedszkola po uniwersytet)

Przekaz edukacyjny zideologizowany, tzn. podpo-

rządkowany panującej doktrynie lub dominującej Przekaz edukacyjny neutralny światopoglądo-religii

wo i religijnie

Rywalizacyjny: nastawiony na wzrost konku-

Kooperacyjny: nastawiony na kształtowanie

rencji wśród uczniów

u uczniów umiejętności współpracy

W pierwszej kolejności kapitalistyczny: wytwa-

rzający zdyscyplinowaną i konformistyczną siłę

W pierwszej kolejności demokratyczny: prowa-

roboczą, akceptującą nierówności generowane

dzący do powstania aktywnie zaangażowanych

przez rynek pracy

obywateli i pracowników

Krótkowzroczne dostosowanie do potrzeb ryn- Dalekowzroczne dostosowanie do potrzeb ku pracy, np. edukacja wyższa polegająca na rynku pracy, tzn. edukacja wyższa polegająca szkoleniu i treningu zawodowym (Ausbildung) na kształceniu (Bildung)

Źródło: opracowanie autora

Tu i w wielu innych miejscach tekstu opieram się na uchwale Kongresu Partii Zieloni 2004: Edukacja jest prawem, nie towarem. Priorytety Zielonych w polityce edukacyjnej; http://www.zieloni2004.pl/art-3674.htm

mechanizmów konkurencji i rywalizacji.

nę idzie zapisane w projekcie ograniczenie

System edukacyjny komercjalizowany jest

tzw. dotacji statutowych, czyli środków na

jednocześnie od dołu (przedszkola) i od góry

utrzymywanie poszczególnych placówek

(szkolnictwo wyższe). W szkolnictwie wyż-

naukowych i zwiększenie puli pieniędzy roz-

szym tzw. reforma szkolnictwa wyższego,

dzielanych w konkursach. To rozwiązanie

opracowana przez rząd, zakłada wyłonie-

zaostrzy konkurencję między uczelniami

nie krajowych naukowych ośrodków wiodą-

o państwowe fundusze, ale nie poprawi ich

cych, czyli ośrodków prowadzących badania

konkurencyjności. Podobnie nie poprawi jej

naukowe na najwyższym poziomie. Mają

pełzająca komercjalizacja studiów (na ra-

one uzyskać pierwszeństwo przy ubiega-

zie wprowadzenie opłat dla osób studiują-

niu się o dofinansowanie. W tę samą stro-

cych na dwóch kierunkach) i wprowadzanie

18

ograniczeń możliwości zarobkowych na-

zarys modelu prezentującego najważniejsze

uczycieli akademickich (zakaz pracy na

postulaty. Podstawowe założenie powinno

kilku etatach) – zamiast podwyżek dostoso-

brzmieć: Nowoczesna edukacja to nie proces

wujących wysokość wynagrodzeń do wkładu

dydaktyczny służący przekazywaniu maksy-

i znaczenia pracy oraz zmian wynagrodzeń

malnej ilości informacji w minimalnym cza-

w innych sektorach.

sie przy możliwie niskich kosztach. Jest to

zróżnicowane oddziaływanie obliczone na

Przedstawiając na zjeździe Polskiego Towa-

ukształtowanie w pełni samodzielnego czło-

rzystwa Socjologicznego w Krakowie prezen-

wieka/obywatela, potrafiącego rozwiązywać

tację stanowiącą przymiarkę do – mającego

problemy i wyszukiwać niezbędne informa-

wkrótce trafić pod konsultacje społeczne

cje, świadomego swoich praw i obowiązków.

– dokumentu Długookresowa strategia roz-

Tylko w takiej formie sprzyja ona powstawa-

woju kraju. Polska 2030: kalendarz wdrożeń,

niu społeczeństwa informacyjnego i gospo-

minister Boni wyraźnie wskazywał, że Pol-

darki opartej na wiedzy, zwiększając przy

ska przed 2020 r. nie planuje nawet zbliżyć

okazji szansę na zieloną modernizację.

się do wskazywanego przez Komisję pozio-

Rozważmy więc, punkt po punkcie, sposoby

mu 3% PKB na badania i rozwój. Planowany

dostosowania ogólnego projektu przebudo-

poziom wydatków na ten sektor to zaledwie

wy systemu edukacyjnego do potrzeb i ocze-

1,8%, a jego osiągnięcie będzie wymagało

kiwań „zielonych kołnierzyków”.

zwiększenia wydatków na naukę w latach

2018–2020 o 20% rocznie, co wydaje się stra-

Zmiana modelu wykorzystywania środ-

tegią odsuwania w czasie ważnych decyzji

ków unijnych i publicznych

o zmianie struktury wydatków publicznych.

Dylemat ministra Boniego – model soli-

W przedstawionym przez min. Boniego Ba-

darny czy model dyfuzyjno-polaryzacyjny

zowym scenariuszu zmiany struktury wy-

– fałszuje rzeczywistość. Realny problem

datków publicznych zakłada się natomiast

brzmi: wydatki infrastrukturalne czy

utrzymanie polskich wydatków publicznych

„miękkie inwestycje”, tzn. środki prze-

na obecnym, niskim poziomie. Ma to być

znaczone na badania i rozwój, szkolenia,

43,8% PKB w 2020 r. i 2030 r., a więc niemal

edukację itd. Sukces Skandynawii prze-

bez zmian wobec 43,3% w 2010 r., przy śred-

łożony na polskie realia opierałby się na

niej unijnej przekraczającej obecnie 50%,

odsunięciu w czasie realizacji inwestycji

a w krajach skandynawskich dochodzącej do

czysto infrastrukturalnych w tradycyjnych

60%. Udział wydatków publicznych w PKB się

sektorach gospodarki i zwiększeniu na-

nie zmieni; przeobrażeniom ma podlegać ich

kładów na rozwój kompetencji niezbęd-

struktura. Zakłada się: spadek (sic!) wydat-

nych do budowania gospodarki opartej na

ków na edukację i oświatę z obecnych 5,7%

wiedzy i społeczeństwa informacyjnego.

PKB do 5,5% PKB w 2020 r., drastyczne ogra-

niczenie wydatków na świadczenia społecz-

Wykorzystanie Agendy Europa 2020 jako

ne i wyraźny wzrost udziału w PKB kategorii

szansy

„sprawy gospodarcze”, z obecnych 3,8% do

Jak starałem się pokazać, strategia Eu-

6,3%. Oznacza to, że szkolnictwo i edukacja

ropa 2020 jest mało ambitna i z globalne-

w Polsce w najbliższej dekadzie nie mogą li-

go punktu widzenia w niewystarczającym

czyć na żaden impuls rozwojowy.10

stopniu służy realizacji idei Zielonego No-

wego Ładu. Jednak jednostronne zobowią-

System edukacyjny dla „zielonych

zanie się rządu polskiego do osiągnięcia

kołnierzyków”

na poziomie krajowym wskaźników two-

rzonych z myślą o unijnej średniej byłoby

W krótkim artykule nie sposób zaprezentować

z lokalnego, polskiego punktu widzenia

szczegółowego programu przebudowy sys-

ogromnym krokiem w procesie zielonej

temu edukacyjnego, który mógłby stanowić

modernizacji (np. 3% B+R)

element polskiej strategi realizacji Zielonego

Nowego Ładu. Można jednak zaproponować

Poważne potraktowanie aksjologicznych

ram rozwoju, który jest w Polsce trakto-

10 Dane pochodzą z prezentacji przedstawionej przez ministra Michała

wany bezwarunkowo pozytywnie, ale zara-

Boniego na zjeździe Polskiego Towarzystwa Socjologicznego w Krakowie,

zem rozumiany dosyć płytko – jako proces

10.09.2010 r.

Edukacja w Zielonym Nowym Ładzie

19

prowadzący do podtrzymania stanu „zielo-

(ze środków publicznych powinny być fi-

nej wyspy dodatniego PKB”

nansowane przedszkola o różnym profi-

Wymaga ono odpowiedzi na pytanie, jak

lu, np. montessori, steinerowskie11).

w języku strategii politycznych rozumieć

stwierdzenie, że rozwój edukacji jest in-

Zmiana profilu przekazu edukacyjnego

teligentny, zrównoważony, sprzyjający

w polskiej szkole od szkoły podstawowej

włączeniu społecznemu. Narzędziem

przez gimnazjum, aż po szkoły średnie

oceny może być przedstawiona wyżej ta-

Program szkolny powinien być neutralny

bela opisująca cechy zrównoważonego

światopoglądowo (i obejmować m.in. edu-

(i niezrównoważonego) systemu eduka-

kację seksualną, obywatelską, genderową

cyjnego.

i zrównoważonego rozwoju) oraz służyć

ochronie dziedzictwa kulturowego.

Rozwój systemu kształcenia dorosłych

Powinien to być rozbudowany system,

Przeprowadzenie procesu powszechnej

obejmujący kursy dla rodziców opieku-

internetyzacji kraju, poczynając od szkół,

jących się dziećmi (m.in. e-learningowe)

uczelni, urzędów, bibliotek i innych obiek-

i inne stacjonarne formy kształcenia

tów użyteczności publicznej

ustawicznego oraz uniwersytety trze-

Bezpłatny szybki internet oraz oprogra-

ciego wieku. Upowszechnienie do-

mowanie oparte na wolnych licencjach

kształcania osób dorosłych, częściowo

powinny być wykorzystywane do zwięk-

o charakterze kursów zawodowych, fi-

szania dostępności e-podręczników, bez-

nansowanych i realizowanych dzięki

płatnych czasopism naukowych itd.

partnerstwu publiczno-prywatnemu, by-

łoby szansą na zmianę niedobrych sta-

Dofinansowanie szkolnictwa wyższego

tystyk dotyczących kształcenia w Polsce

oraz sektora badawczo-rozwojowego

osób dorosłych. Odpowiednio dofinanso-

Przygotowanie polskiej gospodarki do

wany (ze środków na oświatę, ale także

procesu zielonej modernizacji wymaga

na politykę rynku pracy) system powinien

zwiększenia nakładów z budżetu państwa

być głównym mechanizmem służącym

na naukę i rozwój, a nie tylko wykorzysty-

przekwalifikowaniu pracowników branż

wania pozabudżetowych źródeł finanso-

schyłkowych w pracowników zielonych

wania (partnerstwo publiczno-prywatne,

branż wschodzących zielonej gospodarki

partnerstwo publiczno-społeczne, środ-

lub gospodarki niskowęglowej (np. prze-

ki unijne). Zwiększanie nakładów na B+R

kwalifikowanie górników w pracowni-

ze środków pozabudżetowych może być

ków sektora energetycznego związanego

propozycją dla krajów, które osiągnęły już

z sektorami efektywności energetycznej

wysoki ich udział w strukturze wydatków

lub OZE).

publicznych. Na całym świecie to wciąż

państwo pozostaje jedynym podmio-

Wprowadzenie powszechnej edukacji

tem, który jest w stanie zagwarantować

przedszkolnej, gwarantującej każdemu

w zasadzie nieograniczone finansowanie

dziecku powyżej drugiego roku życia miej-

najbardziej przyszłościowym projektom

sce w przedszkolu finansowanym z sub-

badawczo-rozwojowym.

wencji oświatowej (aby wyrównać różnice

między polskimi gminami)

Dobrym pomysłem może być powrót do

Finansowana ze środków publicznych

koncepcji badań problemów węzłowych.

opieka przedszkolna musi się stać po-

Zakres badań powinien być ustalany

wszechna i objąć także dzieci osób nie-

przez instytucje państwowe, organizacje

pracujących. Polityka państwa powinna

społeczne i samych naukowców, wy-

promować rozwój przyzakładowych żłob-

niki badań powinny trafiać do dome-

ków i przedszkoli (ulgi podatkowe dla

ny publicznej, a państwo powinno mieć

przedsiębiorstw). Zwiększaniu „uprzedsz-

kolnienia” w Polsce powinna towarzyszyć

poprawa jakości opieki przedszkolnej,

11 To przykłady eksperymentalnych form pracy przyjmowanych przez

tzn. zmniejszenie liczby dzieci w grupie,

polskie przedszkola społeczne. Pierwsze (zwane też waldorfskimi) stosują

zasady pedagogiki rozwinięte przez Rudolfa Steinera; drugie opierają

zwiększenie różnorodności programowej

się na pomysłach Marii Montessori, jednej z największych reformatorek

wychowania przedszkolnego.

20

większy udział w kreowaniu podaży kie-

runków studiów szczególnie istotnych

z punktu widzenia realizacji programu

zielonej modernizacji. Może temu służyć

rozbudowanie programu tzw. kierunków

zamawianych. Tego typu studia należa-

łoby dobrze dofinansowywać, aby studio-

wanie na nich było bezpłatne w systemie

stacjonarnym i niestacjonarnym, a jakość

studiów – ściśle kontrolowana.

Zielony Ład Społeczny i zielone miejsca pracy

21

3.

Bartłomiej Kozek

Zielony Ład Społeczny i zielone miejsca pracy

„Rzeczpospolita Polska jest demokratycz-

rantowanych przez państwo (niekiedy przez

nym państwem prawnym, urzeczywistnia-

nie bezpośrednio realizowanych)”.2 Z tych

jącym zasady sprawiedliwości społecznej.

definicji wynika, że celem polityki społecznej

(…) Społeczna gospodarka rynkowa opar-

mają być: poprawa jakości życia, zmniejsza-

ta na wolności działalności gospodarczej,

nie i likwidacja biedy oraz ubóstwa i zagwa-

własności prywatnej oraz solidarności,

rantowanie powszechnego dostępu do dóbr

dialogu i współpracy partnerów społecz-

i usług służących osiągnięciu pożądanego

nych stanowi podstawę ustroju gospodar-

stanu społecznej równowagi, gwarantujące-

czego Rzeczypospolitej Polskiej”.

go każdej i każdemu z nas prawo do prak-

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej,

tycznej realizacji idei wolności (wolności od

Art. 2 i 20

biedy, wolności wyboru satysfakcjonującej

pracy, możliwości świadomego decydowania

Czym jest polityka społeczna? Doktor Ryszard

o rodzicielstwie lub rezygnacji z niego itd.),

Szarfenberg, badacz tego tematu z Uniwersy-

a także zapobieganie marnowaniu – w wyni-

tetu Warszawskiego, uważa, że jest to „dzia-

ku biedy i innych form wykluczenia społecz-

łalność publiczna, której zamierzone cele

nego – talentów osób, które rozwarstwienie

i osiągane rezultaty dotyczą warunków, po-

społeczne i idące za nim różnice w poziomie

ziomu i jakości życia społeczeństw jako ca-

kapitału kulturowego spychają na margines

łości, a także wybranych zbiorowości osób,

egzystencji. Jej elementami są m.in.: polityka

rodzin czy gospodarstw domowych”.1 Zajmu-

edukacyjna (oświatowa), kulturalna, ochrony

jący się tą tematyką profesor Józef Orczyk

zdrowia, mieszkaniowa i zatrudnienia.3

twierdzi, że „naczelnym celem polityki spo-

łecznej było i jest zapewnienie poczucia bez-

Zielona wizja polityki społecznej, której isto-

pieczeństwa egzystencjalnego, w tym przede

tą jest zrównoważony rozwój, stawia na równi

wszystkim ekonomicznego, poprzez wytwo-

politykę gospodarczą, społeczną i ekologicz-

rzenie i utrzymanie sieci zobowiązań gwa-

ną, a sprzeciwia się prymatowi ekonomiza-

cji dwu ostatnich z nich oraz nadrzędności

1 Wykład wprowadzający dr. Ryszarda Szarfenberga dla studentek i

studentów I roku polityki społecznej, http://www.ips.uw.edu.pl/rszarf/

2 Ibid.

psiks/ps.

3 http://pl.wikipedia.org/wiki/Polityka_społeczna

22

wzrostu gospodarczego mierzonego rosną-

teli. (. .) Wyzwania stojące przed europejskimi

cym PKB. Podobnie jak w XX w. lewicowe ru-

społeczeństwami są ogromne. Europa wyglą-

chy społeczne i polityczne doprowadziły do

da na bogatszą niż kiedykolwiek, lecz ubóstwo

zbudowania (głównie w Europie) ładu spo-

i wykluczenie społeczne rosną. Rzeczywistość

łeczno-gospodarczego, który równoważył

jest taka, że ani Komisja Europejska pod rzą-

priorytety gospodarcze i społeczne, np. przez

dami Barroso, ani konserwatywna większość

postulat 8-godzinnego dnia pracy, tak w koń-

dominująca w Radzie Unii Europejskiej i Par-

cu XX i w XXI w. pojawia się, promowana przez

lamencie Europejskim, ani rządy narodowe

Zielonych, konieczność stworzenia Zielonego

nie odpowiadają na te wyzwania”.5

Nowego Ładu, którego jednym z kluczowych

elementów jest zielona polityka społeczna.

Dokument wskazuje, że w zielonej polity-

ce społecznej priorytetami są zapewnienie

Jej esencję stanowi solidarność z „dziećmi

obywatelom i obywatelkom solidnego zabez-

i rybami, które nie mają głosu” – przyrodą,

pieczenia społecznego oraz możliwość sa-

osobami wykluczonymi na globalnym Połu-

morealizacji z poszanowaniem ograniczeń

dniu i rosnącą grupą wykluczonych na glo-

zasobów planety i solidarności z jego obec-

balnej Północy oraz przyszłymi pokoleniami

nymi mieszkańcami i przyszłymi pokolenia-

często pomijanymi w bieżącej polityce.

mi. Europejscy Zieloni nie dążą do tego, by

celem UE było stworzenie państwa dobrobytu

Dostrzega ona, że do osiągnięcia dobrosta-

„w jednym rozmiarze pasującym wszystkim”

nu konieczne jest stworzenie przestrzeni po-

(„one size fits all”) i zastępującym kompeten-

szanowania praw człowieka (symbolizowane

cje rządów krajowych, ale wierzą w rosnącą

np. w dziedzinie mieszkalnictwa przez hasło

rolę Unii w tym politycznym obszarze. W tym

„mieszkanie prawem, nie towarem”), a tak-

sensie nie walczą o stworzenie ujednolico-

że włączenie w obręb myślenia o nowocze-

nego modelu polityki społecznej, ale raczej

snej polityce socjalnej nowych tematów, jak

o wypracowanie obowiązującego minimum

powszechne prawo do mobilności i wysokiej

standardów, które państwo dobrobytu musi

jakości żywności. Nie może ona być skutecz-

spełniać i które stanowi wyraz integracji spo-

na, jeśli będzie się zapominać o konieczności

łecznej jednoczącej się, socjalnej Europy.

integracji polityk sektorowych traktowanych

dotychczas oddzielnie, np. Wspólnej Polityki

Zieloni wskazują także obszary i sposoby dzia-

Rolnej UE z polityką zdrowotną i ekologiczną.

łania zielonej polityki społecznej. Są to m.in.:

„Zieloni odrzucają neoliberalną globalizację,

„powszechne prawo do dochodu, do dostęp-

która zwiększa niepewność i konkurencję

nych cenowo mieszkań, opieki zdrowotnej, do

wszystkich ze wszystkimi. Solidarność i od-

edukacji, pracy, zdrowego środowiska, kultury

powiedzialność musi być podstawą włącza-

itd. oraz gwarancji zabezpieczenia społecz-

jącego i spójnego społeczeństwa” – czytamy

nego”6, które obejmuje także sprawiedliwe

w uchwale pt. Zielona wizja Europy socjalnej,

wynagrodzenie, dobrą pracę i jej dostępność,

przyjętej przez Europejską Partię Zielonych

wystarczające świadczenia dla tych, którzy

w Paryżu w 2008 r.4, jednym z najważniej-

ich potrzebują, trwałe i powszechne eme-

szych dokumentów wyznaczających ramy

rytury, swobodny dostęp do usług publicz-

zielonej polityki społecznej w UE.

nych i społecznych, np. opieki nad dziećmi,

ale także indywidualne prawo do wszystkich

Zielona Europa socjalna

podstawowych dóbr i usług świadczonych w

interesie ogólnym: energi , wody, mobilności

„»Europa socjalna« nie może być ładnie

(dzięki m.in. dobrze rozwiniętemu systemowi

brzmiącym dodatkiem do Jednolitego Ryn-

transportu publicznego), przestrzeni publicz-

ku Europejskiego – podkreślają Zieloni

nej do wykorzystania przez dzieci i młodzież,

we wspomnianej uchwale. – Obowiązkiem

wsparcia ekologicznej adaptacji prywatnych

społeczeństwa jest stworzenie warunków do

i publicznych budynków, żywność bezpiecznej

realizowania talentów i ambicji, do wyboru

dla zdrowia oraz wysokiego poziomu przydat-

sposobu życia i do uczestnictwa swoich obywa-

nych i pozbawionych barier usług wsparcia

społecznego.

4 http://europeangreens.eu/fileadmin/logos/pdf/policy_documents/

sociale_europe/EGP_WG_Social_Policy_-_Policy_Paper_as_voted_by_

5 Ibid.

the_EGPcouncil.pdf

6 Ibid.

Zielony Ład Społeczny i zielone miejsca pracy

23

Porównanie zrównoważonej i niezrównoważonej polityki społecznej

Polityka społeczna

niezrównoważona

zrównoważona, zielona

Elitarna: nierówność (a nawet jej wzrost) trak-

Egalitarna: równość jako kluczowa zasada

towana jako stymulator rozwoju, prywatyzacja

zrównoważonego rozwoju, powszechny dostęp

usług publicznych

do usług publicznych

Niesolidarna: niski poziom inwestycji oraz wąski Solidarna: wysoki poziom inwestycji oraz sze-zakres, najczęściej selektywnych, usług publicz- roki zakres usług publicznych, przewaga usług nych

uniwersalnych (przypisane do obywatelstwa,

nie do poziomu dochodów)

Nieuwzględnianie zewnętrznych kosztów spo-

łecznych w analizie i realizacji polityki, nieobcią- Internalizacja zewnętrznych kosztów społecz-

żanie sprawców pełnymi kosztami

nych w analizie i realizacji polityki

Brak albo niewielki poziom wdrażania zasady

Zasada ostrożności jako ważny element polityki

ostrożności

społecznej

Ocena na podstawie wskaźników ilościowych,

głównie makroekonomicznych, np. PKB, liczba

Rozbudowane zestawy wskaźników zintegrowa-

łóżek szpitalnych, wysokość wydatków na leki

nych, jakościowych, zrównoważonego rozwoju

Wzrost gospodarczy mierzony rosnącym PKB

Zintegrowane wskaźniki rozwoju zrównoważo-

jako podstawa polityki społecznej

nego jako lepiej ilustrujące trwałość realizowa-

nej strategii rozwoju

Ideologizacja polityki zdrowotnej przez panującą

doktrynę lub dominującą religię (np. prawo do

Polityka społeczna neutralna światopoglądowo

aborcji, in vitro)

i religijnie

Dominacja leczenia skutków problemów i szkód Główny nacisk na profilaktykę: zapobieganie społecznych i wynikające z tego wyższe koszty

problemom i szkodom społecznym, niższe peł-

(w tym wysokie koszty zewnętrzne)

ne koszty (z uwzględnieniem kosztów zewnętrz-

nych)

Ekonomia opieki i praca domowa pozostawione Ekonomia opieki i praca domowa uwzględnione w sferze prywatnej

w polityce społecznej

Brak albo niski poziom realizacji gender main-

Gender mainstreaming jako kluczowy element

streaming

polityki społecznej

Znaczny poziom wykluczenia na skutek m.in.

wysokiego rozwarstwienia dochodowego, nie-

Wysoki poziom sprawiedliwości, równości w do-

uwzględniania perspektywy płci, wieku, niepeł-

stępie do dóbr i usług publicznych

nosprawności

Kapitał ludzki i jego rozwój jako dominujący ele- Kapitał społeczny i kapitał ludzki oraz ich ment polityki społecznej

rozwój traktowane jako równoważne elementy

polityki społecznej

Niska intensywność i kultura współpracy z part- Wysoka intensywność i kultura współpracy nerami społecznymi, przerzucanie zadań pu-z partnerami społecznymi, wspólna realizacja

blicznych na organizacje pozarządowe

zadań publicznych na zasadach partnerstwa

Niski poziom uczestnictwa społeczeństwa we

Wysoki poziom partycypacji społecznej we współ-

współtworzeniu polityki, niski poziom aktywności tworzeniu polityki, wysoki poziom aktywności społecznej, obywatelskiej i politycznej

społecznej, obywatelskiej i politycznej

Opracowanie: Dariusz Szwed, Bartłomiej Kozek

24

Zielona polityka społeczna a polska

i pojawiły się w nim efekty uboczne, takie jak

strategia rozwoju

pęknięcie baniek spekulacyjnych w sektorach

bankowym i mieszkaniowym, a także nietraf-

Z powodu ograniczonej objętości niniejszego

ność inwestycji, które uznawano wcześniej za

artykułu zdecydowałem się na wybór niektó-

sztandarowe w jego obrębie.12

rych zagadnień spośród wielu prezentowanych

wyżej. Skupiłem się na rynku pracy, opiece

Flexicurity po polsku, czyli jak zmarnować

zdrowotnej, polityce demograficznej, kulturze

„złoty trójkąt”

i technologii oraz wymiarze europejskim po-

lityki społecznej. Oprócz polskiego kontekstu

Raport Boniego jest nasycony przykładami

pokrótce przedstawiam dużo śmielsze pomy-

niewłaściwego podejścia do narzędzi polity-

sły zielonych sił politycznych i progresywnych

ki społecznej zalecanych w UE i promowa-

instytucji badawczych z całego świata. Warto

nych w koncepcji Zielonego Nowego Ładu.

o nich wspomnieć, by uzmysłowić sobie różnice

Spójrzmy na sposób potraktowania systemu

w jakości życia i debaty publicznej oraz „tego, co

flexicurity. Ten system funkcjonowania ryn-

wyobrażalne” w Polsce, a co gdzie indziej.

ku pracy – wspierany m.in. przez Europejską

Partię Zielonych13 i realizowany w różnych

Za wyjściowy punkt porównawczy przyjąłem

formach np. w Finlandi , Szwecji, Danii

Raport Polska 2030. Wyzwania rozwojowe,

i Holandii – łączy jego elastyczność (flexibi-

przygotowany przez zespół ministra Michała

lity) z hojną siatką zabezpieczeń społecznych

Boniego.7,8 Stoi on w opozycji do ekopolitycz-

i finansowaniem programów szkoleń i prze-

nego spojrzenia na świat, opiera się bowiem

kwalifikowań (security). Jednak w zmutowa-

na wieloletniej argumentacji ekonomicznych

nej wersji ekipy Boniego flexicurity przyjmuje

neoliberałów, że za niedostateczny rozwój

nową formę: bardzo elastyczny rynek pracy

gospodarczy kraju, mający doprowadzić do

ulega dalszemu uelastycznianiu przy jedno-

„ścieknięcia bogactwa w dół” do niższych klas

czesnym braku działań na rzecz większego

społecznych, odpowiadają roszczeniowa kul-

podnoszenia finansowania polityki społecz-

tura społeczna, sztywny kodeks pracy i wy-

nej, co pogłębia nierównowagę w stosunkach

sokie obciążenia podatkowe. Autorzy raportu

między pracownikiem a zatrudniającym – na

faworyzują model polaryzacyjno-dyfuzyjny,

korzyść tego drugiego. Dzieje się to w kra-

przeciwny modelowi zrównoważonego roz-

ju, w którym 90% osób bezrobotnych nie ma

woju, np. promują podtrzymywanie regional-

dziś prawa do zasiłku, i w którym rośnie wy-

nych dysproporcji rozwojowych i brak reakcji

krywana przez Państwową Inspekcję Pracy

na wysoki poziom rozwarstwienia płacowego.

liczba wypadków14 i zalegania z wypłatami.15

Raport wskazuje, że walka z nierównościami

może spowodować „dryf rozwojowy”, a tym

Z punktu widzenia zielonej polityki spo-

samym doprowadzić do marnowania szans

łecznej wycofywanie się przez państwo z

na zmianę Polski w kraj dobrobytu.9

aktywnej polityki zatrudnienia w takiej sy-

tuacji oznacza zgodę na nieefektywne

Analiza wyzwań rozwojowych w raporcie Bo-

funkcjonowanie rynku pracy, stawiające

niego odbywa się bez jakiejkolwiek refleksji

w gorszej sytuacji nie tylko pracowników

nad źródłami recesji. Jest za to zachwyt nad

i osoby poszukujące pracy, ale także ma-

„twórczą destrukcją”10 spowolnienia gospo-

łych i średnich przedsiębiorców, mających

darczego, mającą mieć pozytywny wpływ na

mniej zasobów umożliwiających konkuro-

oczyszczenie się rynku. Wiele też zachwy-

wanie z silniejszymi graczami rynkowymi,

tów nad irlandzkim modelem rozwojowym11,

wspierającym pozyskiwanie inwestycji zagra-

nicznych poprzez obniżkę podatków korpora-

12 Na przykład wybudowano spalarnię odpadów o pojemności przekra-

cyjnych, który uległ poważnemu załamaniu

czającej możliwości produkcji śmieci przez okoliczne gminy. Stoją one teraz

przed wyborem – więcej śmiecić czy płacić kary. Więcej na http://www.

greenparty.ie/en/news/latest_news/dublin_councils_must_come_to_

their_senses_on_costly_folly_of_incinerator_plan.

7 Raport Polska 2030. Wyzwania rozwojowe, Kancelaria Prezesa Rady

13 http://europeangreens.eu/fileadmin/logos/pdf/policy_documents/

Ministrów, Warszawa 2009

economic/EGP_WG_Economy_-_Paper_as_adopted_by_Ljubljana_Co-

8 Bardziej szczegółową analizę raportu Polska 2030 zawarłem w artykule uncil.pdf

Polska 2030 – postpolityka czy rozwój, http://zieloni2004.pl/art-3793.htm 14 W. Chamala, PiP: 104 tys. wypadków przy pracy, 523 ofiary śmiertelne, 9 Raport Polska 2030. Wyzwania rozwojowe…, dz. cyt, s. 2.

http://lewica.pl/index.php?id=19205

10 Ibid. s.. 5.

15 P. M. Bartolik, PIP: Coraz więcej przypadków zalegania z wynagrodze-

11 Ibid. s. 22.

niami, http://lewica.pl/index.php?id=19180

Zielony Ład Społeczny i zielone miejsca pracy

25

oraz niewydolnym państwem, niedofinan-

im te same płace w różnych przedsiębior-

sowanym z powodu m.in. obniżki podatków

stwach. Podmioty rynkowe, które nie są

dochodowych i składki rentowej. Tymczasem

w stanie w takich warunkach utrzymać się na

w krajach o aktywnej polityce społecznej, jak

rynku, bankrutują i tworzą miejsce dla pod-

wspomniana Dania, co roku od 25% do 35%

miotów nowych. Pracownicy takich firm mogą

osób zmienia pracodawcę16, a ponad 70% ba-

liczyć na podobne wsparcie, jakie otrzymują

danych twierdzi, że zmiana pracy od czasu do

ich koleżanki i koledzy z Danii, a duża ilość

czasu jest zjawiskiem korzystnym.17 System

pieniędzy przeznaczanych na badania i roz-

„złotego trójkąta”: elastycznego rynku pracy,

wój, w połączeniu z aktywną polityką rynku

hojnego państwa opiekuńczego i aktywnej

pracy, pozwala na utrzymanie stopy bezro-

polityki zatrudnienia oznacza, że pracownik/

bocia na przyzwoitym poziomie (8,5% w lipcu

pracownica nie czuje przymusu szybkiego

2010 r., w tym 8,6% u mężczyzn i 8,5% u ko-

znajdowania byle jakiej pracy i zasilania sze-

biet, w Polsce – odpowiednio 8,9% i 10,1%).

regów „pracujących biednych”, ponadto może

Niski poziom nierówności między płciami

liczyć na pomoc w zmianie kwalifikacji.

związany jest z bardzo aktywną polityką gwa-

rantowania równowagi między czasem pracy

Aby uzmysłowić sobie, co jest jednym ze źródeł

a czasem wolnym, z popularnością wykorzy-

dysproporcji pomiędzy Polską a Danią, warto

stywania urlopów rodzicielskich przez ojców

porównać wyliczenia OECD dotyczące wydat-

oraz rozbudowaną opieką żłobkową i przed-

ków publicznych na rynek pracy w roku 2003.

szkolną, w której uczestniczy 43% dzieci jed-

Dania wydawała wówczas na ten cel 4,42%

norocznych, 85% – dwu- i trzyletnich, 91%

PKB, w tym 1,74% na programy aktywne, jak

– cztero- i pięcioletnich oraz aż 97% sześcio-

finansowanie urzędów pracy, szkoleń, zachęt

latków.20 W Holandi – znajdującej się raczej

do zatrudnienia i integracji osób niepełno-

w strefie wpływów konserwatywnej, konty-

sprawnych, resztę zaś – na zasiłki i wcześniej-

nentalnej szkoły polityki społecznej – dużą

sze emerytury. W Polsce w tym samym czasie

uwagę poświęca się zapewnieniu odpowied-

wskaźnik wynosił 0,98% PKB, w tym na instru-

niej opieki prawnej osobom pracującym na

menty aktywne zaledwie 0,16%.18 Dziś stopa

zasadach innych niż praca etatowa.21

bezrobocia w Danii, wedle danych Eurosta-

tu, wynosi 6,9%, poniżej unijnej średniej 9,6%

To prawda, że systemy społeczne państw

(w Polsce – 9,4%), a wskaźnik zatrudnienia

skandynawskich nie są idealne i kraje te mają

kształtuje się na poziomie 75,7% (mężczyź-

swoje problemy, jak pojawienie się na rynku

ni – 78,3%, kobiety – 73,1%), w Polsce 59,3%

pracy osób młodych i pochodzących ze śro-

(mężczyźni 66,1%, kobiety 52,8%).19 Na takim

dowisk imigranckich. Problem w tym, że pol-

rynku pracy, na którym poziom „uzwiązkowie-

skie status quo zapewnia dużo gorsze efekty

nia” wynosi mniej więcej 70%, a nie 15%, jak

społeczne, z 60% Polek i Polaków żyjących

w Polsce, można mówić o równowadze między

poniżej minimum socjalnego (wśród nich nie

pracownikami a zatrudniającymi, umacnianej

brakuje osób pracujących, otrzymujących

przez aktywne państwo.

niedostateczne wynagrodzenie) na czele. Ja-

kakolwiek alternatywa – choćby przeniesie-

Wskaźniki innych gospodarek, które zdecydo-

nie na grunt polski pozytywnych rozwiązań

wały się na podobne podejście, są równie za-

z innych krajów europejskich – zdaje się nie-

chęcające. Szwecja, z socjaldemokratycznym

możliwością dla polskich władz.

modelem kapitalizmu, swoją wersję państwa

dobrobytu opiera na negocjacjach sektoro-

Kołnierzyki w kolorze zielonym –

wych między organizacjami pracodawców a or-

pierwsza i druga faza ZNŁ

ganizacjami pracowników, które gwarantują

Jednym z istotnych elementów koncepcji

16 Więcej na ten temat: T. Borejza, Wykorzystać rynek, „Trybuna”, paździer-Zielonego Nowego Ładu jest przyznanie, że

nik 2008; http://lewica.pl/index.php?id=17743

polityka państwa (także Uni Europejskiej)

17 Raport Polska 2030. Wyzwania rozwojowe…, dz. cyt, s. 100

18 D. Lang, Duński model elastycznego bezpieczeństwa (flexicurity). Wzór do naśladowania? [w:] „Problemy Polityki Społecznej”, 8/2005, http://

rszarf.ips.uw.edu.pl/pdf/lang.pdf.

20 Więcej: Szwecja. Przewodnik nieturystyczny. Wydawnictwo Krytyki

19 http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/refreshTableAction.

Politycznej, Warszawa 2010

do;jsessionid=9ea7971b30e6c5ee2c53f039443e94e28372808c66d5.

21 I Must Work Harder? Britain and the Working Time Directive, raport na e34RaNaLaN0Mc40LcheTaxiLbN8Ne0?tab=table&plugin=1&pcode=t-zlecenie zielonej eurodeputowanej Jean Lambert, Londyn 2008, http://

siem010&language=en

www.jeanlambertmep.org.uk/DocumentStore/I_Must_Work_Harder.pdf

26

ma poważny potencjał tworzenia nowych

w eksportowej chlubie państwa – przemyśle

miejsc pracy. Podczas wyborów w 2009r.

samochodowym.26 Duża w tym zasługa gwa-

Zieloni w Niemczech przedstawili program

rantowanej przez państwo wysokiej taryfy

stworzenia w ciągu 5 lat miliona nowych, zie-

skupu energii ze źródeł odnawialnych. W ca-

lonych miejsc pracy22, w Czechach – 70 tysię-

łej Unii Europejskiej w ekologicznym sekto-

cy23, a w Anglii i Walii – ponad pół miliona24.

rze zarządzania odpadami i surowcami oraz

Wraz z rozwojem idei zielonych miejsc pracy

w wytwarzaniu energii odnawialnej zatrud-

poszerzała się definicja zawodów zaliczanych

nionych było w 2007 r. 3,4 miliona osób, w sa-

do „zielonych kołnierzyków”.

mochodowym – 2,7 miliona, a w chemicznym

– 2,4 miliona.27 Także w Polsce pojawiają się

Pierwotnie określenie „zielone miejsca pra-

przykłady „zazieleniania” zakładów pracy,

cy” dotyczyło głównie „męskich” stanowisk

ale nie są one efektem aktywnej, zintegrowa-

w przemyśle i powiązanych usługach, jak bu-

nej polityki państwa. Są raczej jednostkowy-

downictwo, transport zbiorowy, energetyka

mi przykładami walki przedsiębiorców ze złą

odnawialna, sektor surowcowy i recykling,

polityką lub jej brakiem, jak tworzenie wież

a także w sektorze ochrony środowiska.

do wiatraków w Stoczni Gdańskiej.28

W późniejszych rozwinięciach ZNŁ za zielone

uznano także miejsca pracy tworzone w wy-

Jak z tej perspektywy wygląda sytuacja w Pol-

niku rozwoju polityki społecznej: w edukacji,

sce? Badania Instytutu na rzecz Ekorozwoju

opiece zdrowotnej, opiece nad dziećmi i oso-

wskazują, że są możliwości, aby Polska szła

bami starszymi. Dużą rolę w tym procesie

drogą bardziej zrównoważonej energetyki

odegrał wpływ myśli feministycznej, zwraca-

i zielonej gospodarki niskowęglowej. Gdy-

jącej uwagę na istotną rolę „ekonomii opie-

by od dziś wykorzystywać jedynie opłacal-

ki” w społecznej reprodukcji i podtrzymaniu

ne ekonomicznie inwestycje w efektywność

systemu ekonomicznego.25

energetyczną i odnawialne źródła energi ,

z poszanowaniem terenów chronionych przy-

W pierwszym etapie chodziło zatem głównie

rodniczo, to do 2030 r. można by zaspokoić

o przedstawienie alternatywy dla osób, które

44% zapotrzebowania energetycznego Pol-

w wyniku przenoszenia ciężaru podatkowego

ski.29 Tymczasem średni poziom wykorzysta-

na nieefektywne i zanieczyszczające sekto-

nia owych możliwości wynosi zaledwie 18%

ry gospodarki miały tracić pracę, np. górni-

w wypadku OZE. Wielka szkoda, bo produkcja

ków pracujących przy wydobyciu węgla czy

1 terawatogodziny (Twh) preferowanej przez

pracowników przemysłu samochodowego.

rząd Donalda Tuska energi jądrowej tworzy

Amortyzowanie niekorzystnych skutków tych

jedynie 75 miejsc pracy, z ropy i gazu – 250 do

zmian stało się możliwe np. dzięki aktywnej

265, z węgla – 370, a z wiatrowej – od 918 do

polityce podnoszenia efektywności energe-

nawet 2,4 tysiąca. Ten ostatni sektor w 2007

tycznej budynków, co spowodowało zmniej-

r. zatrudniał w Niemczech prawie 74 tysiące,

szenie liczby miejsc pracy w górnictwie

w Danii – 21 tysięcy, a w Hiszpanii – 35 tysięcy

jednocześnie ze zwiększeniem zatrudnienia

osób.30

np. przy termomodernizacji domów. Wystar-

czy spojrzeć na przykład niemiecki: w wyni-

Drugi etap rozwoju zielonych miejsc pra-

ku rządów koalicji SPD i Zielonych (w latach

cy i poszerzenie ich o nowe usługi publicz-

1998–2005) w sektorze energetyki odnawial-

ne rozpoczęło się wraz z rozwojem sytuacji

nej pracuje dziś ponad ćwierć miliona osób,

ekonomicznej i pogłębianiem się kryzysu go-

a wedle szacunków ta liczba z upływem cza-

spodarczego, a także na skutek pogłębionych

su będzie większa niż liczba zatrudnionych

dyskusji i analiz progresywnych think-tanków.

22 Program wyborczy niemieckich Zielonych do Bundestagu w 2009 r.,

26 Green Work: Employment and skills – the climate change challenge,

http://www.gruene.de/fileadmin/user_upload/Dokumente/Wahlpro-

raport na zlecenie zielonej eurodeputowanej Jean Lambert, Londyn 2008,

gramm/BTW_Wahlprogramm_2009_final_screen_060709.pdf

http://www.jeanlambertmep.org.uk/DocumentStore/GreenWork_report.

23 Program ekonomiczny Partii Zielonych na wybory parlamentarne

pdf

2010, http://www.zeleni.cz/underwood/download/files/ekonomicky-

27 Ibid.

program-2010.pdf

28 http://wyborcza.biz/biznes/1,100969,8682490,Pomorskie_W_Stocz-

24 Suma miejsc pracy zapisanych w manifeście programowym Zielonych

ni_Gdansk_najwieksza_w_Polsce_fabryka.html

Anglii i Walii na wybory parlamentarne 2010, http://www.greenparty.

29 Alternatywna Polityka Energetyczna Polski do 2030 roku – Raport dla

org.uk/assets/files/resources/Manifesto_web_file.pdf

osób podejmujących decyzje, Instytut na rzecz Ekorozwoju, Warszawa 2010, 25 Gender i ekonomia opieki, red. E. Charkiewicz, A. Zachorowska-Mazur-http://ine-isd.org.pl/lang/pl/page/broszury/id/18/file/26/option/save/

kiewicz, Fundacja Tomka Byry „Ekologia i sztuka”, Warszawa 2009

30 Green Work: Employment and skills…, dz. cyt.

Zielony Ład Społeczny i zielone miejsca pracy

27

Argumentowano, że w epoce zastępowania

na temat reformy opieki zdrowotnej w Pol-

towarów usługami, gospodarki opartej na

sce priorytetami pozostają kwestie struktur

wiedzy, nie wolno zapominać o usługach

finansujących system zdrowotny i skupianie

publicznych gwarantujących prospołeczny

się na finansowaniu powrotu do zdrowia,

charakter przemian. Druga faza myślenia

zamiast zapobiegania chorobom. Zmiana

o Zielonym Nowym Ładzie w kontekście spo-

optyki wymagałaby dostrzeżenia wzajem-

łecznym zaczęła więc większą uwagę sku-

nych powiązań problemów społecznych, a co

piać na takich sektorach, jak ochrona zdrowia

za tym idzie – przygotowania kompleksowej

i opieka, edukacja oraz badania i rozwój, jed-

wizji funkcjonowania państwa. Coraz czę-

nocześnie z działaniami na rzecz większego

ściej zauważa się, że biedzie i wykluczeniu

udziału kobiet w sektorach tradycyjnie mę-

towarzyszą degradacja ekologiczna i słabe

skich.31 Ich celem jest m.in. podnoszenie

wskaźniki zdrowotne. Postępujące globalne

jakości życia oraz zwiększanie kapitału ludz-

przemiany cywilizacyjne sprawiają, że obok

kiego i społecznego, a przez to – zwiększanie

tradycyjnych, wymagających korekty nierów-

spójności społecznej będącej kluczowym ele-

ności terytorialnych zaczynają się pojawiać

mentem zrównoważonego rozwoju.

nowe, związane z procesem segmentacji

przestrzeni miejskiej. Jakość życia w „złych”

W Polsce w każdej z wymienionych wyżej

i „dobrych” dzielnicach zaczyna bardzo istot-

dziedzin pozostaje wiele do zrobienia. Wy-

nie się różnić. Na przykład w Warszawie róż-

starczy wspomnieć niskie nakłady na zdro-

nica długości życia u mężczyzn może wynieść

wie, niskie wskaźniki dzieci objętych opieką

aż 16,1 lat (65,7 na „złej” Pradze Północ i 81,8

żłobkową i przedszkolną (w wypadku czte-

w „dobrym” Wilanowie), a u kobiet – 14,1 (od-

rolatków jedynie 41%32; w grupie dzieci od

powiednio 76,2 i 90,3 lat).35

3 do 5 lat – 62% w miastach i 19% w gminach

wiejskich33), niską jakość usług pomocy spo-

Trudno o profilaktykę, jeśli w szkołach mło-

łecznej i niewielkie wydatki na B+R – 0,56%

dzi ludzie już od najmłodszych lat są pozba-

PKB, podczas gdy w gospodarkach innowa-

wieni narzędzi do dbania o własne zdrowie.

cyjnych, jak Szwecja czy Finlandia, kształtują

Nadal nie w każdej szkole jest stała opie-

się one w przedziale 3,5–4%.34 Co ciekawe,

ka lekarska i dentystyczna (przywróce-

w dokumencie Polska 2030 chęci zwiększa-

nie tego obowiązku, zarzuconego po 2002

nia publicznych nakładów na badania i roz-

r., jest od lat stałym postulatem środo-

wój nie widać, w przeciwieństwie do sugestii

wisk pediatrycznych i mógłby być ważnym

wprowadzenia opłat za studia oraz prywat-

sposobem likwidacji i diagnozy deficytów

nego zatrudniania niań do opieki nad dzieć-

rozwojowych). Trudno o programy wykra-

mi, na co oczywiście stać tylko nielicznych.

czające poza zakres obowiązkowych szcze-

pień i coraz bardziej krytycznie ocenianej

Zapobiegać i leczyć

fluoryzacji, a zajęcia z wychowania do ży-

cia w rodzinie, nierzadko prowadzone przez

Na stan zdrowia nas wszystkich wpływ mają

szkolnych katechetów, nie tylko w ocenie

takie czynniki, jak jakość miejsca pracy, po-

uczennic i uczniów dalekie są od prze-

ziom obciążenia pracą i możliwości godzenia

kazywania obiektywnej wiedzy na temat

jej z życiem prywatnym, aktywny odpoczynek,

chociażby antykoncepcji czy orientacji psy-

jakość żywności, a także stan środowiska.

choseksualnych. Brak refleksji chociażby

Polityka ma znaczący wpływ na każdą z tych

nad propozycją dr. Macieja Gduli z Uniwer-

dziedzin, a aktywne działania mogą zmniej-

sytetu Warszawskiego dotyczącą wprowa-

szyć ciężar wydatków na leczenie i ograniczyć

dzenia do programów szkolnych przedmiotu

ludzkie cierpienie. Każda z nich jest elemen-

„zdrowie”.36 Trudno o tworzenie warunków

tem składowym nowoczesnej profilaktyki,

do promowania aktywności fizycznej, jeśli

zapobiegania powstawaniu chorób, prowa-

dzącej do poprawy jakości życia i redukują-

cej koszty opieki zdrowotnej. W dyskusjach

35 Raport o stanie zdrowia mieszkańców Warszawy. Wybrane aspekty sy-

tuacji zdrowotnej ludności Warszawy na podstawie danych z lat 2004–2007, Urząd Miasta Warszawy, Biuro Polityki Zdrowotnej, Warszawa 2009,

31 Patrz rozdział: Perspektywa równości płci w koncepcji Zielonego Nowego http://um.warszawa.pl/v_syrenka/new/index.php?dzial=aktualnosci-

Ładu

&ak_id=21421&kat=12

32 Raport Polska 2030. Wyzwania rozwojowe…, dz, cyt., s. 226

36 M. Gdula, Co z religią w szkołach? , „Zielone Wiadomości”, lipiec 2010, 33 Ibid., s. 227

http://www.krytykapolityczna.pl/Opinie/GdulaJaknaprawictoconapsula-

34 Ibid., s. 212

religiawszkolach/menuid-197.html

28

dla wielu dobrze uczących się osób takie

regularności w jedzeniu śniadania (pro-

zajęcia stanowią połączenie ryzyka pogor-

blem dla 36,6% badanych dziewcząt i 22,6%

szenia średniej i stygmatyzacji grupy. Ich

chłopców), jedzenia niedostatecznej ilości

małe urozmaicenie przyczynia się ponadto

warzyw i owoców (71,2% młodych męż-

do powstania zjawiska załatwiania dzieciom

czyzn jada rzadziej niż codziennie warzywa,

przez rodziców zwolnień lekarskich. Zwięk-

a 66,4% – owoce; u młodych kobiet odpo-

szanie liczby godzin wychowania fizycznego

wiednio 52,4 i 55,1%).38

bez próby zmierzenia się ze wspomnianymi

wyzwaniami i poszukiwania możliwości ich

Nie sposób ukryć, że poziom wydatków na

przezwyciężenia (np. przez popularyzację

opiekę zdrowotną w Polsce jest niewystarcza-

zajęć jogi, wycieczki krajoznawcze czy moż-

jący, by zapewnić odpowiednią jakość świad-

liwość zaliczenia godzin lekcyjnych poza

czonych usług. W 2006 r. całkowite wydatki na

szkołą) może spowodować dalsze pogor-

ten cel wyniosły w Polsce 6,2% PKB, w Cze-

szenie się wskaźnika osób czynnie uczest-

chach – 6,9%, na Węgrzech – 8,3%, w Portu-

niczących w zajęciach. Nie ma też żadnych

galii – 9%, a w Niemczech – 10,6%39, jeśli zaś

przepisów określających minimalny udział

chodzi o wydatki publiczne, to w 2008 r. ich

warzyw, owoców (czy szerzej – żywności

udział w Polsce wynosił 5,1%, a np. w Szwe-

wegetariańskiej) w żywności sprzedawa-

cji 7,7%, w Niemczech – 8,1%, we Francji –

nej w szkolnych sklepikach i stołówkach.

8,7%.40 Rzecz jasna – jak pokazuje przykład

Brakuje przepisów prawnych ograniczają-

Stanów Zjednoczonych, gdzie wydatki zdro-

cych reklamowanie „śmieciowej żywności”

wotne stanowią aż 16% PKB – ich poziom nie

w mediach i jej sprzedaż w szkołach. Jed-

zawsze jest równoznaczny z jakością opieki

nocześnie zarówno w działaniach profilak-

medycznej. Dochodzi do tego wiele innych

tycznych i leczeniu, jak i szerzej – w całości

kwesti , związanych chociażby z podziałem

polityki społecznej, brak świadomości, że

środków na płace, do tej pory dużo bardziej

powszechności praw człowieka, w tym praw

korzystnym dla lekarzy niż dla pielęgniarek.

socjalnych, towarzyszy postępująca indywi-

Tymczasem – wraz ze zmianami demogra-

dualizacja potrzeb. W tego typu warunkach

ficznymi –należy się spodziewać wzrostu zna-

najlepszym typem systemu świadczeń spo-

czenia opieki pielęgniarskiej, będącej bliżej

łecznych zdaje się taki, który łączy elementy

pacjentki/pacjenta i użytecznej chociażby w

uniwersalne (dostępność niezależnie od po-

wypadku odwiedzania osób starszych (w Pol-

ziomu dochodów) z indywidualizacją (dosto-

sce pracuje tylko 226 geriatrów, w Szwe-

sowaniem do jednostkowych, różnorodnych

cji – ponad 700; w Polsce wydatki na opiekę

potrzeb). System selektywny, wyklucza-

socjalną wynoszą 0,25% PKB, unijna średnia

jący określone osoby i grupy, uzasadniany

to 0,5%, w Szwecji – 2,7%41) poza szpitalem

był przez lata argumentami o kosztowno-

zamiast droższej i bardziej ograniczającej ho-

ści świadczeń powszechnych, okazało się

spitalizacji. Aby skutecznie myśleć o rozwo-

jednak, że koszty obsługi biurokracji, opi-

ju „ekonomii opieki” i przesunięciu akcentów

niującej, czy ktoś zasługuje na pomoc czy

w systemie z leczenia szpitalnego na usługi

nie zasługuje, okazały się równie wysokie,

społeczne należy – tak jak w wypadku pro-

dodatkowo zmuszając część osób do rezy-

filaktyki – zapewnić na te cele odpowiednie

gnacji ze świadczeń.37 Przymusowe ujedno-

środki. Tymczasem aktualny ich podział spra-

licanie systemów społecznych, zamiast ich

wia, że na 1000 osób przypada w Polsce 5 pie-

dostosowywania do realiów, powoduje ob-

lęgniarek i położnych (w Czechach – 8,1, na

niżenie jakości i poziomu zadowolenia z ich

Węgrzech – 8,6, we Francji – 7,5, w Wielkiej

usług. Jak bowiem – powracając na chwilę

Brytanii – 9,2, w Niemczech – aż 9,642). Coraz

do przykładu osób młodych – przygotować

bardziej powszechne jest opisywane w wielu

skuteczną kampanię profilaktyczną, jeśli

w Raporcie o stanie zdrowia mieszkańców

38 Raport o stanie zdrowia mieszkańców Warszawy, dz. cyt.

Warszawy czytamy, że inne w rozbiciu na

39 Wydatki na ochronę zdrowia w PKB i na jednego mieszkańca, http://

płcie jest natężenie takich zjawisk, jak brak

www.telemedicus.pl/content/wydatki-na-ochron%C4%99-zdrowia-w-

pkb-i-na-jednego-mieszka%C5%84ca

40 R. Bakalarczyk, Wierzchołek góry lodowej, http://www.obywatel.org.

pl/index.php?module=pagemaster&func=viewpub&tid=4&pid=29

37 R. Bakalarczyk, Wizja spójności społecznej w raporcie Polska 2030 i jej 41 Ibid.

krytyka [w:] Jaka Polska 2030?, red. M. Syska, Ośrodek Myśli Społecznej im.

42 J. Kubisa, Pielęgniarki. Protesty pielęgniarek i położnych w kontekście Ferdynanda Lassalle’a, Wrocław-Warszawa 2010, http://jakapolska2030.

reform ochrony zdrowia, wstęp E. Charkiewicz, http://www.ekologiasztuka.

pl/

pl/pdf/f0086_TTFraport3_Pielegniarki-Kubisa.pdf

Zielony Ład Społeczny i zielone miejsca pracy

29

publikacjach Think Tanku Feministycznego43

wane przez nowy brytyjski rząd konserwaty-

zjawisko emigracji wykwalifikowanych pielę-

stów i liberalnych demokratów.47 Po okresie

gniarek do Skandynawi albo do Włoch, gdzie

pakietów stymulacyjnych do mody powróci-

często muszą potwierdzać kwalifikacje, a na-

ła kwestia szybkiej redukcji deficytu, która

wet podejmować pracę poniżej kwalifikacji.44

równie dobrze może ustabilizować finanse

Bez zwrócenia większej uwagi na poprawę

publiczne, co doprowadzić do drugiego eta-

warunków pracy pielęgniarek i położnych

pu recesji (w czasie pisania tego artyku-

– niezbędną, jeśli chce się podtrzymać za-

łu ekonomistki i ekonomiści dalecy byli od

interesowanie tym zawodem i powstrzymać

jednomyślności w kwesti interpretowania

masową migrację reprezentantek i repre-

danych napływających z głównych rynków

zentantów tego sfeminizowanego zawodu do

światowych). Spore cięcia szykują się na eu-

krajów zachodnich i niezbędną jako inwesty-

ropejskich „półperyferiach”, np. w Grecji.

cja w przyszłość, związana z koniecznością

W wyniku wieloletnich zaniedbań (będących

zapewnienia opieki i odpowiedniego stanu

mieszanką nieegalitarnego systemu fiskal-

zdrowia osób starszych, zjawisko wyjazdów

nego, niskiej ściągalności podatków i dość

na Zachód osób wykonujących wyżej wymie-

sporych i nieefektywnych wydatków publicz-

nione zawody będzie się nasilać. Ważnym

nych, jak niezwykle wysoki jak na europejskie

problemem do rozwiązania w najbliższym

standardy budżet wojskowy) kraj ten został

czasie będą też koszty refundacji cen leków

zmuszony do podporządkowania się żąda-

obciążające budżet państwa (30% wydatków

niom instytucji międzynarodowych, chętnie

NFZ) oraz leków generycznych, zwalczanych

stosujących cięcia wydatków, a dużo mniej

za pomocą praw patentowych skupionych ra-

chętnie – trwałe zwiększanie dochodów

czej na ochronie zysków niż na zaspokajaniu

państwa.48 Niestabilna sytuacja Grecji two-

prawa człowieka do zdrowia.45 To tylko kilka

rzy niepewność wobec sytuacji europejskich

z wielu problemów, które wymagają rozwiąza-

krajów grupy PIGS (Portugali , Irlandi , Grecji

nia w tym sektorze – odpowiedni „mix” wzro-

i Hiszpani ) spowodowaną nawarstwieniem

stu nakładów i przeniesienia środka ciężkości

się różnych form długu, zarówno publiczne-

z leczenia na wielowymiarowe zapobieganie

go, jak i prywatnego, a w wypadku Hiszpanii

(uwzględniające profilaktykę, poprawę stanu

– dodatkowego pęknięcia bańki na rynku nie-

środowiska oraz warunków pracy i wypoczyn-

ruchomości i sięgającego 20% poziomu bez-

ku) powinien przyczynić się do poprawy jako-

robocia. Wcześniej kryzys bardzo dotkliwie

ści usług.46

uderzył w kraje bałtyckie, do tej pory przez

neoliberałów stawiane za wzór – z powodu

Kryzys Europy, a nie modelu społecznego

niskich wydatków publicznych i wprowadze-

nia podatku liniowego. Dziś zachwytów już

Zmierzch europejskiego systemu zabez-

nie słychać. Sytuacja euro, wspólnej waluty

pieczeń socjalnych zapowiadany jest co

państw prowadzących nierzadko odmien-

najmniej od lat 90. XX w. Najbardziej nara-

ne polityki gospodarcze, nadal nie jest sta-

żony jest obecnie jego liberalny typ, a to ze

bilna.49 Kryzys ekonomiczny nałożył się na

względu na cięcia budżetowe w wydatkach

trwający od dłuższego czasu kryzys politycz-

publicznych (od 25% do nawet 40%) plano-

ny w Uni Europejskiej. Nawet ostateczne

osiągnięcie konsensusu w postaci traktatu

43 Jak pisze o sobie sama organizacja: „Think Tank Feministyczny

lizbońskiego nie przyniosło znaczącej popra-

inicjujemy, aby przyczynić się do rozwoju feministycznej krytyki polityki

wy sytuacji. Dotychczasowe projekty, mające

i ekonomii, w tym także do analizy projektu »transformacji« i jego związ-

się przyczynić do poprawy spójności konty-

ków z ekonomiczną globalizacją. Feministyczny głos w sferze publicznej

nie może ograniczać się do wąsko rozumianej »problematyki kobiecej« –

nentu, jak strategia lizbońska, z powodu bra-

powinien dotyczyć wszystkich ważnych problemów współczesnego świata,

ku sankcji za niepowodzenia poszczególnych

bo wszystkie ważne problemy świata dotyczą również kobiet”; ,http://

www.ekologiasztuka.pl/think.tank.feministyczny/index.php

44 Gender i ekonomia opieki…, dz. cyt.

47 A „budget for pointless austerity”, komunikat prasowy Partii Zielonych 45 K. Bugdał, Sprawy, o których nie chcą mówić decydenci ochrony zdrowia Anglii i Walii, http://www.greenparty.org.uk/News/22-06-10-response-i politycy, http://www.rozgwiazda.org.pl/index.php?option=com_con-

to-2010-budget.html

tent&view=article&id=121:sprawy-o-ktorych-nie-chc-mowi-decydenci-

48 Więcej na ten temat w moim artykule – relacji z Letniej Akademii

ochrony-zdrowia-i-politycy&catid=71:ochrona-zdrowia&Itemid=116.

Ekopolitycznej na Węgrzech, Czy wszyscy jesteśmy Grekami? Kryzys i cięcia 46 Więcej na temat ochrony zdrowia, szczególnie w kontekście prezy-na półperyferiach, http://zielonawarszawa.blogspot.com/2010/07/czy-

denckiej kampanii wyborczej 2010 r., w moim artykule Zdrowie rzecz

wszyscy-jestesmy-grekami-kryzys-i.html

cenna – ale nie w tych wyborach, http://www.rozgwiazda.org.pl/index.

49 Relacja z Letniej Akademii Ekopolitycznej na Węgrzech, Sposoby

php?option=com_content&view=article&id=120:zdrowie-rzecz-cenna-

wyjścia z neoliberalnego systemu finansowego, http://zielonawarszawa.

ale-nie-w-tych-wyborach&catid=71:ochrona-zdrowia&Itemid=116

blogspot.com/2010/07/sposoby-wyjscia-z-neoliberalnego.html

30

rządów w jej implementacji były jedynie zbio-

w rachunku ekonomicznym. O zrozumieniu

rem pobożnych życzeń. Najnowszemu pro-

tej narracji mogą świadczyć wyniki wybo-

jektowi – Europa 2020 – grozi taki sam los,

rów do Parlamentu Europejskiego w 2009 r.,

tym bardziej, że już się pojawiły zasadnicze

podczas których większość partii Zielonych

zastrzeżenia dotyczące niezbyt ambitnie za-

poprawiła swoje wyniki, dzięki czemu grupa

kreślonych w nim celów ekologicznych i spo-

Zielonych/Wolnego Sojuszu Europejskiego

łecznych.50

została czwartą polityczną siłą w Parlamen-

cie Europejskim, a także najnowsze sonda-

Zielona Europa Socjalna – uda się?

że przedwyborcze w Niemczech: formacja

Claudii Roth i Cema Özdemira notuje w son-

W artykule o przyszłości Europy do roku

dażach od 16 do 21% poparcia.53 Duża w

2050 Ryszard Szarfenberg przywołuje cztery

tym zasługa coraz szerszych sojuszy, także

możliwości rozwoju sytuacji: leseferystycz-

w obrębie społeczeństwa obywatelskiego,

ne osłabianie prawa wspólnotowego, rena-

zwłaszcza dialogu między organizacjami

cjonalizację polityk socjalnych, powrót do

ekologicznymi, globalnymi ruchami spra-

ambitnego planu wspólnotowego bliższego

wiedliwości społecznej i klimatycznej, po-

temu z lat 60. XX w. i negocjowanie zupełnie

stępowymi organizacjami przedsiębiorców

nowej umowy społecznej.51

i związkami zawodowymi, organizującymi

wspólne konferencje i demonstracje.

Z punktu widzenia zielonej polityki obecne

elity unijne, reprezentowane głównie przez

Zielony Nowy Ład ma jeszcze jedną zaletę

Komisję Europejską, zdają się przychylać

– ma podstawy w zielonej polityce, a jedno-

do tego pierwszego scenariusza, państwa

cześnie jest ideą żywą, dostosowującą się

członkowskie – do drugiego, trzeci wydaje

do lokalnych kontekstów i do rozwoju mię-

się odzwierciedlać nastroje części „starej le-

dzynarodowej sytuacji gospodarczej. W jego

wicy”, a najbardziej zielony wydaje się pro-

sekcji społecznej pojawia się wiele interesu-

jekt ostatni. Polityka socjalna nie przetrwa

jących koncepcji, które wcześniej nie prze-

bez jej „zazielenienia”, kreślącego granice

bijały się szerokim nurtem do publicznej

wytrzymałości globalnego ekosystemu. Zie-

debaty w Polsce. Wśród dyskutowanych kwe-

lony Nowy Ład jest najbardziej przekonującą

sti znajdują się m.in. zasadność i możliwość

narracją w tym nurcie, świadomą nieodwra-

wprowadzenia minimalnego dochodu gwa-

calnych zmian społecznych i ekonomicznych

rantowanego – bezwarunkowego transferu

wynikających z globalizacji i nadwyrężania

pieniężnego, mającego zastąpić dotychcza-

przez człowieka ograniczonych możliwo-

sowe formy wsparcia, pozwolić na bardziej

ści regeneracji planetarnego ekosystemu.

spokojną zmianę pracy albo podejmowanie

Świadomą również tego, że to właśnie „sta-

pełnowymiarowej pracy wolontariackiej, oraz

re państwo dobrobytu”, z jego społecznym

kwestia skrócenia czasu pracy, aby sprawie-

konserwatyzmem i „efektami zewnętrzny-

dliwiej dzielić dostęp do niej w społeczeń-

mi” w postaci chociażby kolonialnego wyzy-

stwie. W tym pomyśle przoduje brytyjska

sku czy też podtrzymywania patriarchalnych

Fundacja Nowej Ekonomii, która wydała nie-

stosunków w gospodarstwach domowych,

dawno broszurę 21 godzin, uzasadniającą, że

zrodziło ruch 1968, dzięki któremu powsta-

wypracowanie takiego elastycznego systemu

ły partie ekopolityczne.52 Mają one za swój

(w którym można by pracować przez okre-

cel doprowadzić do zmiany status quo na

ślony czas dłużej lub krócej) przyczyniłoby

taki, w którym prawa człowieka, ludzki in-

się do zmniejszenia różnic w społecznym

dywidualizm, solidarność, empatia i troska

podziale pracy między płciami, umożliwiło-

o środowisko znajdą swoje odzwierciedlenie

by późniejsze przechodzenie na emeryturę

z powodu mniejszego obciążenia obowiązka-

50 Zobacz: rezolucja Europejskiej Partii Zielonych, Towards a social and mi zawodowymi, a także przeznaczanie więk-green EU 2020: from vulnerability to sustainability, http://europeangreens.

szej ilości czasu na działalność społeczną.54

eu/fileadmin/logos/pdf/policy_documents/resolutions/Barcelona/10._

EU_2020.pdf

51 R. Szarfenberg, Człowiek i polityka społeczna – Unia Europejska 2050

[w:] red. A. Karpiński, Europa w perspektywie 2050, Komitet Prognoz

53 http://wahlrercht.de

Polska 2000 Plus, PAN, Warszawa 2007, http://rszarf.ips.uw.edu.pl/pdf/

54 21 hours. Why a shorter working week can help us all to flourish in the psue2050.pdf

21st century, New Economics Foundation, Londyn 2010, https://docs.go-52 B. Kozek, Dlaczego róże nie lubią słoneczników? , http://lewica.pl/index.

ogle.com/viewer?url=http%3A%2F%2Fwww.neweconomics.org%2Fsite-

php?id=20892

s%2Fneweconomics.org%2Ffiles%2F21_Hours.pdf

Zielony Ład Społeczny i zielone miejsca pracy

31

Pomysł ma się wpisać w szerszą, promowa-

tu jednocześnie zmniejszaniem nierówności

ną przez wspomnianą Fundację, koncepcję

i budowaniem zaufania do państwa i jego in-

„wielkiej transformacji” społeczeństwa i go-

stytucji, niezbędnego dla legitymizacji bar-

spodarki, dopasowującej je do ograniczonych

dziej aktywnej jego obecności w różnych

możliwości ekosystemów.55 Opiera się też

sektorach. Przykładem takiego podejścia

na pierwszych eksperymentach związanych

mogłaby być próba zastąpienia „becikowe-

z wprowadzaniem 35-godzinnego tygodnia

go” darmowym transportem publicznym dla

pracy we Francji i czterodniowego tygodnia

dzieci do lat 16. Ponieważ dzieci pracować

pracy w niektórych amerykańskich miastach,

nie mogą, trudno zrzucać na nie winę za sy-

wypróbowywanych w momentach bardzo wy-

tuację ekonomiczną, w której się znajdują,

sokich cen ropy naftowej, w ostatnich latach

tymczasem wydatki na ich dojazd do szkoły

i wcześniej, w okresie kryzysu naftowego lat

stanowią obciążenie budżetu rodziców, nie-

70. XX w. W obrębie progresywnych ośrodków

rzadko uniemożliwiające edukację w lep-

badawczych trwają także bardzo intensywne

szych szkołach. Ulgowy bilet miesięczny na

rozważania, czy mierzony dotychczasowymi

komunikację miejską w Warszawie kosz-

wskaźnikami nieograniczony wzrost gospo-

tuje 39 zł, w Krakowie – od 43,60 do 94 zł,

darczy w warunkach ograniczoności zaso-

w Przemyślu – od 31 do 41 zł.57 Koszty rosną

bów planety w ogóle może być zielony.

w zależności od liczby dzieci w rodzinie, ro-

dzaju transportu (ceny biletów kolejowych są

Zarówno Unia Europejska, jak i poszcze-

inne). Ponadto wiele dzieci dojeżdża ze strefy

gólne państwa członkowskie muszą od-

podmiejskiej, a bilet ważny jednocześnie na

powiedzieć sobie na pytanie, w jaki sposób

strefę miejską i podmiejską jest odpowiednio

najlepiej świadczyć usługi publiczne dla

droższy. Oprócz wymiaru socjalnego – za-

dobra obywatelek i obywateli. Do tej pory,

pewnienia egalitarnej mobilności – dyskusja

oprócz dość ogólnikowych pomysłów koor-

nad takim postulatem pokazałaby jeszcze

dynacji i wymiany dobrych praktyk, jedyny-

jego ekologiczny wymiar: wyrabianie nawyku

mi mocniej dyskutowanymi kwestiami były:

korzystania z komunikacji zbiorowej zamiast

dyrektywa Bolkesteina, która w wyniku naci-

posługiwania się własnym samochodem.

sków społecznych w ostatecznej wersji ode-

szła od promowania „wolnej amerykanki”

Szczególnie ważne są działania władz lokal-

w takich sektorach, jak zdrowie czy eduka-

nych, z definicji najbliższych ludziom. Wy-

cja, oraz idea europejskiej płacy minimal-

mownym przykładem jest program „Kawa

nej, w polskich mediach zrównana z błotem

za złotówkę” na warszawskim Żoliborzu.

jako przykład działania na rzecz ogranicza-

W wyniku porozumienia lokalnego ośrodka

nia konkurencyjności państw członkow-

pomocy społecznej z restauratorami oso-

skich, nie zaś jako dążenie do zapewnienia

by starsze w określonych godzinach mo-

wszystkim obywatelkom i obywatelom UE

gły za symboliczną kwotę napić się kawy

prawa do godnej płacy. Jednocześnie sto-

lub herbaty w towarzystwie znajomych za-

imy w obliczu istotnych przemian w polityce

miast siedzieć samotnie w domu.58 Nie-

społecznej, o czym (Jaka Polska 2030?) pisał

zbędne staje się zwiększenie uczestnictwa

Rafał Bakalarczyk. Nacisk przenoszony jest

lokalnych społeczności w funkcjonowaniu

z bezpośrednich transferów pieniężnych na

lokalnych instytucji społecznych, takich jak

zapewnianie powszechnej dostępności wy-

domy kultury czy urzędy pracy. Doświad-

sokiej jakości usług.56 To ważne w polskim

czenia bezrobotnych, w Wielkiej Brytanii

kontekście; w Polsce – w przeciwieństwie

czy w polskim Krośnie, są bardzo podobne

do Szwecji – nie ma sprzyjającego klimatu

– oczekujący na pomoc traktowani są pater-

politycznego dla wysokich świadczeń i więk-

nalistycznie, niewiele osób słucha, co mają

szej spójności społecznej. Zapewnienie

do powiedzenia, ponadto nie otrzymują oni

dobrej jakości transportu zbiorowego, czy-

stego środowiska czy opieki medycznej jest

57 http://ztm.waw.pl/?c=110&l=1, http://www.mpk.krakow.pl/default.

aspx?docId=219, http://mzk.przemysl.pl/serwis/rodzaje-biletow.html#C4

55 Zobacz: The Great Transition. A tale of how it turned out right, New

– różnice cen wynikają z odmienności taryf i cenników w poszczególnych

Economics Foundation, Londyn 2009, http://www.neweconomics.org/

miastach.

sites/neweconomics.org/files/Great_Transition_0.pdf

58 A. Pochrzęst, Kawa lub herbata dla seniorów za złotówkę, „Ga-

56 Jaka Polska 2030? , red. M. Syska, Ośrodek Myśli Społecznej im. Ferdy-zeta Stołeczna”, 6.01.2009 r., http://warszawa.gazeta.pl/warszawa

nanda Lassalle’a, Wrocław-Warszawa 2010, http://jakapolska2030.pl/

/1,34884,6124771.html

32

takiego wsparcia, na jakie oczekują.59 Wszyst-

pejski sen ma trwać, ten postulat musi się

kie te kwestie mogą – i powinny – być tematem

urzeczywistnić.

europejskiej debaty, a ponieważ coraz wy-

raźniej widać rosnącą rolę miast w global-

Podziękowania

nym systemie społeczno-ekonomicznym,

instytucje europejskie muszą poszukać ta-

Artykuł byłby znacznie uboższy, gdyby nie

kich mechanizmów pogłębiania wzajemnych

pomoc doktora habilitowanego Ryszarda

relacji i wymiany doświadczeń między po-

Szarfenberga z Instytutu Polityki Społecznej

szczególnymi miejscowościami, co mogły-

Uniwersytetu Warszawskiego oraz możliwość

by się przyczynić do poprawy jakości życia

skorzystania z prowadzonej przez niego bazy

i usług publicznych na najbardziej bliskim

internetowej tekstów dotyczących polityki spo-

ludziom, lokalnym szczeblu. Jeśli euro-

łecznej, a także Rafała Bakalarczyka, którego

cenne rady i zainteresowanie tematem po-

zwoliły na wyklarowanie się ostatecznej wersji

59 Zobacz: E. Charkiewicz, Na jakim świecie ja żyję? Kobiety, ubóstwo i

tekstu. Bardzo serdecznie im za to dziękuję.60

kryzys finansowy w Krośnie, Think Tank Feministyczny, Warszawa 2009,

http://www.ekologiasztuka.pl/pdf/Krosno-raport2009_projekt.pdf; Be-

nefits that work. The social value of the Community Allowance, New Eco-

nomics Foundation, Londyn 2009, http://www.neweconomics.org/sites/

neweconomics.org/files/Benefits_that_work_0.pdf; Mind the gap - Green

New Deal initiatives to combat growing inequality in New Zealand, Partia

60 Strona internetowa Ryszarda Szarfenberga: http://rszarf.ips.uw.edu.

Zielonych Nowej Zelandii 2010, http://www.greens.org.nz/mindthegap

pl/; blog Rafała Bakalarczyka: http://lewica.pl/blog/bakalarczyk/

Perspektywa równości płci w koncepcji Zielonego Nowego Ładu

33

4.

Beata Maciejewska

Perspektywa równości płci w koncepcji Zielonego

Nowego Ładu

Fundamentem polityki równościowej UE1,

Wołanie o gender

a także podstawą programów zielonych

polityczek i polityków w całej Europie2 jest

Wołaniem o gender rozpoczęła się najważniej-

gender mainstreaming – strategia, zgodnie

sza dyskusja dotycząca wypracowywanego do-

z którą „problemy i doświadczenia kobiet

kumentu nt. Zielonego Nowego Ładu4, która

i mężczyzn stają się integralnym elemen-

odbyła się w październiku 2010 r. w Tallinie w

tem planowania, wdrażania, monitorowania

czasie 13. posiedzenia Rady Europejskiej Par-

i ewaluacji wszelkiej polityki i programów

ti Zielonych (grupującej ponad 40 parti z całej

(…), tak aby kobiety i mężczyźni odnosili

Europy)5 – „Jak to możliwe, że w dokumencie

równe korzyści, a nierówność się nie utrwa-

nie została uwzględniona perspektywa ponad

lała”.3 Dlatego też Zielony Nowy Ład – na-

50 procent społeczeństwa?” – pytała Francuz-

wet gdyby miał być zaledwie programem

ka Jocelyne Le Boulicaut, członkini obserwa-

modernizacji gospodarki – powinien być

torium do spraw gender w Europejskiej Partii

budowany z uwzględnieniem perspektywy

Zielonych. W odpowiedzi na sugestie, by nanio-

równości płci. Tymczasem jednak, ku duże-

sła poprawki, Le Boulicaut argumentowała, że

mu rozczarowaniu, w większości poświęco-

w dokumencie, który nie ma równościowych

nych mu publikacji, programów i analiz nie

podstaw, nie sposób wprowadzić zmian za po-

uwzględnia się wyrównywania szans kobiet

mocą drobnych korekt.

i mężczyzn.

Jej głos był już kolejnym wołaniem o per-

spektywę gender. „Zielone miejsca pracy =

1 Pośród działań antydyskryminacyjnych UE najdłuższą historię mają

korzystne dla środowiska, niekorzystne dla

działania na rzecz równości kobiet i mężczyzn. Już Traktat Rzymski z 1957 r.

zobowiązywał państwa członkowskie do stosowania zasady równej płacy

za tę samą pracę dla obu płci. Informacje na ten temat można znaleźć w

wielu źródłach dotyczących UE i równości szans, m.in. w : B. Maciejewska,

4 The macro-economic and financial framework of the Green New Deal (Ma-

W. Kłosowski, Pomorze – Kurs na równość, Fundacja Przestrzenie Dialogu, kroekoniczne i finansowe ramy Zielonego Nowego Ładu, Europejska Partia Gdańsk 2007.

Zielonych) – publikacja dostępna na stronie Europejskiej Partii Zielonych

2 Zielona polityka, niezależnie od kraju, opiera się na poszanowaniu praw

pod adresem: http://europeangreens.eu/fileadmin/logos/pdf/pdf_tallinn/

mniejszości oraz grup niedoreprezentowanych, w tym kobiet.

GND_Adopted_Policy_Paper_-_20101010_AY.pdf

3 Fragment jednej z definicji gender mainstreaming, czyli strategii 5 Rada Europejskiej Partii Zielonych jest ciałem decyzyjnym grupują-

włączenia problematyki równości płci do głównego nurtu polityki. Źródło:

cym kilkaset delegatek i delegatów z 42 partii Zielonych w Europie. Na

The Report of the Economic and Social Council for 1997, United Nations, New posiedzeniach Rady, organizowanych dwa razy w roku, zapadają decyzje

York 1997.

polityczne partii, przyjmowane są kluczowe programy i rezolucje

34

kobiet?”6 – pytali we wrześniu 2009 r. polity-

ekspertka ds. równości płci, polityczka par-

cy i polityczki grupy Zielonych w Parlamen-

tii Zieloni 2004.9 Te obawy potwierdza prak-

cie Europejskim. I podkreślali, że aspekt

tyka różnych krajów, nie tylko europejskich.

„genderowy” powinien być najważniejszym

Obszerne badania Konferencji Prezydentów

elementem ambitnej koncepcji Zielonego

i Burmistrzów Stanów Zjednoczonych dowo-

Nowego Ładu7, bo sam rynek nie rozwiązuje

dzą, że połowa miejsc pracy, które mają po-

kwesti nierówności płci, a wręcz przeciwnie

wstać w zielonym przemyśle, jest związana

– zgoda na to, by gospodarka rozwijała się

z pracami inżynieryjnymi, w których odsetek

w sposób „naturalny”, utrwala nierówności.

zatrudnionych kobiet wynosi zaledwie 12%10

Dobitnie udowodniły to „ślepe na płeć” pa-

kiety stymulacyjne uruchamiane przez rządy

Zdaniem Grzybek, rozwarstwieniu dochodo-

poszczególnych państw po wybuchu kryzysu

wemu kobiet można zapobiegać, uwzględ-

finansowego i ekonomicznego w 2007 r. Sko-

niając perspektywę gender w nakładach na

rzystały na nich przede wszystkim gałęzie

badania, rozwój i edukację, tak aby zachęcać

przemysłu zatrudniające głównie mężczyzn,

dziewczynki i kobiety do szukania przyszło-

jak motoryzacja i budownictwo. Ale nawet

ści zawodowej w sektorach nowoczesnych,

tam, gdzie dotowano sfery, w których za-

zielonych technologii. W Stanach Zjednoczo-

trudnionych jest wiele kobiet, wciąż zyskiwa-

nych, gdzie bardzo silnie promuje się tworze-

li mężczyźni. Przykładem jest 11 miliardów

nie zielonych miejsc pracy (Barack Obama

euro na edukację w niemieckim pakiecie ra-

przeznaczył na to 4,2 miliarda dolarów),

tunkowym, które – zamiast na sprawy zwią-

Biuro Kobiet Departamentu Pracy wspie-

zane z edukacją, np. płace dla nauczycieli

ra kampanię na rzecz podwojenia w ciągu

i opiekunów – zostały przeznaczone np. na

jednego roku liczby studentek na wydziale

remonty, a te wykonywali mężczyźni i zara-

technologii solarnych11, bo dotychczas tylko

biali na nich mężczyźni.8

jedna osoba na 10 osób studiujących tech-

nologie uzyskiwania energii odnawialnej ze

Wyrównywanie szans jest konieczne

Słońca jest kobietą.

Fakt, że koncepcja Zielonego Nowego Ładu,

Jean Lambert, zielona eurodeputowana

która powstała w odpowiedzi na kryzys

z Wielkiej Brytani , która promuje zielone

i jako alternatywa dla uruchamianych pro-

miejsca pracy i podkreśla ścisły związek po-

gramów ratunkowych, nie uwzględnia per-

między postulatami ekologicznymi a rozwo-

spektywy płci, jest więc bardzo niepokojący.

jem nowych technologi , alarmuje, że kobiety

Tym bardziej że miejsca pracy proponowane

są wciąż marginalizowane na studiach poli-

w ramach ZNŁ usytuowane są głównie w sek-

technicznych, na kierunkach technicznych, in-

torach gospodarki zdominowanych dotąd

żynieryjnych i matematycznych. „A przecież

przez mężczyzn. „Na rynku jest segregacja

– wskazuje Lambert – młode kobiety wyrażają

horyzontalna, więc to, że miejsc pracy przy-

duże zainteresowanie ekologią”. Dlatego, jej

będzie w zielonych sektorach gospodarki, nie

zdaniem, należy stworzyć możliwości łączenia

oznacza, że będzie więcej pracy dla kobiet. Na

działań na rzecz ochrony środowiska z pracą

przykład w sektorze budownictwa w Polsce

kobiet w zawodach wymagających specjali-

95% zatrudnionych to mężczyźni, w trans-

stycznego wykształcenia związanego z zielo-

porcie – niemal 80% W związku z tym istnie-

nymi miejscami pracy.12

je poważne ryzyko, że jeśli termorenowacja

budynków czy energetyka odnawialna będą,

Jak łączyć wspieranie kobiet z rozwojem

jako sektory przyszłościowe, coraz lepiej do-

energetyki odnawialnej i poprawą jakości

finansowywane i będą tu lepsze zarobki, to

kobiety będą jeszcze mocniej z tego sekto-

ra wykluczane” – mówi Agnieszka Grzybek,

9 Wypowiedź A. Grzybek na potrzeby niniejszego artykułu

10 Artykuł opublikowany na portalu Women’s Rights (Prawa kobiet), Jen

Nedeau, Green Jobs = Good for the Environment, Bad for Women? http://

womensrights.change.org/blog/view/green_jobs_good_for_the_envi-

6 Gender aspect of the Green New Deal, 23.09.2009 – raport ze spotkania ronment_bad_for_women

WG FEMM-Greens/EFA in the EU

11 Strona internetowa kampanii społecznej Green Jobs Campaign: http://

7 Ibid.

www.austincc.edu/green/

8 Artykuł D. Ruggier pt. The gender aspects of the financial and economic 12 Raport J. Lambert, eurodeputowanej Partii Zielonych z Londynu, doty-crisis, opublikowany na stronie internetowej Green European Foundation czący zielonych miejsc pracy, pt. Green Work. Employment and skills – the pod adresem: http://www.gef.eu/fileadmin/user_upload/Gender_

climate change challenge, dostepny na stronie internetowej: http://www.

Aspects_of_the_Crisis_-_D_Ruggieri_web.pdf

jeanlambertmep.org.uk/DocumentStore/GreenWork_report.pdf

Perspektywa równości płci w koncepcji Zielonego Nowego Ładu

35

życia lokalnych wspólnot, podpowiada ini-

Z dokumentów strategicznych różnych

cjatywa organizacji Grameen Shakti (GS)

szczebli wyzierają brak nowoczesnego spoj-

w Bangladeszu dotycząca mikropożyczek.

rzenia i typowo męska optyka. Polska 2030

GS pomógł w zainstalowaniu na obszarach

– wyzwania rozwojowe – krajowy dokument

wiejskich ponad 100 tysięcy paneli słonecz-

strategiczny przygotowany przez zespół eks-

nych. Stworzył w ten sposób możliwości za-

pertów pod przewodnictwem ministra Mi-

robkowania (dostęp do energi elektrycznej

chała Boniego, skupia się m.in. na niskiej

umożliwia wykonywanie różnego rodzaju za-

aktywności zawodowej Polek i Polaków, ale

robkowej pracy wytwórczej) i mocno wsparł

nie widzi szans rozwojowych ani w zielonych

kobiety i młodych ludzi w tym muzułmań-

technologiach, ani np. w wyrównywaniu płac

skim kraju, szkoląc ponad 5000 z nich na

kobiet i mężczyzn. „Jakichkolwiek sygnałów

certyfikowanych pracowników technicznych

wykorzystania kryzysu ekonomicznego do

do obsługi, konserwacji i naprawy baterii

dokonania pewnych przewartościowań eko-

słonecznych.13 Zielona gospodarka może za-

nomicznych i inwestycji w zielone miejsca

tem stać się trampoliną do lepszego życia dla

pracy (energetyka odnawialna, budownictwo

kobiet z obszarów wiejskich na globalnym

i poprawa efektywności energetycznej w jego

Południu, gdzie często energii elektrycznej

obrębie, transport zbiorowy itp.) ani widu, ani

po prostu nie ma. Zanim zaczęły one pra-

słychu. Proces rosnącego zróżnicowania płac

cować w zielonym przemyśle, który dostar-

traktowany jest jako zjawisko najzupełniej

cza im pracy, ciepła i światła, codziennie

naturalne, które może wyreguluje się samo,

zużywały kilka godzin na zdobycie opału do

a jeśli nie, to i tak nic złego się nie stanie” –

przygotowania posiłków i ogrzania domu. Te-

referuje Bartłomiej Kozek, członek zarządu

raz mogą „oderwać się” od tradycyjnej roli,

parti Zielonych 2004 w swojej analizie tego

rozpoczynając proces emancypacji, budując

raportu. 14

niezależność finansową bez utraty poczu-

cia bezpieczeństwa i jednocześnie wykonu-

Podobnie jest na poziomie lokalnym. Z ana-

jąc zaawansowaną technologicznie pracę

lizy dokumentów (m.in. wybranych strategi )

dla dobra środowiska – zarówno lokalnego,

wynika, że perspektywa kobiet często w ogóle

jak i globalnego. Ten wspaniały przykład

nie jest brana pod uwagę. Na przykład w stra-

dowodzi, jak wieloaspektowo pożyteczna

tegii rozwoju Metropolii Silesia, która mia-

i innowacyjna może być zielona gospodar-

ła być w Polsce dokumentem pionierskim,

ka – wrażliwa na kwestie społeczne, w tym

w której ponadto za hasło naczelne uznano

kwestie płci.

„pełnię życia”, perspektywa „genderowa” nie

została nawet wspomniana. W tej strategii

Polska: Zielony Nowy Ład z perspektywy

nie uwzględnia się perspektywy innej niż per-

gender

spektywa zdrowego mężczyzny w sile wieku,

co wyklucza kobiety, seniorów, ludzi z ogra-

Z perspektywy polskiego doświadczenia opi-

niczoną sprawnością itd., a zapisy dotyczące

sane wyżej działania zmierzające do włą-

innowacyjnych rozwiązań są niespójne: w jed-

czenia kobiet w kreowanie i utrzymywanie

nym miejscu czytamy o konieczności budo-

zielonych miejsc pracy wydają się egzotycz-

wania gospodarki opartej na technologiach

ne. Po pierwsze dlatego, że zielone miejsca

proekologicznych, w innym – o rozwoju tra-

pracy „nie przebijają się” do głównego nurtu

dycyjnego przemysłu, ale w obu wypadkach

polskiej polityki gospodarczej, a po drugie –

perspektywa płci jest nieobecna.15

bo perspektywa „genderowa” na rynku pra-

cy nie jest priorytetem rządu. – „Żaden rząd

W niewrażliwej na kwestie równości płci pol-

w Polsce nie interesował się równością” –

skiej polityce wszelkich szczebli wyrówny-

mówi Anna Czerwińska, działaczka femini-

waniu szans przychodzą w sukurs fundusze

styczna z Feminoteki. – „Temat równości jest

unijne, zwłaszcza obowiązujący od początku

wygrywany tylko w kampaniach wyborczych.

I kończy się tuż po wyborach”.

14 B. Kozek, Polska 2030 – postpolityka czy rozwój? ,

http://www.zieloni2004.pl/art-3793.htm (strona przejrzana 26.10.2010

r.)

13 Źródło: Grameen Shakti – http://www.gshakti.org/ and Dipal C. Barua

15 D. Szwed, B. Maciejewska, Zrównoważony Rozwój Metropolii Silesia, (2008) – http://www.ilo.org/public/english/region/asro/bangkok/events/

http://przestrzeniedialogu.org/download/RAPORT_zrownowazony_roz-

greenjobs/papers/index.htm

woj_metropolia_silesia.pdf (strona przejrzana 26.10.2010 r.)

36

kwietnia 2009 r. standard minimum16, któ-

Jak dodać perspektywę gender

ry zakłada, że każdy projekt finansowany

do Zielonego Nowego Ładu

z Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki ma

bezpośrednio na celu wyrównywanie szans

Oto wybrane pomysły dotyczące uczynienia

kobiet i mężczyzn w przestrzeni, w której

Zielonego Nowego Ładu bardziej wrażliwym

jest realizowany. Każdy projektodawca –

na równość szans kobiet i mężczyzn.

niezależnie od tego, czym się zajmuje: jest

przedsiębiorcą budującym mosty czy urzęd-

1. Solidna podstawa: traktowanie rów-

nikiem małej gminy zabiegającym o środki

ności jako wehikułu zrównoważonego

na gminną świetlicę – musi m.in. zanalizo-

rozwoju

wać problem społeczny pod kątem obu płci

lub zaprojektować działania oddzielnie dla

W Zielonym Nowym Ładzie podkreśla się, że

kobiet i mężczyzn bądź zagwarantować rów-

wzrost gospodarczy nie jest najważniejszym

nościowe zarządzaniem projektem. „W firmie

czynnikiem rozwoju. Odzwierciedlają to m.in.

informatycznej, w której pracuję, działa-

tytuły sesji dyskusyjnych poświeconych ZNŁ

nia w ramach POKL są często projektowa-

(np. Rozwój bez wzrostu) czy poszukiwanie

ne oddzielnie dla kobiet i mężczyzn – mówi

nowych definicji zysku i wskaźników rozwo-

Karolina Matuszewska, kierowniczka pro-

ju. Dlatego bazą Zielonego Nowego Ładu po-

jektów w firmie informatycznej DC Edukacja

winien być mocno podkreślony egalitaryzm,

w Gdańsku. – I na przykład, jeśli z analizy

który jest opłacalny w szerszym sensie,

problemu wynika, że zaledwie 1% kobiet po-

także społecznym i ekologicznym. Mniejsze

siada specjalistyczną wiedzę informatyczną

dysproporcje w zarobkach, większa dbałość

w danym profilu, to podnosimy tę poprzecz-

o wyrównywanie szans, dobre programy spo-

kę o kilka procent i zakładamy w projekcie,

łeczne – to wszystko przekłada się na do-

że udział kobiet będzie 5-procentowy. W ten

brostan i trwały rozwój całych społeczeństw.

sposób staramy się wyrównywać szanse

Doskonałą ilustracją może być porównanie

o poziom, który jest realny”.

krajów skandynawskich uprawiających po-

litykę socjaldemokratyczną z krajami glo-

„Sam standard jako punkt odniesienia to

ryfikującymi politykę polaryzacji, w którym

znaczący sukces” – ocenia trenerka antydy-

lepiej wypadają te pierwsze: ludzie mogą li-

skryminacyjna i genderowa Natalia Sarata.17

czyć na wyższą jakość życia i wyższą średnią

Jeśli więc w programach POKL realizowa-

zarobków, są bardziej zaangażowani w dzia-

ne są projekty służące zielonej modernizacji

łania społeczne (w tym w związki zawodowe)

gospodarki, to dzięki standardowi minimum

i innowacyjni, ponadto mają one ponad dwu-

uwzględnia się w nich perspektywę gender.

krotnie niższy odsetek ludzi biednych (5,6%

W ten niejawny i sprzeczny z głównym nur-

wobec 12,6%) i dłuższą, bardziej stabilną

tem polskiej polityki sposób dokonuje się

perspektywę rozwoju.18

niewielkiego przesunięcia w stronę Zielo-

nego Nowego Ładu. Jest to jednak o wiele

2. Wprowadzenie perspektywy płci do

za mało, by mówić o dobrej polityce antydy-

analiz i planowania; wypracowanie

skryminacyjnej i o opartej na zrównoważo-

skutecznych narzędzi tych analiz

nym rozwoju modernizacji gospodarki, czyli

o podstawach dobrego rządzenia definiowa-

Perspektywę „genderową” należy uznać za

nych przez Zielonych.

ważną kategorię Zielonego Nowego Ładu.

Do dokumentów opisujących jego ideę i po-

szczególne programy ZNŁ powinny zostać

wprowadzone odpowiednie wskaźniki oraz

narzędzia:

16 Standard minimum wniosku PO KL z perspektywy realizacji zasady rów-

a) ocena wpływu na kwestie równoupraw-

ności szans kobiet i mężczyzn, http://www.pokl.wup.lodz.pl/images/sto-nienia płci ( Gender Impact Assessment

ries/pliki/dokumenty/rowne_szanse/standard%20minimum_1_1_2010.

pdf , 26.10.2010. Symptomatyczne, że w nazwie tego programu operacyj-

– GIA),

nego pojawia się „kapitał ludzki”, a nie „kapitał społeczny”, którego niski

poziom stanowi jedną z najpoważniejszych barier rozwojowych Polski

17 N. Sarata, Polityka równości w kryzysie [w:] Kobiety na „zielonej wyspie”.

18 The Social Welfare State, beyond Ideology [w:] „Scientific American”

Kryzys w Polsce z perspektywy gender, Warszawa 2010. Publikacja dostępna http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=the-social-welfare-na stronie: http://www.feminoteka.pl/downloads.php?cat_id=10

state#comments (strona przejrzana 05.10.2010 r.)

Perspektywa równości płci w koncepcji Zielonego Nowego Ładu

37

czyli analiza strategii politycznych i usta-

nologiami, innym – audyt równościowy danej

wodawstwa w celu sprawdzenia, czy będą

organizacji czy miejsca pracy promowany

miały one odmienny wpływ na sytuację ko-

przez Międzynarodową Organizację Pracy

biet i mężczyzn, oraz dostosowanie ich tak,

(ILO).21 – „Chodzi o to, żeby sprawdzić różne

aby ich potencjalnie dyskryminujące skutki

wymiary funkcjonowania kobiet i mężczyzn

zostały zneutralizowane, a była promowa-

w miejscu pracy. Z jednej strony ocenia się

na równość płci.19 Wydaje się, że w Polsce

warunki zatrudnienia, w tym m.in. dostęp do

wykonywanie tej oceny można by powierzyć

zasobów, jak płace czy szanse rozwoju za-

powołanym w niektórych gminach i woje-

wodowego, z drugiej – korzystanie z prawa,

wództwach (m.in. w Olsztynie i Gdańsku)

np. ochronę przed molestowaniem seksu-

pełnomocniczkom ds. równego statusu ko-

alnym, a z trzeciej – kompetencje wykorzy-

biet i mężczyzn. Ponadto dobrą bazą do

stywania równościowych narzędzi” – mówi

przeprowadzania GIA byłoby podpisywanie

Marta Rawłuszko, ekspertka ds. równości

przez gminy Europejskiej Karty Równości

płci. Wyniki audytu równościowego mogą

Kobiet i Mężczyzn w Życiu Lokalnym, co jest

wskazać np. na zbyt niską liczbę kobiet na

formalnym wyrazem zaangażowania orga-

stanowiskach decyzyjnych, więc rekomen-

nów gminy w propagowanie zasady równo-

dacją po takim audycie może być np. wpro-

ści kobiet i mężczyzn, a także deklaracją

wadzenie systemu kwot.

wdrażania na własnym terenie wynikających

z niej zobowiązań20;

Podobnie może być w makroskali. W Nor-

wegii, jako pierwszym kraju na świecie, od

b) budżetowanie pod kątem płci,

początku 2008 r. ustawowo gwarantuje się

czyli konstruowanie i analizowanie budżetu

kobietom 40% miejsc w radach nadzorczych

z uwzględnieniem zróżnicowania potrzeb obu

spółek publicznych.22 Tego typu rozwiązania

płci. Takie budżetowanie jest już z powodze-

powinny być także częścią Zielonego Nowe-

niem stosowane w wielu krajach, miastach,

go Ładu, zwłaszcza że sami Zieloni, którzy

dzielnicach miast itd. W Polsce także rośnie

wykuwają idee ZNŁ, stosują narzędzia wy-

zainteresowanie, szczególnie władz samo-

równawcze w swoich strukturach: organy

rządowych, budżetem wrażliwym na płeć.

decyzyjne zielonych partii w wielu krajach

Takie postulaty pojawiły się w programach

składają się w równych częściach z kobiet

Zielonych i Partii Kobiet, a także w przygoto-

i mężczyzn.

wanym przez Szczecin projekcie obchodów

Europejskiej Stolicy Kultury – zaproponowa-

4. Nadanie większej rangi pracom wyko-

no w nim, by pilotażowo pod kątem płci za-

nywanym głównie przez kobiety oraz

nalizować budżet miasta na kulturę.

ich właściwa wycena

3. Zielone miejsca pracy = miejsca pracy

Zielony Nowy Ład to nie tylko nowe miejsca

wyrównujące szanse obu płci

pracy w sektorach nowoczesnych technolo-

gii, także dla kobiet. „Koncepcja Zielonego

Koncepcja ZNŁ powinna zawierać wytycz-

Nowego Ładu zakłada stworzenie większej

ne dotyczące wyrównywania szans kobiet

ilości miejsc pracy związanych z eduka-

na rynku pracy. Chodzi o narzędzia ułatwia-

cją i opieką – mówi Franziska Keller23, nie-

jące kobietom zdobycie i utrzymanie god-

miecka eurodeputowana z grupy Zielonych,

nej pracy oraz bezpieczeństwa socjalnego,

członkini Komisji Rozwoju PE. – I tutaj na-

o wzmocnienie kobiet w tych obszarach ryn-

leży zwracać szczególną uwagę na to, aby

ku pracy, które są perspektywiczne, oraz o

praca w tych sektorach była lepiej opłaca-

zadbanie, aby nie zostały one wyparte z płac

na, a także żeby udział w niej miało więcej

dobrze płatnych. Jednym z narzędzi może

mężczyzn”.

być wspomniany już mechanizm zachęcający

kobiety i dziewczynki do szukania przyszło-

ści w pracach związanych z zielonymi tech-

21 M. Rawłuszko, Gender Index a inne wskaźniki równościowe [w:] Gender

Index. Monitorowanie równości kobiet i mężczyzn w miejscu pracy, red.

nauk. E. Lisowska, EQUAL. UNDP, Warszawa 2007

19 Definicja za: http://www.funduszeeuropejskie.gov.pl/Slownik/Strony/

22 Artykuł T. Walata pt. Złote spódniczki opublikowany na stronie: http://

Ocena_wplywu_na_kwestie_rownouprawnienia_plci.aspx

www.polityka.pl/rynek/ekonomia/1503524,1,skandynawskie-parytety-

20 Związek Miast Polskich: Europejska Karta Równości Kobiet i Mężczyzn w w-biznesie.read

Życiu Lokalnym, www.zmp.poznan.pl/dane/wrzesien-06/KartaKobPL.doc

23 Wypowiedź F. Keller na potrzeby niniejszego artykułu, 18.09.2010 r.

38

Sprzątanie, gotowanie, opieka, praca

W Zielonym Nowym Ładzie warto także pod-

urzędnicza, praca w kasie – to pięć najgorzej

kreślić wartość pracy domowej i opiekuńczej,

płatnych zajęć, najczęściej wykonywanych

którą na co dzień wykonują kobiety, a która

przez kobiety. Przyczyną ich niedoceniania

nie jest uznawana przez świat ekonomii.

przez gospodarkę rynkową jest brak

Gdyby Zielony Nowy Ład miał być koncep-

uznania dla pracy domowej, która obejmuje

cją rewolucjonizująca postęp, to należałoby

podobne czynności, a jest systematycznie

wymierzyć wartość także i tej pracy, i ująć ją

dewaluowana przez gospodarkę i pomijana

w twardych miernikach ekonomicznych, ta-

w wycenach (budżetach). Urynkowienie

kich jak produkt krajowy brutto (PKB).

tych nieszanowanych prac skutkuje ich

niską opłacalnością.

Źródło: New Economics Foundation;

http://www.neweconomics.org/sites/neweconomics.org/

files/Great_Transition_0.pdf

Great Transition, str. 37, Londyn 2010

Demokracja klimatyczna i energetyczna

39

5.

Grzegorz Wiśniewski

Instytut Energetyki Odnawialnej

Demokracja klimatyczna i energetyczna

Możliwości tworzenia w Polsce

przy jednoczesnym promowaniu transgra-

rozproszonego systemu energetycznego

nicznych sieci przesyłowych i inteligentnego

opartego na odnawialnych źródłach

wykorzystania energii”.2

energii

Obecnie udział energii z odnawialnych źró-

Jednym z filarów Zielonego Nowego Ładu jest

deł energi (OZE) w bilansie zużycia energii

polityka klimatyczno-energetyczna oparta na

finalnej w Polsce przekracza 7,5% i wzrasta

wykorzystaniu odnawialnych źródeł energi .

stosunkowo wolno. Mimo że Polska odbie-

W manifeście Europejskiej Parti Zielonych,

ga znacząco od średniej w UE (około 12%),

przyjętym przed wyborami do Parlamentu

to – według ocen Instytutu Energetyki Od-

Europejskiego w 2009 r., wskazuje się, że:

nawialnej (IEO) – ten sektor w końcu 2008 r.

„Uzyskiwanie energi ze źródeł odnawialnych

dawał zatrudnienie (w przeliczeniu na peł-

musi był głównym elementem europejskiej

ne etaty) około 18,9 tys. obywateli, a obroty

polityki energetycznej w XXI wieku. Zieloni

wynosiły w nim około 5,9 mld zł/rok. Tworzy

wzywają do utworzenia Europejskiej Energii

się zatem w Polsce nowy sektor energetyki

Wspólnoty Odnawialnej (ERENE) w celu re-

i rośnie nowa, dynamiczna, zielona branża,

alizacji długoterminowego celu uzyskiwania

ale jej rozwój nie jest satysfakcjonujący i na-

100% energii ze źródeł odnawialnych.1 Po-

trafia na przeszkody. Ponadto są one więk-

trzebujemy wspólnego inwestowania w zie-

sze niż w wielu innych krajach UE, mimo że

lone technologie z udziałem Europejskiego

Polska – jako kraj obszarowo duży, leżący

Banku Inwestycyjnego. Spowodowanie praw-

w obszarze klimatu umiarkowanego – jest

dziwego boomu w dziedzinie produkcji ener-

uprzywilejowana pod względem wielkości i

gi ze źródeł odnawialnych wymaga nowego

zróżnicowania odnawialnych zasobów ener-

podejścia do dostaw energi : rzeczywistego

gi (energia: słoneczna, wiatru, geotermalna,

rozdzielenia własności produkcji i dystrybucji

wodna oraz biomasy). Zgodnie z prognozą

IEO i niemieckiego Deutsches Zentrum für

Luft- und Raumfahrt Energy [R]evolution,

1 Do tej idei i coraz konkretniej formułowanej koncepcji przyłącza się co-

raz więcej opiniotwórczych środowisk i organizacji. Por. wspólną deklarację

EREC, EUFORES i Greenpeace: 100% renewable energy in Europe by 2050,

2 Zielony Nowy Ład dla Europy. Manifest na wybory do Parlamentu Euro-

popartą przez członków Parlamentu Europejskiego oraz szereg organizacji

pejskiego, Europejska Partia Zielonych, http://europeangreens.eu/menu/

społecznych i naukowych z UE, http://www.100percentrenewables.eu

egp-manifesto

40

wykonaną w 2008 r. dla Greenpeace, udział

się z biomasy, w tym większość jest prze-

OZE w energi końcowej może wzrosnąć do

twarzana na końcowe nośniki energii (ciepło,

20% w 2020 r. i do 55% w 2050 r. (w przypad-

energia elektryczna i biopaliwo) w mało efek-

ku energii elektrycznej – do 80%), co przynie-

tywnych instalacjach. Sektory zielonej ener-

sie obniżenie emisji CO z obecnych około 7 t

gii elektrycznej i biopaliw są zdominowane

2

do około 2,5 t /rok na mieszkańca. W przy-

przez nieefektywne lub nienowoczesne tech-

padku zniesienia blokad rozwoju OZE zmie-

nologie (współspalanie biomasy w kotłach

nią nie tylko system energetyczny, ale także

energetycznych z węglem, wielka energetyka

ład gospodarczy i społeczny.

wodna, produkcja biodiesla pierwszej gene-

racji – z nasion rzepaku) oraz przez wielkie

Generacja rozproszona i demokracja ener-

przedsiębiorstwa tzw. energetyki korporacyj-

getyczna, rozumiana jako większa przejrzy-

nej. Przedsiębiorstwa te, zobowiązane praw-

stość, kontrola i udział społeczny w systemie

nie do pozyskiwania i dostarczania odbiorcom

energetycznym, wpisują się w koncepcję po-

końcowym energi z OZE, koszty obowiązku

wszechnego wykorzystania odnawialnych

przerzucają prawie w całości na odbiorców

zasobów energii i nieodmiennie kojarzą się

końcowych. Koszty te – choćby z tytułu tzw.

z odnawialnymi źródłami energii (OZE), czy-

opłat zastępczych, wnoszonych wtedy, gdy

li technologiami konwersji odnawialnych

przedsiębiorstwo nie realizuje tego zobowią-

zasobów energi w końcowe nośniki energii

zania – wynoszą już po około 1,5 mln zł/rok w

(ciepło, energię elektryczną i paliwa trans-

każdym z rynków końcowych (zielona energia

portowe). OZE, obok efektywności energe-

elektryczna i biopaliwa). Oznacza to, że nie

tycznej, są też jednym z najważniejszych

tylko udziały OZE w bilansach zużycia nośni-

składników pakietu energetyczno-klimatycz-

ków energi nie są w pełni satysfakcjonujące,

nego UE, a dyrektywa 2009/28/WE o promo-

ale konsumenci energii, ponosząc przerzuca-

cji stosowania odnawialnych źródeł energi ,

ne na nich koszty, nie osiągają w pełni zakła-

wyznaczająca dla Polski 15-procentowy cel

danych korzyści dodatkowych związanych z

na 2020 r., jest bodaj najbardziej konkretnym

decentralizacją i rozwojem systemów rozpro-

instrumentem jego wdrożenia. Mądra reali-

szonych, nie poszerza się ich sfera wolności

zacja zobowiązań dotyczących OZE pozwoli

i demokracji energetycznej. Nawet faktyczne

na jednoczesne spełnienie dwóch kolejnych

efekty, czyli redukcja emisji gazów cieplar-

zobowiązań unijnego pakietu: redukcję emisji

nianych są niższe od możliwych do uzyskania,

podniesienie efektywności energetycznej przy

bo pełne bilanse CO przy współspalaniu bio-

2

jednoczesnym zachowaniu trwałej konkuren-

masy z węglem w elektrowniach i wykorzy-

cyjności gospodarki. OZE to też praktyczny

stanie biodiesla rzepakowego dają znacznie

instrument decentralizacji, demonopoliza-

niższe efekty redukcyjne niż inne, małoska-

cji sektora energetycznego i demokratyzacji,

lowe technologie OZE, będące domeną IPP.

rozumianej tu jako wzmacnianie pozycji od-

Warto się zatem zastanowić, dlaczego tak się

biorców energii, którzy ciągle stanowią naj-

dzieje i co można zrobić w celu zwiększenia

słabsze ogniwo w systemie energetycznym

wykorzystania potencjału tworzenia rozpro-

i na rynku energi . Dzięki OZE uzyskują oni

szonego systemu energetycznego w Polsce

alternatywę w wyborze dostawców energi ,

zgodnego z zasadą zrównoważonego rozwo-

mogą także stać się jej producentami (pro-

ju oraz poszerzenia sfery demokracji ener-

sumentami) oraz aktywnymi uczestnikami

getycznej i włączenia w proces rozwoju OZE

i współtwórcami systemu energetycznego.

znacznie szerszych niż dotychczas kręgów

Niestety, te wydawałoby się oczywiste tezy

społecznych, przy aktywnej roli państwa oraz

są w Polsce trudno weryfikowalne. W ostat-

inwestorów prywatnych. Zasadne wydaje się

nim 10-leciu, pomimo stopniowego wzrostu

też pytanie: Dlaczego Polska w tak niewiel-

udziału energii z OZE, nie powstała znaczą-

kim stopniu wykorzystuje swoje odnawialne

ca liczba tzw. niezależnych producentów zie-

zasoby energii i co można zrobić, aby zwie-

lonej energii (IPP – ang. independent power

lokrotnić korzyści gospodarcze, społeczne

producer), nie zmienił się znacząco krajowy

i ekologiczne.

bilans energetyczny, a struktura wytwarza-

nia zielonej energii nie należy do najnowo-

Wydaje się, że choć OZE są najbardziej ty-

cześniejszych i jest za mało zróżnicowana.

powym reprezentantem tzw. zielonych tech-

Ponad 90% energi odnawialnej wytwarza

nologi , a wsparcie ich rozwoju jest celem

Demokracja klimatyczna i energetyczna

41

pakietów stabilizacyjnych w wielu krajach,

skich i rolnictwa, pozostaje w tyle, zamiast

w Polsce nie są one propagowane i wspiera-

budować na tych atutach swoją pozycję, a na-

ne z taką samą intensywnością ani wpisane

wet tworzyć z nich swoją „specjalność” w po-

w szerszą koncepcję, jak np. w Stanach Zjed-

szerzonej UE? Odpowiedź na to pytanie jest

noczonych i w Niemczech. W Niemczech ta

prosta. Tyle się dało osiągnąć do 2010 r. i tyle

koncepcja, sprawdzająca się dobrze w sto-

da się osiągnąć do 2020 r., na ile pozwalała

sunku do OZE, stanowiąca element Zielonego

i będzie pozwalać polityka państwa, ściśle

Nowego Ładu, jest rozumiana jako społecz-

powiązana z węglowo-korporacyjnym ładem

na, ekologiczna i gospodarcza modernizacja.

energetycznym.

Obecnie sektor OZE w Niemczech daje ponad

285 tys. miejsc pracy i staje się najważniej-

W kontekście tych niezbyt budujących do-

szym sektorem zielonej gospodarki, wyprze-

świadczeń w pełni uzasadniona jest oba-

dzając sektor motoryzacyjny. W Polsce OZE

wa o wdrożenie w Polsce nowego celu OZE

nie są elementem szerszej wizji rozwoju zie-

na 2020 r., wynikającego z nowej dyrektywy

lonej gospodarki, a przynajmniej takiej wizji

2009/28/WE o promocji stosowania odna-

trudno się doszukać w takich dokumentach,

wialnych źródeł energi – tym razem celu

jak Polityka energetyczna Polski do 2030

prawnie obowiązującego (pod groźbą kar za

roku, która znacząco odbiega od istoty (trze-

niewypełnienie, które wynikają bezpośrednio

ba tu odróżnić istotę rzeczy od frazeologii

z Traktatu). Pytanie jest o tyle zasadne, że

czy pozorów) polityki klimatycznej i polityki

Polska – mając długą drogę do przebycia –

wzrostu innowacyjności UE. Nawet najbar-

z obecnego udziału około 7,5% energi z OZE

dziej innowacyjne, konkurencyjne i najbar-

w zużyciu energi finalnej do 15% w 2020 r.,

dziej zielone technologie wpisywane w „stary

wykorzystała już proste rezerwy i praktycznie

ład energetyczny” nie spełnią pokładanych

wszystkie dostępne w UE środki na energety-

w nich nadziei.

kę odnawialną i nie stworzyła bazy trwałego

Niniejsza analiza jest poświęcona przyczy-

rozwoju tego sektora. Znaczenie tego proble-

nom niewykorzystywania szans tworzenia

mu dla Polski jest zwielokrotnione zobowiąza-

w Polsce zielonej gospodarki oraz możliwo-

niami wynikającymi z pakietu klimatycznego

ściom, jakie w tej dziedzinie dają instrumen-

UE 3 x 20%, którego kluczowym elementem

ty „zielonej polityki”.

jest zrealizowanie, a najlepiej przekroczenie,

krajowego celu w zakresie OZE. Niewypeł-

Nieprzezwyciężone sprzeczności

nienie tego będzie oznaczać kary oraz prze-

i trudności w rozwoju energetyki

rzucanie na odbiorców znacznie większych

odnawialnej, podnoszeniu efektywności

kosztów, w wyniku konieczności nabywania

energetycznej i wdrażaniu dyrektyw UE

coraz większej ilości uprawnień do emisji

w sektorze energetycznym w Polsce

CO2 w ramach dyrektywy 2009/29/WE o han-

dlu emisjami – drugiego elementu pakietu

Mimo ogromnego potencjału, Polska nie bę-

energetyczno-klimatycznego (nowelizacja

dzie w stanie wypełnić celów UE na 2010 r.

i dostosowanie do polityki klimatycznej UE

związanych z wykorzystaniem OZE. Obejmo-

poprzedniej dyrektywy z 2003 r.). W tych dy-

wały one zobowiązanie do wdrożenia dwu dy-

lematach odbijają się sprzeczności krajowej

rektyw UE: 2001/77/WE w sprawie promocji

polityki energetycznej i klimatycznej oraz

energii elektrycznej ze źródeł odnawialnych

widać wyraźnie niewspółmierność podejmo-

(cel dla Polski 7,5% zielonej energii w bilan-

wanych przez rząd działań na rzecz ochrony

sie zużycia energi elektrycznej brutto) oraz

energetyki scentralizowanej (korporacyjnej)

2003/30/WE – o promocji biopaliw (cel dla

i na rzecz wsparcia rozwoju energetyki roz-

Polski 5,75% w bilansie zużycia paliw trans-

proszonej (obywatelskiej). Problemy, z jaki-

portowych). W tej sytuacji naturalne wydaje

mi boryka się energetyka odnawialna, nie są

się pytanie: Dlaczego kraj o tak dużym poten-

usuwane i rozwiązywane, wręcz narastają.

cjale różnorodnych odnawialnych zasobów

energi , nieefektywnym i drogim systemie

Wobec rosnących ograniczeń budżetowych,

zaopatrzenia w energię z paliw kopalnych

problem relacji i proporcji pomiędzy wspar-

oraz sprzyjającej wykorzystaniu potencjału

ciem rozwoju OZE a uporczywą ochroną

OZE strukturze gospodarczej, z nieczęsto

energetyki korporacyjnej będzie w obecnej

spotykanym potencjałem obszarów wiej-

dekadzie w Polsce centralnym dylematem

42

polityki energetyczno-klimatycznej, a sposób

odbiorców energii, którzy zapłacą rachunek

rozstrzygnięcia tego dylematu przełoży się

zarówno za krótkotrwałą poprawę bezpie-

bardzo szybko na konkurencyjność gospo-

czeństwa energetycznego, jak i za ochronę

darki, koszty ponoszone przez konsumentów

środowiska, a także dodatkową, nieuniknioną

energi oraz trwałość strategi rozwojowej

„rentę monopolistyczną” wynikającą z kon-

kraju. Działania dwóch ostatnich rządów roz-

centracji dostaw paliw i energi . Na przykład

strzygają tak postawiony dylemat na korzyść

forsowana do niedawna przez rząd kolejna

ochrony bieżących interesów państwowej

konsolidacja, zwana „prywatyzacją” dwóch

energetyki korporacyjnej. Brakuje szerszej

państwowych przedsiębiorstw – Energi i PGE

refleksji, a nieliczne próby rozwiązania tych

– poprzez kupno pierwszej przez drugą, spo-

problemów z perspektywy długookresowej

woduje jeszcze większe wzmocnienie pozycji

prowadzą do kontrowersyjnych wniosków.

PGE na rynku. Te priorytetowe dla rządu, ale

Przykładem są konkluzje z opracowania do-

swoiście rozumiane, opcje poprawy bezpie-

radców strategicznych premiera Donalda

czeństwa energetycznego usunęły na dalszy

Tuska Raport Polska 2030. Wyzwania rozwo-

plan bardziej naturalne jej sposoby – przez za-

jowe, sprowadzające się do tworzenia mitu,

chęcanie do podnoszenia efektywności ener-

że „(…) w wypadku Polski węgiel jest cennym

getycznej i znaczące zwiększenie w bilansie

dobrem, należy go oszczędzać, choć po okre-

energetycznym kraju udziału energii wytwa-

sie inkubacji technologi »czystego węgla«

rzanej z własnych (ponadto odnawialnych,

(do 2020–2025) może warto go wykorzysty-

tworzących lokalne miejsca pracy i przyja-

wać mniej (do 2040–2050), czyniąc z węgla

znych środowisku) zasobów energii, których

rezerwę strategiczną na II połowę XXI wieku”.

wykorzystanie w dużym stopniu mogłoby

Wydaje się, że za tą trudną do potwierdzenia

angażować naszą myśl innowacyjną i przed-

iluzją, czy utopią, oderwaną od realnie za-

siębiorczość operatywnych krajowych produ-

chodzących globalnych procesów odwęglania

centów urządzeń i technologi . Wydaje się, że

gospodarki, kryje się nie tylko bieżący interes

ostatnie rządy zdecydowanie bardziej wierzy-

polityczny. Nie jest to tylko wąskie spojrze-

ły w to, że właściwą odpowiedź na długofa-

nie na problem polityki klimatycznej UE, ale

lowe wyzwania w zakresie bezpieczeństwa

także swoiste pojmowanie bezpieczeństwa

energetycznego uda się sformułować w rela-

energetycznego. Te czynniki łącznie powo-

cjach rząd-tradycyjne koncerny energetyczne

dują, że w Polsce decentralizacja przegry-

i państwa, z których chcemy importować pali-

wa z centralizacją, a energetyka odnawialna

wa, niż siłami lokalnych przedsiębiorców, sa-

(i szerzej – rozproszona) z energetyką węglo-

morządów terytorialnych i przedsiębiorczych

wą, a być może (co byłoby ewenementem go-

obywateli, potrafiących liczyć, oszczędzać,

spodarczym ze względu na ogromne i ciągle

ale też podejmować ryzyko i samodzielnie

rosnące koszty) – także z jądrową.

produkować czystą energię z lokalnych zaso-

bów, z konsumentów stając się prosumenta-

Rządowa koncepcja bezpieczeństwa

mi. Paradoksalnie, w powszechnej już wręcz

energetycznego – jej beneficjenci i ofiary

histeri związanej z kwestią bezpieczeństwa

energetycznego (notabene Polska, sadząc po

Położenie przez rząd specjalnego nacisku

kluczowym wskaźniku bezpieczeństwa, ja-

na bezpieczeństwo energetyczne nie jest

kim jest stopień samowystarczalności ener-

sprzeczne z koncepcją silniejszego wsparcia

getycznej, ma jeden z najwyższych poziomów

rozwoju energetyki odnawialnej, ale tylko wte-

bezpieczeństwa energetycznego wśród kra-

dy, gdy w realizacji tego celu respektowane są

jów UE), przegranymi stają się także (lub

dwa inne filary polityki UE: ochrona środowi-

staną się) opcje polityki związane z poprawą

ska i konkurencyjność gospodarki. W praktyce

efektywności energetycznej i mniejsi odbior-

myślenie rządu o bezpieczeństwie energe-

cy energii. Trudno bowiem podnosić temat np.

tycznym zawężone zostało przede wszystkim

budownictwa energooszczędnego i zmniej-

do zróżnicowania kierunków dostaw importo-

szenia zapotrzebowania na energię z obec-

wanych: gazu, ropy naftowej oraz technologii

nych 250–100 kWh/m2/rok (w tradycyjnych

energetyki jądrowej. Takie pojmowanie bez-

i obecnie budowanych budynkach w Polsce)

pieczeństwa energetycznego odbiega od jego

do 50–15 kWh/m2/rok (w budynkach nowo bu-

wizji dominującej w UE. Proponowane środ-

dowanych, energooszczędnych i pasywnych

ki są i będą kosztowne dla gospodarki oraz

w Niemczech i Szwajcari ), jeżeli partnerem

Demokracja klimatyczna i energetyczna

43

rządu w rozmowach o bezpieczeństwie ener-

słabe zaangażowanie środowisk nauko-

getycznym są wielkie koncerny energetyczne,

wych w formułowanie strategii rozwoju

a nie małe i średnie przedsiębiorstwa, samo-

energetyki odnawialnej i rozproszonej.

rządy terytorialne odpowiadające za zaopa-

trzenie w energię czy sami odbiorcy energii.

Aby energetyka odnawialna i zielone tech-

Paradoksem w stylu „pilnowania owiec przez

nologie mogły się prawidłowo, zdrowo roz-

wilka” jest np. to, że przy obecnym modelu

wijać, potrzeba wsparcia w całym systemie.

„partnerstwa”, w debacie o polityce energe-

Problemy, nawet w jednym miejscu, złożo-

tycznej (nie o cenach energi i jakości usług

nego otoczenia społeczno-gospodarczego

energetycznych) producenci i sprzedawcy

powodują silne blokady lub wypaczają całą

energi stają się reprezentantami interesów

ideę i generują koszty. Zauważyła to Komisja

konsumentów.

Europejska w swoich wytycznych z 30 czerw-

ca 2009 r. w sprawie opracowania krajowych

Co pogłębia trudności w podnoszeniu

planów działań do 2020 r. na rzecz wdrożenia

efektywności i rozwoju energetyki

dyrektyw 2009/28/WE, która wyraźnie we-

odnawialnej

zwała rządy do określenia grup docelowych

oraz wskazania rodzaju działalności oraz

Energetyka odnawialna jest tylko jednym,

osób/instytucji (inwestorzy, odbiorcy końco-

choć z pewnością jednym z najważniejszych

wi, administracja publiczna centralna i re-

sposobów rozwiązywania opisanych wyżej

gionalna, planiści, firmy inżynieryjne itp.),

problemów. Jest jednocześnie rozwiązaniem,

do których adresowane są środki wspar-

którego nikt w przyszłości nie będzie żałował.

cia. Chodzi o jak najszybsze i jak najszersze

Wymaga jednak odpowiedniego i przyjazne-

włączenie tych grup do wdrażania pakietu

go otoczenia. Oprócz zarysowanej wyżej tezy

energetyczno-klimatycznego, zwłaszcza dy-

o błędnej polityce i ogólnie anachronicznego

rektywy o promocji stosowania odnawialnych

kierunku myślenia o energetyce w naszym

źródeł energii. Mała ich aktywność w począt-

kraju, można doszukać się innych przesłanek,

kowej fazie rozwoju energetyki odnawialnej

które nie sprzyjają energetyce odnawialnej.

w Polsce i stosunkowo niewielkie możliwo-

Są to m.in.:

ści ich oddziaływania– jako bezpośrednich

i pośrednich beneficjentów – na tworzony

słaby ruch ochrony praw konsumentów,

system wsparcia były jednym z powodów

który powinien być zainteresowany mi-

niedoceniania przez rząd doniosłości wcze-

nimalizowaniem kosztów inwestycyjnych

śniejszych regulacji.

i eksploatacyjnych oraz cen paliw i energii

Wsparcie dla energetyki odnawialnej to

elektrycznej;

przede wszystkim programy badawcze i zo-

bowiązania prawne podmiotów do produkcji

zbyt mała aktywność organów antymono-

bądź zakupu energi ze źródeł odnawialnych

polowych państwa;

oraz umiejętne wykorzystanie funduszy

strukturalnych UE. Tymczasem wobec do-

niski poziom inwestycji w OZE; mimo zale-

mniemanego przez rząd (niezbadanego do-

ceń UE (i praktyki państw członkowskich),

głębnie) braku alternatywy do wypełnienia

aby 2–4% środków z funduszy spójności

przez energetykę pakietu klimatycznego i ro-

i funduszy strukturalnych było przezna-

zumianej dość wąsko i tradycyjnie koncepcji

czane na energetykę odnawialną, w obec-

bezpieczeństwa energetycznego, państwowe

nej perspektywie finansowej 2007–2013

koncerny energetyczne – z poparciem i za-

na te cele przeznaczono w Polsce niecały

chętą rządu – przymierzają się w najbliższym

1%; w przypadku samorządów (regional-

dziesięcioleciu do wielomiliardowych inwe-

ne programy operacyjne) było to oko-

stycji w nowe (ale tradycyjne) i odtworzenio-

ło 1,5%, a na szczeblu centralnym tylko

we inwestycje, nie uwzględniając w zasadzie

około 0,5%3;

rozwiązań alternatywnych. Znana dobrze

osłabienie aktywności i oddziaływania eko-

z ubiegłych epok gigantomania w energetyce

logicznych organizacji pozarządowych;

(w tym także w odnawialnej jej wersji, rozwi-

janej przez tradycyjne koncerny energetycz-

3 Ocena stanu i perspektyw produkcji urządzeń dla energetyki odnawialnej, ne) to zachwianie równowagi w środowisku,

Ekspertyza dla Ministerstwa Środowiska, Instytut Energetyki Odnawialnej,

przeinwestowanie, niepotrzebne koszty po

Warszawa 2007

44

stronie odbiorców energi oraz – prędzej czy

drobnych i rozproszonych odbiorców energii.

później – także zagrożenie bytu tradycyj-

nych przedsiębiorstw energetycznych. W ten

W pewnym uproszczeniu krótkotrwałe skutki

sposób Polska, ponosząc olbrzymie wysiłki,

liberalizacji rynków energi można ująć tak:

nie osiągnie efektów ekologicznych i spo-

„im jesteś dalej od sieci/gazociągu i im mniej

łecznych ani nie poprawi długookresowego

energi zużywasz, oraz im (zazwyczaj) masz

bezpieczeństwa energetycznego, ale z pew-

mniejsze dochody, tym więcej płacisz”. Nie

nością umocni struktury monopolistyczne,

sposób oprzeć się wrażeniu, że nawet o wy-

zablokuje wiele cennych inicjatyw lokalnych

pełnieniu celów ilościowych UE dotyczących

na rzecz energetyki rozproszonej i pogorszy

produkcji zielonej energii elektrycznej i bio-

już obecnie niską konkurencyjność krajowej

paliw rząd rozmawia z tradycyjnymi przed-

energetyki na rynku europejskim

siębiorstwami energetycznymi (elektrownie

węglowe i rafinerie), a nie z małym i średnim

Koszty dla odbiorców energii wobec braku

biznesem – późniejszymi „niezależnymi do-

inwestycji w energetyce

stawcami energi ”, zwiększając tym samym

ich i tak ogromną zależność od silnych grup

Czasami nawet słuszne idee realizowane

interesów. A to powoduje m.in. wzrost kosz-

w niewłaściwym otoczeniu lub w oderwaniu

tów dla odbiorców energii

od siebie prowadzą do niekorzystnych rezul-

tatów. Wśród wielu wskazanych wcześniej

Uwarunkowania strukturalne i przyjęty mo-

sprzeczności w polityce energetycznej Polski

del zoligopolizowanego rynku energii elek-

i UE oraz sprzeczności między deklaracja-

trycznej w Polsce nieuchronnie, niezależnie

mi na rzecz interesu konsumentów energii

od założeń pakietu energetyczno-klima-

a stanem faktycznym ich funkcjonowania na

tycznego UE, prowadzą do systematycznego

krajowym rynku energii, nietrudno dostrzec,

wzrostu cen energi i coraz bardziej uderzają

że unijna liberalizacja rynków energii w wy-

w budżety drobnego biznesu i gospodarstw

daniu krajowym w powiązaniu z centralizacją

domowych.

polityki energetycznej i swoiście wyrażaną

chęcią poprawy bezpieczeństwa energe-

Na rysunku przedstawiono trendy zmian cen

tycznego( np. przez wzmacnianie i „ręczne”

energii elektrycznej i gazu (sektor zmono-

sterowanie działalnością spółek skarbu pań-

polizowany w Polsce przez jedną firmę pań-

stwa) działają w Polsce przeciw interesom

stwową – PGNiG).

Ceny energii elektrycznej i gazu dla odbiorców końcowych

0,18

0,16

0,14

0,12

0,10

0,08

0,06

0,04

0,02

0,00 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009

energia elektryczna (zł/MJ)

gaz ziemny (zł/MJ)

Trendy zmian cen energii elektrycznej i gazu dla odbiorców końcowych w Polsce Demokracja klimatyczna i energetyczna

45

W dekadzie 1999–2009 ceny energii elektrycz-

dolnego, indywidualnego. Takie na wskroś

nej dla odbiorców końcowych w Polsce, mimo

nowoczesne myślenie pojawiło się w naszym

generalnego braku inwestycji w nowe moce,

kraju prawie 10 lat temu. W informacji o sta-

wzrosły o 107%, gazu – o 163%, a stosunkowo

nie bezpieczeństwa energetycznego pań-

wysoki wzrost wynagrodzeń w okresie 2000–

stwa działaniach podejmowanych przez rząd

2009 wynosił mniej niż 64%. Nie sposób tego

w tym zakresie, przygotowanej dla Rady Mi-

wytłumaczyć inaczej niż wysokim zmonopoli-

nistrów w 2001 r., czytamy: „(…) w przyszło-

zowaniem sektora wytwarzania energii i paliw

ści należy założyć coraz większe znaczenie

oraz ich dystrybucji, a także nieefektywnością

lokalnego bezpieczeństwa energetycznego,

sektora energetycznego. Nie wyjaśniają tego

jako efekt konsekwentnie wdrażanej refor-

nawet wysokie koszty wdrażania pakietu kli-

my administracyjnej kraju, polegającej m.in.

matycznego UE.

na delegowaniu szeregu uprawnień admini-

stracji centralnej na szczebel województw,

Obecnie przeciętna polska rodzina na zakup

powiatów i gmin. (...) Można przewidywać, że

paliw i energii przeznacza ponad 12%4 swoich

bezpieczeństwo energetyczne będzie ewolu-

miesięcznych przychodów (w tym na energię

owało w kierunku funkcjonowania na trzech

elektryczną ponad 5%). W przypadku znacznej

poziomach: lokalnym, regionalnym i krajo-

grupy gospodarstw domowych można zatem

wym”. I dalej: „odpowiedzialność za poziom

mówić o ubóstwie energetycznym. Trudno nie

bezpieczeństwa energetycznego rozłoży się

postawić tezy, że w Polsce te niekorzystne zja-

następująco:

wiska mogą się nasilać i mają pewien związek

administracja rządowa – tworzenie wa-

z przyjętą koncepcją bezpieczeństwa energe-

runków do nieskrępowanego roz-

tycznego, zwłaszcza elektroenergetyczne-

woju

infrastrukturalnych

połączeń

go – opartego na wzmacnianiu państwowych

międzynarodowych, międzyregionalnych

monopoli węglowo-energetycznych. Polityka

i wewnątrzregionalnych, umożliwiających

w tym zakresie, efekt relacji rządu z ener-

niezawodne i nieograniczone świadczenie

getyką korporacyjną, w kwestiach interesu

usług tranzytu, przesyłu i regionalnej dys-

odbiorcy energi i możliwości rozwoju OZE

trybucji energi ,

staje się coraz bardziej zawodna. Trzeba za-

samorządowa – rozwój lokalnych poten-

tem pamiętać o ciągłym budowaniu alterna-

cjałów wytwarzania energii elektrycznej

tyw w procesach planowania energetycznego

i cieplnej, w tym odnawialnej, świadcze-

i kreowaniu rozwiązań problemów energe-

nie lokalnych usług dystrybucyjnych oraz

tycznych na szczeblu regionalnym i lokalnym

zapewnienie zaopatrzenia odbiorców

oraz o dostarczeniu odbiorcom końcowym al-

w energię elektryczną i ciepło”.

ternatyw technologicznych i organizacyjnych

w stosunku do niezwykle w Polsce scentra-

W rozwoju energetyki odnawialnej szczegól-

lizowanego modelu zaopatrzenia w energię.

ną rolę mogą odegrać samorządy. Zdaniem

Dlatego warto bliżej się przyjrzeć zapomnia-

byłej komisarz UE ds. rozwoju regionalnego,

nej w Polsce składowej regionalnej bezpie-

Danuty Huebner, w UE coraz więcej przed-

czeństwa energetycznego oraz (na początek

sięwzięć realizowanych jest na poziomie

ograniczonym) możliwościom działania oby-

lokalnym i regionalnym. Już obecnie 67%

wateli na rzecz poprawy ich indywidualnego

wszystkich inwestycji publicznych to te,

bezpieczeństwa energetycznego.

o których decyzje zapadają na poziomie re-

gionu lub lokalnie. To samorządom zależy

Zielony Nowy Ład oraz demokracja

na poprawie stanu środowiska na ich tere-

klimatyczna i energetyczna =

nie, na redukcji zanieczyszczeń, zwiększe-

bezpieczeństwo energetyczne

niu bezpieczeństwa energetycznego regionu

oraz poprawie bilansu energetycznego po-

Zasadna wydaje się teza, że w podejściu

szczególnych gmin.5 Zasadne wydaje się

do bezpieczeństwa energetycznego w Pol-

zatem znalezienie możliwości współpracy

sce brakuje składnika regionalnego, od-

samorządów w tworzeniu lokalnych i regio-

nalnych strategii rozwoju energetyki odna-

wialnej i bezpieczeństwa. Do takich konkluzji

4 W Wielkiej Brytanii sytuację ubóstwa energetycznego zdefiniowano

jako stan, w którym znajduje się gospodarstwo domowe przeznaczające na

utrzymanie dostatecznego poziomu ogrzewania więcej niż 10% swojego

5 A. Kurowska, Większa rola samorządów [ w:] „Rzeczpospolita”,

dochodu.

20.04.2010 r.

46

i działań można dojść różnymi drogami. Część

W dziedzinie zapatrzenia w ciepło (i chłód) są

lokalnych samorządów „na własnej skórze”

to np.: termiczne kolektory słoneczne, kotły

odczuwa problem lokalnych zagrożeń dla

na pelety z biomasy, pompy ciepła; w dzie-

środowiska, które widać nawet przy próbie

dzinie zaopatrzenia w energię elektryczną:

budowy obiektów energetyki odnawialnej

małe elektrownie wiatrowe, systemy fotowol-

(są one zresztą silnie eksponowane). Część

taiczne, mikrobiogazownie, ogniwa paliwowe

samorządów – w poczuciu odpowiedzialno-

na biopaliwa drugiej generacji czy wodór wy-

ści za mieszkańców, za innych i za przyszłe

twarzany z OZE. Konsumentom energii trud-

pokolenia – włącza się w takie inicjatywy, jak

no jednak uzyskać dostęp do sieci, a rozwój

unijny Konwent Burmistrzów i Prezydentów

technologii na potrzeby generacji rozproszo-

utworzony przez Komisję Europejską i współ-

nej jest zbyt wolny. Zbyt mały nacisk kładzie

pracujący z Komitetem Regionów. Konwent

się na technologie mało- i mikroskalowe

ma się koncentrować na wdrażaniu pakietu

dla niezależnych indywidualnych producen-

energetyczno-klimatycznego 3 x 20% szcze-

tów energii. Dotyczy to zarówno finansowa-

gólnie na terenach zurbanizowanych i raczej

nia badań naukowych na szczeblu krajowym

pod szyldem redukcji emisji CO . Ale pakiet

(w Polsce nadal większość środków przezna-

2

„3 x 20%” to nic innego, jak właśnie szeroko i

cza się na rozwój tradycyjnych technologii

perspektywicznie rozumiane bezpieczeństwo

energetycznych, głównie energetykę węglo-

energetyczne na każdym szczeblu i w całej

wą, a przy niezwykle skromnych nakładach

UE. Samorządy w przeciwieństwie do rządów

B+R na OZE, przeważającą ilość środków po-

i tradycyjnych przedsiębiorstw energetycz-

chłania bioenergetyka, obecnie dominująca

nych widzą w tych działaniach głównie źródło

w OZE, ale jej udział będzie szybko spadał),

korzyści, a nie źródło kosztów.6

jak i na szczeblu UE (nieproporcjonalnie wy-

sokie nakłady na rozwój energetyki jądrowej

Rządy i samorządy powinny stwarzać warun-

w ramach Euroatomu i zbyt silne nakierowa-

ki do poprawy bezpieczeństwa energetyczne-

nie na potrzeby tradycyjnych przedsiębiorstw

go każdego konkretnego przedsiębiorstwa,

energetycznych, broniących się przed poja-

społeczności i obywatela, powinny także

wieniem się na rynku przełomowych tech-

każdemu indywidualnemu konsumentowi

nologii). W obecnym, niezwykle skostniałym

energi umożliwić samodzielne, pewniejsze

(wywodzącym się z XIX w.) modelu energe-

i bardziej ekologiczne pokrywanie własnych

tycznym i przestarzałym zestawie użytko-

potrzeb energetycznych. Należy wyzwolić

wanych technologii, najbardziej przełomowe

aktywność i przedsiębiorczość obywate-

technologie energetyczne nie powinny nadal

li, usuwając bariery prawne nadal obecne

kojarzyć się z gigantyczną skalą, co było do-

w scentralizowanym i bardzo zmonopoli-

tychczas powodem do dumy w środowiskach

zowanym systemie zaopatrzenia w energię

energetyków. Powinny one zostać nakiero-

i dbając o dostępność na rynku małoskalo-

wane na technologie małoskalowe o wiel-

wych technologii umożliwiających rozwój ge-

kim potencjale replikacyjnym. To dzięki takim

neracji rozproszonej (MŚP) i mikrogeneracji

technologiom możemy dokonać decentrali-

(gospodarstwa domowe).

zacji gigantycznych systemów energetycz-

nych, opartych ciągle w znacznej mierze na

Obywatele dysponują stosunkowo szeroką

starej filozofi , nieprzystającej do wyzwań

gamą technologi energetycznych, które mogą

XXI w., w którym wiodącymi wyzwaniami są

z powodzeniem bezpośrednio wykorzystywać.

zapobieganie zmianom klimatycznym oraz

trwała poprawa bezpieczeństwo energetycz-

6 Najbardziej znana reakcja samorządu na tego rodzaju problemy poja-

nego, ekologicznego i społecznego.

wiła się wiosną 2008 r. pod postacią tzw. blackoutu szczecińskiego, czyli

stanowiska Konwentu Marszałków Województw RP w sprawie zwiększenia

bezpieczeństwa energetycznego kraju poprzez rozwój energetyki odna-

Powyższe przykłady zaniechań w zakresie

wialnej oraz sieci elektroenergetycznych. To wydarzenie zapoczątkowało

decentralizacji, demokratyzacji, partycypa-

tworzenie w Polsce tzw. wojewódzkich rad bezpieczeństwa energetyczne-

cji społecznej itd. to szansa, ale i oczywiste

go. Polska nie jest krajem federalnym, nie jest też wystarczająco zdecentra-

lizowana, województwom trudno jest zatem uzyskiwać szybkie efekty.

wyzwanie dla Polski oraz w pewnym sensie

Wobec obecnej struktury zarządzania bezpieczeństwem energetycznym

dla całej UE. Z 40-procentowym udziałem

niezbędne wydaje się tworzenie wyspecjalizowanych instytucji wspierają-

w rynku zielonych technologi , jest ona wciąż

cych samorząd. Mogłoby to być zadanie wojewódzkich rad bezpieczeństwa

energetycznego, regionalnych i lokalnych agencji energetycznych, ale

światowym liderem w eksporcie technologii

także specjalnych komórek w urzędach marszałkowskich współpracujących

wykorzystujących odnawialne źródła energii,

pod patronatem Konwentu Marszałków RP.

Demokracja klimatyczna i energetyczna

47

ale przydział zasobów i środków finansowych

organizacji rynku energetycznego stworzo-

na badania i rozwój tych technologii wyraź-

nego przez dotychczasową energetykę kor-

nie szybciej zwiększa się w Chinach i Sta-

poracyjną, a to bez wątpienia natrafi na opór.

nach Zjednoczonych. UE jako całość, w tym

Niewiara w moc sprawczą państw i instytu-

nowe kraje członkowskie, musi się upewnić,

cji międzynarodowych wynika stąd, że rzą-

że może umocnić swoje prowadzenie przez

dy, aby coś zmienić, musiałyby wpływać na

odpowiednią redystrybucję zasobów badaw-

sposób myślenia w korporacjach, w których

czo-rozwojowych i jednoczesne zwiększenie

panuje paradygmat bieżącej produktywności

środków finansowych na zieloną gospodarkę

opartej na coraz intensywniej wyczerpywa-

oraz odejście od nieuzasadnionego wspiera-

nych zasobach nieodnawialnych. Kluczowy

nia technologi i koncepcji energetycznych

reprezentant tzw. szkoły ponowoczesności,

odchodzących w przeszłość.

socjolog i filozof prof. Zygmunt Bauman pod-

kreśla wagę w społeczeństwie obywatelskim

Wkrótce odbiorca energi w hipermarkecie

lokalnych inicjatyw o ambicjach prawdziwie

sprzedającym materiały budowlane będzie

globalnych, jak ruchy ekologiczne czy kon-

mógł kupić, a następnie samodzielnie zain-

sumenckie. Przestrzega jednak, że: „jest to

stalować kolektor słoneczny czy turbinę wia-

trudne, bo zadania są globalne, a ich wyko-

trową, co pozwoli mu wyprodukować taką

nawcy lokalni i trudno ich zorganizować”,

ilość energii, jaka jest mu potrzebna. Duże-

ale stanie się to możliwe dzięki postępowi

go znaczenia nabiorą sieci instalatorów oraz

technologicznemu i prawnemu ograniczaniu

producentów urządzeń dla gospodarstw do-

roli monopoli w blokowaniu dostępu do sieci.

mowych i małych firm. Autorzy znanej publi-

Ludzie nieustannie poszukują różnorodności

kacji Small is profitable7 z 2002 r. doliczyli się

oraz niezależności i pewności dostaw ener-

aż 207 korzyści dla konsumenta i obywate-

gii. Znajdą ją w nowych małoskalowych tech-

la wynikających z rozwoju generacji rozpro-

nologiach energetycznych.

szonej. Znaczna ich część jest pośrednio lub

bezpośrednio związana z poprawą lokalnego

Najlepszym merytorycznym i strategicznie

i indywidualnego bezpieczeństwa energe-

ważnym instrumentem koordynacji dalszych

tycznego. Procesy zmierzające w tym kie-

zmian powinno być pilne podjęcie prac nad

runku narastają i wkrótce naruszą zasady

nową, szeroką strategią rozwoju energe-

tyki odnawialnej. Potrzebne są zasadnicza

zmiana i nowy paradygmat, bo obecny system

7 Small is profitable. The hidden economic benefits of making electrical prawny nie pozwala na rozwój, a próby dzia-resources at right size, A.B. Lowins (ed.) et all, Rocky Mountain Institute, Snowmass 2002

łań w nim „krok po kroku” są nieskuteczne.

48

Zrównoważona polityka transportowa w Zielonym Nowym Ładzie

49

6.

Dariusz Szwed

Zrównoważona polityka transportowa w Zielonym

Nowym Ładzie

W koncepcji Zielonego Nowego Ładu wdro-

i rozwiązań – towarzyszy promocja przemy-

żenie zrównoważonej polityki transportowej

słu motoryzacyjnego. Samochód jest uoso-

jest jednym z kluczowych zadań umożliwia-

bieniem promowanego w Polsce modelu

jących zrównoważony rozwój kraju. Niniej-

konsumpcji: jest prywatny, wygodny i nieza-

szy artykuł zawiera analizę obecnej polityki

leżny. Ale masowe wykorzystywanie samo-

transportowej w Polsce i jej założeń na przy-

chodu oznacza konieczność dokonywania

szłość przedstawionych w strategicznym

ogromnych inwestycji drogowych, z najdroż-

raporcie Polska 2030, wskazania najważ-

szymi autostradami włącznie. Pozytywny wi-

niejszych elementów zrównoważonego i nie-

zerunek samochodu łączony z koniecznością

zrównoważonego systemu transportowego

budowy tysięcy kilometrów autostrad przez

oraz prezentację najważniejszych rekomen-

prawie dwie ostatnie dekady prezentowano

dacji w tej dziedzinie.

społeczeństwu jako jedyny możliwy sposób

dokonania cywilizacyjnego skoku. Koleje były

Oceniając system transportowy i możliwości

zawalidrogą.

wdrażania jego zrównoważonego modelu na-

leży pamiętać, że likwidowanie wszystkiego,

Ze względu na ogromne koszty oraz liczne

co „państwowe”, a więc – w podtekście – nie-

konflikty, a w ostatnich latach także nara-

efektywne i źle zarządzane, leży u podstaw

stające protesty społeczne, program budowy

wielu neoliberalnych reform w Polsce po

autostrad przez długie lata istniał głównie

1989 r. Modelowym przykładem takiej polity-

na papierze – w kolejnych politykach trans-

ki państwa jest system transportu kolejowe-

portowych państwa oraz w doniesieniach

go. Wdrażana przez kolejne ekipy rządzące

medialnych dotyczących braku ich realiza-

neoliberalna ideologia cięcia wydatków pu-

cji. Jednocześnie polityka kolejnych rządów

blicznych doprowadziła w latach 90. XX w.

w latach 1990–2007 doprowadziła do likwida-

niemal do zlikwidowania systemu finanso-

cji 26% połączeń kolejowych (w tym samym

wania kolei. Od tego czasu degradacji kolei

czasie np. w Czechach długość dróg żela-

– ze względu na bardzo niski poziom inwe-

znych zwiększyła się o 1,7%). W późniejszych

stycji oraz budowanie negatywnego wizerun-

latach realia ekonomiczne, podkreślane m.in.

ku w mediach bez analizy przyczyn problemu

przez pozarządowe organizacje ekologiczne

50

i ekspertów zrównoważonego rozwoju1, zwe-

drogach setki tysięcy tirów niszczących in-

ryfikowały (i nadal weryfikują) kolejne rzą-

frastrukturę i obniżających bezpieczeństwo

dowe plany autostradowe. A jednak lobby

użytkowników dróg – to tylko niektóre efekty

drogowe nadal zdecydowanie wygrywa walkę

prowadzonej od lat 90. XX w. niezrównowa-

o środki z budżetu państwa i Uni Europej-

żonej polityki transportowej.

skiej. Od 1998 r. do końca 2009 r. publiczne

inwestycje na infrastrukturę transportową

Od lat 90. XX w. większość polityków w kolej-

w Polsce wyniosły łącznie 125,5 mld zł, w tym

nych rządach i parlamentach mówi o koniecz-

108 mld (czyli aż 86,1%) stanowiły wydatki

ności inwestowania w najdroższy i najmniej

na drogi. O skali niedoinwestowania kolei w

efektywny – ekonomicznie i społecznie –

Polsce świadczy także proporcja między wy-

oraz najmniej zrównoważony sposób zapew-

datkami na kolej i na drogi, z uwzględnieniem

niania społeczeństwu mobilności, jakim jest

rozmiarów infrastruktury obu systemów: w

budowanie autostrad; jednocześnie brakuje

2009 r. na utrzymanie 19,2 tys. km lini kole-

środków na bardziej ekonomicznie efektyw-

jowych wydano 3,6 mld zł, a na 18,4 tys. km

ne i zrównoważone społecznie i ekologicznie

dróg krajowych – 32,3 mld zł (czyli prawie

warianty, jak modernizacja sieci kolejowej

dziewięciokrotnie więcej).2 Oczywista konklu-

czy podniesienie standardu sieci dróg krajo-

zja brzmi: kolejne rządy nie realizują zrówno-

wych do poziomu dróg ekspresowych.

ważonej polityki transportowej.

18000

Liczba zarejestrowanych

16 495

samochodów osobowych

16 080

16000

14 589

w Polsce w latach 1990–2009

13 384

14000

(w tysiącach szt.)

11 97512 339

12000

9 991 10 503 11 029 11 244

10000

7 517

8000

5 261

6000

4000

2000

1990

1995

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

0

Źródło: Polski Związek Przemysłu Samochodowego,

http://89.161.167.92/pl/6-72/0/45/park-pojazdow-zarejestrowanych-w-polsce-1990-2009

Lawinowy przyrost liczby samochodów,

Raport Polska 2030 – polaryzacyjna

szczególnie

samochodów

używanych

polityka infrastrukturalna

(zwłaszcza po wejściu Polski do Unii Euro-

pejskiej), oraz brak inwestycji powodujący

W raporcie Polska 2030 kwestie rozwoju in-

spadek wielkości osobowych i towarowych

frastruktury transportowej prezentowane są

przewozów kolejowych doprowadziły do roz-

we wspólnej dla całego dokumentu konwen-

woju niezrównoważonego systemu trans-

cji: brak rozwoju i postępu nie jest skutkiem

portowego w Polsce. Zakorkowane i duszące

nieodpowiedniej polityki państwa, lecz niedo-

się w spalinach i hałasie miasta, masowe

stosowania podmiotów, czy to ludzi, czy przed-

konflikty społeczne i ekologiczne związane

siębiorstw. W raporcie można znaleźć cały

z lokalizacją nowych dróg, najwyższa w Eu-

katalog przeszkód uniemożliwiających stwo-

ropie liczba ofiar wypadków drogowych, na

rzenie„odpowiedniego potencjału infrastruk-

tury” i „zrównoważonego modelu zarządzania

popytem na usługi transportowe”3.

1 Alternatywna polityka transportowa, Instytut na rzecz Ekorozwoju,

Warszawa 1999

2 Szanse i bariery utrzymania i rozwoju infrastruktury kolejowej w Polsce, PKP Polskie Linie Kolejowe S.A., Warszawa 2010

3 Raport Polska 2030, http://www.polska2030.pl, Warszawa 2010

Zrównoważona polityka transportowa w Zielonym Nowym Ładzie

51

Nakłady inwestycyjne na drogi krajowe i linie kolejowe w Polsce

w latach 1998–2009 w mln PLN

35 000

32 357

Drogi krajowe

30 000

Linie kolejowe

25 000

20 804

20 000

15 000

11 865

9 244

10 000

7 027

6 026

5 000

3 337 3 521 3 742 3 720 4 088

3 173 3 632

2 269

2 447

1 321 1 002 794 415 417 855 997 949 1 376

0

1996

1998

2000

2002

2004

2006

2008

Opracowanie na podstawie: Szanse i bariery utrzymania i rozwoju infrastruktury kolejowej w Polsce, PKP Polskie Linie Kolejowe S.A., Warszawa 2010

Autorzy wymieniają m.in. kłopoty z zarządza-

realnej i atrakcyjnej alternatywy w postaci

niem, wysokie koszty restrukturyzacji przed-

kolei.

siębiorstw, niską jakość usług i ograniczony

charakter funkcjonowania mechanizmów

Autorzy raportu Polska 2030 podkreślają,

rynkowych oraz konkurencyjności, relatyw-

że celem polityki transportowej jest „zwięk-

nie wysokie ceny, bardzo ograniczoną zdol-

szanie dostępności transportowej różnych

ność do generowania środków na inwestycje.

miejsc i terytoriów w układzie globalnym,

Brak w nim jakiegokolwiek odniesienia do

europejskim i krajowym”. Już na tym bar-

poziomu inwestycji infrastrukturalnych i ich

dzo ogólnym poziomie można z tym celem

proporcji (drogi/koleje) w ostatnim dwudzie-

dyskutować, bo skupia się on wyłącznie na

stoleciu oraz ich wpływu na niezrównowa-

zapewnianiu infrastruktury dla rosnącego

żenie w przewozach: dramatyczny wzrost

popytu na transport indywidualny, co jest

popytu na indywidualny transport samocho-

charakterystyczne dla niezrównoważonych

dowy, w dużym stopniu wymuszony brakiem

systemów transportowych.

52

Porównanie niezrównoważonej i zrównoważonej polityki transportowej

Transport niezrównoważony

Transport zrównoważony

Brak albo niewielki udział społeczny w podej- Intensywny udział społeczeństwa w procesie mowaniu decyzji

podejwmowania decyzji

Brak kształtowania potrzeb, rozwiązywanie pro- Kształtowanie potrzeb – edukacja, promocja, blemów poprzez stosowanie metod „końca rury” *

instrumenty polityki zarządzania popytem

Brak (realizacji) polityki dotyczącej pieszych Polityka dotycząca pieszych i rowerzystów i rowerzystów, niski poziom bezpieczeństwa stanowiąca priorytet i zapewniająca tym gru-tych grup, brak dialogu i udziału społecznego pom bezpieczeństwo, intensywny dialog i w podejmowaniu decyzji

udział społeczny

Wykluczenie przez nieuwzględnianie perspek- Sprawiedliwy dostęp do mobilności i prze-tywy płci, wieku, niepełnosprawności itp.

strzeni publicznej dla wszystkich grup

Przewaga samochodu jako środka transportu

Przewaga transportu zbiorowego (w tym kolei)

Niska efektywność energetyczno-surowcowa Wysoka efektywność energetyczno-surowcowa mobilności, przewaga paliw nieodnawialnych, transportu, przewaga wykorzystania energi ze wysoki poziom zanieczyszczeń lokalnych (w źródeł odnawialnych , niski poziom zanieczysz-tym hałasu) i globalnych (np. gazów cieplarnia- czeń lokalnych (w tym hałasu) i globalnych (np.

nych)

gazów cieplarnianych)

Znacząca fragmentacja i niszczenie przyrody Ograniczona fragmentacja i ochrona terenów (szczególnie korytarzy ekologicznych i siedlisk)

cennych przyrodniczo

Ceny paliwa nieuwzględniające pełnych kosz-

tów (wewnętrznych i zewnętrznych), co powo- Ceny paliwa uwzględniające pełne koszty, duje nieracjonalne decyzje inwestycyjne i popyt dzięki czemu decyzje inwestycyjne i popyt w transporcie

w transporcie są racjonalne

Większe zagrożenie dla życia i zdrowia

Wyższa jakość życia i lepszy stan zdrowia

Wyższe koszty (także zewnętrzne) mobilności nie- Niższe koszty (w tym zewnętrzne) mobilności zrównoważonej, np. marnowanie czasu w korkach zrównoważonej – mniej korków i wypadków, ulicznych, wypadki, przerzucanie kosztów na in- ponoszenie pełnych kosztów (w tym zewnętrznych, w tym przyszłe pokolenia, oraz na przyrodę

nych) przez korzystających z transportu

* Metody „końca rury” to usuwanie skutków zamiast likwidacji przyczyn. W przypadku zanieczyszczeń najczęściej sprowadzają się one np. do zakładania filtrów na kominach zamiast wdrażania technologii ograniczających powstawanie zanieczyszczeń u źródła.

Źródło: D. Szwed, B. Maciejewska, Zrównoważony rozwój Metropolii Silesia, Fundacja Przestrzenie Dialogu, Gdańsk 2009

Obrazuje to tabela zawierająca porównanie

a polityka niezrównoważona pozwala na do-

dwu systemów transportowych: niezrówno-

minację prostego rachunku ekonomicznego

ważonego i zrównoważonego. Z tego porów-

(bez uwzględniania kosztów zewnętrznych)

nania wynika, że zrównoważona polityka

nad celami społecznymi czy ekologicznymi

transportowa realizuje i integruje mnogość

strategi rozwojowej. Oczywiście przyjęcie

celów z obszaru polityki gospodarczej, spo-

pierwszej bądź drugiej polityki transportowej,

łecznej i ekologicznej (w tym klimatycznej),

a co za tym idzie – modelu mobilności, wpły-

Zrównoważona polityka transportowa w Zielonym Nowym Ładzie

53

wa na kształt realizowanej polityki społecz-

z celami zrównoważonej polityki transporto-

nej, ekologicznej i gospodarczej. Najkrócej

wej i strategią Zielonego Nowego Ładu. Warto

można powiedzieć, że system transportowy

przyjrzeć się kwestiom najważniejszym.

jest narzędziem, i to bardzo istotnym, reali-

zacji polityki zrównoważonego albo niezrów-

Po pierwsze – autorzy stwierdzają, że in-

noważonego rozwoju kraju.

frastruktura kolejowa jest w złym stanie,

a jednocześnie proponują, by do końca

Z opisu sytuacji przedstawionego w rapor-

2013 r. priorytetem były inwestycje w dro-

cie nie dowiemy się niczego nowego o pol-

gi i autostrady. Abstrahując od sensu tych

skiej rzeczywistości transportowej: kolej

założeń, warto sobie uświadomić, że tor-

jest niedofinansowana, drogi są zakorkowa-

peduje się w ten sposób wymogi Unii Eu-

ne, dostęp do internetu szerokopasmowego

ropejskiej dotyczące proporcji wydatków

jest na poziomie jednym z najniższych w UE,

na inwestycje drogowe i kolejowe (powin-

jednym słowem Polska jest krajem o bardzo

na wynosić 60% : 40%, a w Polsce wynosi

niskim poziomie mobilności, rozwoju spo-

ponad 80% : poniżej 20%).4

łeczeństwa informacyjnego i dostępności

Ta propozycja zderza się także z przedsta-

podstawowych e-usług publicznych. Jedno-

wionym w połowie 2010 r. raportem PKP

cześnie trudno się w nim doszukać krytycz-

Polskie Linie Kolejowe, który informuje, że

nej analizy ostatnich 20 lat transformacji w

przy dalszym utrzymywaniu niskiego po-

tej dziedzinie.

ziomu inwestycji w transporcie kolejowym

w ciągu najbliższych pięciu lat ponad 20%

Ciekawsza jest analiza rekomendacji przedsta-

z obecnie czynnych 19,2 tys. km linii kole-

wionych przez autorów raportu. Zastosowanie

jowych trzeba będzie zamknąć ze względu

polaryzacyjno-dyfuzyjnych ram rozwojowych

na zły stan techniczny. Gdyby tak się stało,

oznacza, że polityka transportowa ma najpierw

demontowanie sieci kolejowej w Polsce

wzmocnić silniejsze elementy infrastruktury

nastąpiłoby w tempie jeszcze szybszym

(infrastruktura drogowa) i grupy społeczne (bo-

niż w pierwszych 20 latach transforma-

gatsze warstwy społeczne metropoli i wielkich

cji. Wydaje się zatem, że kluczowa będzie

miast), a w drugim etapie dojdzie do dyfuzji –

reakcja Komisji Europejskiej, która nad-

oczywiście w opini ekspertów zespołu ministra

zoruje sposób wydatkowania środków po-

Boniego. Jak się one rozkładają w czasie? Au-

chodzących z budżetu UE.5

torzy proponują trzy fazy dalszego rozwoju in-

frastruktury transportowej do 2030 r:

Po drugie – w przedstawionym w rapor-

cie Polska 2030 kolejnym etapie wdra-

Lata 2012–2013 – skupianie się na infra-

żania priorytetów polityki transportowej

strukturze drogowej i rozwoju teleinfor-

w latach 2014–2020 wskazuje się na jesz-

matyki (finansowanie głównie ze środków

cze silniejsze spolaryzowanie sytuacji na

UE).

kolei na skutek budowy linii dużych pręd-

kości (KDP) osiągającej prędkość powyżej

Lata 2014–2020 – głównie inwestycje (ze

300 km/h (tzw. linia Y, łącząca największe

środków z UE) w rozwój kolei (szczególnie

i najbogatsze aglomeracje, trasa: Warsza-

koleje dużych prędkości), w multimodal-

wa-Łódź-Poznań-Wrocław). Tymczasem

ną komunikację na obszarach suburbiów

obecnie średnia prędkość pociągów w Pol-

(około 60–70 km od aglomeracji) oraz

sce to 23 km/h, w dobrym stanie jest zaled-

w rozwój infrastruktury lotniczej (z udzia-

wie 37% lini kolejowych, większość zaś jest

łem środków prywatnych).

w stanie dostatecznym (38%) lub niezado-

walającym (25%). Mimo to nie przewiduje

Lata 2021–2030 – inwestycje w dalsze

zwiększanie dostępności transportowej

4 W czasie kolejnego kryzysu zimowego na kolei w końcu 2010 r., podczas

oraz nowe inwestycje w obszarze infra-

którego opozycja zgłosiła wniosek o odwołanie ministra infrastruktury

struktury teleinformatycznej (autorzy

Cezarego Grabarczyka, wskazując jednocześnie na dramatyczne niedoin-

westowanie kolei, rząd ogłosił, że na początku 2011 r. rozważa podjęcie

informują, że źródła środków należy do-

decyzji o przesunięciu środków unijnych z kolei na drogi. Jeśli ta decyzja

piero zidentyfikować – sic!).

zostanie zaakceptowana przez Komisję Europejską, doprowadzi do dalszej

Rekomendacje raportu Polska 2030 są niespój-

zmiany proporcji środków inwestowanych w infrastrukturę transportową,

także na niekorzyść kolei.

ne, a w niektórych kwestiach – wręcz sprzeczne

5 Szanse i bariery utrzymania i rozwoju infrastruktury kolejowej w Polsce, PKP Polskie Linie Kolejowe S.A., Warszawa 2010

54

się zrównoważonych inwestycji w poprawę

Zrównoważona polityka transportowa

standardu całej sieci, lecz jeszcze większe

kluczowa dla realizacji Zielonego

pogłębienie nierówności wskutek inwesty-

Nowego Ładu

cji w KDP sięgającej 30 mld zł.

Skoro polityka rządu nie spełnia wymogów

Po trzecie – w raporcie Polska 2030

stawianych przed polityką transportową,

w ogóle nie pojawia się kwestia kosztów

jak powinna wyglądać zrównoważona poli-

zewnętrznych transportu oraz instru-

tyka transportowa w Zielonym Nowym Ła-

mentów ich internalizacji. W przypadku

dzie? Priorytetami zrównoważonej polityki

transportu koszty zewnętrzne to: wy-

transportowej państwa, będącej podstawą

padki, korki drogowe (kongestia), pogor-

zapewnienia sprawiedliwego i równego do-

szenie stanu zdrowia, hałas, niszczenie

stępu do zrównoważonej mobilności, powin-

środowiska w wyniku lokalnych emisji

ny być m.in.:

i globalnych zmian klimatycznych.6 Au-

modernizacja wszystkich istniejących li-

torzy nie informują, czy (i w jaki sposób)

nii kolejowych (równomierne podnosze-

realizacja prezentowanego modelu roz-

nie prędkości w całej sieci kolejowej) oraz

woju infrastruktury ograniczy: rosnące

przywracanie połączeń zlikwidowanych

zatłoczenie, poziom zanieczyszczeń po-

w ostatnich 20 latach, a także intensywniej-

chodzących z transportu drogowego i ha-

sze rozbudowywanie infrastruktury kolejo-

łas (oraz ich szkodliwy wpływ na zdrowie

wej w województwach wschodniej Polski;

Polek i Polaków i stan środowiska, w tym

zmiany klimatyczne), najwyższą w UE

przerzucenie tranzytowego transportu

liczbę śmiertelnych ofiar wypadków dro-

ciężarowego na torowiska („tiry na tory”),

gowych itd.7

umożliwiające bezpieczniejsze korzy-

Jak podaje firma doradcza Deloitte, tylko

stanie z dróg przez użytkowników indy-

w wyniku zatłoczenia (kongestii) miesz-

widualnych9 i zmniejszające niszczenie

kańcy 7 miast tracą rocznie 4,2 mld zł

infrastruktury drogowej;

(korki), mimo że wydatki na transport

i łączność, obok wydatków na oświatę,

znacznie tańsza modernizacja istniejących

są najpoważniejszą pozycją w budżetach

dróg (podnoszenie standardu dróg krajo-

tych siedmiu największych miast w Pol-

wych do dróg ekspresowych), a tam, gdzie

sce (w latach 2007–2010 stanowiły śred-

to konieczne – budowanie dróg ekspreso-

nio piątą część miejskich wydatków).8

wych zamiast najdroższych autostrad.10

Wynika z tego, że realizowana nie-

zrównoważona strategia transportowa

Są to najbardziej efektywne ekonomicznie

nie zwiększa w oczekiwanym stopniu

(z uwzględnieniem kosztów zewnętrznych)

mobilności społeczeństwa, a jedno-

oraz uzasadnione społecznie i ekologicznie

cześnie generuje potężne koszty szko-

warianty polityki transportowej zapewniają-

dliwe dla społeczeństwa, środowiska

cej społeczeństwu zrównoważoną i egalitar-

i gospodarki.

ną mobilność oraz bezpieczeństwo, a także

ograniczającej szkodliwy wpływ transportu na

środowisko (w tym globalny klimat) i społe-

czeństwo. Ponadto takie działania są zgodne

6 Więcej na temat kosztów zewnętrznych w transporcie w: D. Szwed, B.

z konstytucyjną zasadą zrównoważonego roz-

Maciejewska, Zrównoważony rozwój Metropolii Silesia, Fundacja Przestrzenie Dialogu, Gdańsk 2009

woju oraz priorytetami Uni Europejskiej.

7 W tym kontekście za zupełnie niezrozumiały, a nawet szkodliwy należy

uznać nowy pomysł rządu na podniesienie mobilności społeczeństwa w

Polsce poprzez zwiększenie limitów prędkości na drogach publicznych (do

najwyższego w UE poziomu 140 km/h plus niekarane 10 km/h na auto-

9 Według danych wstępnych Komendy Głównej Policji, w 2010 r. na

stradach) wprowadzone 31.12.2011 r. Tymczasem w większości państw UE

drogach w Polsce zginęło ponad 3900 osób

ogranicza się prędkość ze względu na konieczność poprawy bezpieczeń-

10 Podobne propozycje dotyczące odejścia od budowy autostrad w Polsce

stwa i zmniejszenia emisji spalin.

na rzecz modernizacji dróg przedstawia liberalny gospodarczo think tank

8 Korki w 7 największych miastach Polski, Delloite, Warszawa 2010

Centrum Adama Smitha wraz z Krajową Izbą Urbanistów.

Rolnictwo zrównoważone, bezpieczeństwo i jakość żywności w Zielonym Nowym Ładzie 55

7.

Dorota Metera

Rolnictwo zrównoważone, bezpieczeństwo i jakość

żywności w Zielonym Nowym Ładzie

Zmiana jest konieczna i nieunikniona!

środowiska. Trudno także pogodzić konku-

rencyjność produktów rolnych na rynkach

Nigdy wcześniej relacje między przyrodą

światowych z zapewnieniem suwerenności

a człowiekiem nie były tak „nienaturalne”.

żywnościowej krajów i kontynentów, albo

Eksploatacja zasobów naturalnych na wiel-

produkcję energii z ochroną różnorodno-

ką skalę, przy użyciu najnowocześniejszych

ści biologicznej i krajobrazu. Te, nierzadko

zdobyczy techniki, powoduje – w niektórych

sprzeczne ze sobą, dotychczasowe strate-

dziedzinach – nieodwracalne zmiany w śro-

gie rozwoju rolnictwa budzą zainteresowa-

dowisku, które pociągają za sobą kolejne,

nie, wręcz niepokój obywateli, naukowców

nieznane dotąd zjawiska. Rolnictwo, któ-

i odpowiedzialnych polityków. W ostatnich

re przede wszystkim dostarczało żywności,

latach powstało kilka dokumentów odno-

przekształciło się w produkcję rolniczą, na-

szących się do przyszłości rolnictwa. Prze-

stępnie uzależniło się w dużym stopniu od

słaniem większości z nich są zmiany!

energii (do produkcji paliw, nawozów, środ-

ków chemicznej ochrony roślin), a obecnie

Zacznijmy od Millennium Ecosystem Asses-

w wielu częściach świata (Unia Europejska,

sment1, czyli Milenijnej oceny ekosystemów

Stany Zjednoczone) jego rozwój sterowa-

z 2005 r., przeprowadzonej pod auspicjami

ny jest dotacjami i specyficzną polityką rol-

ONZ, która wskazuje na złożoność wyzwań

ną, w związku z czym stawia mu się nowe

środowiskowych i społecznych odnoszących

cele, jak produkcja energii i przeciwdziała-

się do ekosystemów, dostarczających dóbr

nie zmianom klimatu. Produkcja rolnicza

takich, jak: żywność, woda, drewno i włók-

zawsze powodowała pewne skutki dla śro-

na, usług regulujących (regulating servi-

dowiska: od wypalania lasów w celu zdoby-

ces), które wpływają na klimat, powodzie,

cia ziemi pod uprawę, do zanieczyszczania

odpady i jakość wody, choroby ludzi i zwie-

gleb i wód przez nawozy i gazy cieplarniane

rząt, oprócz tego dóbr kulturowych, jak wy-

pochodzące z produkcji zwierzęcej i szklar-

poczynek, korzyści estetyczne i duchowe,

niowej, ale było to powszechnie akceptowa-

oraz usług uzupełniających, jak tworzenie

ne. Obecnie od rolnictwa wymaga się często

nieomal sprzecznych ze sobą „produktów”,

1 Millennium Ecosystem Assessment (2005), Ecosystems and Human Well-

jak niskie ceny produktów rolnych i ochrona

being: Synthesis Reports, www.maweb.org

56

gleby, fotosynteza i obieg składników. Ra-

Wspólna Polityka Rolna w perspektywie

port stwierdza, że 60% usług ekosystemów

finansowej Unii Europejskiej

jest obecnie zdegradowanych albo używa-

na lata 2014–2020

nych w sposób niezrównoważony i nietrwa-

ły, co grozi nieodnawianiem się tych dóbr

Czas reformowania Wspólnej Polityki Rolnej

i usług. Za główną przyczynę uważa się

jest świetną okazją do przekierowania polityki

presję rosnącej populacji, która spowodu-

rolnej w Uni Europejskiej na pilnie potrzebny

je istotną i w dużym stopniu nieodwracalną

„inteligentny wzrost”. Długoterminową wizję

zmianę różnorodności życia na Ziemi i istot-

różnorodności biologicznej Unii Europejskiej

nie zmniejszy korzyści z ekosystemów dla

do 2050 r. i cel ochrony różnorodności bio-

przyszłych pokoleń.

logicznej do 2020 r. należy wreszcie zacząć

wdrażać, zwłaszcza że nie udało się osiągnąć

W podobnym duchu utrzymana jest ocena

celu powstrzymania utraty różnorodności bio-

International Assessment of Agricultural

logicznej do 2010 r., który jest „Rokiem róż-

Knowledge, Science and Technology for De-

norodności biologicznej” ONZ. W metodach

velopment2 (Ocena rolniczej wiedzy, nauki

gospodarowania rolniczego należy uwzględ-

i technologii dla rozwoju) z 2009 r., przygoto-

niać różnorodność gatunków żyjących dziko

wana przez ponad 400 naukowców z 54 kra-

na obszarach rolnych, a jednocześnie zapew-

jów i wspierana przez liczne instytucje ONZ

niać zasoby żywności. Jednocześnie zmiany

i Bank Światowy. Naukowcy stwierdzili, że

klimatyczne wymagają podjęcia poważnych

„sposób, w jaki świat produkuje żywność,

kroków w sektorze rolnictwa, który jest zna-

będzie musiał się radykalnie zmienić, by

czącym współsprawcą problemów klima-

lepiej służyć biednym i głodnym, jeśli świat

tycznych, a jednocześnie ma duży potencjał

ma zamiar odnieść się do rosnącej popula-

rozwiązań w tej dziedzinie. Dlatego trzeba

cji i zmian klimatu, i jeśli chce zapobiec spo-

rozwinąć system zachęt i wdrożyć najlepsze

łecznemu i ekologicznemu kryzysowi”.

praktyki w celu zapobiegania zmianom kli-

matu, dostosowujące jednocześnie system

Inicjatywa Programu Środowiskowego Orga-

produkcji rolnej do nieuniknionych skutków

nizacji Narodów Zjednoczonych (UNEP) Glo-

zmian klimatu. Obecnie jest odpowiedni czas

bal Green New Deal (Globalny Zielony Nowy

po temu, trwają bowiem właśnie negocjacje

Ład), zapoczątkowana w 2008 r., zmierza do

budżetu UE na lata 2014–2020, wyznacza się

zmiany globalnej gospodarki w kierunku in-

także ramy nowej polityki.

westycji w czyste technologie, „naturalną”

infrastrukturę i walkę ze zmianami klimatu.

Konwencja Rolnicza i Wiejska (Agricultural and

Inicjatywa Zielonej Gospodarki (Green Eco-

Rural Convention3) zwraca uwagę na nowe wy-

nomy Initiative) podkreśla znaczenie rolnic-

zwania, które uwidoczniły się od czasu stworze-

twa, które często wywiera przeciwstawny

nia podstaw obecnej polityki rolnej w 2006 r.

wpływ na środowisko i społeczeństwo:

z jednej strony produkuje żywność, utrzy-

konieczne jest bardziej odpowiedzialne

muje różnorodność biologiczną i krajobra-

wykorzystywanie wszystkich globalnych za-

zową, zapewnia miejsca pracy i wypoczynku,

sobów, zwłaszcza gleby, wody i kopalin, żeby

a z drugiej – przyczynia się do zanieczysz-

zapewnić przeżycie człowieka i globalną róż-

czenia gleb, wody i powietrza, utraty róż-

norodność biologiczną w dłuższej perspekty-

norodności biologicznej i zmian klimatu.

wie;

Europejska strategia Europa 2020 wyzna-

cza nowe cele: inteligentny i zrównoważony

należy zredukować emisję gazów cieplar-

wzrost, przemiany społeczno-ekonomiczne

nianych, aby zapobiec katastrofalnym

i rozwój sektora produkcji żywności. A więc

zmianom klimatu;

czas na zmiany polityki rolnej.

należy powstrzymać utratę różnorodno-

ści biologicznej, zarówno gatunków dziko

żyjących, jak i użytkowanych rolniczo (ro-

ślin uprawnych i zwierząt hodowlanych);

2 International Assessment of Agricultural Knowledge, Science and Technology for Development (IAASTD) (2009), Synthesis Report: A synthesis of the Global and Sub-Global IAASTD Reports, www.agassessment.org. W projekcie uczestniczyli eksperci z Polski, Dorota Metera i Dariusz Szwed.

3 Agriculture and Rural Convention, www.arc2020.eu

Rolnictwo zrównoważone, bezpieczeństwo i jakość żywności w Zielonym Nowym Ładzie 57

konieczne jest respektowanie prawa

zrównoważony i trwały, zależy bowiem od zuży-

człowieka do żywności, wody, zdrowia

cia paliw kopalnych, mechanizacji, transportu

i dobrych warunków życia, do wolności

żywności i pasz na duże odległości, stanowi za-

społecznej;

tem zagrożenie dla stanu gleb, zasobów wod-

nych i ekosystemów, ponadto pociąga za sobą

nie można akceptować cierpienia dwu mi-

redukcję miejsc pracy w rolnictwie.

liardów ludzi z powodu głodu lub niedo-

żywienia, zagrożenia zdrowia kolejnego

Przyszła polityka rolna powinna zostać ukie-

miliarda ludzi nadmiernym spożyciem

runkowana na zachowanie rolnictwa oparte-

i otyłością, wyrzucania ogromnych ilości

go na różnorodności regionalnych i lokalnych

żywności;

struktur rolnictwa i na gospodarce, w której

zużywa się mniej nieodnawialnych zasobów,

Europa nie powinna kontynuować zależno-

stosuje się dobrą praktykę rolniczą i agroeko-

ści własnej gospodarki od ekonomiczne-

logiczne innowacje, a jednocześnie utrzymu-

go kolonializmu i zasobów ziemi na innych

je się istniejące i tworzy nowe miejsca pracy

kontynentach (np. przez sprowadzanie

wysokiej jakości.

z krajów rozwijających się soi jako pod-

stawy żywienia zwierząt hodowlanych);

Bezpieczeństwo żywnościowe krajów

i kontynentów

trzeba się zająć ogromnymi nierównościa-

mi w dochodach i jakości życia między re-

W miarę wzrostu populacji na świecie rośnie

gionami i między ludźmi w Europie;

zapotrzebowanie na żywność , toteż coraz

bardziej pilne staje się rozwiązanie problemu

obywatele i lokalne społeczności muszą

głodu i niedożywienia, zmniejszania się za-

uzyskać możliwość decydowania o swojej

sobów naturalnych, zasobów wody oraz ob-

przyszłości.

szarów nadających się pod uprawy rolnicze.

Nie jest dobrym rozwiązaniem praktykowane

Nie można kontynuować aktualnej polity-

obecnie koncentrowanie produkcji żywności

ki ani ograniczyć się do poczynienia w niej

w ograniczonych miejscach i w zależności od

niewielkich poprawek. „Biznes jak zwykle”

handlu międzynarodowego oraz transportu

jest nie do zaakceptowania. Konieczna jest

na wielką skalę i duże odległości. Można by

radykalna zmiana polityki rolnej i rozwo-

to rozumieć jako nowy ekonomiczny kolonia-

ju obszarów wiejskich. Zdaniem organizacji

lizm, uzależnianie się krajów, możliwe kon-

tworzących i wspierających Agricultural and

flikty i niepotrzebny transport. Rozwiązanie

Rural Convention należy ją ukierunkować na:

kwestii suwerenności leży w wysokim stopniu

samowystarczalności i suwerenności żywno-

zmianę modelu rolnictwa w Europie z domi-

ściowej na poziomie lokalnym, regionalnym,

nującego intensywnego przemysłowego

krajowym lub kontynentalnym. Grunty rolne

rolnictwa i scentralizowanego przemysłu

powinny być utrzymywane w dobrej kulturze

spożywczego na rolnictwo zrównoważo-

i uprawiane w sposób zrównoważony w ca-

ne i zróżnicowane, regionalną i lokal-

łej Europie, w dłuższej perspektywie. Europa

ną produkcję żywności i przetwórstwo,

powinna produkować tyle żywności wysokiej

z lepszym powiązaniem między rolnika-

jakości, ile potrzebują Europejczycy, łącz-

mi a konsumentami i z dbałością o zdro-

nie z paszami dla zwierząt, zamiast impor-

wie publiczne oraz środowisko;

tować żywność i pasze, które mogłyby być

produkowane na miejscu. Ponadto powinna

ekonomiczny renesans obszarów wiej-

ograniczyć eksport produktów rolnych do

skich, oparty na sile i różnorodności spo-

produktów regionalnych, by nie wywoływać

łeczności, kultur i zasobów.

zaburzeń na rynkach innych krajów.

Według Agricultural and Rural Convention ko-

Jakość żywności

nieczna jest zmiana paradygmatu w rolnictwie

w odpowiedzi na wyzwania ekologiczne i spo-

Społeczeństwa krajów wysoko rozwiniętych

łeczne. System obecnie w Europie przeważa-

są coraz bardziej świadome wpływu przemy-

jący, oparty na wielkich strukturach, nie jest

słowej produkcji żywności na zdrowie ludzi,

58

dobrostan zwierząt, różnorodność biologicz-

na wsi poprawia się szybciej niż w miastach.

ną i środowisko. Otyłość, cukrzyca i inne

Można zatem mieć nadzieję, że mieszkań-

choroby wynikające często z niewłaściwej

cy wsi – dzięki zdobytemu wykształceniu

diety skłaniają konsumentów do wnikliwego

i doświadczeniom – będą się starali zmie-

czytania informacji na etykietach produktów,

niać wieś tak, by nie stała się kopią miasta,

dotyczących składu, substancji dodatkowych

lecz była wygodnym miejscem życia i pracy

oraz miejsca pochodzenia. Poszukują oni al-

jej mieszkańców, dawała możliwości wypo-

ternatywnej żywności do tej, którą oferował

czynku turystom i świadczyła usługi środo-

im dotychczas handel, i coraz częściej kupu-

wiskowe.

ją żywność ekologiczną lub z oznakowaniem

pochodzenia geograficznego, chociaż jest

Nowe kierunki rozwoju rolnictwa

droższa, jest ona bowiem lepsza niż żywność

i obszarów wiejskich

produkowana przemysłowo. Coraz więcej

producentów zmienia sposób produkcji, by

Mając na uwadze dalszy rozwój rolnictwa i ob-

dostosować się do nowych oczekiwań kon-

szarów wiejskich zgodnie z ideą Globalnego

sumentów. Nadal jednak potrzebne są edu-

Zielonego Ładu, można stwierdzić, że polska

kacja społeczeństwa w dziedzinie żywności,

wieś, ze swoim potencjałem przyrodniczym,

diety, zdrowia i wzajemnych ich powiązań

społecznym i kulturowym, ma wielką szansę

oraz promocja produktów tradycyjnych, re-

na zrównoważony rozwój, według klasycznej

gionalnych i lokalnych oraz ich znaczenia dla

definicji Gro Harlem Bruntland5. Produkcja

rozwoju lokalnego.

rolnicza w Polsce w ostatnich latach zmienia

charakter i zmieniać będzie go nadal, dosto-

Polska wizja przyszłości wsi

sowując się do potrzeb rynku i zasad wyzna-

czanych przez Wspólną Politykę Rolną Unii

Perspektywiczny dokument Polska 2030.

Europejskiej. Od ponad 20 lat rozwija się rol-

Wyzwania rozwojowe4 nie odnosi się po-

nictwo ekologiczne, które obecnie w Polsce

zytywnie ani do przyszłości rolnictwa i ob-

zajmuje około 2% powierzchni gruntów rol-

szarów wiejskich, ani do nowych oczekiwań

nych i dotyczy około 1% producentów rolnych.

konsumentów odnośnie do jakości żywności

Coraz większe znaczenie na rynku zyskują

i jakości życia, ani do wydatkowania finansów

certyfikowane produkty rolnictwa ekologicz-

publicznych (pochodzących z podatków oby-

nego oraz produkty regionalne i tradycyjne

wateli) na Wspólną Politykę Rolną. Stwier-

(chroniona nazwa pochodzenia, chronione

dzenia, że „wieś jest coraz mniej zależna

oznaczenie geograficzne, świadectwo szcze-

od rolnictwa” i „młodzi ludzie coraz czę-

gólnego charakteru). Te stosunkowo nowe

ściej wybierają pracę poza rolnictwem” nie

dziedziny rolnictwa dają nowe miejsca pra-

współgrają z wizją europejską. Za pozytyw-

cy, nie tylko mieszkańcom wsi. Na bazie tych

ne zmiany na wsi autorzy uważają zmiany,

produktów rozwijają się nowe sektory ryn-

które zachodzą „na obszarach powiązanych

ku żywności i nowe formy sprzedaży (m.in.

funkcjonalnie z miastem”, gdzie osiedla-

sprzedaż bezpośrednia, sklepy internetowe),

ją się mieszkańcy miast (suburbanizacja).

które przejmują część konsumentów odwra-

Proponują oni perspektywiczną urbanizację

cających się od wielkich sieci handlowych

wsi, skutkującą zaprzestaniem spełniania

oferujących produkowane masowo produkty

przez rolnictwo jego podstawowych funkcji:

żywnościowe. Produkt unikalny, identyfiko-

produkcji żywności, pasz dla zwierząt, su-

wany z regionem lub tradycją, staje się także

rowców dla przemysłu i produkcji energii,

w Polsce znakiem wyboru młodych, ekolo-

a także funkcji pozaprodukcyjnych: ochrony

gicznie i społecznie wykształconych i świa-

krajobrazu i różnorodności biologicznej oraz

domych konsumentów, dbających nie tylko

zapewniania możliwości wypoczynku. Suge-

o własne zdrowie, ale także o zdrowie innych

rują oni także, że „znaczna część obszarów

ludzi, stan środowiska i dobrostan zwierząt.

wiejskich w Polsce może nie przystosować

się do współczesnej gospodarki”. Stwier-

dzają jednocześnie, że poziom wykształcenia

5 „(…) rozwój zrównoważony to jest taki rozwój, w którym potrzeby

obecnego pokolenia mogą być zaspokojone bez umniejszania szans

4 Polska 2030. Wyzwania rozwojowe, Kancelaria Prezesa Rady Ministrów, przyszłych pokoleń na ich zaspokojenie”, raport Nasza Wspólna Przyszłość Zespół Doradców Strategicznych Prezesa Rady Ministrów www.pol-

( Report of the World Commission on Environment and Development), ONZ

ska2030.pl, lipiec 2009

1987

Rolnictwo zrównoważone, bezpieczeństwo i jakość żywności w Zielonym Nowym Ładzie 59

Nowe „zielone” (przyczyniające się do po-

woju obszarów wiejskich można to przełożyć

prawy stanu środowiska6) miejsca pracy na

na praktyczne rozwiązania: zmniejszenie po-

wsi powstają m.in. w wyniku specjalizacji

ziomu intensywności produkcji rolnej opartej

agroturystyki, przekształcającej się często w

na zużyciu środków produkcji wymagających

nowe formy, odpowiadające na oczekiwania

znacznego nakładu energii (środki chemicz-

turystów, jak: turystyka przyrodnicza, tury-

nej ochrony roślin i nawozy sztuczne) oraz

styka ukierunkowana na tradycje kulinarne

produkcji zwierzęcej opartej na importowa-

(m.in. „szlaki winne”, „szlaki jabłkowe”),

nych paszach, zwłaszcza soi i kukurydzy mo-

„szlaki tradycyjnych rzemiosł”, turystyka

dyfikowanych genetycznie. Dzięki zmianie

konna. Turystyka tego rodzaju, z na wpół

kierunku produkcji rolnej z towarów maso-

amatorskich działań przynoszących gospo-

wych na produkcję mniej intensywną, lecz

darstwu rolnemu dodatkowe środki finanso-

wyższej jakości, z pewnością można by uzy-

we, wspieranych programami pomocowymi,

skać pozytywne efekty w postaci lepszej diety

przekształca się powoli w branżę działalno-

i poprawy stanu zdrowia społeczeństwa oraz

ści gospodarczej profesjonalnie prowadzoną

poprawy stanu środowiska. By jednak stało

przez osoby o odpowiednim wykształceniu,

się to możliwe, konieczne są jasne sygna-

przynoszącą im dochody, co będzie skutko-

ły polityczne, jak reforma systemu dotacji

wało w podatkach odprowadzanych do bu-

w ramach WPR, priorytety dla lokalnej i re-

dżetu. W powiązaniu z produkcją rolniczą,

gionalnej produkcji żywności, w tym zmiany

a zwłaszcza ekologiczną, tworzą one atrak-

przepisów weterynaryjnych i sanitarnych do-

cyjną ofertę dla mieszkańców miast i tury-

tyczących małego, lokalnego i ograniczonego

stów zagranicznych. Wiążą się z tym nowe

przetwórstwa produktów zarówno pocho-

miejsca pracy w gałęziach powiązanych

dzenia zwierzęcego, jak i roślinnego. Wydaje

i niepowiązanych bezpośrednio z turystyką.

się to możliwe do szybszego wdrożenia niż

Kolejne nowe „zielone” branże to produkcja

wdrożenie instrumentów finansowych, choć

energi odnawialnej z surowców rolniczych

te powinny towarzyszyć procesowi politycz-

(np. biogaz, oleje roślinne) i zasobów natu-

nemu. Stworzenie odpowiednich instrumen-

ralnych (woda, wiatr, słońce). Szacuje się, że

tów ekonomicznych wymaga jednak reformy

na obszarach wiejskich można mieć szansę

podatków – od opodatkowania działalności

na rozwój wielu „zielonych” miejsc pracy w

rolniczej, zróżnicowanego w zależności od

różnych branżach.

jej rodzaju, do – na razie „futurystycznie”

odbieranej w Polsce – ekologicznej reformy

Inna wizja Zielonego Nowego Ładu

podatkowej, polegającej na specjalnym opo-

w Polsce

datkowaniu przemysłowego rolnictwa i prze-

znaczaniu środków finansowych na działania

Według badań przeprowadzonych wiosną

związane z ochroną środowiska. Efekty śro-

2010 r. przez Eurobarometer, 65% respon-

dowiskowe i społeczne takich zmian mogłyby

dentów w Polsce (73% średnio w UE) uwa-

służyć całemu społeczeństwu w postaci dóbr

ża, że należy wspierać gospodarkę, która

publicznych, których źródłem jest rolnictwo:

zużywa mniej zasobów naturalnych i emituje

bezpieczeństwu żywności, różnorodności

mniej gazów cieplarnianych, by wyjść z eko-

biologicznej, krajobrazowi, utrzymaniu lud-

nomicznego i finansowego kryzysu oraz wła-

ności na terenach marginalnych.8

ściwie przygotować gospodarkę do nowej

dekady.7 W odniesieniu do rolnictwa i roz-

6 Zazielenianie lokalnych rynków pracy w Polsce – wykorzystanie do-

świadczeń Unii Europejskiej, praca zbiorowa, Instytut na rzecz Ekorozwoju,

8 M. Maciejczak, Rolnictwo i obszary wiejskie źródłem dóbr publicznych

Warszawa 2007

– przegląd literatury, „Zeszyty Naukowe SGGW, Ekonomika i Organizacja 7 „Eurobarometer”, Standard EB 73, sierpień 2010, http://ec.europa.eu/

Gospodarki Żywnościowej”, 75(2009)

public_opinion/archives/eb/eb73/eb73_fact_pl_en.pdf

60

Autonomiczne budownictwo dostępne

61

8.

Ludomir Duda

Autonomiczne budownictwo dostępne

Zielona modernizacja budownictwa jest

sze rozwiązania na tory wdrożeniowe na

jednym z kluczowych postulatów Zielone-

pełną skalę”.1

go Nowego Ładu (ZNŁ). Już w pierwszej

publikacji Fundacji Nowej Ekonomii z lipca

Budynki pochłaniają 40% całkowitego zapo-

2008 r. za jeden z kluczowych celów ZNŁ

trzebowania na energię pierwotną. Są po-

uważa się „realizację całkowicie nowej

nadto głównym producentem śmieci i – obok

wizji niskowęglowego systemu energe-

rolnictwa – głównym sprawcą zanieczysz-

tycznego, która obejmuje uczynienie z każ-

czenia wód. Nie ulega wątpliwości, że wła-

dego budynku elektrowni wytwarzającej

śnie w nich należy upatrywać największego

energię. Włączenie dziesiątków milionów

zagrożenia dla środowiska i zasobów natu-

nieruchomości przyniesie jednocześnie

ralnych. Na nich więc powinna się skoncen-

podniesienie ich efektywności energetycz-

trować aktywność organów państwa, które

nej oraz zwiększenie wykorzystania źró-

odpowiadają za ochronę środowiska i reali-

deł odnawialnych do wytwarzania energii

zację zasady zrównoważonego rozwoju, co

elektrycznej”. Ponadto autorzy wskazują,

wynika z konstytucji RP (art. 52,3 i art. 74.14)

że konieczne jest „rozwinięcie zróżnicowa-

oraz międzynarodowych zobowiązań Polski,

nego pakietu finansowych innowacji i za-

chęt dla zgromadzenia miliardów funtów

koniecznych do realizacji zadań. Należy się

1 A Green New Deal Joined-up policies to solve the triple crunch of the credit szczególnie skupić na inteligentnych inwe-crisis, climate change and high oil prices, New Economics Foundation, Lon-stycjach, które nie tylko sfinansują rozwój

dyn, lipiec 2008, http://www.neweconomics.org/projects/green-new-deal

2 Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., art. 5:

nowej, efektywnej infrastruktury energe-

Rzeczpospolita Polska (…) zapewnia ochronę środowiska, kierując się

tycznej, ale także pomogą zmniejszyć po-

zasadą zrównoważonego rozwoju.

3 Ustawa Prawo ochrony środowiska, dział II. Definicje i zasady ogólne,

pyt na energię, w szczególności w grupach

art. 3: Ilekroć w ustawie jest mowa o zrównoważonym rozwoju – rozumie

o niskich dochodach, przykładowo poprzez

się przez to taki rozwój społeczno-gospodarczy, w którym następuje proces

poprawę ocieplenia domów. Wiedza nauko-

integrowania działań politycznych, gospodarczych i społecznych, z zacho-

waniem równowagi przyrodniczej oraz trwałości podstawowych procesów

wa i technologia potrzebna do uruchomie-

przyrodniczych, w celu zagwarantowania możliwości zaspokajania pod-

nia energetycznej i transportowej rewolucji

stawowych potrzeb poszczególnych społeczności lub obywateli zarówno

jest dostępna. Natomiast brak jest obecnie

współczesnego pokolenia, jak i przyszłych pokoleń.

4 Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., art.

środków finansowych, aby pchnąć najnow-

74.1: Władze publiczne prowadzą politykę zapewniającą bezpieczeństwo

ekologiczne współczesnemu i przyszłym pokoleniom.

62

np. traktatu akcesyjnego (art. 115 i art. 1916).

deweloperów – skądinąd bardzo łagodnych

Niestety, w praktyce organy władzy są bez-

–przepisów regulujących dopuszczalny po-

czynne lub działają na szkodę środowiska.

ziom energochłonności budynków.

Jednym z przykładów takiego działania, pro-

wadzącego do spadku efektywności energe-

Polska jako jedyny kraj na świecie istotnie

tycznej nowo budowanych i remontowanych

obniżyła wymagania energetyczne stawiane

budynków, jest rozporządzenie wykonawcze

budynkom nowym i remontowanym. Taka po-

do ustawy Prawo budowlane7 o warunkach

lityka na pierwszy rzut oka może się wydawać

technicznych, jakim powinny odpowiadać bu-

absurdalna, powoduje bowiem pojawienie

dynki. Analiza tego rozporządzenia wykazuje,

się poważnej bariery wzrostu gospodarczego

że jest ono wewnętrznie sprzeczne (por. § 328

na skutek przekroczenia krajowego limitu

z § 329), niezgodne z prawem budowlanym8

emisji CO . Ponieważ te przepisy przynoszą

2

(art. 5 ptk.1f), konstytucją (art. 5 i art. 75), trak-

korzyści potężnemu sektorowi energetycz-

tatem akcesyjnym (art.11 i art.191) i dyrekty-

nemu i deweloperom, rząd złagodził wyma-

wami europejskimi (2002/91/EU9 i 2006/32/

gania wobec energochłonności budynków.

EU). Przykładami bezczynności rządu są

niewdrożenie dyrektywy 2006/32/EU w spra-

Budownictwo autonomiczne – low-tech

wie efektywności końcowego wykorzystania

i hi-tech

energii i usług energetycznych oraz ignoro-

wanie zjawiska powszechnego łamania przez

W tej sytuacji jedyną drogą promowania „zie-

lonego budownictwa” jako fundamentu zrów-

5 Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz.U. z dnia 30 kwietnia

noważonego rozwoju jest zaangażowanie

2004 r.), art. 11 (dawny art. 6 TWE): Przy ustalaniu i realizacji polityk i

organizacji pozarządowych w walkę o prze-

działań Unii, w szczególności w celu wspierania zrównoważonego rozwoju,

strzeganie prawa, podnoszenie świadomo-

muszą być brane pod uwagę wymogi ochrony środowiska.

6 Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz.U. z dnia 30 kwietnia

ści ekologicznej społeczeństwa i włączenie

2004 r.), art. 191 (dawny art. 174 TWE): 1. Polityka Unii w dziedzinie

do tych działań branż przemysłu oferujących

środowiska przyczynia się do osiągania następujących celów:

produkty i usługi dla takiego budownictwa.

– zachowania, ochrony i poprawy jakości środowiska,

– ochrony zdrowia ludzkiego,

– ostrożnego i racjonalnego wykorzystywania zasobów naturalnych,

Takim działaniem jest promocja budownic-

– promowania na płaszczyźnie międzynarodowej środków zmierzających

twa autonomicznego, czyli niezależnego

do rozwiązywania regionalnych lub światowych problemów w dziedzinie

środowiska, w szczególności zwalczania zmian klimatu.

od zewnętrznych źródeł energii nieodna-

7 Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 6 listopada 2008 r. zmie-

wialnej. Osiągnięcie takiej niezależności

niające rozporządzenie w sprawie warunków technicznych, jakim powinny

w okresach maksymalnego zapotrzebowa-

odpowiadać budynki i ich usytuowanie.

8 Ustawa Prawo budowlane z dnia 7 lipca 1994 r.

nia na energię (w naszych warunkach klima-

9 Dyrektywa 2002/91/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16

tycznych – od listopada do lutego) generuje

grudnia 2002 r. w sprawie charakterystyki energetycznej budynków –

preambuła:

nadwyżki energi w pozostałych miesiącach.

(2) Zasoby naturalne, do których ostrożnego i racjonalnego użycia odnosi

Idea takiego budownictwa ma długą historię

się art. 174(191) Traktatu, obejmują produkty naftowe, gaz naturalny i

i wiele dobrych doświadczeń. Realizacja idei

paliwa stałe, będące zasadniczymi źródłami energii, a także głównymi

źródłami emisji ditlenku węgla.

autonomicznego budownictwa jest możliwa

(6) Sektor mieszkaniowy i usługowy, którego główną część stanowią

na dwa sposoby:

budynki, obejmuje ponad 40% końcowego zużycia energii we Wspólnocie

i zużycie to rośnie. Tendencja ta prowadzi do wzrostu zużycia energii, a

także emisji ditlenku węgla przez ten sektor.

low-tech zakłada stosowanie naturalnych

(12) Budynki będą miały wpływ na długoterminowe zużycie energii, stąd

materiałów, jak słoma, glina czy grunt ro-

też nowe budynki powinny spełniać minimalne wymagania dotyczące

dzimy, konstrukcję domu minimalizującą

charakterystyki energetycznej, dostosowane do lokalnego klimatu. Z tego

też powodu, przy stosowaniu wskaźników służących poprawie charaktery-

straty energii, której źródłem jest głów-

styki energetycznej, powinna być stosowana najlepsza praktyka. Ponieważ

nie biomasa, oraz wykorzystanie naj-

zastosowanie alternatywnych systemów zaopatrzenia w energię nie jest

prostszych kolektorów słonecznych. Przy

generalnie wykorzystane w pełnym zakresie, powinny zostać rozważone

możliwości techniczne, środowiskowe i ekonomiczne alternatywnych

zmianie niektórych przyzwyczajeń takie

systemów zaopatrzenia w energię; może to być wykonane jednorazowo

domy, dzięki minimalnym kosztom budo-

przez państwo.

wy i eksploatacji, są atrakcyjną propozycją

(22) Powinna być zapewniona możliwość szybkiego dostosowania

metodologii obliczeń i regularnego przeglądu minimalnych wymagań

dla osób źle znoszących oferowany przez

przez państwa członkowskie w zakresie charakterystyki energetycznej

cywilizację techniczną sposób życia;10

budynków ze względu na postęp technologiczny, m.in. w odniesieniu do

właściwości izolacyjnych (lub jakości) materiału budowlanego i dla dal-

szego rozwoju normalizacji. Państwa członkowskie w drodze studium przy-

gotowują wykaz środków oszczędzania energii dla przeciętnych lokalnych

warunków rynkowych, spełniający kryteria opłacalności.

10 Przykłady takich realizacji w Polsce: http://earthhandsandhouses.org/

Autonomiczne budownictwo dostępne

63

hi-tech, czyli z wykorzystaniem najnow-

Co zatem wchodzi do czarnej skrzynki? Jest

szych osiągnięć techniki (high-tech).

to skoncentrowana energia w postaci prą-

Domy autonomiczne budowane w ta-

du elektrycznego, gorącej wody z systemu

kiej technologi mają spełniać wszystkie

ciepłowniczego, energi chemicznej paliwa,

normy dotyczące parametrów komfortu

czysta woda, żywność i tysiące przedmiotów.

w pomieszczeniach, nie wymagają za-

Każdy z nich został wyprodukowany z wyko-

tem żadnych wyrzeczeń i zmian w trybie

rzystaniem cząstki nieodnawialnych zaso-

życia ich mieszkańców. Podstawowymi

bów naturalnych.

ograniczeniami w ich upowszechnieniu

są mity o wysokich kosztach budowy, któ-

Co opuszcza czarną skrzynkę? Są to ścieki,

re hamują popyt, oraz wymagany wysoki

rozproszona energia, zużyte opakowania, od-

poziom kultury technicznej wszystkich

pady organiczne i zniszczone przedmioty, jed-

uczestników procesu inwestycyjnego.11

nym słowem śmieci. Z punktu widzenia nauki

o systemach – cybernetyki – dom rodzinny to

Dlaczego autonomiczne domy dostępne?

system, w którym zasoby naturalne, za po-

średnictwem przemysłu, są przetwarzane na

Idea domów autonomicznych wynika z re-

szkodzące środowisku emisje i śmieci. Py-

fleksji nad wpływem sposobu życia człowieka

tanie, czy taki model cywilizacji, w której jej

na środowisko. Jesteśmy przyzwyczajeni do

podstawowy element przerabia zasoby natu-

myśli, że degradacja środowiska jest przede

ralne na śmieci i ścieki, może przetrwać, jest

wszystkim wynikiem działania przemysłu.

pytaniem retorycznym.

To niewątpliwie poprawia samopoczucie, ale

presji cywilizacji na środowisko nie zmniej-

Dwie podstawowe różnice pomiędzy sposo-

sza. Istotną zmianę tego stanu może przy-

bami funkcjonowania cywilizacji i ekosys-

nieść zmiana sposobu myślenia. Podstawą

temu to wykorzystywanie przez tą pierwszą

zachodniej cywilizacji, która pochłania 80%

nieodnawialnych źródeł energii i produko-

zasobów naturalnych, są domy rodzinne.

wanie odpadów. Ekosystemy zawdzięczają

Niezależnie od tego, czy nasz dom to miesz-

trwałość optymalnemu wykorzystaniu ener-

kanie w bloku czy dom jednorodzinny, jest

gii słońca i zamkniętym cyklom obiegu mate-

on miejscem kojarzonym z tym, co w życiu

ri . Wszystko, co umiera, stanowi pożywienie

najlepsze. Spróbujmy spojrzeć na to miejsce

dla tego, co żyje... Jeśli chcemy zapewnić

z innej, niż rodzinna, perspektywy.

przetrwanie cywilizacji, musimy coś zmie-

nić w naszych domach, tak by maksymal-

Domy rodzinne, rozumiane jako infrastruktu-

nie upodobnić je do ekosystemów. Na czym

ra i relacje międzyludzkie, stanowią podsta-

ma polegać upodobnienie domu rodzinnego

wowy element społeczeństwa. Równocześnie

do ekosystemu? Przede wszystkim na auto-

każdy dom jest złożoną strukturą powiązaną

nomii energetycznej, czyli na wykorzystaniu

z otoczeniem skomplikowaną siecią połączeń

słońca i wiatru jako jedynych źródeł energi .

i zależności. W ramach intelektualnego eks-

Czy jest to możliwe bez cofania się w rozwoju

perymentu spróbujmy potraktować dom jako

do połowy XIX w., kiedy to odnawialne źródła

system w rozumieniu cybernetyki i przeana-

energi pokrywały 95% zapotrzebowania na

lizujmy jego oddziaływania ze środowiskiem.

energię? Wszystko wskazuje na to, że z wy-

Wyobraźmy sobie, że dom jest cybernetyczną

korzystaniem najnowszych osiągnięć tech-

czarną skrzynką, a my próbujemy zrozumieć

nologii jest to możliwe i już dziś opłacalne.

jego naturę, analizując przepływy materii

i energi pomiędzy nim a otoczeniem. Dla

Na każdy metr kwadratowy powierzchni Zie-

uproszczenia pomińmy wszystko to, co wcho-

mi dociera rocznie około 1000 kilowatogodzin

dzi do czarnej skrzynki i z niej wychodzi, nie

energi promienistej. Budynek w standardzie

zmieniając istotnie swojego charakteru. Nie

domu pasywnego na utrzymanie komfor-

interesują nas zatem wchodzący i wychodzą-

tu cieplnego potrzebuje rocznie 15 kWh/m2

cy ludzie oraz to, co zostało do domu wnie-

energii termicznej. Wydaje się, że przy obec-

sione i opuszcza go w niezmienionej istotnie

nym poziomie rozwoju techniki nie powinno

formie.

być szczególnie kosztowne i trudne prze-

tworzenie energi promienistej słońca na

11 http://www.bloginea.pl/2009/01/27/dom-zeroenergetyczny-pod-

ciepło użytkowe, jego akumulowanie latem

olsztynem

64

i wykorzystanie zimą, ze sprawnością 1,5%

oczyszczalni i kompostowania odpadów or-

(15 kWh/m2/rok / 1000 kWh/m2/rok x 100%).

ganicznych, a jeśli zadbamy o przedłużenie

czasu użytkowania przedmiotów i zbudujemy

Współczesne kolektory słoneczne pod-

system wtórnego wykorzystania surowców,

grzewające wodę mają sprawność 50–60%,

to obraz domu będącego obecnie „fabryką

sprawność ogniw fotowoltaicznych PV (pro-

śmieci” ulegnie radykalnej zmianie.

dukujących prąd) to około 20%. Połączenie,

już obecnie dostępne komercyjnie, kolekto-

Popularyzacja i wcielanie w życie idei

rów słonecznych z ogniwami PV, zwane ogni-

autonomicznych domów dostępnych

wami hybrydowymi PV-T, z każdego metra

kwadratowego dachu skierowanego na po-

Kilkudziesięcioletnie negatywne doświad-

łudnie i nachylonego pod kątem 35–45º po-

czenia w popularyzacji budownictwa zrów-

zwala uzyskać rocznie około 500 kWh energii

noważonego wskazują, że prawdopodobnie

termicznej i około 150 kWh energii elektrycz-

jedynym skutecznym sposobem jego upo-

nej. Sprawność akumulacji ciepła (czyli sto-

wszechnienia jest budowa domów mo-

sunek energi pobranej z zasobnika ciepła do

delowych i stworzenie rynkowej oferty.

dostarczonej do niego przez kolektory sło-

Z przeprowadzonych przez autora analiz

neczne) gruntu pod budynkiem to minimum

wynika, że budownictwo niskoenergetycz-

70%.

ne, korzystające ze sprawdzonych na rynku

Jak wynika z tych szacunków, z 1000 kWh/

technologii, dzięki relacjom pomiędzy kosz-

m2/rok energi słonecznej można otrzymać

tami energii a kosztami materiałów i urzą-

1000 kWh/m2/rok x 0,5 x 0,7 = 350 kWh/m2/

dzeń podnoszących standard energetyczny,

rok energii cieplnej i 150 kWh/m2/rok ener-

jest bardzo opłacalne.

gi elektrycznej. Autonomia energetyczna

jest zatem możliwa nawet w kilkukondygna-

W roku 2009 r., z inicjatywy osób od lat profe-

cyjnych budynkach wielorodzinnych. Gdyby

sjonalnie zajmujących się różnymi aspekta-

do kolektorów PV-T umieszczonych na całej

mi budownictwa zrównoważonego, powstał

południowej powierzchni dachu domu (150

klaster firm zainteresowanych wdrożeniem

m2) dołożyć mikroturbinę wiatrową o piono-

nowego standardu budownictwa zrówno-

wej osi obrotu i mocy 3 kW, to wyprodukowa-

ważonego. Jego zadaniem będzie budowa

na energia wystarczyłaby na pokrycie 100%

modelowych autonomicznych domów do-

potrzeb domu i samochodu elektrycznego.

stępnych (ADD). Wśród inicjatorów przedsię-

Oczywiście, przy obecnie stosowanych tech-

wzięcia są wybitni znawcy tematu: architekt

nologiach akumulacji energii elektrycznej do

Dariusz Śmiechowski, architekt krajobrazu

optymalnego jej wykorzystania potrzebna jest

Marcin Gąsiorowski, konstruktor Dariusz

inteligentna sieć elektroenergetyczna (tzw.

Koc – dyrektor ds. budownictwa zrównowa-

smart grid).

żonego KAPE, Jacek Kostrzewa, współor-

ganizator Fundacji Poszanowania Energi .

Jest też inna droga do osiągnięcia równowa-

Ich celem jest opracowanie i promocja no-

gi w relacjach ze środowiskiem. Wystarczą:

wego standardu w budownictwie mieszka-

niewielka zmiana postaw, nieco wyrzeczeń,

niowym. W odróżnieniu od standardu domu

które nawiasem mówiąc wyszłyby ludziom na

pasywnego, którego istotą jest redukcja za-

dobre, oraz umiejętne wykorzystanie zaso-

potrzebowania na energię do 15 kWh/m²/rok,

bów, aby skromnymi środkami osiągnąć wy-

standard ADD ma ambicję wypełnienia naj-

soką jakość życia. Ci, którzy spróbowali drogi

wyższych wymagań budownictwa zrówno-

przez życie w harmonii ze środowiskiem, zda-

ważonego, w którym energooszczędność na

ją się być bardzo szczęśliwi. Niestety, niewie-

etapie eksploatacji jest tylko jednym z wie-

lu z nas jest gotowych wyrzec się „zdobyczy

lu kryteriów oceny. Podstawową właściwo-

cywilizacji” i pójść drogą ewolucji low-tech.

ścią ADD ma być dostępność. W wymiarze

ekonomicznym oznacza ona najniższy na

Wspólnym krokiem dla obydwu dróg upo-

rynku poziom wydatku mieszkaniowego ro-

dabniającym funkcjonowanie domu do eko-

zumianego jako suma kosztów obsługi kre-

systemu jest zamknięcie obiegu materii

dytu i kosztów eksploatacji (obecnie na rynku

organicznej w cyklu dom-ogród. Wymaga

przeważa popyt oparty na informacjach doty-

to oczyszczania ścieków w przydomowej

czących tylko kosztów zakupu). W wymiarze

Autonomiczne budownictwo dostępne

65

architektonicznym domy mają być dostępne

ri , szczególnie w miesiącach najzimniejszych

także dla użytkowników z dowolną niepełno-

i najciemniejszych. Możliwość zrealizowania

sprawnością. Równoległym kryterium tego

tego postulatu pojawiła się wraz z komercja-

standardu jest autonomiczność w możliwie

lizacją ogniw hybrydowych PV-T (produkują-

najszerszym rozumieniu. Jest ona jedną

cych energię elektryczną i termiczną). Koszty

z cech ekosystemów, dlatego standard ADD

ogniw PV-T są zaledwie o około 25% wyższe

obejmuje zarówno budynek, jak i jego oto-

niż koszty ogniw PV (produkujących tylko

czenie, którego optymalną formą jest ogród

prąd), a ceny jednych i drugich szybko spa-

biocenotyczny. System dom-ogród pozwa-

dają. Te ogniwa, w połączeniu z wiatrakiem

la na zamknięcie obiegu materii organicz-

o pionowej osi obrotu i systemem akumula-

nej i wykorzystanie do nawadniania ścieków

torów, zapewnią dostawy prądu do napędu

oczyszczonych w minioczyszczalni. Odpo-

pomp obiegowych, pompy ciepła, wentylato-

wiedni projekt ogrodu i duża podaż kompostu

rów i diodowego oświetlenia oraz 50–100 W

oraz wody pozwalają na uzyskanie w otocze-

do komputera. Realizacja idei niezależności

niu domu bogactwa różnorodności biologicz-

energetycznej radykalnie zwiększa poziom

nej i dużej ilości biomasy. Takie środowisko

bezpieczeństwa, zważywszy na stopień uza-

tworzy optymalne warunki dla relaksu i sta-

leżnienia gospodarstw domowych od energii

nowi idealne otoczenie wychowawcze, rów-

elektrycznej i coraz częstsze awarie sieci elek-

noważące presję „betonowych miast” oraz

troenergetycznej. Obecny sposób budowania

wirtualnego świata internetu i gier kompu-

zamienia domy w niebezpieczne pułapki, gdy

terowych, w którym znikają nasze dzieci.

awaria sieci następuje podczas silnych mro-

Zagospodarowanie odpadów organicznych

zów. Niezależność od sieci elektroenergetycz-

i ścieków w obrębie działki obniża koszty

nej w sezonie grzewczym oznacza nadmiar

eksploatacji, przysparzając równocześnie

energii elektrycznej latem, który może być od-

trudnych do przecenienia korzyści w postaci

dawany do sieci. Taka sytuacja jest korzystna

pięknego ogrodu. Osobną sprawą jest uzy-

dla dystrybutorów energi elektrycznej, którzy

skiwanie własnych ziół, warzyw i owoców,

mają obowiązek zakupu energi odnawialnej

których uprawa jest jednym z najprzyjem-

w określonej i rosnącej ilości. Dodatkową ko-

niejszych hobbies wieku dojrzałego i wiel-

rzyścią dla sieci jest usytuowanie źródła ener-

kim pożytkiem dla zdrowia najmłodszych

gi bezpośrednio przy końcowym jej odbiorcy,

w postaci nieskażonej żywności. Autonomia

co minimalizuje koszty przyłączenia, zmniej-

to także pełne bezpieczeństwo na wypa-

sza straty w sieci i minimalizuje straty finan-

dek awari systemu elektroenergetycznego.

sowe w wypadku awari . Dystrybutorzy energii

Jej osiągnięcie jest możliwe dzięki wysokiej

elektrycznej powinni więc być zainteresowani

efektywności energetycznej i optymalnemu

wspieraniem takich rozwiązań. Pierwszą, choć

wykorzystaniu energii słońca i wiatru.

ułomną, jaskółką takiego działania na polskim

rynku jest oferta firmy dystrybucyjnej sektora

Niezależność energetyczna

elektroenergetycznego Energa.12 Oferuje ona

autonomicznych domów dostępnych

wyposażenie domów jednorodzinnych w alter-

natywne źródła energi . Wybudowanie domu

Niezależność energetyczna, zwłaszcza je-

generującego nadwyżkę energetyczną nie jest

śli zrezygnujemy z procesów spalania, które

obecnie wyzwaniem technicznym i wiele ta-

w małych domowych instalacjach są źródłem

kich domów powstało w Europie i na świecie.13

szkodliwych emisji do atmosfery, jest wyzwa-

Niestety, wysokie koszty tych rozwiązań,

niem szczególnym. Można ją osiągnąć, wyko-

rzystując energię promieniowania słonecznego

padającego na południową lub wschodnią i

12 http://www.smarteco.pl/

zachodnią połać dachu w ciągu całego roku.

13 www.zeroenergyideahouse.com/; ww.zokazola.com/prj_adams_ze-

roenergy.html ; www.energysavers.gov/your_home/designing_remo-

Oznacza to jednak konieczność magazynowa-

deling/index.cfm/mytopic=10360; www.zeroenergyhouse.co.nz/; www.

nia energi termicznej w zasobniku ciepła pod

quadlock.com/green_building/five_step_zero_energy_house.htm;

budynkiem latem i wykorzystywanie jej zimą.

www.zeroenergyhouse.co.nz; www.toolbase.org/Home-Building-To-

pics/zero-energy-homes/zero-energy-home-project; www.zeroenergy.

Niezależność od sieci elektroenergetycznej

com/; www.zeb.buildinggreen.com/ - ten fajny; www.zerobuildings.

nie oznacza odcięcia się od niej, lecz zapew-

com/; http://mississippi.ashraeregion7.org/files/Getting%20to%20

nienie prawidłowego funkcjonowania domu

Zero-Energy%20Buildings--AEDGs%20to%20ZEBs.pdf to pdf; www.

timbercreekzeroenergyhouse.com/; www.zerobuildings.com/the-timber-

wtedy, gdy ta sieć ulegnie długotrwałej awa-

creek-zero-energy-house; www.buildingscience.com/documents/case-

studies/cs-tx-lewisville-greencraft

66

wynikające głównie z ich doświadczalnego

stywania zasobów naturalnych”. Wymaga to

charakteru, sprawiają, że nie są one dostępne

unowocześnienia edukacji na kierunkach bu-

dla większości potencjalnych inwestorów. Po

dowlanych od poziomu ponadpodstawowego

wykonaniu wielu symulacji i rozpoznaniu ryn-

poprzez studia politechniczne – w kierunku

ku wyzwanie zbudowania prototypu autono-

upowszechnienia zasad zrównoważonego

micznego domu dostępnego podjęli inicjatorzy

rozwoju, co niestety nie jest przedmiotem ja-

klastra, o którym wyżej. Prototypowy dom zo-

kiejkolwiek refleksji. Należy uruchomić sys-

stał zaprojektowany; wstępne symulacje po-

temy zachęt dla inwestorów, bo to one mogą

twierdzają możliwość spełnienia kryterium

się skutecznie przyczynić do dynamicznego

dostępności rozumianej jako najniższa na ryn-

wzrostu standardu energetycznego w „starej

ku suma kosztów kapitałowych i eksploatacyj-

Europie”. Państwo, poprzez swoje instytucje,

nych w czasie spłaty kredytu. Trwają prace nad

takie jak nadzór bankowy, mogłoby doprowa-

optymalizacją rozwiązań technicznych, które

dzić do uwzględniania przez system bankowy

zminimalizują koszty budowy.

ryzyka związanego z nadmiernymi kosztami

eksploatacji budynków. Poskutkowałoby to

Od czego zależy przyszłość

obniżeniem oprocentowania dla budujących

autonomicznych domów dostępnych

domy energooszczędne. Narodowy Fundusz

Ochrony Środowiska mógłby, tak jak się dzie-

To dopiero pierwsze kroki na drodze do upo-

je w wielu krajach europejskich, pokrywać

wszechnienia budownictwa zrównoważo-

część kosztów inwestycji czyniących dom au-

nego. Trzeba jednak pamiętać, że bariera

tonomicznym.

dostępności nie jest barierą jedyną. Trud-

niejsze do pokonania są bariery mentalne

Obszar specjalny – budownictwo socjalne

inwestorów oraz kompetencje projektantów

i wykonawców. Budowa domu autonomicz-

Obszarem, w którym aktywność państwa

nego wymaga precyzji i kultury technicznej

mogłaby mieć ogromne znaczenie nie tylko

rzadko dostępnych na rynku budowlanym.

dla sprawy ochrony środowiska i zasobów

Upowszechnienie takiego budownictwa wy-

naturalnych, ale także dla rozwoju społecz-

maga wysiłku edukacyjnego; bez pomocy

nego, jest budownictwo socjalne. Przejawem

państwa będzie trudne. Warto jednak pa-

takiego działania, chociaż nie bardzo kon-

miętać, że kwalifikacje niezbędne do budo-

sekwentnym, była ustawa o Towarzystwach

wy domów autonomicznych są praktycznie

Budownictwa Społecznego, limitująca koszty

identyczne z tymi, które są potrzebne przy

utrzymania.14 W istocie TBS-y przeznaczone

termomodernizacji zasobów. Tej zaś powin-

były (są) dla osób średnio zamożnych.

no być poddane co najmniej 80% zasobów

mieszkaniowych i pozostałych budynków,

Szczególnie szkodliwe są praktyki stoso-

których standard energetyczny jest w Polsce

wane w budownictwie socjalnym. Budynki

bardzo niski. Oznacza to, że istnieje poten-

przeznaczone dla osób najbiedniejszych sta-

cjalny rynek pracy dla setek tysięcy pracow-

wia się w ramach procedur przetargowych,

ników, a gwarancją popytu na ich usługi są

w których jedynym kryterium jest cena. Pro-

oszczędności w kosztach ogrzewania/chło-

wadzi to, podobnie jak w budownictwie de-

dzenia, których szybki wzrost gwarantuje po-

weloperskim, do budowy domów o bardzo

lityka energetyczna państwa.

niskim standardzie energetycznym. Ponadto,

Upowszechnienia ADD nie utrudniają ba-

14 Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 4 lipca 2000 r. w sprawie

riery technologiczne czy ekonomiczne, ale

warunków i trybu udzielania kredytów i pożyczek ze środków Krajowe-

wyłącznie bariery mentalna i wiedzy. Ich po-

go Funduszu Mieszkaniowego oraz niektórych wymagań dotyczących

konanie byłoby relatywnie łatwe, gdyby do ich

lokali i budynków finansowanych przy udziale tych środków. Rozdział 4.

Właściwości energetyczne budynków finansowanych przy udziale kredytu

pokonywania włączyło się państwo, przede

ze środków Funduszu (…) § 16. Ustala się następujące szczególne wy-

wszystkim przez realizację konstytucyjnych

magania w zakresie właściwości energetycznych budynków budowanych,

i traktatowych zobowiązań do takiego kształ-

odbudowywanych, rozbudowywanych, przebudowywanych lub adapto-

wanych przy wykorzystaniu środków z Funduszu: 1) wartość wskaźnika E

towania prawodawstwa, aby zapewnić „bez-

określającego obliczeniowe zapotrzebowanie na energię końcową (ciepło)

pieczeństwo ekologiczne współczesnemu

do ogrzewania budynku w sezonie grzewczym, wyznaczonego zgodnie

i przyszłym pokoleniom”, a także doprowa-

z polską normą dotyczącą obliczania sezonowego zapotrzebowania na

ciepło do ogrzewania budynków mieszkalnych powinna być mniejsza

dzić do „ostrożnego i racjonalnego wykorzy-

co najmniej o 15% od wartości granicznej E0, określonej w przepisach

techniczno-budowlanych,

Autonomiczne budownictwo dostępne

67

aby obniżyć jeszcze bardziej koszty i unik-

choćby tylko na poziomie kosztów elektrycz-

nąć kłopotów z odcięciem zasilania w przy-

nego ogrzewania, to przy standardzie ener-

padku zalegania przez lokatora z zapłatą za

getycznym domów socjalnych i cenie prądu

ciepło, te budynki są najczęściej ogrzewa-

może to być nawet 150 kWh/m2/rok x 0,5 zł/

ne najdroższą i w warunkach polskich „naj-

kWh = 75 zł/m2/rok, a więc tyle, ile wynosi

brudniejszą” energią – energią elektryczną.

czynsz w budynkach TBS-ów. Gdyby kwo-

Oznacza to skazanie rodzin otrzymujących

ty przeznaczone na dopłaty przeznaczyć na

takie mieszkania, często z małymi dziećmi,

podniesienie efektywności energetycznej, to

na egzystencję w bardzo złych warunkach

domy socjalne nie potrzebowałyby zewnętrz-

termicznych. Różnice w kosztach budowy

nych źródeł energi .

między budynkami niemal zeroenergetycz-

nymi a budynkami najtańszymi, jakie zgod-

Brak oznak zmian polityki ekologicznej

nie z przepisami można zbudować, to mniej

i energetycznej w Polsce oraz niska świado-

niż 5% kosztów budowy domów socjalnych.

mość ekologiczna społeczeństwa sprawia-

Obecne sposoby budowania są zatem mar-

ją, że jedyną szansą na rozwój budownictwa

notrawstwem środków na skalę większą od

zrównoważonego jest budowa budynków

kosztów ich budowy. Ponieważ nikogo nie bę-

modelowych i jego promocja przez wiele

dzie stać na opłacenie rachunków za energię,

organizacji i osób, którym leży na sercu ja-

powstałe „slumsy” trzeba będzie wkrótce

kość środowiska. Warunkiem skuteczności

rozebrać, chyba że rząd wprowadzi rozpa-

tej promocji jest włączenie do tych działań

trywane projekty dopłat do rachunków za

społecznie odpowiedzialnego przemysłu, lo-

energię elektryczną dla najuboższych.15 Jeśli

kującego swoje interesy na rynku technologii

wejdą one w życie i będą zapewniały dopłaty

wspierających zrównoważony rozwój.

15 D. Ciepiela, Niższe rachunki za prąd dla najuboższych, http://energe-

tyka.wnp.pl/nizsze-rachunki-za-prad-dla-najubozszych,109536_1_0_0.

html

68

Zielony Nowy Ład – w stronę realistycznej utopii

69

9.

Edwin Bendyk

Zielony Nowy Ład – w stronę realistycznej utopii

Światowe Forum Ekonomiczne w Davos jest

Trafił na półkę, podobnie jak po raz kolejny

dobrym miernikiem nastrojów międzyna-

do lamusa odesłano propozycję opodatkowa-

rodowego establishmentu. W styczniu 2008

nia transakcji finansowych, czyli tzw. podatek

r. odbyło się „najbardziej ponure Forum

Tobina. Warto przypomnieć, że James Tobin

w dziejach”, jak ocenił „Financial Times”.

postulował wprowadzenie tego podatku już

Cóż, fala kryzysowego tsunami dopiero na-

w 1972 r., chwilę po narodzinach kapitalizmu

bierała impetu. Dwa lata później bonzowie

finansowego, czyli w rok po oderwaniu kursu

zebrani w szwajcarskim kurorcie najczęściej

dolara od złota. Nie wiadomo, czy to rozwią-

posługiwali się słowem „optymizm”. Bo ja-

zanie uratowałoby świat przed późniejszymi

kie słowo lepiej skomentuje ducha bijącego

patologiami financjaryzacji (czyli dominacji

z gospodarczych statystyk: niemieckie PKB

sektora finansowego w strukturze gospodar-

wzrosło w 2010 r. o 3,6%, Chińczycy nie tra-

ki) systemu gospodarczego. Znamienne jed-

cą formy i meldują, że kolejny rok zakończyli

nak, że po raz kolejny tę próbę uregulowania

wzrostem o ponad 10%.

najbardziej pasożytniczej odmiany kapitalizmu

torpeduje odzyskująca siłę finansowa mafia.

Światowa gospodarka wraca na ścieżkę wzro-

stu – to główny komunikat, wobec którego nie

To znamienne, bo zmusza także do krytycz-

mają szans wątpliwości, niuanse i pytania, któ-

nego pytania o inne ważne idee, jakie przebiły

re stawiano w Davos jeszcze w 2008 r. Fetysz

się do publicznej debaty w okresie kryzysowej

wzrostu powraca z całą siłą, bo pilnie potrze-

gorączki. Do najważniejszych niewątpliwie

bują go politycy. To właśnie na nim opierają kal-

trzeba zaliczyć ideę Zielonego Nowego Ładu

kulacje spłaty olbrzymich długów publicznych,

i jej różne odmiany oraz artykulacje, jak choć-

w jakie wpadły ich kraje podczas miesięcy walki

by zielona rewolucja technologiczna Baracka

z kryzysem. Kto pamięta o krytykach miernika

Obamy czy zielona rewolucja przemysłowa

PKB, które skłoniły Nicholasa Sarkozy’ego do

Nicholasa Sterna. Czy dodatnie wartości

powołania „Komisji ds. pomiaru sprawności

zmiany PKB sprawią, że i te idee wylądują

gospodarczej i postępu społecznego”? Znaleźli

na półkach, obok prac Stiglitza, Sena i Tobi-

się w niej Joseph Stiglitz, Amartya Sen i Jean-

na? Wiele wskazuje na to, że światowi lide-

Paul Fitoussi, a w rezultacie ich pracy powstał

rzy uwierzyli w powrót do sytuacji business

znakomity raport. Kto o nim dziś pamięta?

as usual oraz w możliwość trwania i rozwoju

70

systemu społeczno-gospodarczego, który do

ty biją na alarm, w głowach uczestników Fo-

kryzysu doprowadził. Część z nich wierzy w to

rum w Davos układają się zgodnie ze wzorem

wiarą gorącą, niezakłóconą żadnymi wątpli-

poznawczym strukturyzowanym mitem PKB

wościami. Inni wyznają swoje credo z cichą

i wzrostu gospodarczego, w którym ujaw-

rezygnacją, bez entuzjazmu, lecz i bez buntu.

nia się wiara w możliwość nieskończonego

Bo wszystkich łączy wspólne przekonanie, że

postępu i zbawienia jeszcze tu, na ziemi. In-

nie ma alternatywy dla wolnorynkowego ka-

nowacje, które mają wyzwolić ludzi z wszyst-

pitalizmu. Reszta jest PR-em.

kich doczesnych ograniczeń, nie różnią się od

cudów, jakich Kościół katolicki oczekuje od

Każda wiara potrzebuje cudów i czyni cuda. To

swoich kandydatów na świętych.

one mają uchronić przed ewentualnymi kry-

zysogennymi zjawiskami w przyszłości. Brak

Co się jednak stanie, jeśli zbierzemy dostęp-

surowców? Takie pojęcie nie istnieje, najlep-

ne bez trudu fakty w inny schemat poznaw-

szym dowodem jest Polska – czekająca na los

czy? Najpierw garść faktów. Chiński PKB

Kuwejtu Północy za sprawą niezmierzonych

wzrósł o ponad 10%, to prawda. Jednak koszt

zasobów gazu łupkowego, a także dwutlenku

ekologiczny jego uzyskania to co najmniej

węgla, które dzielni polscy uczeni będą prze-

3 punkty, jakie należałoby odjąć od nominal-

mieniać w paliwo. A co ze skutkami spalania

nej stopy wzrostu. W tym samym czasie kon-

paliw kopalnych? Co ze zmianami klimatycz-

sumpcja indywidualna wzrosła w Chinach

nymi? Spoko, warto użyć języka młodzieży, bo

o 18%, wzrosły także naciski płacowe, na

Bjorn Lomborg, enfant terrible debaty klima-

które władza tym razem odpowiedziała życz-

tycznej, wraz ze swoimi ekspertami wyliczył,

liwie – w Pekinie o 20% wzrosła płaca mini-

że – zamiast walczyć z emisją gazów cieplar-

malna, a właściciele fabryk musieli podnieść

nianych – najbardziej opłaci się odwołać do

pensje nawet o kilkadziesiąt procent, bo nie

geoinżynierii. Jednocześnie nie należy zanie-

mogli już liczyć na to, że policja spacyfikuje

dbywać inwestycji w rozwój nowych techno-

strajkujących robotników. W rezultacie kosz-

logii, które w przyszłości pozwolą rozwiązać

ty produkcji wzrosły o kilkadziesiąt procent;

problemy ekologiczno-klimatyczno-energe-

żegnajcie tanie T-shirty z Chin!

tyczne skutecznie i na zawsze.

Hura! Wołają zachodni liberałowie spod

Mary Midgley, brytyjska filozofka zajmująca

sztandaru Francisa Fukuyamy. Chińczycy za-

się refleksją nad ekologią i rozwojem, nie ma

możnieją, powiększa się chińska klasa śred-

wątpliwości, że mimo całej pracy Oświecenia

nia (w ciągu dwóch dekad jej szeregi mają

ciągle żyjemy w okowach myślenia religij-

wzrosnąć o 250 mln osób). Rośnie popyt we-

nego, zmieniają się tylko przedmioty wiary.

wnętrzny, rośnie świadomość, lada moment

To właśnie moc tej wiary powoduje, że za

pojawią się demokratyczne roszczenia. Ba,

bardziej realne uważamy to, w co wierzymy,

jak jednak zaspokoić rosnące apetyty tej ro-

niż to, co realnie istnieje. Religią dziś najsil-

snącej klasy średniej? W ciągu dwóch dekad

niejszą – przypominała Midgley w Brukseli

Chiny muszą wybudować system energetycz-

w 2009 r. podczas europejskiej konferencji

ny, jaki Amerykanie budowali przez sto lat.

poświęconej zrównoważonemu rozwojowi –

Bogacący się Chińczycy także inaczej kon-

jest ekonomia, najbardziej abstrakcyjna dzie-

sumują (zmiana diety z ryżu na nabiał i mię-

dzina nauki. Wyrazem jej siły jest fakt, że na

so wiąże się od razu ze znacznie większym

całym świecie ludzie traktują dziś pieniądz

śladem ekologicznym). A wiadomo przecież

jak coś bardziej realnego niż dobra, które za

z ogłaszanych co roku raportów WWF, że

te pieniądze kupują. Nie inaczej jest z polity-

ślad ekologiczny człowieka już dawno zaczął

kami i otaczającymi ich ekonomistami, któ-

dusić ekosystem. Herman Daly, pionier eko-

rzy uważają PKB za bardziej rzeczywisty niż

nomi ekologicznej, twierdzi, że już w latach

to, co się w ich krajach i na świecie dzieje.

80. XX w. poziom eksploatacji ekosystemu

przekroczył możliwości jego odnowy.

Niestety, martwiła się Midgley, największą

zagadką człowieka jest „psychologia zaprze-

Człowiek pewien wiary podejdzie do tych fak-

czenia” (psychology of denial) – niezdolność,

tów z optymizmem, przekonany, że odpowie-

mimo naporu faktów, do modyfikacji swojego

dzią na nie będą cuda, tzn. innowacje, jakich

stanowiska. To właśnie dlatego, mimo że fak-

bez trudu dostarczy niewidzialna ręka rynku.

Zielony Nowy Ład – w stronę realistycznej utopii

71

Te same fakty można jednak analizować

krycia, że kapitalistyczne przebudzenie Chin

w ramach innego schematu poznawczego.

nie oznacza nic innego niż zapowiedź końca

To nie koniec kryzysu, tylko koniec kapitali-

kapitalizmu. Minqi Li rozwija koncepcje Wal-

zmu! – przekonuje Immanuel Wallerstein na

lersteina, pokazując, że problem polega nie

łamach „Foreign Policy” ze stycznia 2011 r.

tylko na samym wyczerpaniu mechanizmów

Nieczuły na optymizm kolegów, którzy po-

akumulacji. Kapitalizm do swego funkcjono-

jechali do Davos, przypomina, że kapitalizm

wania potrzebował także odpowiedniej struk-

to historyczny, a nie naturalny system spo-

tury politycznej, systemu świata-gospodarki,

łeczno-gospodarczy. Jego istotą jest ciągła

którego ważnymi komponentami były konku-

akumulacja kapitału, możliwa dzięki wytwa-

rujące ze sobą państwa oraz hegemon, do-

rzaniu wartości dodatkowej. Jej źródłem jest

minujący aktor polityczno-gospodarczy.

różnica między kosztami wytwarzania dóbr

a tym, co zapłacą klienci.

Silny, lecz nie nazbyt, hegemon był potrzeb-

ny, by z wyższego poziomu systemowego

W ciągu 500 lat istnienia kapitalizmu siłą na-

regulować konkurencję między państwami.

pędową akumulacji były wyzysk pracowników

Państwa pozostawione same sobie wpadają

oraz zaniżanie kosztów produkcji przez ukry-

w logikę polityki równowagi sił, która zawsze

wanie niekorzystnych efektów rozwoju w tzw.

kończy się katastrofą. Hegemon dysponują-

efektach zewnętrznych, jak niszczenie śro-

cy nadwyżką siły umożliwia osłabienie logiki

dowiska. Jeśli chodzi o środowisko, to – jak

równowagi sił. Eksperyment ze zjednoczoną

wspomniano – już od lat 80. ubiegłego stu-

Europą po II wojnie światowej stał się moż-

lecia człowiek żyje na coraz większy kredyt.

liwy jedynie dlatego, że hegemon – Stany

Czas spłaty nadszedł; rachunek przedstawił

Zjednoczone – rozpostarł nad starym konty-

Nicholas Stern w swoim raporcie z końca 2006

nentem parasol siły, dzięki któremu Francja,

r. Jeśli nie uwewnętrznimy kosztów degrada-

Niemcy i Włochy mogły zrezygnować z roz-

cji środowiska oraz klimatu i nie zaczniemy

woju sił zbrojnych i skoncentrować się na

aktywnie przeciwdziałać dalszej degradacji,

współpracy i rozwoju.

koszty „obsługi ekologicznego kredytu” mogą

sięgnąć nawet 25% PKB. Powódź w Australii

Hegemoniczna pozycja Stanów Zjednoczonych

na przełomie lat 2010 i 2011 doskonale ilu-

ulega erozji, czego spektakularnym dowodem

struje tezy raportu Sterna.

okazały się wojna w Iraku w 2003 r. i szczyt kli-

matyczny w Kopenhadze w 2009 r. Ten krótki

Uwewnętrznienie kosztów oznacza wzrost

czas wystarczył, by pokazać, jak szybko prze-

kosztów działania gospodarki, a więc zmniej-

biega proces degradacji globalnego systemu

szenie stopy zysków, a tym samym zmniej-

opartego na hegemoni Stanów Zjednoczonych

szenie poziomu akumulacji. Do tego samego

i wkraczanie do akcji nowych aktorów. Problem

prowadzą roszczenia płacowe Chińczyków.

w tym, że nie ma już kandydata na hegemona.

Chiny i Indie były ostatnimi rezerwuarami

Historia kapitalizmu pokazała bowiem, prze-

taniej siły roboczej. Można ją było zaanga-

konuje Li, że kolejne przetasowania w syste-

żować, by zwiększyć produktywność świato-

mie świata-gospodarki polegały na wyłanianiu

wego kapitalizmu, który na przełomie lat 70.

się kolejnych hegemonów zdolnych do od-

i 80. XX w. wyraźnie dostał zadyszki. Kroplów-

działywania na coraz bardziej złożony system.

ka jednak się kończy; sami Chińczycy próbu-

Amsterdam wystarczał, by kontrolować świat-

ją się jeszcze ratować, przenosząc fabryki

gospodarkę ograniczoną do Europy, Wielka

do Wietnamu i Bangladeszu. Wallerstein nie

Brytania wystarczała, by kontrolować system

ma wątpliwości – kapitalizm jako system się

XIX-wieczny, Stany Zjednoczone, państwo-

kończy, bo wyczerpała się możliwość aku-

kontynent, były potrzebne do kontrolowania

mulacji.

kapitalizmu zglobalizowanego. Kolejnego eta-

pu już nie ma, przynajmniej w logice, w jakiej

Podobnym tropem idzie Minqi Li, chiński

rozwijał się historyczny kapitalizm. Wyczerpa-

ekonomista pracujący obecnie w University

ły się jego zasoby gospodarcze i polityczne.

of Utah. Li w 1989 r. uczestniczył w proteście

na placu Tienanmen, co go kosztowało kilka

Więcej, wyczerpały się także zasoby psycho-

lat chińskiego więzienia. Czas ten poświęcił

logiczne kapitalizmu, podkreśla francuski

na myślenie, ono zaś doprowadziło go do od-

filozof Bernard Stiegler. Otóż ostatni etap

72

rozwoju tego systemu, zwany także kapita-

na sobie wyobrazić przekształcenie bazy wy-

lizmem kognitywnym, polegał już nie tylko

twórczej w ramach Zielonego Nowego Ładu;

na eksploatacji zasobów środowiskowych

trudniej niestety wyobrazić sobie model spo-

i ludzkiej pracy, ale także najgłębszych po-

łeczno-polityczny Zielonego Nowego Społe-

kładów psychologicznych. Nowoczesne

czeństwa.

techniki marketingu zaprzęgły do produk-

tywnej pracy ludzką podświadomość, emo-

Jeśli pozostanie ono społeczeństwem ka-

cje i pożądanie – potrzebne, by napędzać

pitalistycznym, to nieuchronnie powrócą

pragnienie konsumpcji. Tu jednak system

problemy wskazane przez Wallersteina, Li

wkroczył w ostateczną sprzeczność. Nowo-

i Stieglera. Z ich obserwacji i analiz wyni-

czesny marketing może stymulować popyt

ka, że nie sposób pogodzić z kapitalizmem

i pożądanie konsumpcji, by jednak ten popyt

gospodarowania zrównoważonego, bo musi

zaspokoić, potrzebna jest podaż nowych pro-

ono oznaczać przewagę inwestycji publicz-

duktów i usług, co wymaga z kolei rozwoju

nych nad popytem i konsumpcją indywidu-

potencjału innowacyjnego. Ten potencjał się

alną. Inwestycje należy skierować na rozwój

wyczerpuje, bo następuje proletaryzacja pra-

zrównoważonych, zielonych sektorów go-

cy kognitywnej; ludzie poddani programo-

spodarki, a konsumpcję indywidualną –

waniu marketingowemu tracą kreatywność,

ograniczyć.

stają się konsumentami – proletariuszami

epoki kapitalizmu kognitywnego opartego na

Autorzy raportu o Zielonym Nowym Ładzie

hiperkonsumpcji.

z New Economics Foundation, podobnie jak

wspominany Minqi Li, nie mają wątpliwości,

Wobec obu schematów intelektualnych: opty-

że taki cel można uzyskać jedynie w syste-

mizmu wiary, że kapitalizm ma się dobrze

mie, w którym gospodarka jest centralnie

i ze swej natury dysponuje rozwiązaniami dla

koordynowana. Li pisze wprost: jedynie so-

wyzwań przyszłości, oraz przekonania, że ka-

cjalistyczny system gospodarczy jest w stanie

pitalizm już się wyczerpał i jesteśmy świad-

zapewnić zrównoważony rozwój. Nie jest to

kami jego męczącego zgonu, Zielony Nowy

propozycja zaskakująca, do podobnych wnio-

Ład jawi się jako propozycja godząca realizm

sków doszedł przed laty Hans Jonas, pisząc

diagnozy z postępowym optymizmem. W wer-

Etykę odpowiedzialności. Pamiętamy jednak,

sji minimalnej oznacza on próbę reformy

że państwa realnego socjalizmu sfalsyfiko-

systemu bez zmiany jego zasady, podobnie

wały te założenia – gospodarki PRL, NRD czy

do reformy, jaką stał się Nowy Ład zapro-

ZSRR funkcjonowały w stanie permanentnej

wadzony po Wielkiej Depresji międzywojnia.

katastrofy ekologicznej. Li i autorzy raportu

Kryzys objawił schorzenia systemu, moż-

NEF, niezrażeni historycznym doświadcze-

na je jednak uleczyć. Rozpasany, patogenny

niem, jako przykład modelu kompatybilnego

system światowych finansów można poddać

z pokapitalistycznym Zielonym Nowym Ła-

regulacji politycznej, by nie dominował nad

dem podają Kubę.

całą rzeczywistością. System realnej gospo-

darki można zmodernizować, wyzwalając,

Oczywiście, ich zainteresowania Kubą nie

jak chciałby np. Nicholas Stern, zieloną re-

należy odczytywać jako wyrazu zachwytu

wolucję przemysłową. Wystarczy skierować

dla reżimu Castro, raczej jako próbę analizy

odpowiedni strumień inwestycji publicznych

możliwości funkcjonowania społeczeństwa

na rozwój zielonych technologi . Oczywiście,

w warunkach chronicznego niedoboru za-

samo to nie wystarczy, aby powstała nowa,

sobów. Niezależnie jednak od tego, jak wie-

zielona i zrównoważona gospodarka.

le pozytywnych wniosków można wyciągnąć

z analizy kubańskiego przypadku, jednego

Historyczny Nowy Ład zaskoczył nie tylko

można być pewnym. Próba wdrożenia tego

dlatego, że na skutek interwencji państwa

modelu jako sposobu realizacji Zielonego

udało się uratować gospodarkę. Jednocze-

Nowego Ładu skończyłaby się polityczną ka-

śnie nastąpiło głębokie przekształcenie

tastrofą. Nawet Chińczycy (a może zwłasz-

systemu społeczno-politycznego (z takimi

cza Chińczycy) nie zgodzą się na gwałtowne

eksperymentami w tle, jak sowiecki komu-

ograniczenie konsumpcji. Czy możliwe jest

nizm i nazizm), którego wyrazem stało się

to w takim razie w warunkach państwa de-

państwo dobrobytu. Stosunkowo łatwo moż-

mokratycznego?

Zielony Nowy Ład – w stronę realistycznej utopii

73

Niestety, nie można się posłużyć żadnym

sta przekonuje, że to nie kapitał i praca są

pozytywnym przykładem. Próby zielonej

głównymi czynnikami rozwoju, lecz innowa-

modernizacji podejmowane w krajach skan-

cje. Jeśli społeczność staje wobec wyzwania

dynawskich niczego nie dowodzą. Jeśli rze-

braku zasobów, ma kilka sposób na rozwią-

telnie policzymy efekty ekologiczne w pełnym

zanie problemu. Albo wojna, by zabrać to,

rachunku ciągnionym, okaże się, że trudno

czego brakuje, albo nowy, wydajniejszy spo-

dopatrzyć się „decouplingu”, czyli rozdzie-

sób wytwarzania dóbr i usług, czyli innowa-

lenia rozwoju od negatywnych skutków eko-

cja techniczna.

logicznych; negatywne efekty generowane

są poza Szwecją, Norwegią czy Finlandią.

Innowacje techniczne nie wystarczą jednak,

Gdy Brytyjczycy policzyli dokładnie, jaki jest

by zmienić rzeczywistość. Do ich optymal-

efekt postindustrialnej dematerializacji ich

nego wykorzystania potrzebne są innowacje

gospodarki, okazało się, że jej ślad węglowy

nietechniczne – zasady, czyli system prawny,

jest większy niż w epoce przemysłowej. Wy-

społeczny i kulturowy. Sposobem zwiększe-

starczyło policzyć emisję dwutlenku węgla

nia wydajności produkcji żywności był wy-

potrzebnego do wytworzenia importowanych

nalazek rolnictwa, wymagał on jednak także

przez Brytyjczyków dóbr.

takich innowacji nietechnicznych, jak prawo

własności ziemi i feudalny system polityczny.

Trzeba więc uważać, bo New Green Deal ła-

Kapitalizm stał się możliwy dzięki połącze-

two przekształca się w Greenwashing, in-

niu dwóch fal innowacji, technicznych i spo-

strument światowej reorganizacji systemu

łeczno-politycznych. Nie zaistniałby także, to

kapitalistycznego oparty na nowej bazie wy-

już uzupełnienie Maksa Webera, gdyby nie

twórczej – zielonych technologiach. Problem

odpowiednia kultura podtrzymująca normy

w tym, że takiej transformacji przeprowa-

funkcjonalne dla systemu opartego na aku-

dzić się nie da. Wszelkie próby skończą się

mulacji: szacunek dla indywidualnych osią-

pogłębianiem chaosu, walką o wpływy i za-

gnięć, autoteliczny wymiar pracy, pochwała

soby (trudno o lepszą ilustrację niż problem

oszczędzania i umiejętność odkładania do-

pierwiastków ziem rzadkich, niezbędnych do

raźnej nagrody w imię większego spełnienia

wytwarzania turbin wiatrowych i elektroniki

w przyszłości.

dla nowych systemów energetycznych – 95%

tych substancji wytwarzanych jest w Chi-

Idąc więc tropem Romera i Webera należa-

nach, jedne z najważniejszych pokładów litu

łoby stwierdzić: zgoda, jedynym sposobem

potrzebnego do produkcji akumulatorów

technicznego rozwiązania problemów końca

znajdują się w Tybecie). W tym sensie, jak

kapitalizmu i zbliżającej się katastrofy ekolo-

dowodzą Wallerstein, Li i Stiegler, historia

gicznej jest kolejna fala zielonych innowacji.

dobiegła końca.

Takiej fali nie wygeneruje dogorywający ka-

pitalizm, nie można też liczyć na kubański

Czy więc jedyną alternatywą jest rzeczywiście

socjalizm. Warunkiem powodzenia New Deal

model kubański? Warto ponownie odnieść

była głęboka reforma instytucji państwa oraz

się do wypowiedzi Mary Midgley. W swym

legitymizacja aktorów działających w sferze

brukselskim wykładzie przypomniała on, że

publicznej. W rezultacie powstało państwo

człowiek nie jest w stanie wyobrazić sobie

dobrobytu, wynik porozumienia społecznego

przyszłości. Zbyt uwiązany jest teraźniejszo-

między kluczowymi aktorami.

ścią. Zielony kapitalizm i zielony kubański

socjalizm nie mają zatem większego sensu,

Do konstruowania systemu społeczno-po-

bo obydwa modele nie mają szansy prze-

litycznego dla Zielonego Nowego Ładu

trwania. Żaden nie jest zrównoważony, choć

dobrym punktem wyjścia jest koncepcja

z innych powodów.

Zielonego Państwa. Doskonale wykłada ją

Robyn Eckersley w książce The Green Sta-

Próbę wyobrażania sobie przyszłości i Zielo-

te. Rethinking Democracy and Sovereignty.

nego Nowego Ładu (warto pamiętać, że gdy

Poniżej krótka charakterystyka tej koncep-

powstawał podepresyjny New Deal, też nikt

cji (przytaczam ją za swoim tekstem z Prze-

nie wiedział, jaki wyłoni się ład społeczno-

wodnika Krytyki Politycznej „Ekologia”):

polityczny) należy zacząć od analizy teorii

„(…) tradycyjne państwo liberalne nie jest

historii Paula Romera. Ten wybitny ekonomi-

w stanie stosować polityki zrównoważonego

74

rozwoju, bo niejako jest ona wbrew DNA ta-

ne powinno być państwem ekocentrycznym,

kiej koncepcji państwa i jego suwerenności

a nie antropocentrycznym. Ekocentrycznym,

kształtowanej w historycznym procesie. Ele-

czyli takim, w którym człowiek, jako jedyny

mentem tej suwerenności jest idea raison

aktor życia społecznego zdolny do artyku-

d’etat, racji stanu, nadrzędna wobec takich

lacji interesów, nie zostaje wyniesiony poza

kwestii, jak społeczeństwo czy środowisko.

ekosystem, lecz rozumie, że jest integralną

Państwo liberalne skute jest okowami racjo-

częścią tego ekosystemu. To zaś oznacza,

nalności nie przystającymi do wyzwań ekolo-

że ludzka zdolność do artykulacji interesów

gii politycznej, a obok przestarzałej formuły

i zamiany ich w politykę narzuca misję po-

racji stanu problem sprawia także przesta-

legającą na rozszerzeniu pola reprezentacji

rzała koncepcja podmiotowości politycznej.

politycznej na całą ekosferę. Inaczej rzecz

ujmując, człowiek w procesie politycznym

Państwo liberalne jest państwem antropo-

musi reprezentować siebie i cały „swój dom

centrycznym, którego podmiotem jest Homo

– oeikos”.

economicus, człowiek obdarzony hipertro-

fią szczególnej formy rozumu. Podobnie

W postulacie tym nie ma nic z romantyzmu,

jak państwo w relacjach międzynarodowych

zbieżny on jest (choć Eckersley takich refe-

kieruje się racją stanu polegającą na mak-

rencji nie robi) z koncepcją »polityki natury«

symalizacji własnych interesów, tak Homo

Bruno Latoura. Rozszerzenie pola reprezen-

economicus jest racjonalnym egoistą kieru-

tacji politycznej wymaga, co już wspomniane,

jącym się w codziennych działaniach zasa-

przebudowy i odnowienia sfery publicznej,

dą maksymalizacji korzyści. Tak rozumiane

a także odnowienia sfery produkcji wiedzy.

państwo liberalne i liberalny podmiot miały

W modelu państwa liberalnego monopol na

być wyrazem naturalnej racjonalności rze-

produkcję wiedzy, a więc orzekanie o tym, co

czywistości.

jest prawdą, a co nie, miała Nauka. To status

nauki sankcjonował dyskurs ekspercki, któ-

Najwyraźniej jednak rzeczywistość dziś zwa-

ry zastępował konieczność reprezentacji po-

riowała albo liberalny model państwa i pod-

litycznej świata pozaludzkiego. Występował

miotowości się wyczerpał (to właśnie on

on w procesie politycznym w postaci orze-

powoduje, że nie sposób uzyskać wiążącego

czeń formułowanych w sposób autorytatyw-

międzynarodowego porozumienia klimatycz-

ny przez Naukę. Kryzys klimatyczny w sposób

nego, bo przeszkadzają w tym partykularne

spektakularny ujawnił niewydolność tego

interesy, w których nie ma miejsca na ta-

modelu. Nie działa on w sytuacji, gdy nie

kie wartości, jak zrównoważony rozwój lub

sposób orzekać w sposób pewny, bo dostęp-

sprawiedliwość). Czy można sobie wyobra-

na wiedza pozwala jedynie oceniać ryzyka

zić państwo postliberalne, czyli takie, które

i prawdopodobieństwa wystąpienia pewnych

oczywistych zdobyczy państwa liberalnego

zdarzeń, abdykując z ich interpretacji.

nie neguje, lecz je rozwija do postaci ade-

kwatnej do wyzwań ekologii politycznej?

Demokratyzacja demokracji oznacza więc

nie tylko demokratyzację procesu politycz-

Warunkiem budowy państwa postliberal-

nego przez jego urefleksyjnienie i wzrost

nego, czy też jak je nazywa Eckersley, eko-

znaczenia partycypacji deliberacji w działa-

logicznego państwa demokratycznego jest

niu politycznym, lecz także demokratyzację

urefleksyjnienie jego struktur. Postulat ten

produkcji i upowszechniania wiedzy.

oznacza rozszerzenie ram racjonalności,

w których działa państwo, tak by realiza-

Ekologiczne państwo demokratyczne jest

cja jego interesów uwzględniała kalkulację

więc państwem ekocentrycznym, postlibe-

ryzyka (jak czyni to Nicholas Stern w swym

ralnym, sprawiedliwym, refleksyjnym, czy-

raporcie), która ma charakter ponadpań-

li systemowo zaopatrzonym w zdolność do

stwowy. Urefleksyjnienie wymaga także de-

krytyki własnych działań poprzez odwołanie

mokratyzacji demokracji, czyli odnowienia

do rozszerzonej formuły racjonalności, któ-

sfery publicznej przez promocję partycypacji

ra wykracza poza wąską suwerenność racji

społecznej i deliberacji.

stanu”.

Taki postulat pociąga za sobą kolejne. Po

Czy możliwa jest transformacja współcze-

pierwsze, ekologiczne państwo demokratycz-

snego państwa liberalnego do Zielonego

Zielony Nowy Ład – w stronę realistycznej utopii

75

Państwa? Owszem, jeśli nastąpi głęboka

mi przez Unię działaniami. Dysonansu po-

transformacja kultury, by była ona zgodna

znawczego pozwala uniknąć złota formuła

z duchem Zielonego Nowego Ładu. Alain To-

używana m.in. przez ministra środowiska:

uraine, sędziwy socjolog francuski, w książ-

choćby antropogeniczne globalne ocieple-

ce Apres la crise pisze, że świat wszedł w

nie nie istniało, należałoby je wymyślić, bo

okres wielkiej przemiany kulturowej. Główną

zmusza do pozytywnych działań zmierzają-

siłą napędzającą tę przemianę jest postfe-

cych do oszczędzania zasobów.

minizm, czyli proces realnego przechodze-

nia władzy w ręce kobiet. Systematycznie

Retorycznie jesteśmy więc w zgodzie z eu-

akumulują one najważniejsze kapitały przy-

ropejskim głównym nurtem, jednak osłabie-

szłości: wiedzę i kapitał społeczny. Już w tej

nie podstaw poznawczych (kwestionowanie

chwili są lepiej wykształcone od mężczyzn,

wiedzy o antropogenicznych zmianach kli-

zarówno w krajach rozwiniętych, jak i rozwi-

matycznych) pozwala wypowiedzieć kolejne

jających się. Tej tendencji nic nie zatrzyma w

zdanie: zielona modernizacja – oczywiście,

perspektywie najbliższych dekad. Rosnącej

ale nie kosztem wzrostu gospodarczego.

hegemonii kobiet towarzyszyć będzie rozwój

W rezultacie obserwujemy systematyczną

nowej kultury. Czy będzie to kultura zgodna

ewolucję przestrzeni retorycznej: Narodowy

z duchem Zielonego Nowego Ładu?

Program Redukcji Emisji Gazów Cieplarnia-

nych przekształcił się w Narodowy Program

Pytanie fundamentalne, lecz nie sposób

Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej, reto-

dziś jednoznacznie na nie odpowiedzieć.

ryka ta jednak nie próbuje nawet ukrywać,

Wiadomo jedynie, że będzie się ona kształ-

że chodzi o jak najdłuższe utrzymanie sta-

tować w konfrontacji ze wspomnianymi si-

tus quo.

łami psychologii zaprzeczenia, na które tak

pilną uwagę zwraca Mary Midgley. Trudno

Takie stanowisko wydaje się jak najbardziej

o lepszą ilustrację problemu niż sytuacja

racjonalne, bo zgodne z przesłankami po-

w Polsce i próby wprowadzenia dyskursu

znawczymi – skoro nie wierzymy w antro-

zielonej modernizacji (jak również świa-

pogeniczne globalne ocieplenie, to mamy

domości przemian genderowych) do głów-

podstawy uważać, że inni także w nie nie

nego nurtu debaty politycznej i publicznej.

wierzą i hasło zielonej modernizacji traktują

To fascynujący proces, ponieważ główne

jako instrument walki o nowy, pokryzysowy

siły mające wpływ na kształtowanie deba-

ład polityczno-gospodarczy. A skoro tak, to

ty publicznej kwestionują realność wiedzy

racja stanu nakazuje jak najdłużej opierać

dotyczącej takich kwestii, jak choćby an-

się kosztownym zobowiązaniom. Przy odro-

tropogeniczne ocieplenie klimatu; aktorzy

binie szczęścia uda się przeczekać, aż na-

występujący na publicznej scenie, od wy-

dejdzie zbawienie w postaci cudu, np. gazu

sokich przedstawicieli władz Polskiej Aka-

łupkowego.

demii Nauk przez ekonomistów pełniących

funkcje medialnych gwiazd po polityków,

Psychologia zaprzeczenia w działaniu złud-

nawet jeśli nie kwestionują wprost ustaleń

nie przypomina zdrowy sceptycyzm, w isto-

takich ciał, jak IPCC, to przyjmują bezpiecz-

cie jednak różni się od niego zasadniczo.

ną formułę „niepewnego statusu wiedzy

Sceptyk żywi uznanie dla faktów, stara się

naukowej”. Wiedza niepewna nie może być

jednak nie wyciągać z nich zbyt pochopnych

podstawą działań politycznych, działać jed-

wniosków. Człowiek napędzany psychologią

nak trzeba, bo wymagają tego choćby zobo-

zaprzeczenia faktów nie uznaje, bo dysponu-

wiązania międzynarodowe, np. członkostwo

je innymi źródłami wiedzy. Taka strategia nie

w Unii Europejskiej. Nie ma wyjścia, udział

musi od razu prowadzić do porażki, a każdy

w ekskluzywnym klubie kosztuje. Skoro

przypadkowy sukces pozornie potwierdza jej

Unia zaczyna używać języka zielonej mo-

ważność. Gdy zaś prędzej czy później doj-

dernizacji, podejmując takie inicjatywy, jak

dzie do katastrofy polegającej na zderzeniu

pakiet klimatyczno-energetyczny, język ten

z ukrytą za faktami rzeczywistością, winą

trzeba oswoić. Odbywa się to za pomocą

można obarczyć czynniki zewnętrzne.

dwóch głównych narracji. Pierwsza próbuje

pogodzić dominującą w Polsce perspektywę

Psychologia zaprzeczenia, choć w Polsce

poznawczą (zaprzeczenie) z proponowany-

znajduje szczególnie ostry wyraz, nie jest,

76

jak pokazuje Mary Midgley, cechą wyróżnia-

jąca nasz kraj, lecz zachowaniem typowym

dla gatunku ludzkiego. Niestety, to niewielka

pociecha, podobnie jak żadnej satysfakcji nie

daje konstatacja, że większość zbierających

się w Davos światowych tuzów zachowuje się

jak załoga samolotu próbującego wylądować

we mgle.

Zielony Nowy Ład dla Europy

77

10.

Manifest wyborczy Zielonych

przyjęty na Kongresie Europejskiej Partii Zielonych w Brukseli w 2009 roku

Zielony Nowy Ład dla Europy

Europa potrzebuje nowego kierunku roz-

Konieczność sprostania tym wyzwaniom nie-

woju. Kryzys finansowy i kredytowy niezwy-

sie ze sobą realne możliwości. Przestawienie

kle wyraźnie pokazały słabości współczesnej

się na zieloną gospodarkę i przeciwdziałanie

polityki gospodarczej i społecznej. Są dowo-

zmianom klimatycznym są szansą na wzrost

dem erozji całego systemu. Świat stoi w ob-

zatrudnienia i większą samowystarczalność,

liczu poważnego i fundamentalnego kryzysu

jednocześnie zmniejszając szkodliwe dla

zasobów, który będzie miał wpływ na wszyst-

nas uzależnienie od importu energii. Bar-

kie aspekty naszego życia. Będzie dotyczył

dziej zrównoważone podejście do zasobów

zarówno żywności, którą spożywamy, jak

rolnych, morskich i energetycznych to pod-

i wykorzystywanej przez nas energi . Istnieje

stawa w czasach, gdy wysokie ceny energii

poważne zagrożenie, że możemy nie zdążyć

i żywności dotkliwie dają się we znaki oso-

zapobiec skutkom kryzysu klimatycznego.

bom o niskich i średnich dochodach.

Te „zazębiające się” kryzysy mogą być szansą

Zieloni chcą odpowiedzialnej Europy. Unia

na przekształcenie obecnego systemu gospo-

Europejska powinna chronić systemy so-

darczo-społecznego w system, który następ-

cjalne i warunki pracy przed presją zacię-

nym pokoleniom zaoferuje przyszłość opartą

tej i nieskrępowanej konkurencji, zarówno

na stabilności, wystarczalności i trwałości.

w Europie, jak i poza jej granicami. Interesów

gospodarczych nie można realizować kosz-

Europa stoi w obliczu wyzwań społecznych,

tem praw człowieka i praw obywatelskich.

gospodarczych i związanych z ochroną śro-

Unia Europejska musi słuchać głosu swych

dowiska, które wykraczają poza granice

obywateli i mieszkańców – to oni rozliczą ją

państwowe. Kryzys finansowy po raz kolejny

z walki o pokój, demokrację i prawa człowie-

dowiódł, że będziemy w stanie stawić im czo-

ka na całym świecie.

ła tylko dzięki współpracy na poziomie euro-

pejskim i światowym. Unia Europejska będzie

Dominujący w Europie neoliberalizm przy-

musiała zatem podjąć zdecydowane działa-

czynił się do powstania systemu, w którym

nia dla dobra wszystkich swoich obywateli i

interesy wąskiej grupy przedłożono nad dobro

mieszkańców. Zieloni chcą stworzyć rozwią-

ogółu jej obywateli i obywatelek. Zyski czer-

zania gwarantujące trwałą przyszłość.

pane z zanieczyszczających gałęzi przemysłu

78

są ważniejsze niż środowisko naturalne

chcą, aby Unia Europejska zobowiązała się

i zdrowie publiczne. W kółko powtarzana

do obniżenia emisji o 40 proc. do 2020 roku

mantra „konkurencyjność i wzrost gospo-

i o 80-95 proc. w stosunku do roku bazowe-

darczy” posłużyła obniżeniu standardów

go 1990, co jest zgodne z aktualnymi zalece-

socjalnych i pogorszeniu warunków pra-

niami Międzyrządowego Zespołu ds. Zmian

cy. Neoliberalna większość w Parlamencie

Klimatycznych działającego pod egidą ONZ.

Europejskim, Radzie i Komisji Europejskiej

Europa musi również odegrać główną rolę

ponosi winę za spełnianie żądań sektora

w przygotowaniu wiążącego międzynarodo-

przemysłowego, przedkładając krótkotrwałe

wego porozumienia w sprawie klimatu w ra-

zyski nad interes ogółu. Zieloni oferują Eu-

mach ONZ, opierającego się na najnowszej

ropie prawdziwą alternatywę.

wiedzy naukowej. Porozumienie to musi

zobowiązywać kraje uprzemysłowione do

Zielony Nowy Ład oznacza: Europę solidar-

obowiązkowego obniżenia poziomu emisji

ną, która może zagwarantować swych oby-

gazów cieplarnianych, a także do uznania

watelom i obywatelkom wysoką jakość życia

odpowiedzialności w zakresie wspierania

opartą na trwałym rozwoju gospodarczym,

wysiłków na rzecz łagodzenia skutków oraz

społecznym i ekologicznym; Europę praw-

adaptacji w krajach rozwijających się, w tym

dziwie demokratyczną, która działa na rzecz

obniżenia emisji powstających w wyniku wy-

swych obywateli i obywatelek, a nie wyłącz-

lesiania i degradacji lasów, zwłaszcza lasów

nie na rzecz wąskich interesów przemysłu;

tropikalnych.

Europę, która działa na rzecz zielonej przy-

szłości.

Przeciwdziałanie zmianom klimatycznym

może przynieść same korzyści. Przekucie

ambitnych i wiążących celów, inicjatyw i inwe-

REALNA ALTERNATYWA DLA EUROPY:

stycji publicznych w przyjazne dla środowiska

ZAGWARANTOWANIE PRZYSZŁOŚCI

technologie i usługi pomoże w utworzeniu

ENERGETYCZNEJ I EKOLOGICZNEJ

milionów „zielonych” miejsc pracy w Europie

i dziesiątków milionów na całym świecie, któ-

re są niezwykle potrzebne w dobie spowol-

Potrzebujemy rewolucji w dziedzinie za-

nienia tempa wzrostu gospodarczego. Unia

sobów, która pozwoli odejść od aktualnej

Europejska musi wyznaczyć sobie cel stwo-

polityki nadmiernej eksploatacji i niszcze-

rzenia pięciu milionów zielonych miejsc pra-

nia środowiska. Jeżeli nie zaprzestaniemy

cy w ciągu nadchodzących pięciu lat. Musimy

rabunkowego gospodarowania nieodnawial-

znacząco poprawić efektywność energetycz-

nymi zasobami naturalnymi, to za 25 lat

ną, a jednocześnie zwiększyć produkcję ze

będziemy potrzebować dwóch planet, aby

źródeł odnawialnych. Dzięki temu zmniejszy

utrzymać aktualny styl życia. Niezrównowa-

się nasze niebezpieczne uzależnienie od im-

żony rozwój gospodarczy stanowi poważne

portu „brudnej” energii z krajów o niestabil-

zagrożenie dla klimatu, ekosystemów i bio-

nej sytuacji politycznej, które destabilizuje

różnorodności.

naszą gospodarkę i społeczeństwo.

Postępowanie w dotychczasowy sposób

Musimy wykorzystać istniejące możliwości

nie wchodzi w grę. Skutki kryzysu zasobów

oszczędzania energii. Mniejsze zużycie ener-

i niebezpiecznych zmian klimatycznych będą

gii i efektywniejsze nią gospodarowanie to

znacznie groźniejsze niż skutki kryzysu fi-

podstawa utrzymania wysokiego poziomu ży-

nansowego i gospodarczego. Na szczęście

cia w czasach rosnących cen energii. Zieloni

w zasięgu ręki mamy gros rozwiązań. Aktu-

chcą, aby Europa położyła większy nacisk

alne spowolnienie tempa wzrostu gospodar-

na wydajne użytkowanie energii, co można

czego to szansa na transformację systemu,

osiągnąć, ustalając wiążący cel obniżenia zu-

co pozwoli uniknąć najgorszych skutków

życia energii o 20 proc. do 2020 roku, propa-

kryzysu zasobów i kryzysu klimatycznego

gując inteligentne rozwiązania w dziedzinie

oraz zapewnić wysoką jakość życia.

technologi grzewczej i chłodzenia, zarówno

Jeżeli mamy uniknąć niebezpiecznych zmian

w przemyśle, jak i w mieszkalnictwie.

klimatycznych, musimy radykalnie zmniej-

Uzyskiwanie energii ze źródeł odnawialnych

szyć emisję gazów cieplarnianych. Zieloni

musi był głównym elementem europejskiej

Zielony Nowy Ład dla Europy

79

polityki energetycznej w XXI wieku. Zieloni

logicznych. Chcemy przyspieszyć inwestycje

wzywają do utworzenia Europejskiej Energii

w transeuropejskie połączenia i sieci kole-

Wspólnoty Odnawialnej (ERENE) w celu re-

jowe. Musimy w znacznie większym stopniu

alizacji długoterminowego celu uzyskiwania

zrezygnować z transportu towarów drogą

100 proc. energii ze źródeł odnawialnych. Po-

lądową na rzecz transportu koleją i śród-

trzebujemy wspólnego inwestowania w zie-

lądowymi drogami wodnymi. W naszych

lone technologie z udziałem Europejskiego

miastach należy propagować tani transport

Banku Inwestycyjnego. Spowodowanie praw-

publiczny oraz zrównoważone środki trans-

dziwego boomu w dziedzinie produkcji ener-

portu, takie jak przemieszczanie się rowe-

gi ze źródeł odnawialnych wymaga nowego

rem lub pieszo.

podejścia do dostaw energii: rzeczywistego

rozdzielenia własności produkcji i dystrybucji

Kryzys zasobów, z którym obecnie się zma-

przy jednoczesnym propagowaniu sieci prze-

gamy, nie dotyczy wyłącznie zasobów służą-

syłowych ponad granicami i inteligentnego

cych wytwarzaniu energi . Podstawą naszego

wykorzystania energii.

dobrobytu, żywotności naszych ekosystemów

oraz bogactwa bioróżnorodności jest bardziej

Energia jądrowa nie jest rozwiązaniem

zrównoważone gospodarowanie zasobami

w walce ze zmianami klimatycznymi.

rolnymi i morskimi.

Kosztowne inwestycje w tę technologię po-

zbawioną perspektyw nie przyczynią się do

Zieloni chcą, aby Europa zagwarantowała

koniecznego jak najszybciej obniżenia emi-

swoim obywatelom i obywatelkom dostęp

sji zanieczyszczeń, a jedynie spowodują od-

do zdrowej żywności po przystępnej cenie,

pływ funduszy, które są znacznie bardziej

nie zaś ograniczone możliwości, które oferu-

potrzebne na wspieranie produkcji energii

je przemysł spożywczy. Europejska polityka

odnawialnej. Uran to nieodnawialne źró-

rolna, rybołówstwa i żywności powinna za-

dło energi , a Unia Europejska jest w dużym

chęcać do współodpowiedzialności rolników,

stopniu uzależniona od importu tego paliwa z

rybaków, władze i konsumentów.

krajów o niestabilnej sytuacji politycznej, za-

tem energia jądrowa z pewnością nie pomoże

Wspólna polityka rolna doprowadziła do

zapewnić na dłuższą metę bezpieczeństwa

nieodpowiedzialnych zachowań w sektorze

energetycznego. Poza tym zagrożenia zwią-

rolnictwa: przemysł rolny dyktuje warun-

zane z energią jądrową są równie realne jak

ki rynkowe i dąży do intensywnej produkcji,

niegdyś, zarówno jeśli chodzi o funkcjonowa-

żeby móc korzystać z dopłat w jak najwięk-

nie elektrowni atomowych, produkcję paliwa

szym stopniu, bez względu na skutki dla

czy gospodarowanie odpadami nuklearnymi.

środowiska. Zieloni chcą, aby zbliżający się

Nie wspominając już o niebezpieczeństwie

przegląd wspólnej polityki rolnej wykorzy-

ataków terrorystycznych czy sprzedaży broni

stać do przekształcenia jej w taki sposób,

jądrowej różnym wątpliwym reżimom, a na-

aby wspierać rolników mających mniejsze

wet grupom przestępczym.

gospodarstwa rolne w ich dążeniu do zrów-

noważonej produkcji żywności wysokiej ja-

Jeżeli chcemy zrewolucjonizować sposób

kości i zachęcać ich do tego. Przyszłość

gospodarowania energią i położyć kres

rolnictwa leży w ekologicznej uprawie roli

niszczącej zależności od ropy naftowej,

i sprawiedliwym handlu.

musimy przestawić się na „zielone roz-

wiązania”. Transport to źródło najszybciej

Dlatego konieczne jest wprowadzenie zakazu

rosnących emisji gazów cieplarnianych bę-

uprawy organizmów modyfikowanych gene-

dących skutkiem działalności człowieka.

tycznie (GMO). Uprawy modyfikowane ge-

Unia Europejska musi prowadzić aktywne

netyczne stanowią poważne zagrożenie dla

działania na rzecz stworzenia zrównowa-

bioróżnorodności Europy, a także powodują

żonego transportu. Odejście od bezpośred-

ryzyko krzyżowego zanieczyszczenia rolnic-

niego i pośredniego subsydiowania mało

twa ekologicznego i tradycyjnego. Dlatego

wydajnych i powodujących duże zanieczysz-

Zieloni działają na rzecz Unii Europejskiej

czenie środków transportu, takich jak lot-

jako strefy wolnej od GMO.

nictwo i transport drogowy, to ważny krok

Polityka rolna i żywnościowa powinna wspie-

ku uwzględnieniu całkowitych kosztów eko-

rać lokalne rynki produktów rolnych, dzięki

80

czemu zostanie ograniczony niepotrzebny

Zdrowa Europa to zamożna Europa. Obywa-

transport. Powinna zachęcać do bardziej

tele i obywatele UE martwią się o czystość

zrównoważonych metod produkcji rolnej,

powietrza, którym oddychają, wody, którą

których celem jest zachowanie bioróżno-

piją, oraz o bezpieczeństwo spożywanej żyw-

rodności i zasobów wodnych, a także zwięk-

ności. Zanieczyszczenie środowiska szko-

szenie żyzności gleby poprzez ograniczenia

dzi zdrowiu publicznemu, co z kolei obciąża

stosowania toksycznych i powodujących za-

kosztami społeczeństwo i gospodarkę. Unia

nieczyszczenia pestycydów i nawozów. Takie

Europejska musi aktywniej zająć się zagro-

podejście pozwoli zmniejszyć emisję gazów

żeniami zdrowia publicznego, takimi jak za-

cieplarnianych powstałych w wyniku inten-

nieczyszczenie wody czy powietrza, hałas,

sywnej produkcji rolnej. Pomoże również

substancje toksyczne lub zagrożenia zwią-

zmniejszyć zagrożenia zdrowia publicznego

zane z rozprzestrzenianiem się chorób. Unia

spowodowane rolnictwem przemysłowym.

Europejska musi zahamować proces nisz-

Zwierzęta należy traktować zgodnie z zasa-

czenia bioróżnorodności zarówno na swoim

dami etyki zarówno w rolnictwie, jak i w in-

terytorium, jak i poza granicami UE.

nych sytuacjach.

Jak najlepsza ochrona zwierząt to jeden

z głównych punktów programu Zielonych.

SPRAWIEDLIWOŚĆ SPOŁECZNA

W Europie zarówno zwierzęta domowe, jak

I GLOBALIZACJA: WALKA O BARDZIEJ

i dzikie powinny być znacznie lepiej chro-

SPRAWIEDLIWĄ EUROPĘ

nione. Będziemy nadal walczyć o likwida-

cję transportu zwierząt na duże odległości,

o wyższe standardy ochrony zwierząt i za-

System wymaga zmiany. Zieloni chcą po-

pewnienia im godziwych warunków życia oraz

łożyć kres niefrasobliwej deregulacji, która

o lepsze wdrażanie już obowiązujących prze-

powoduje, że to wieli biznes dyktuje warunki,

pisów dotyczących ochrony i warunków życia

nie bacząc na konsekwencje swoich działań

zwierząt. Należy dążyć do obniżenia spożycia

dla gospodarki i ogółu społeczeństwa. Ta-

mięsa, którego produkcja powoduje emi-

kie podejście było zachętą do ryzykownych

sję gazów cieplarnianych wpływających na

spekulacji oraz nadmiernej eksploatacji, co

zmianę klimatu, oraz zapewnienia podaży

wepchnęło nas w pułapkę niszczącego cyklu

żywności i lepszych warunków życia zwie-

koniunktury i dekoniunktury. Chcemy sko-

rząt. Chcemy położyć kres handlowi futrami

rzystać z okazji, którą dał kryzys finansowy,

oraz jak najszybciej zastąpić testy na zwie-

żeby zbudować nowy model gospodarki, któ-

rzętach alternatywnymi rozwiązaniami, nie

rej motorem będzie długotrwały dobrobyt,

wymagającymi udziału zwierząt.

a nie krótkotrwały zysk czerpany ze spekula-

cji. Chcemy odpowiedzialnej i stabilnej Euro-

Wspólna polityka rybołówstwa (CFP) oka-

py, w której inwestuje się zgodnie z zasadami

zała się autodestrukcyjna. Przyczyniła się

etyki, a dobrobyt oznacza dobro wszystkich

do zniszczenia wielu łowisk i spadku popu-

jej mieszkańców i mieszkanek.

lacji wielu gatunków ryb do niebezpiecznie

niskiego poziomu. Konieczna jest natych-

Należy zapanować nad rynkami finan-

miastowa reforma wspólnej polityki rybo-

sowymi, tak aby przestały być kasynami,

łówstwa oraz odejście od obecnego modelu

w których żetonem rzucanym na stół są

opierającego się na marnotrawstwie i nad-

domy i środki do życia. Ich ponadnarodowy

miernej eksploatacji. Polityka ta powinna

charakter wymaga skoordynowanej reakcji

stać się narzędziem, które na rybaków nało-

ze strony Europy, która powinna być liderem

ży obowiązek zrównoważonego zarządzania

w międzynarodowych działaniach i odgry-

rybołówstwem i ochrony zasobów rybnych.

wać rolę pośrednika. Potrzebujemy suro-

Jednocześnie Unia Europejska musi wzmoc-

wego organu nadzorczego na szczeblu UE

nić środki prawne, aby chronić nasze zagro-

– instytucji, która będzie nadzorowała i re-

żone morza oraz dokonać rewizji umów w

gulowała rynki i usługi finansowe. Przepisy

sprawie połowów zawartych z państwami

unijne muszą zlikwidować wszelkie sposoby

afrykańskimi, dopuszczających nadmierną

uchylania się o płacenia podatków oraz unie-

eksploatację.

możliwić szkodliwą konkurencję podatkową

Zielony Nowy Ład dla Europy

81

o dochody osób prawnych i oszczędności,

socjalnych pozostawia wiele do życzenia.

która jest wbrew sprawiedliwości społecz-

Luki prawne i niejasne przepisy zaowocowa-

nej. Regulacja rynków finansowych oznacza

ły wyrokami Europejskiego Trybunału Spra-

również wynegocjowanie międzynarodowego

wiedliwości, w których zaobserwować można

porozumienia delegalizującego wszelkie raje

tendencję do przedkładania interesów bizne-

podatkowe.

su nad prawa pracowników.

Kredyty muszą opierać się na realistycznej

Europa musi być liderem w podnoszeniu

ocenie zdolności kredytowej i ryzyka. Trzeba

standardów, a nie równania w dół w zakresie

ukrócić największe ekscesy niekontrolowa-

warunków zatrudnienia. Zieloni chcą Euro-

nych rynków, w szczególności niebezpieczne

py, która odrzuca dumping socjalny i wyzysk.

praktyki spekulacyjne instytucji finansowych,

Należy wzmocnić prawa pracownicze i prawa

takich jak fundusze hedgingowe. Należy

socjalne, a dzięki układom zbiorowym pra-

ograniczyć pensje i premie astronomicznej

cownicy muszą mieć więcej do powiedzenia

wysokości w sektorze finansowym, którymi

w sprawach, które ich dotyczą.

nagradza się ryzyko i brak ostrożności. Zielo-

ni od dawna postulują opodatkowanie trans-

Równa płaca za pracę tej samej wartości

akcji finansowych, co pozwoliłoby ograniczyć

przysługuje zarówno kobietom i mężczy-

spekulacje, a środki przeznaczyć na finanso-

znom, jak i pracownikom oddelegowanym,

wanie różnych, obecnie zaniedbywanych lub

imigrantom i pracownikom tymczasowym.

niedofinansowanych celów socjalnych i zwią-

Trzeba zagwarantować równe szanse dla

zanych z ochroną środowiska.

wszystkich zarówno w miejscu pracy, jak

i poza nim, bez względu na płeć, wiek, po-

Konieczna jest restrukturyzacja rynków fi-

chodzenie etniczne, niepełnosprawność, wy-

nansowych, aby zapewnić ochronę ogółowi

znanie czy orientację seksualną.

społeczeństwa. Dzięki temu zagwarantuje

się bezpieczeństwo oszczędności i dostęp-

Polityki unijne nie powinny pogarszać usług

ność kredytów. Podczas kryzysu finansowe-

użyteczności publiczne w imię konkurencji.

go tanie kredyty muszą być dostępne, żeby

Dziedziny takie jak ochrona zdrowia i oświata

wesprzeć przedsiębiorstwa europejskie,

mają kluczowe znaczenie dla interesu ogó-

szczególnie te, które przyczyniają się do

łu, dlatego zasady konkurencji nie powinny

stworzenia bardziej zrównoważonej Europy.

ich osłabiać. Trzeba zrównoważyć swobodę

świadczenia usług socjalnych i usług uży-

Zielony Nowy Ład wymaga inwestowania

teczności publicznej ze zobowiązaniem do

na masową skalę w oświatę, naukę i badania

zagwarantowania równego i powszechnego

nad zielonymi technologiami przyszłości, aby

dostępu do nich po przystępnej cenie.

Europa mogła być liderem zmian i stać na

czele światowej rewolucji ekonomicznej.

Nikt nie powinien żyć w biedzie w warun-

kach uwłaczających ludzkiej godności.

Prawdziwie kwitnąca, innowacyjna, stabilna

Zielony Nowy Ład ma odwrócić tendencję

i zrównoważona gospodarka wymaga bardziej

pogłębiającą przepaść między bogatymi

sprawiedliwego społeczeństwa gwarantujące-

a biednymi oraz zagwarantować wszystkim

go sprawiedliwe warunki pracy, równe szanse

Europejczykom i Europejkom godny poziom

oraz godne warunki życia dla wszystkich lu-

życia. Rządy powinny wprowadzić mocą

dzi. Europa musi bronić wartości socjalnych

ustawy lub na podstawie układów zbioro-

i sprawiedliwości społecznej, dostosowując

wych płacę minimalną oraz minimum socjal-

się jednocześnie do zachodzących zmian. Cię-

ne powyżej granicy ubóstwa gwarantowane

cia w wydatkach na ochronę środowiska lub

wszystkim tym, którzy tego potrzebują. Unia

kompromisy kosztem wartości społecznych

Europejska powinna kierować się zasadą

przyniosą skutki odwrotne do zamierzonych.

równej płacy za pracę tej samej wartości,

Zieloni chcą wzmocnić prawa pracowników.

a nie stanowić pola walki o płacę minimalną.

Równowaga Unii Europejskiej została głębo-

Europa musi zapewnić większą stabiliza-

ko zaburzona. Unia opracowała doskonałe

cję ludziom w każdym wieku. Osoby starsze

warunki konkurencji w biznesie, ale ustawo-

muszą mieć prawo głosu w społeczeństwie,

dawstwo dotyczące rynku pracy i uprawnień

umożliwiające im aktywny udział w życiu

82

gospodarczym, społecznym i obywatelskim.

DEMOKRACJA I PRAWA CZŁOWIEKA:

Oznacza to konieczność zagwarantowa-

ODPOWIEDZIALNA EUROPA POTRAFI SŁU-

nia godziwych emerytur. Usługi na szcze-

CHAĆ I JEST SŁUCHANA

blu społeczności lokalnych są niezbędne,

aby zaspokoić indywidualne potrzeby osób

Europa musi wysłuchać każdego głosu.

słabych i grup społecznych wymagających

Zieloni pragną zreformować Unię Europej-

szczególnego wsparcia. Młodzi ludzie muszą

ską, tak aby stała się demokracją prawdziwie

mieć dostęp do bardziej pewnego zatrudnie-

uczestniczącą.

nia oraz lepszy dostęp do edukacji, szkoleń

i mieszkań.

Parlamentowi Europejskiemu, jako jedynej

instytucji unijnej wybieranej przez obywateli

Europa musi również odegrać rolę w budo-

i obywatelki w bezpośrednich wyborach, na-

wie bardziej sprawiedliwego społeczeń-

leży przyznać prawo inicjatywy ustawodaw-

stwa oraz likwidowaniu ubóstwa w innych

czej. Pewna część posłów do Parlamentu

częściach świata. Trzeba zintensyfikować

Europejskiego powinna być wybierana z list

wysiłki na rzecz realizacji milenijnych ce-

europejskich, co umożliwiłoby obywatel-

lów rozwoju. Zasada globalnej sprawiedli-

kom i obywatelom głosowanie na kandyda-

wości społecznej i ekologicznej powinna być

tów reprezentujących całą UE, a nie tylko ich

podstawą wszystkich polityk unijnych oraz

krajowy lub lokalny okręg wyborczy. Trzeba

określać stanowisko UE w instytucjach mię-

zintensyfikować działania zachęcające do

dzynarodowych. Zielonym zależy na tym, aby

udziału w wyborach młodych ludzi, na przy-

rządy europejskie wywiązały się ostatecznie

kład poprzez obniżenie wieku uzyskania praw

ze swych zaległych obietnic i zwiększyły po-

wyborczych. Obywatele i obywatelki powinni

moc rozwojową UE do 0,56 proc. PKB w 2010

mieć możność uczestniczenia w demokracji

oraz do 0,7 proc. do 2015 roku.

bezpośredniej poprzez udział w europejskich

referendach w sprawach istotnych dla całej

Zielony Nowy Ład na pierwszym miejscu

Europy.

stawia sprawiedliwy handel. Handel musi

przynosić korzyści wszystkim stronom. Siła

Zieloni będą walczyć o stosowanie Karty

Europy w negocjacjach międzynarodowych

Praw Podstawowych, której ochroną powin-

jest zbyt często wykorzystywana do realizacji

ni być objęci wszyscy członkowie i członki-

celów gospodarczych, społecznych i środo-

nie społeczeństwa, a w szczególności grupy

wiskowych krajów bogatych kosztem bied-

narażone na dyskryminację i mniejszości.

nych. Dotowanie eksportowych produktów

Oznacza to walkę o prawa socjalne i obywa-

rolnych UE stanowi zagrożenie gospodarcze

telskie, o równe prawa kobiet, mniejszości

dla krajów biednych i trzeba jak najszybciej

etnicznych, zwłaszcza społeczności rom-

położyć kres tej praktyce. Nie można akcep-

skiej, osób niepełnosprawnych, lesbijek, ge-

tować niesprawiedliwych społecznie oraz

jów i osób transseksualnych i transgender

szkodliwych dla środowiska praktyk stoso-

oraz mniejszości wyznaniowych. Oznacza to

wanych przez koncerny międzynarodowe

również dalszą walkę z rasizmem, ksenofo-

w innych częściach świata, tak jak nie ak-

bią, antysemityzmem, nietolerancją religijną,

ceptuje się ich na naszym własnym podwór-

seksizmem i dyskryminacją ze względu na

ku. Dlatego klauzule socjalne i dotyczące

orientację seksualna, jak również wszelkimi

trwałego rozwoju w umowach handlowych z

formami brutalnego ekstremizmu politycz-

krajami trzecimi powinny mieć moc wiążą-

nego w Uni Europejskiej. Prawa człowieka

cą. Trzeba dążyć do tego, aby Światowa Or-

przysługują wszystkim we wszystkich pań-

ganizacja Handlu (WTO) działania na rzecz

stwach członkowskich UE.

wolnego handlu przekształciła w działania

na rzecz sprawiedliwego i trwałego handlu,

Równość kobiet i mężczyzn to fundamen-

stawiając na pierwszym miejscu ochronę

talne prawo w UE. Dobre prawodawstwo już

wspólnego dobra i ograniczanie ubóstwa.

istnieje, ale jest ono rozproszone w Europie.

Europa musi zastosować w praktyce gło-

Zieloni chcą, aby najlepsze przepisy prawa

szone przez siebie hasła.

krajowego były stosowane w całej Unii Euro-

pejskiej, czy to w zakresie równości, prawa

wolnego wyboru, przemocy domowej, urlopu

Zielony Nowy Ład dla Europy

83

rodzicielskiego, bądź też reprezentacji po-

Europa zawsze była kontynentem migracji

litycznej. Tylko jedna trzecia posłów do

i imigracji. Zielony Nowy Ład umożliwi stwo-

Parlamentu Europejskiego i Komisarzy Eu-

rzenie polityki migracyjnej, która ludziom

ropejskich to kobiety. Wśród posłów do Par-

pragnącym mieszkać w Unii Europejskiej

lamentu Europejskiego z ramienia Zielonych

zapewni sprawiedliwe warunki. Nie moż-

jest tyle samo kobiet, co mężczyzn, i pragnie-

na ulegać psychozie „Europy jako oblężonej

my, aby Unia Europejska poszła za naszym

twierdzy”.

przykładem.

Migracja to szansa, a nie zagrożenie. Po-

Zieloni domagają się od wszystkich podmio-

trzebujemy strategii opartych na pozytywnym

tów zaangażowanych w proces decyzyjny UE

myśleniu, które umożliwią ludziom przyjazd

pełnej przejrzystości. Oznacza to przyjęcie

do Unii Europejskiej i legalny pobyt tutaj.

rygorystycznego stanowiska w sprawie ko-

Imigranci, którzy pracują w UE, zasługują na

rupcji na każdym szczeblu. Sama Unia Euro-

równe prawa i równą płacę, jak również na

pejska musi w większym stopniu odpowiadać

obywatelstwo europejskie i praw uczestni-

przed społeczeństwem za swoje działania.

czenia w życiu politycznym.

Nadeszła pora, udostępnić poufne doku-

menty i otworzyć zamknięte drzwi. Zieloni

Osoby ubiegające się o azyl w Europie za-

będą w dalszym ciągu wydobywać z cienia

sługują na lepsze traktowanie. Zieloni za-

ukrytych i potężnych lobbystów, którzy usiłu-

wsze byli przeciwni represyjnemu prawu

ją wywierać wpływ na decyzje podejmowane

wydalania nielegalnych imigrantów i w dal-

w Brukseli. Transparentność to obowiązek,

szym ciągu będą walczyć z niehumanitar-

a nie wybór.

nym lub ksenofobicznym prawodawstwem.

Europa ma obowiązek zapewnić schronienie

Przestępczość zorganizowana nabrała cha-

i ochronę potrzebującym. Europa powinna

rakteru zjawiska międzynarodowego; we

wyciągnąć rękę i umożliwić ludziom legal-

wszystkich państwach członkowskich stano-

ny przyjazd i pobyt. Jest to możliwe wyłącz-

wi niezwykle palącą kwestię. Osiągane przez

nie pod warunkiem, że wszystkie państwa

nią zyski rosną w zastraszającym tempie

UE podejmą wspólnie ten wysiłek, zamiast

zarówno w UE, jak i poza nią. Wysiłki zmie-

cedować ten problem na barki państw gra-

rzające ku przeciwdziałaniu i zwalczaniu or-

nicznych. Niezbędna jest zmiana konwencji

ganizacji przestępczych, przy zachowaniu

dublińskiej, zmierzająca do zharmonizowa-

wszystkich wolności i praw obywatelskich,

na strategii azylowych UE i zagwarantowania

są priorytetem Zielonych.

ochrony zgodnie ze zobowiązaniami między-

Media odgrywają kluczową rolę w procesie

narodowymi. Europa musi również bardziej

demokratycznym. Zieloni będą w dalszym

zaangażować się w zwalczanie nikczemnej

ciągu bronić pluralizmu i niezależności me-

praktyki handlu kobietami, mężczyznami

diów, a także wolności prasy w Unii Europej-

i dziećmi na swoim terytorium.

skiej i poza nią.

Unia Europejska musi dać przykład innym,

Zielony Nowy Ład wspiera europejskie warto-

angażując się w działania na rzecz pozosta-

ści i wolność jednostki. Każdy, kto mieszka w

łych państw na świecie, co wiąże się z nowym

Europie, powinien korzystać z wolności prze-

stylem uprawiania polityki zagranicznej.

konań i wyznawania dowolnej religii w ra-

Musi rozwiązywać problemy leżące u źródeł

mach świeckiego społeczeństwa.

globalnych napięć, a nie tylko zwalczać ich

Uzyskanych z wielkim trudem praw i wolno-

przejawy. Unia powinna wzmocnić organy

ści nie można poświęcać w imię zwalczania

wielostronne oraz prawo międzynarodowe,

terroryzmu lub potencjalnych zagrożeń bez-

skoncentrować się na cywilnych instrumen-

pieczeństwa. To samo odnosi się do Interne-

tach polityki zagranicznej i wyznawać zasadę

tu. Zieloni uważają, że prawa „cyfrowe” są

maksymalnej sprawiedliwości we wszystkich

równorzędne z prawami obywatelskimi. Ani

aspektach polityki zewnętrznej, w tym polityki

rządy, ani interesy komercyjne nie są waż-

handlowej. Polityka europejska musi stale

niejsze od Twojej prywatności. Twoje dane to

i konsekwentnie stawiać na pierwszym miej-

wyłącznie Twoja sprawa.

scu ochronę pokoju, demokracji i praw czło-

wieka na świecie. Unia Europejska powinna

84

z większym zaangażowaniem i większymi

cę w Parlamencie Europejskim, ponieważ

zasobami wspierać wspólnotę międzynaro-

uznajemy potrzebę prawdziwie europejskie-

dową (zwłaszcza ONZ) w rozwiązywaniu za-

go rozwiązania europejskich problemów. To

niedbywanych od dawna konfliktów.

pozwoliło nam osiągnąć rezultaty znacznie

przewyższające naszą reprezentację i wy-

Priorytetem musi być współpraca między-

wierać znacznie większy wpływ na decyzje

narodowa i pomoc humanitarna, dla których

na szczeblu europejskim, niż wynikałoby to

duże znaczenie miałoby utworzenie Euro-

z naszej liczebności.

pejskich Cywilnych Sił Pokojowych pozo-

stających w gotowości do przeprowadzenia

Wierzymy, że Zielony Nowy Ład jest nie-

cywilnych interwencji humanitarnych.

zbędny do pokonania kryzysu finansowego,

Pragniemy Unii Europejskiej, która wspie-

gospodarczego, w dziedzinie zasobów, ener-

ra demokrację i prawa człowieka, promując

gii i klimatu, któremu musimy stawić czo-

jednocześnie pluralistyczne społeczeństwo

ła. Zielony Nowy Ład to masowe inwestycje

obywatelskie na całym świecie. Praw czło-

w zrównoważone sektory, to stawianie na

wieka nie wolno poświęcać w imię intere-

pierwszym miejscu jakości życia, to utwo-

sów gospodarczych.

rzenie milionów zielonych miejsc pracy.

Wprowadzenie Zielonego Nowego Ładu

ZIELONY NOWY ŁAD DLA NOWEJ

oznacza budowanie sojuszy. Będziemy szu-

EUROPY

kać sojuszników wśród obywateli i obywa-

telek, w parlamentach i rządach dążących

Od momentu wejścia do Parlamentu Euro-

do zmiany dotychczasowego kursu. Jeżeli

pejskiego w 1984 roku Zieloni walczyli o zrów-

zatem zależy Ci na tym, aby Europa weszła

noważoną, socjalną i bardziej demokratyczną

na właściwą drogę – zaangażuj się, przeko-

Europę. Jesteśmy ugrupowaniem politycz-

naj innych i zagłosuj na Zielonych. Ty także

nym prowadzącym najściślejszą współpra-

masz wpływ na to, co dzieje się w Europie.

85

86

Autorki i autorzy

Edwin Bendyk

nauczyciel akademicki, wykładowca Collegium Civitas i Centrum Nauk Społecznych PAN, dyrektor Ośrodka Badań nad Przyszłością Collegium Civitas; członek Rady Fundacji Nowoczesna Polska i Rady Programowej Zielonego Instytutu. Publicysta działu naukowego tygodnika „Polityka”, współpracownik czasopism: „Computerworld”, „Res Publica Nowa”,

„Krytyka Polityczna” i „Przegląd Polityczny”, felietonista magazynu „Mobile Internet”. Autor publikacji: Zatruta studnia. Rzecz o władzy i wolności (2002) nominowanej do Nagrody Nike (2003), Antymatrix – człowiek w labiryncie sieci (2004), Miłość, wojna, rewolucja.

Szkice na czas kryzysu (2009).

http://bendyk.blog.polityka.pl/

Ludomir Wojciech Duda

naukowiec, wynalazca; członek Rady Programowej Zielonego Instytutu; wiceprezes Za-rządu DAPP Technologies sp. z o.o.; właściciel firmy konsultingowo-edukacyjnej; członek Rady Zarządzającej Stowarzyszenia Kogeneracja. Autor i współautor licznych opracowań dotyczących energii elektrycznej, ekorozwoju i polityki energetycznej; autor i współautor patentów w dziedzinie produkcji elektrod jonoselektywnych, otrzymywania powłok nad-przewodzących, klimatyzacji, ochrony przeciwpożarowej i systemów monitoringu.

Bartłomiej Kozek

działacz społeczny i polityczny; członek Zarządu Krajowego partii Zieloni 2004, w latach 2008–2010 jej sekretarz generalny; publicysta internetowy, założyciel bloga „Zielona Warszawa”; były zastępca redaktora naczelnego miesięcznika „Zielono i w poprzek”. Publikował m.in. w „Przekroju” i „Trybunie” oraz w witrynach internetowych: Lewica.pl, Feminoteki i Krytyki Politycznej. Zainteresowany m.in. Zielonym Nowym Ładem, polityką społeczną i usługami publicznymi. Twórca projektu „Stołecznej Polityki Klimatycznej”.

http://zielonawarszawa.blogspot.com

Beata Maciejewska

działaczka polityczna i edukatorka społeczna. Prezeska zarządu Fundacji Przestrzenie Dialogu, członkini partii Zieloni 2004, przewodnicząca Rady Fundatorów Zielonego Instytutu, koordynatorka bałtyckiej sieci Europejskiej Partii Zielonych. Autorka projektów edukacyjnych dla: kobiet, liderów i liderek lokalnych, mediów. Autorka podręcznika Jak pisać i mówić o dyskryminacji. Poradnik dla mediów, współautorka przewodnika równościowego Pomorze – kurs na równość, współautorka (wraz z Dariuszem Szwedem) publikacji Zielone Miasto Nowej Generacji oraz Zrównoważony rozwój Metropolii Silesia. Wcześniej dzienni-karka m.in. „Przekroju” i „Gazety Wyborczej” oraz redaktorka w piśmie „Magazyn Sztuki”.

www.przestrzeniedialogu.org

Autorki i autorzy

87

Dorota Metera

absolwentka wydziału ogrodniczego SGGW; członkini Rady Programowej Zielonego Instytutu, koordynatorka projektów w Fundacji IUCN-Poland (Światowej Uni Ochrony Przyrody) w biurach organizacji w Warszawie i w Brukseli. Uczestniczyła w projektach: Instytutu Badawczego Komisji Europejskiej IPTS w Sewilli (Hiszpania), Ministerstwa Rolnictwa, Zarządzania Środowiskiem i Rybołówstwa Królestwa Holandi , Fundacji Heinricha Bölla i Fundacji EURONATUR (Niemcy) oraz WWF (Światowego Funduszu na rzecz Przyrody). Zajmuje się problemami ochrony środowiska i przyrody w rolnictwie w kontekście integracji europejskiej i rozwoju obszarów wiejskich.

Od ponad 20 lat interesuje się i profesjonalnie zajmuje rolnictwem ekologicznym.

Przemysław Sadura

doktor nauk humanistycznych, adiunkt w Instytucie Socjologii UW, wykładowca Wydzia-

łu Nauk Ekonomicznych UW. Współpracuje z trzecim sektorem i administracją publiczną, prowadząc badania, szkolenia i konsultacje społeczne. Członek redakcji czasopisma

„Krytyka Polityczna” i kwartalnika socjologicznego „Stan Rzeczy”. Redaktor i współautor książki Polski odcień zieleni. Zielone idee i siły polityczne w Polsce, tłumacz m.in. książek: Elizabeth Dunn Prywatyzując Polskę i Roberta D. Putnama Samotna gra w kręgle. Interesuje się socjologią polityki i edukacji oraz polityką rozwoju.

Dariusz Szwed

ekonomista, ekolog, ekspert ds. zrównoważonego rozwoju, polityk. Przewodniczący Rady Programowej i członek Rady Fundatorów Zielonego Instytutu. Współprzewodniczący (wraz z Małgorzatą Tkacz-Janik) partii Zielonych 2004. Od kilkunastu lat konsultant w zakresie zrównoważonego rozwoju i sektora pozarządowego wielu instytucji/organizacji, m.in.: Banku Światowego, Centrum Prawa Ekologicznego, Greenpeace International, Instytutu na rzecz Ekorozwoju. Współpracuje z Europejską Partią Zielonych – bierze udział w debatach politycznych dotyczących przyszłości Unii Europejskiej. Autor i współautor publikacji z dziedziny zrównoważonego rozwoju i lobbingu ekologicznego, m.in. publikacji Zielone Miasto Nowej Generacji oraz Zrównoważony rozwój Metropolii Silesia.

www.dariusz-szwed.pl

Grzegorz Wiśniewski

prezes zarządu Instytutu Energetyki Odnawialnej, były dyrektor Europejskiego Centrum Energii Odnawialnej EC BREC/IBMER. Członek High Level Group „Biofules” – ciała doradczego Komisji Europejskiej (DG Researach) ds. biopaliw płynnych w transporcie, członek managEnergy Reflection Group – ciała doradczego Komisji Europejskiej (DG TREN) ds. lokalnej i regionalnej polityki energetycznej, członek Rady Nadzorczej Fundacji na rzecz Efektywnego Wykorzystania Energi oraz Rady Naukowej Centralnego Laboratorium Naftowego. Redaktor naukowy działu

„Projekty europejskie” miesięcznika „Czysta Energia” i członek Rady Programowej miesięcznika „Agroenergetyka”.

http://odnawialny.blogspot.com/

88

Wydawca

Green European Foundation

jest fundacją polityczną na szczeblu europejskim, której

misja polega na usprawnianiu żywej, europejskiej deba-

ty oraz promowaniu większego zaangażowania obywateli

w politykę. GEF stara się, aby debata o polityce europejskiej

znalazła się w centrum zainteresowania zielonej rodziny

politycznej, jak i poza nią. Fundacja stanowi laboratorium

nowych idei, oferuje ponadnarodową edukację polityczną

oraz stanowi platformę współpracy i wymiany na szczeblu

europejskim.

www.gef.eu

Zielony Instytut

jest fundacją zajmującą się promocją zielonej myśli po-

litycznej i społecznej oraz promowaniem dorobku ruchu

Zielonych w Europie i na świecie. Działa na rzecz rozwo-

ju demokracji, ochrony dóbr wspólnych, praw człowieka,

społeczeństwa obywatelskiego, wolności jednostek i sa-

mostanowienia wspólnot, współpracy i solidarności mię-

dzynarodowej, pokoju, zrównoważonego rozwoju oraz

odpowiedzialnego biznesu. Fundacja prowadzi działalność

wydawniczą, organizuje debaty, konferencje i warsztaty.

ZI współpracuje m.in. z: Zielonymi 2004, Ogólnopolskim

Porozumieniem Związków Zawodowych, Fundacją Prze-

strzenie Dialogu, Ośrodkiem Badań nad Przyszłością i in-

nymi zielonymi think-tankami z krajów europejskich.

www.zielonyinstytut.pl

Fundacja im. Heinricha Bölla

(Heinrich Böll Stiftung) z siedzibą w Berlinie jest nie-

miecką fundacją polityczną, bliską partii Sojusz 90/Zie-

loni. Podstawowym zadaniem Fundacji zarówno w kraju,

jak i za granicą, jest edukacja obywatelska, której celem

jest kształtowanie postaw demokratycznych, wspieranie

zaangażowania społeczno-politycznego i porozumienia

pomiędzy narodami. Kieruje się przy tym swymi podsta-

wowymi wartościami: ekologią, demokracją, solidarnością

oraz wolnością od przemocy. Biuro Regionalne Europa

Centralna Fundacji im. Heinricha Bölla w Polsce wspiera

działania na rzecz równości kobiet i mężczyzn, integracji

europejskiej, polityki zagranicznej i bezpieczeństwa UE,

polityki energetycznej i ochrony klimatu.

www.boell.pl oraz www.boell.de

Zielony Nowy Ład

w Polsce

pod redakcją Dariusza Szweda

przewodniczącego rady programowej Zielonego Instytutu

Autorki i autorzy:

Edwin Bendyk

Ludomir Duda

Bartłomiej Kozek

Beata Maciejewska

Dorota Metera

Przemysław Sadura

Dariusz Szwed

Grzegorz Wiśniewski

Wydawca

Wsparcie finansowe

Szczytne idee Zielonego Nowego Ładu trafiły

już do głównego nurtu dyskursu polityki w wielu

krajach, jednak ich przekształcenie w konkretne

działania wymaga czasu. Wystarczy wspomnieć

chociażby strategię Europa 2020, która w zamie-

rzeniu miała wskazywać najważniejsze kierunki

zmian wiodące ku zrównoważonemu rozwojowi,

a okazała się zbyt ograniczona wewnętrznie, by

zmierzyć się z problemem, którego rozwiązania

miała przedstawić.

W wielu aspektach przypomina to polski przy-

padek – strategiczny dokument Polska 2030.

Wyzwania rozwojowe, przywoływany w tej

publikacji wielokrotnie. Podobnie jak w przy-

e

padku Europy 2020, w nim także obserwujemy

nadmierną koncentrację na wzroście gospodar-

olsc

czym i pomijanie działań na rzecz osiągnięcia

spójności społecznej oraz ekologicznej reformy

polskiej gospodarki.

y Ład w Pw

Publikacja Zielony Nowy Ład w Polsce kon-

y No

centruje się na analizie priorytetów i działań

polskiego rządu pod kątem Zielonego Nowego

Zielon

Ładu. Gdybyśmy mogli go wdrożyć, jakie sekto-

ry napędzałyby transformację, a jakie najpilniej

wymagałyby reformy? Którymi z polityk horyzon-

talnych, kwestiami genderowymi czy edukacją,

należałoby się zająć przede wszystkim?

Transformacja społeczeństwa oznacza koszty

dla jednych sektorów, a bogactwo i aktywność

– dla innych. Zważywszy na to, że współcze-

sna polityka realizowana w Uni Europejskiej,

zarówno na poziomie krajowym, jak i kontynen-

talnym, nie jest pod tym względem dostatecznie

ambitna, istnieje ogromny ukryty potencjał bu-

dowania lepszej przyszłości. Transformacja taka

jest technicznie i finansowo wykonalna zarówno

w Polsce, jak i w Unii Europejskiej jako całości.

1 Rue du Fort Elisabeth, 1463 Luxembourg

Biuro w Brukseli

T +32 (2) 234 65 70 l F +32 (2) 234 65 79

info@gef.eu l www.gef.eu

Document Outline

- internet_zielony_nowy_lad_pl.pdf

Table of Contents

internet_zielony_nowy_lad_pl.pdf