ejw

odko

opie Śr

zyszłości? owa w Eur

olanecký, Jan Haverkamp

el Par

getyka jądr

zy: K

Energia pr Ener edaktorR

energie-budoucnosti-166x237-pol.1 1

24.3.2011 9:36:25

HEINRICH-BÖLL-STIFTUNG

Energia przyszłości?

Energetyka jądrowa w Europie Środkowej

ejw

odko

opie Śr

owa w Eur

getyka jądr

Ener

zyszłości?

Energia pr

energie-budoucnosti-166x237-pol.3 3

24.3.2011 9:36:25

ejw

odko

opie Śr

Redaktorzy: Karel Polanecký, Jan Haverkamp

owa w Eur

Koncepcja i koordynacja projektu: Eva van den Rakt, Erik Siegl

Korekty językowe: Agnieszka Mrozik

getyka jądr

Autor fotografii: Jan Haverkamp

Skład: Tomáš Barčík

Ener

Druk: Studio27

Wydawca: Heinrich Böll Stiftung, grudzień 2010 r.

zyszłości?

ISBN 978-80-254-9152-2

Energia pr

4

energie-budoucnosti-166x237-pol.4 4

24.3.2011 9:36:26

SPIS TREŚCI

Przedmowa

6

Streszczenie

7

Rozdział I Polityczne wsparcie dla energetyki jądrowej

9

• Republika Czeska – ČEZ, atom i elity polityczne (Karel Polanecký)

9

• Słowacja – Polityczna presja na rozwój energetyki jądrowej (Pavol Široký)

14

• Polska – Plany atomowe (Zbigniew M. Karaczun)

20

• Węgry – Ślad radzieckiego przemysłu jądrowego (András Perger)

24

• Bułgaria – Koncepcja energetyczna a interesy polityczne (Petko Kowaczew, Jan Haverkamp)

29

Rozdział II Finansowanie budowy reaktorów jądrowych i formy pomocy państwa

5

Rozdział III Podstawowe dane na temat znaczenia energetyki jądrowej w pięciu

państwach regionu

46

O autorach

54

ejw

odko

opie Śr

owa w Eur

getyka jądr

Ener

zyszłości?

Energia pr

5

energie-budoucnosti-166x237-pol.5 5

24.3.2011 9:36:26

PRzEdmowa

Ze statystyk Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej nie od razu można wywnioskować, że państwa

Europy Środkowej i Wschodniej są ziemią obiecaną dla energetyki jądrowej. W europejskich krajach

dawnego bloku wschodniego faktycznie budowane są tylko dwa reaktory – w Mochovcach na Słowacji.

O tym, że przemysł jądrowy ma na obszarze sięgającym od Polski po Bułgarię wyjątkowo silną pozycję,

przekonać się można jednak, obserwując debaty społeczne, prace nad przygotowaniem ustaw lub pro-

gramy wyborcze partii politycznych.

Politycy ze wszystkich ugrupowań w większości analizowanych państw Europy Środkowej wspierają

tę branżę przemysłu i w sposób aktywny tworzą także warunki do budowy elektrowni jądrowych. Bada-

nia opinii publicznej dowodzą, że zdecydowanie nie obniża to ich popularności, a wręcz przeciwnie.

Podczas gdy w Niemczech decyzja rządu w sprawie przedłużenia eksploatacji elektrowni jądrowych

wywołała masowe protesty, plany wybudowania nowych bloków w Republice Czeskiej, na Słowacji czy

na Węgrzech przyjmowane są przez większość mieszkańców biernie lub uważane za korzystne czy

wręcz niezbędne.

Dziennikarze i publicyści najbardziej wpływowych mediów ograniczają się zazwyczaj do informowa-

nia o działaniach rządów i spółek energetycznych podczas przygotowań do budowy nowych bloków, nie

poddając jednak tego tematu krytycznej analizie. Debatę na temat negatywnych aspektów i zagrożeń

energetyki jądrowej zastępują jednostronne twierdzenia o jej korzyściach w zakresie bezpieczeństwa

energetycznego i rozwoju cen energii elektrycznej, które nie uwzględniają jednak ukrytych kosztów

ekonomicznych i dotacji. Nadal wprawdzie nie wiadomo, co zrobić z odpadami jądrowymi, ale problem

ten nie jest uważany za naglący i podczas debat poświęconych budowom elektrowni jądrowych jego

rozwiązanie odkłada się na później. Spojrzenie krytyczne, zwracające uwagę na zagrożenie w posta-

ci awarii o dużym zasięgu i jej niszczące następstwa, bywa określane mianem bezpodstawnego roz-

przestrzeniania alarmujących informacji.

Fachową debatę na temat zasadności, terminu i realnego wkładu elektrowni jądrowych w redukcję

emisji gazów cieplarnianych zastępuje się twierdzeniem, że elektrownie te są źródłami bezemisyjnymi.

W odróżnieniu od kolegów z Europy Zachodniej, czescy, polscy, węgierscy, bułgarscy czy słowaccy stra-

tegowie energetyczni nie rozstrzygają nawet zasadniczej kwestii, a mianowicie tego, czy podłączanie

nowych elektrowni jądrowych do sieci przesyłowej nie ogranicza możliwości rozwoju odnawialnych

źródeł energii.

Heinrich-Böll-Stiftung przy współpracy czeskiej organizacji ekologicznej Hnutí DUHA i czeskiego

oddziału międzynarodowej organizacji WISE podjęła próbę bardziej szczegółowego opisania przyczyn

i przejawów wyjątkowego statusu energetyki jądrowej w krajach Europy Środkowej i Wschodniej. Wy-

nikiem tych prac jest niniejsza publikacja, na którą składają się artykuły ekspertów z pięciu państw

ej

tego regionu: Republiki Czeskiej, Słowacji, Polski, Węgier i Bułgarii. Ocenę cech wspólnych i różnic

w

występujących w poszczególnych krajach pozostawiamy czytelnikom. Do jednego wniosku dojdzie jed-

odko

nak zapewne każdy, kto dokładnie zapozna się z tymi tekstami: stabilna pozycja energetyki jądrowej

wynika z przyczyn historycznych (z okresu komunizmu), a w chwili obecnej potęgowana jest przez

opie Śr

ścisłe powiązania dominujących spółek energetycznych z politykami najwyższego szczebla.

Wierzymy, że kolejne strony tej publikacji przyczynią się do krytycznego podejścia, którego w deba-

cie na temat energetyki jądrowej w regionie Europy Środkowej na razie brak, a także zainicjują dys-

owa w Eur

kusję, uważaną często przez jej zwolenników za zbędną.

getyka jądr

Petr machálek, Dyrektor Hnutí DUHA

Eva van de Rakt, Dyrektorka Heinrich-Böll-Stiftung Praga

Ener

Jan Haverkamp, Jan Haverkamp, WISE Republika Czeska

zyszłości?

Energia pr

6

energie-budoucnosti-166x237-pol.6 6

24.3.2011 9:36:26

STRESzCzEnIE

Republika Czeska, Słowacja, Polska, Węgry i Bułgaria mają wiele wspólnego. W II połowie XX wie-

ku wchodziły one w skład socjalistycznego bloku pod przywództwem Związku Radzieckiego i jako

członkowie RWPG (Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej) były także rynkiem zbytu dla radzieckie-

go przemysłu. We wszystkich tych krajach (z wyjątkiem Polski) w latach siedemdziesiątych i osiem-

dziesiątych wybudowano elektrownie jądrowe, wyposażone w ówczesną radziecką technologię.

W Związku Radzieckim wyszkoleni zostali również specjaliści, którzy po powrocie do kraju stali się

fundamentem atomowej inteligencji technicznej.

W każdym z pięciu państw sektor elektroenergetyki zarządzany był przez państwowego mono-

polistę. Po upadku ustroju socjalistycznego monopoliści przekształcili się w różnego rodzaju spółki,

w których rządy pozostawiły sobie jednak zdecydowaną większość. Czeski ČEZ, polskie PGE, węgier-

skie MVM, bułgarski NEK i Slovenské elektrárne bez trudu zachowały dominującą pozycję, której nie

zagroziła nawet liberalizacja rynku po wejściu do Unii Europejskiej. Konkurencja nie mogła zmierzyć

się z przekształconymi monopolistami ze względu na ich wyjątkową pozycję wyjściową. We wszystkich

tych firmach znaczne wpływy zachowali zwolennicy energetyki jądrowej.

Prywatyzacja spółki będącej następczynią socjalistycznego monopolisty miała miejsce wyłącznie

na Słowacji. Większościowy udział w spółce Slovenské elektrárne odsprzedano w 2006 r. koncernowi

Enel. Słowacki rząd sprywatyzował jednak firmę pod warunkiem, że uczestnicy przetargu kontynuo-

wać będą projekty jądrowe.

We wszystkich tych krajach dominującym firmom energetycznym udało się nawiązać ścisłą

współpracę z ministerstwami odpowiedzialnymi za rozwój sektora. Spółki nie dostosowują swoich

planów do rządowych przedsięwzięć koncepcyjnych, a ministerstwa często stwarzają odpowiednie

warunki dla projektów zaproponowanych tylko przez menedżerów firm. Powołując się na bezpie-

czeństwo energetyczne, urzędnicy państwowi aktywnie promują więc przedsięwzięcia w zakresie rozbu-

dowy elektrowni jądrowych, które w większości przypadków powstały już w latach osiemdziesiątych.

Przedstawiciele poszczególnych dominujących spółek energetycznych widzą w budowie elektrowni

jądrowych szansę na zachowanie uprzywilejowanej pozycji na rynkach narodowych. Elektrownie węglowe

będą bowiem musiały w najbliższych latach rozwiązać kwestię kosztów, ponieważ konieczny będzie

zakup przydziałów emisyjnych. Ponadto wydobycie węgla w regionie stopniowo się zmniejsza. Żadna ze

wspomnianych firm nie podjęła próby oparcia trzonu swej działalności gospodarczej na produkcji zdecen-

tralizowanej, wykorzystującej odnawialne źródła energii. Budowa elektrowni jądrowych jest dla dawnych

monopolistów ostatnią szansą na zachowanie przewagi nad konkurencją i kontrolę rynku.

Elektrownie jądrowe ponad koncepcją energetyczną

ejw

odko

W żadnym z pięciu analizowanych państw decyzji o budowie elektrowni jądrowej nie podjęto na pod-

stawie koncepcji energetycznej, która pozwoliłaby ocenić korzyści płynące z różnych wariantów, z beza-

opie Śr

tomowymi włącznie. Polski rząd zdecydował się na promowanie budowy źródła jądrowego, aczkolwiek

koncepcja energetyczna nie zawierała takiego zalecenia. W Bułgarii państwową koncepcję energety-

czną zastępuje lista projektów przedstawiona przez dużych inwestorów. Węgierski parlament zatwie-

owa w Eur

rdził zmianę koncepcji energetycznej, uzależniając wybudowanie nowych reaktorów od odstawienia

starych, nie wymagając zarazem przedstawienia alternatyw ani też oceny aspektów ekonomicznych

takiego planu. Rząd słowacki zatwierdził strategiczny plan rozwoju energetyki bez przeprowadzenia

getyka jądr

specjalistycznej debaty oraz oceny różnych wariantów; zaakceptował jedyny projekt oparty na dalszym

Ener

rozwoju energetyki jądrowej. Rząd Republiki Czeskiej opracowywał w przeszłości koncepcje energety-

czne, porównując różne scenariusze. Starannie opracowany wariant bezatomowy, oparty na efektyw-

ności energetycznej i źródłach odnawialnych, nie został jednak wzięty pod uwagę.

zyszłości?

Energia pr

7

energie-budoucnosti-166x237-pol.7 7

24.3.2011 9:36:26

atomowy zapał elit politycznych

Polityków najwyższego szczebla, którzy z werwą promują rozwój energetyki jądrowej, spotkać moż-

na we wszystkich krajach Europy Środkowej i Wschodniej. Różna jest tylko motywacja i metoda

pozyskiwania zwolenników przez przemysł energetyki jądrowej. W Republice Czeskiej nikogo nie dziwi

już fakt, że decydujące stanowiska ministerialne obejmują osoby związane w przeszłości ze spółką

ČEZ. Wpływowym doradcą do spraw energetycznych słowackiego premiera był szef firmy zarabia-

jącej na budowaniu elektrowni jądrowych. Bułgarski prezydent i ministrowie różnych gabinetów nie

ukrywali osobistych kontaktów z przedstawicielami rosyjskiego przemysłu jądrowego. Na Węgrzech

spółce MVM udało się zdobyć przychylność obu decydujących partii politycznych. Parlament, nie

przedstawiwszy żadnych prognoz gospodarczych ani kosztorysów, zatwierdził budowę nowych bloków

elektrowni jądrowej Paks zgodnie z projektem tej firmy.

W regionie brak silnej partii politycznej, która promowałaby bezatomową alternatywę rozwoju

energetyki. Badania opinii publicznej wskazują zarazem, że wśród opinii publicznej nie ma na razie

zapotrzebowania na tego rodzaju program.

mocne słowa nie sfinansują reaktora

Zdecydowane wsparcie polityczne, na jakie może liczyć energetyka jądrowa w postsocjalistycznej Euro-

pie Środkowej, nie gwarantuje jednak, że zaplanowane reaktory zostaną wybudowane. Chociaż bowiem

inwestorami są silne spółki państwowe, wysokie koszty inwestycyjne oraz obarczenie ryzykiem ekono-

micznym wywołują ich niechęć. Jeszcze w latach dziewięćdziesiątych państwa środkowoeuropejskie

były poręczycielami budowy elektrowni jądrowych: na kredyty, dzięki którym wybudowano pierwsze

bloki w Temelínie i Mochovcach, udzielono gwarancji rządowych. Po wejściu do Unii Europejskiej taki

sposób postępowania nie jest już możliwy, ponieważ oznaczałby naruszenie zasad konkurencji.

Na rynku energii elektrycznej w Unii Europejskiej należy przestrzegać zasad, które uniemożliwia-

ją faworyzowanie poszczególnych producentów przez państwo. Rządom nie wolno udzielać spółkom

energetycznym (państwowym czy też prywatnym) ani wybranym technologiom żadnych korzyści, które

wyrządzałyby szkodę konkurencji. Nawet na wpół państwowe firmy nie mogą z tego względu liczyć na

dotacje na budowę reaktorów ani na rządowe gwarancje kredytowe.

Na przykładzie rozbudowy słowackiej elektrowni Mochovce i wstrzymanego projektu Belene

w Bułgarii możemy zaobserwować, że rządy usiłują jednak w sposób pośredni wspierać elektrownie

jądrowe również na rynku europejskim. Ograniczanie wysokości wpłat na fundusz przeznaczony na

likwidację wypalonego paliwa jądrowego lub podwyższenie kapitału własnego firmy będącej własnoś-

cią państwa (w celu ułatwienia dostępu do kredytów) nie mogą jednak zasadniczo wpłynąć na bilans

ej

ekonomiczny projektów. Budowa nowych bloków jądrowych w państwach Europy Środkowej i Wschod-

w

niej zależeć będzie od tego, czy któryś z dostawców złoży ČEZ, MVM lub PGE korzystną ofertę ekono-

odko

miczną. Wyniki przetargów na obiekty atomowe w różnych obszarach świata i stale wzrastające koszty

rozpoczętej budowy dwóch europejskich elektrowni pokazują, że nie jest to wcale pewne.

opie Śr

owa w Eur

getyka jądr

Ener

zyszłości?

Energia pr

8

energie-budoucnosti-166x237-pol.8 8

24.3.2011 9:36:26

RozdzIał I

Polityczne wsparcie dla energetyki jądrowej – studium na temat

pięciu państw Europy Środkowej i wschodniej

REPublIka CzESka – ČEz, aTom I ElITy PolITyCznE

Karel Polanecký (Hnutí Duha)

Proatomowa scena polityczna

Przed wyborami parlamentarnymi, które odbyły się w Republice Czeskiej w maju 2010 r., obywatele

stali się świadkami niezwykle konfrontacyjnej kampanii wyborczej. Główni przedstawiciele najważ-

niejszych partii prezentowali sprzeczne plany dotyczące zarządzania szkolnictwem, służbą zdrowia

lub gospodarką państwową. Poglądy na temat rozwiązania kwestii ekonomicznych, społecznych czy

też podatkowych diametralnie się różniły, partie zaś głośno krytykowały propozycje swych przeciwni-

ków. Na pierwszy rzut oka wydawać by się mogło, że kandydaci zaprzeczają sobie nawzajem tylko dla

zasady, bez względu na wagę problemu. Podczas szczegółowej lektury programów wyborczych wyborca

natrafiał jednak na szczególny wyjątek. Partie z prawej i lewej strony sceny politycznej są zgodne co do

potrzeby rozwoju energetyki jądrowej.

Konserwatywna Obywatelska Partia Demokratyczna, która w wyniku wyborów uformowała koalic-

ję rządową, stwierdziła w programie wyborczym: „W zakresie energetyki jądrowej opowiadamy się za

przyspieszeniem prac nad przygotowaniami dokończenia elektrowni jądrowej Temelín w taki sposób, aby

etap realizacji rozpoczął się pod koniec kadencji. Jednocześnie pragniemy przyspieszyć ocenę możliwoś-

ci rozbudowy elektrowni jądrowej Dukovany oraz kontynuowania wydobycia rudy uranu, która z długo-

okresowego punktu widzenia jest jedynym źródłem energii występującym na terenie Republiki Czeskiej

w wystarczającej ilości”. W rozdziale poświęconym środowisku określiła energetykę jądrową mianem

czystej i stwierdziła, że: „Rozwiązanie końca cyklu paliwowego i wykorzystanie wypalonego paliwa jako

paliwa do reaktorów jądrowych nowej generacji uważamy za ogromne wyzwanie dla europejskiej działal-

ności badawczo-rozwojowej”1.

Czeska Partia Socjaldemokratyczna, najważniejsza partia opozycyjna, deklarowała wobec wyborców,

że wspiera „wybudowanie dwóch bloków w elektrowni jądrowej Temelín oraz modernizację elektrowni

jądrowej Dukovany”2. W programie wyborczym nie doszukamy się powodów wsparcia dla wspomnianych

projektów.

ejw

Partie prawicowe, które uformowały wspólnie koalicję rządową, nie obiecywały przed wyborami

odko

wsparcia dla konkretnych projektów, niemniej jednak do rozwoju energetyki jądrowej odnoszą się pozy-

tywnie. W deklaracji wyborczej partia TOP 09 stwierdza: „... przez wiele kolejnych dziesięcioleci nie obej-

opie Śr

dziemy się bez produkcji energii elektrycznej z atomu. Energetyka jądrowa jest przyjaznym dla środowiska

źródłem energii o wysokiej mocy i na razie nie da się jej zastąpić w inny sposób”. Partia Věci veřejné

[Sprawy Publiczne] deklaruje natomiast wsparcie dla „przedłużenia żywotności i podwyższenia mocy pro-

owa w Eur

dukcyjnej istniejących elektrowni jądrowych”4.

Ostatnim ugrupowaniem politycznym, mającym reprezentację w Izbie Poselskiej, jest skrajnie lewicowa

Komunistyczna Partia Czech i Moraw. Partia ta w programie wyborczym obiecała przeforsowanie „jed-

getyka jądr

nolitej państwowej koncepcji energetycznej, zagwarantowanie bezpieczeństwa energetycznego Republiki

Ener

_______________________________

1 „Rozwiązania, które pomagają. Szczegółowy program wyborczy ODS w wyborach do Izby Poselskiej w 2010 r.”, www.ods.cz/volby2010/programo-zyszłości?

ve-dokumenty.html.

2 „Program zmiany i nadziei, lepsza przyszłość dla zwykłych ludzi. Program wyborczy ČSSD w wyborach do Izby Poselskiej w 2010 r.”, http://www.

cssd.cz/dokumenty/programove-dokumenty/.

„Program wyborczy TOP 09 w wyborach do Izby Poselskiej w 2010 r.”, http://www.top09.cz/proc-nas-volit/volebni-program/volebni-program-2010/.

Energia pr

4 „Věci veřejné, program polityczny”, http://www.veciverejne.cz/program-vv-energetika.html.

9

energie-budoucnosti-166x237-pol.9 9

24.3.2011 9:36:26

Czeskiej poprzez decydujący udział atomu w produkcji energii elektrycznej (promowanie rozpoczęcia bu-

dowy III i IV bloku elektrowni jądrowej Temelín, modernizację elektrowni jądrowej Dukovany)”5.

Jedyną z ważniejszych sił politycznych, która nie dołączyła do grona zwolenników energetyki jądrowej,

była Partia Zielonych. Jej podejście odzwierciedla następujące zdanie z programu wyborczego: „Dopóki nie

wykorzystamy całego potencjału odnawialnych źródeł energii, a zwłaszcza możliwości zwiększania efek-

tywności energetycznej i oszczędności, nie zgodzimy się na budowę nowych bloków jądrowych”6. Zielonym

nie udało się jednak uzyskać takiej ilości głosów, która umożliwiłaby im wejście do Izby Poselskiej.

Gdzie leżą przyczyny zdecydowanej zgodności poglądów na tak złożony temat, jakim jest energetyka

jądrowa? Znaczącym czynnikiem jest niewątpliwie silny wpływ, jaki na czołowych polityków ma spółka ČEZ,

inwestor budowy ewentualnych bloków jądrowych. Pewną rolę odgrywają także silne firmy przemysłowe,

będące dostawcami w ramach budowy elektrowni jądrowych. Ponadto politycy uważnie śledzą badania opi-

nii publicznej, z których wynika, że większość wyborców nie ma poważnych zastrzeżeń do rozwoju energetyki

jądrowej. Na przykład zgodnie z badaniami Eurobarometr, prowadzonymi przez Komisję Europejską, 59%

mieszkańców Republiki Czeskiej uważa, że korzyści płynące z energetyki jądrowej są większe niż zagrożenia

związane z eksploatacją reaktorów. Pod tym względem energetyka jądrowa cieszy się w Republice Czeskiej

najsilniejszym poparciem wśród wszystkich państw członkowskich UE7. Powody sympatii przedstawicieli

czeskiej polityki dla energetyki jądrowej przeanalizujemy szczegółowo w kolejnych akapitach.

zgodny pogląd kierownictwa ČEz i rządu: dokończenie Temelína to priorytet

Grupa ČEZ, energetyczny gigant będący w większości własnością państwa, określa budowę elektrowni

jądrowych mianem strategicznego priorytetu. W raporcie dla akcjonariuszy firma proponuje dosłownie:

„Rozwój projektów energetyki jądrowej wszędzie tam, gdzie jest to możliwe”8. Zakłada bowiem, że dzięki

większemu udziałowi energii elektrycznej wyprodukowanej z atomu nie będzie musiała kupować na auk-

cjach uprawnień do emisji dwutlenku węgla. W 2009 r. ČEZ ogłosił przetarg na budowę dwóch nowych

reaktorów w Temelínie i trzech kolejnych zlokalizowanych w innych miejscach Europy. Jest to potężne

zamówienie, nawet w skali światowej – Francja i Finlandia budują obecnie po jednym reaktorze, w obu

przypadkach cena przekroczyła 5 mld euro.

Skąd bierze się optymizm menedżerów spółki ČEZ? Na pierwszy rzut oka odpowiedź wydaje się prosta.

Po uruchomieniu dwóch reaktorów w Temelínie po 2000 r. i przy jednoczesnym zapewnieniu eksportu ener-

gii elektrycznej z elektrowni węglowych zyski firmy zdecydowanie wzrosły. ČEZ budował jednak wówczas

Temelín bez konieczności przestrzegania reguł jednolitego europejskiego rynku energii elektrycznej. Dzięki

temu mógł skorzystać z gwarancji państwowych i uzyskać korzystne kredyty. W przypadku kolejnych

inwestycji ČEZ nie może liczyć na gwarancje państwowe. Kolejnym istotnym czynnikiem, który znacząco

przyczynił się do osiągnięcia przez ČEZ wysokich zysków, był wzrost cen energii elektrycznej na rynku

ej

europejskim po 2001 r. Nie można jednak w żaden sposób zapewnić korzystnego dla ČEZ rozwoju cen

w

również w latach następnych.

odko

Zaangażowanie spółki ČEZ na rzecz inwestycji w nowe reaktory jądrowe zinterpretować można też

inaczej. Firma chce zachować dominującą pozycję i zdaje sobie sprawę, że w przyszłości nie uniknie zaku-

opie Śr

pu przydziałów dla elektrowni węglowych, co zagrozi konkurencyjności jej produkcji. Zamiast transfe-

ru inwestycji w obszar odnawialnych źródeł energii, z którymi firma ma niewielkie doświadczenie, ČEZ

zamierza rozwijać energetykę jądrową wbrew istniejącym zagrożeniom. Wyjaśnieniem może być fakt, że

owa w Eur

obecne władze spółki nie odczuły na własnej skórze problemu przedłużania się czasu budowy Temelína

i podwyższania jej kosztów w latach dziewięćdziesiątych, dlatego brak im wystarczającej przezorności.

getyka jądr

Zaskakujące jest jednak podejście rządu, będącego większościowym udziałowcem ČEZ. Kiedy ogłoszo-

no przetarg na budowę reaktorów w Temelínie, w Republice Czeskiej rządził gabinet tymczasowy. Jego

Ener

_______________________________

zyszłości?

5 „Otwarty program wyborczy Komunistycznej Partii Czech i Moraw w wyborach do Izby Poselskiej Parlamentu Republiki Czeskiej w 2010 r.”, http://www.kscm.cz/index.asp?thema=49&category=.

6 „Program Partii Zielonych w wyborach do Izby Poselskiej Parlamentu w 2010 r.”, http://www.zeleni.cz/program/.

7 „Europeans and Nuclear Safety”, „Special Eurobarometer” 24, March 2010.

8 „CEZ Group: The Leader in Power markets of Central and Southeastern Europe”, http://www.cez.cz/cs/pro-investory.html.

Energia pr

10

energie-budoucnosti-166x237-pol.10 10

24.3.2011 9:36:26

ministrowie nie zlecili jednak przeprowadzenia żadnej niezależnej oceny zagrożeń związanych z przed-

sięwzięciem ČEZ. Dopiero w czerwcu 2010 r., niemal rok po ogłoszeniu przetargu, rząd powołał pełno-

mocnika do spraw projektu Temelín, do tej pory przygotowywanego wyłącznie przez ČEZ. Pełnomocnikiem

tym został dotychczasowy specjalny przedstawiciel do spraw bezpieczeństwa energetycznego, Václav Bar-

tuška, który w rozmowie z tygodnikiem „Respekt” stwierdził: „Zaistniała sytuacja, w której firma, będąca

w 70% własnością państwa, ogłosiła przetarg o wartości kilkuset miliardów koron, zaś rząd oficjalnie

nawet o tym nie wiedział”9.

Brak informacji nie przeszkodził jednak członkom gabinetu w automatycznym udzieleniu poparcia

dla budowy nowych bloków. Na przykład minister finansów, Eduard Janota, na pytanie dziennikarzy

o możliwość wykorzystania zysków ČEZ w celu wyrównania deficytu finansów publicznych odpowiedział:

„Dobrze. A w jaki sposób ČEZ sfinansuje dalszy rozwój? Z czego zapłaconych zostanie 500 miliardów

w razie budowy trzeciego i czwartego bloku elektrowni jądrowej Temelín?”10.

Zdecydowanie odmiennego podejścia nie można oczekiwać również od obecnego rządu, w którym mię-

dzy innymi stanowisko ministra przemysłu objął dotychczasowy prezes rady nadzorczej ČEZ, Martin Kocou-

rek. Eksperci wszystkich trzech partii koalicyjnych uzgodnili, że rząd wesprze budowę nowych bloków

w Temelínie11. Rząd nie poinformował na razie, jaką formę będzie miało to wsparcie, ponieważ jednak euro-

pejskie reguły nie zezwalają na bezpośrednie dotacje ani na gwarancje państwa dla kredytów komercyjnych,

nietrudno się domyślić. Ministrowie zatwierdzą zapewne wykorzystanie 150 mld koron (6 mld euro) nie-

podzielonego zysku ČEZ z ubiegłych lat. Pierwotnie środki te miały zostać przeznaczone na rozpoczęcie

reformy emerytalnej. Interesowi rozbudowy Temelína podporządkowane zostaną zapewne także decyzje

o wypłatach dywidend w kolejnych latach. W ciągu ostatnich dwóch lat ČEZ wypłacił państwu dywidendy

w wysokości około 20 miliardów koron rocznie (800 mln euro). O wysokości wypłaconych dywidend decy-

duje walne zgromadzenie, w którym państwo ma większość głosów. Wszystko zależeć będzie od tego, czy

nowy rząd zdecyduje się na wypłatę dywidend (i przydzielenie dodatkowych środków do budżetu publiczne-

go), czy też pozostawi spółce ČEZ pieniądze na inwestycje na rzecz gigantycznego projektu jądrowego.

Rząd podejmuje decyzje na korzyść ČEz – odrobina historii

Niewątpliwie najważniejszą w dziejach decyzję na korzyść ČEZ podjął czeski rząd w 200 r.

Wtedy ministrowie zadecydowali o sprzedaży udziału państwa w pięciu spółkach dystrybucyjnych

właśnie na rzecz ČEZ. W ten sposób powstał zarodek obecnego giganta, który może się pochwalić

wieloma zagranicznymi inwestycjami w dziedzinie produkcji i dystrybucji energii elektrycznej.

W kontekście poparcia dla energetyki jądrowej warto przypomnieć interwencję rządu w spo-

ry dostawczo-odbiorcze w przypadku dwóch pierwszych bloków Temelína. Generalny dostawca

ejw

technologii, Škoda Praha, zażądał w 2002 r. od ČEZ dopłaty w wysokości pół miliarda koron (20

odko

mln euro) za dodatkowe prace w obu blokach, zaś władze ČEZ żądanie to odrzuciły12. Obie firmy

należały wówczas w większości do państwa, co pozwoliło na rozstrzygnięcie sporu. W 2004 r.

opie Śr

Grupa ČEZ stała się większościowym udziałowcem Škody Praha.

W ostatnim okresie do decyzji rządowych na korzyść ČEZ zaliczyć można przyznanie spółce

nadmiernej ilości uprawnień do emisji gazów cieplarnianych (w odróżnieniu od większości spółek

owa w Eur

energetycznych ČEZ na handlu uprawnieniami zarabia) czy też zatwierdzenie w ustawie przepisu, na

podstawie którego ČEZ otrzyma część przydziałów bezpłatnie, również po 201 r. Działania te nie są

wprawdzie bezpośrednio związane z energetyką jądrową, ale przyczyniają się do wytworzenia zysku,

getyka jądr

który firma zamierza przeznaczyć właśnie na sfinansowanie budowy nowych reaktorów.

Ener

zyszłości?

_______________________________

9 „Stát se probudil [Państwo się obudziło]”, „Respekt” 26/27, 28.06.2010.

10 http://www.e15.cz/nazory/rozhovory/janota-nechci-psat-dva-rozpocty-levicovy-a-pravicovy.

11 http://ekonomika.ihned.cz/c1-44297780-vinety-odlozime-a-temelin-se-dostavi-dohodli-se-experti-vznikajici-vlady.

Energia pr

12 „Škoda Praha chce zdražit Temelín [Škoda Praha chce podwyższyć cenę Temelína]”, „Hospodářské noviny”, 25.10.2002.

11

energie-budoucnosti-166x237-pol.11 11

24.3.2011 9:36:26

Jak ČEz wpływa na polityków

W jaki sposób państwowa firma może przekonać polityków do działania w jej interesie gospodarczym?

Jak to możliwe, że również przedstawiciele tych partii, dla których priorytetem jest zmniejszanie długu

państwowego, nie walczą o dziesiątki miliardów koron na rzecz budżetu państwa, kierując je do kasy ČEZ?

Władzom państwowej firmy nie można odmówić umiejętności wykorzystywania polityków.

Istotny wpływ na nawiązanie niestandardowych relacji z czołowymi politykami miał tak zwany

program motywacyjny ČEZ. Pozwala on menedżerom na zakup akcji za cenę, która obowiązywała

w okresie, kiedy obejmowali oni stanowiska. Aż do 2005 r. program dotyczył także członków rady

nadzorczej, w której zasiadają czołowi politycy i wysocy urzędnicy. Z możliwości nabycia akcji

po rekordowo niskiej cenie i ich natychmiastowej sprzedaży po aktualnej, znacznie wyższej, cenie

skorzystało w rzeczywistości wielu członków rady nadzorczej. Zarazem cena akcji gwałtownie wzrosła,

przede wszystkim w wyniku decyzji politycznych. Zwłaszcza po zatwierdzeniu przejęcia spółek dys-

trybucyjnych przez ČEZ można spodziewać się takiego wzrostu ceny akcji spółki, który zapowiada

urzędnikom łatwy zarobek.

Wieloletni poseł ODS, Oldřich Vojíř, dzięki członkostwu w radzie nadzorczej ČEZ zarobił około 15

milionów koron (600 tysięcy euro), czego zresztą nie uważa za niewłaściwe: „Wszędzie podkreślam,

że gdyby na moim miejscu znalazł się ktoś inny, to najprawdopodobniej również by z tego skorzystał.

W przeciwnym wypadku uważałbym takiego człowieka po trosze za wariata”1. Václav Srba, zastępca

byłego ministra przemysłu z ramienia partii socjaldemokratycznej, Milana Urbana, otrzymał za akcje

24 miliony koron (milion euro)14. Zdeněk Hrubý, były zastępca ministra finansów, Bohuslava Sobotki,

który kilkakrotnie był i nadal jest członkiem rady nadzorczej, zarobił w wyniku korzystnej sprzedaży

akcji nawet 165 milionów koron (4,5 mln euro)15.

Pozostałe korzyści, które automatycznie przysługiwały członkom rady nadzorczej, są nieporównywalne

z opisanym programem motywacyjnym. Pomimo tego otrzymali oni kwoty rzędu milionów koron. Ponadto

firma opłacała członkom rady nadzorczej kapitałowe ubezpieczenia na życie: w latach 2001–2006 wydała

na nie prawie 0 milionów koron (1,2 mln euro)16. Urzędnicy i politycy, którzy dzięki spółce ČEZ zarobili

miliony, są oczywiście skłonni promować interesy firmy.

Kolejną metodą zdobywania wpływów w polityce jest włączenie stosownej osoby do własnego grona. ČEZ

postępował w taki właśnie sposób w przypadku Vladimíra Johanesa. Były doradca ministra przemysłu,

Milana Urbana, pracuje na rzecz ČEZ jako doradca do spraw akwizycji zagranicznych, jest prezesem rady

nadzorczej w firmie Škoda Praha (będącej członkiem Grupy ČEZ), był członkiem analogicznych władz

również w innej ważnej spółce zależnej od ČEZ – Severočeské doly [Kopalnie Północnoczeskie]. Ale przede

wszystkim nadal pozostaje w wyśmienitych stosunkach z politykami najwyższego szczebla.

Na politykę państwa można również wpływać stosując metodę odwrotną, czyli powołując byłych praco-

ej

wników na kluczowe stanowiska. Nic dziwnego, że projekt Państwowej Koncepcji Energetycznej opowiada

w

się za zdecydowanym rozwojem energetyki jądrowej, skoro pracami nad jego przygotowaniem kierowali

odko

dwaj byli pracownicy ČEZ: minister przemysłu, Vladimír Tošovský, oraz wiceminister do spraw energetyki,

Tomáš Hüner.

opie Śr

O nieformalnych kontaktach spółki ČEZ z politykami najwyższego szczebla świadczy również tzw. afera

toskańska. Latem 2009 r. czeski tabloid „AHA!” opublikował zdjęcia z toskańskiej miejscowości wypo-

czynkowej, przedstawiające członków władz ČEZ w towarzystwie polityków najwyższego szczebla. Pomi-

owa w Eur

mo późniejszych zapewnień, że był to przypadek, dyrektor generalny ČEZ, Martin Roman, przyznał, że

wypożyczył jacht od byłego ministra transportu, Aleša Řebíčka, i że celowo spotkał się z byłym premierem

getyka jądr

Ener

_______________________________

1 „Poslanec Vojíř vydělal v politice 15 milionů [Poseł Vojíř zarobił w polityce 15 milionów]”, http://zpravy.idnes.cz/domaci.asp?r=domaci&c=A050524_

114824_domaci_klu.

14 „Policie stíhá úředníky za odměny v ČEZ [Policja ściga urzędników za premie w ČEZ]”, http://ekonomika.idnes.cz/policie-stiha-uredniky-za-odme-zyszłości?

ny-v-cez-dx9-/ekonomika.asp?c=A070105_657895_ekonomika_ven.

15 „Nový systém odměňování šéfů státních firem s opcemi ČEZ nepočítá [Nowy system wynagradzania szefów firm państwowych nie przewiduje opcji ČEZ]”, http://ekonomika.idnes.cz/ekonomika.asp?c=A100224_204904_ekonomika_iky.

16 „Dozorčí rada ČEZ vydělala 126miliónů [Rada Nadzorcza ČEZ zarobiła 126milionów]”, http://www.lidovky.cz/tiskni.asp?r=moje-penize&c=

A060506_14454_ln_ekonomika_znk.

Energia pr

12

energie-budoucnosti-166x237-pol.12 12

24.3.2011 9:36:27

i ówczesnym prezesem Obywatelskiej Partii Demokratycznej, Mirkiem Topolánkiem17.

W tej samej miejscowości wypoczynkowej i w tym samym czasie spotkali się również Vladimír Joha-

nes i minister gabinetu cieni z ramienia Czeskiej Partii Socjaldemokratycznej, Milan Urban. Inne zdjęcie

przedstawia Vladimíra Johanesa i Mirka Topolánka.

Opisane metody wyjaśniają po trosze łatwość, z którą kierownictwo należącej do państwa spółki ČEZ

uzyskuje zgodę polityków na swoje przedsięwzięcia. Zwrócił na to uwagę również magazyn „The Econo-

mist”, który nazwał ČEZ „wyjątkowo silną firmą, nawet w porównaniu z byłymi monopolistami w rodzaju

francuskiego EdF”18.

Przynęta w postaci zamówień

Istotnym czynnikiem motywującym niektórych polityków do wspierania energetyki jądrowej jest bez wąt-

pienia również obietnica zamówień dla czeskiego przemysłu maszynowego. Firma Škoda JS, specjalizują-

ca się w dostawach dla elektrowni jądrowych, należy wprawdzie do rosyjskiego koncernu OMZ, niemniej

jednak stale wykorzystuje w grze kartę zamówień dla czeskiego przemysłu. Škoda JS skomentowała swój

udział w przetargu na budowę nowych bloków (w ramach konsorcjum z rosyjskimi firmami Atomstroj-

export i Gidropress), zapewniając: „Szczególną uwagę poświęcono w ofercie temu, by co najmniej 70%

dostaw sprzętu, prac i usług pochodziło z Republiki Czeskiej. Konsorcjum już na etapie przygotowań do

przetargu zawarło wstępne umowy z ponad dwudziestoma znaczącymi spółkami czeskimi i europejski-

mi”19. Jest to oświadczenie, którego nie da się wyegzekwować, politycy jednak na nie reagują.

Społeczeństwo proatomowe

Polityków interesują naturalnie poglądy wyborców na różne tematy i często dostosowują do nich swoje

wypowiedzi. Wyniki badań opinii publicznej w Republice Czeskiej już od dłuższego czasu przemawia-

ją na korzyść energetyki jądrowej. Na przykład zgodnie z wynikiem badań przeprowadzonych przez

agencję STEM w marcu 2009 r. 70% czeskich obywateli opowiedziało się za wybudowaniem nowych

reaktorów atomowych20.

Przyczyny znacznie większego niż w społeczeństwach innych krajów zaufania czeskiej opinii pub-

licznej do energetyki jądrowej zasługiwałyby na odrębną analizę socjologiczną. Pewną rolę odgrywa

bez wątpienia działalność oświatowa i programy edukacyjne, w które ČEZ od dłuższego czasu inwes-

tuje (szkołom średnim oprócz wykładów proponuje również materiały dydaktyczne i imprezy w rodza-

ju Atomowa Matura)21. Trudno jednak wytłumaczyć w ten sposób proatomowy zapał przeważającej

większości mediów. Istotnym czynnikiem są działania ekspertów energetyki jądrowej, ponieważ ze

względu na złożoność problematyki dziennikarze przywiązują do ich słów znaczną wagę. Warto rów-

ejw

nież wspomnieć, że większościowym udziałowcem Instytutu Badań Jądrowych jest ČEZ.

odko

opie Śr

owa w Eur

getyka jądr

Ener

_______________________________

17 „ČEZ ujišťuje: Šéf nikomu nic neplatil [ČEZ zapewnia: Szef nikomu nic nie płacił]”, http://www.novinky.cz/ekonomika/175156-cez-ujistuje-sef-zyszłości?

nikomu-nic-neplatil.html.

18 „CEZ and Czech Energy: No, Minister”, http://www.economist.com/node/15869464.

19 „Komunikat prasowy Škoda JS z 0.04.2010: Międzynarodowy projekt dla Temelína”, http://www.skoda-js.cz/cs/aktuality/aktualni-sdeleni/62-tiskova-zprava-mezinarodni-projekt-pro-temelin.shtml.

20 „Za rozwojem energetyki jądrowej opowiada się 70% Czechów”, http://dumfinanci.cz/zajimavosti/rozvoj-jaderne-energetiky-podporuje-70-cechu.

Energia pr

21 Lista działań edukacyjnych ČEZ dostępna jest na stronie: http://www.cez.cz/cs/veda-a-vzdelavani.html.

1

energie-budoucnosti-166x237-pol.13 13

24.3.2011 9:36:27

PolITyCzna PRESJa na RozwóJ EnERgETykI JądRowEJ

na SłowaCJI

Pavol Široký (Za Matku Zem)

Energetyka jądrowa zawsze cieszyła się na Słowacji zdecydowanym wsparciem politycznym. Komu-

nistyczne elity zadecydowały o rozwoju tego sektora już w latach pięćdziesiątych XX wieku. Wszystkie

słowackie rządy, również te ukonstytuowane po upadku ustroju komunistycznego, kontynuowały dzia-

łania w tej dziedzinie. Bez politycznego wsparcia sektor energetyki jądrowej nie mógłby zdobyć aktual-

nej pozycji w słowackiej gospodarce. Na terenie kraju znajdują się obecnie dwie elektrownie jądrowe:

Jaslovské Bohunice i Mochovce.

Jaslovské bohunice – krótki rys historyczny

a1 – nieudany eksperyment zakończony awarią

Projekt wybudowania pierwszej elektrowni jądrowej w byłej Czechosłowacji w miejscowości Jaslov-

ské Bohunice zainicjowano już w 1956 r. Ciężkowodny reaktor A1 uruchomiono w 1972 r., jednak

po dwóch poważnych wypadkach w latach 1976 i 1977 został on definitywnie odstawiony. W trakcie

drugiego wypadku roztopiła się część rdzenia reaktora, co utrudnia jego trwającą do dziś likwidację.

V1 – reaktory odstawione po przystąpieniu do uE

W Jaslovských Bohunicach wybudowano w latach siedemdziesiątych i od 1980 r. eksploatowano dwa

kolejne reaktory radzieckie typu WWER 440/20, każdy o mocy 440 MW. Ten typ reaktora pierw-

szej generacji nie spełnia dzisiejszych wymogów bezpieczeństwa, ponieważ nie jest wyposażony

w obudowę bezpieczeństwa (tzw. containment) ani też w odpowiedni układ chłodzenia awaryjnego.

Unijni eksperci doszli do wniosku, że konstrukcji reaktorów WWER 440/20 nie można udoskona-

lić na tyle, by spełniały one obecne standardy bezpieczeństwa. W trakcie negocjacji przedakcesyjnych

z Unią Europejską państwa kandydujące, ze Słowacją włącznie, musiały zobowiązać się do odstawienia

reaktorów niespełniających stosownych wymogów22. Z tego względu eksploatację reaktorów elektrowni

V1 zakończono pod koniec roku 2006 i 2008 (o aferze związanej z planem ponownego uruchomienia

reaktora w okresie kryzysu gazowego w 2009 r. piszemy w ramce na str. 19).

V2 – spadek po czechosłowacko-radzieckiej współpracy

W 1985 r. w Jaslovských Bohunicach uruchomiono dwa radzieckie bloki typu WWER 440/21 o takiej

samej mocy, ale z częściowo udoskonalonym poziomem bezpieczeństwa w porównaniu z poprzednią wer-

ej

sją. Pierwotnie ich żywotność zaplanowano do 2015 r., jednak po modyfikacjach wprowadzonych przez

w

operatora słowacki rząd premiera Roberta Fico (patrz: ramka Atomowy premier) zatwierdził przedłuże-

odko

nie okresu ich eksploatacji do 2025 r.

opie Śr

mochovce – jak buduje się elektrownię w warunkach gospodarki rynkowej

mochovce 1, 2 – reaktory z gwarancją państwową

owa w Eur

Projekt elektrowni jądrowej Mochovce był elementem komunistycznego planu wybudowania elektrowni

atomowej w każdym z regionów ówczesnej Czechosłowacji. Budowę dwóch bloków WWER 440/21 roz-

getyka jądr

poczęto w 1982 r., jednak po upadku komunizmu inwestycji tej zagrażał brak środków finansowych – łącz-

ne koszty osiągnęły wartość 52 mld koron słowackich (1,72 mld euro), choć pierwotnie zakładano połowę

Ener

tej kwoty. Pożyczki udało się uzyskać tylko w wyniku działań słowackiego rządu i przede wszystkim dzięki

udzieleniu gwarancji państwowych. Rząd premiera Vladimíra Mečiara udzielił również gwarancji dla kre-

dytów podwyższonego ryzyka, w związku z czym z budżetu publicznego trzeba było następnie uregulować

zyszłości?

_______________________________

22 Przedstawicieli Słowacji wezwano do odstawienia przestarzałych bloków już w 1992 r., na szczycie grupy G7 w Monachium.

Energia pr

14

energie-budoucnosti-166x237-pol.14 14

24.3.2011 9:36:27

zobowiązania w wysokości 10,9 mld koron słowackich (60 mln euro)2. Bez politycznej decyzji w sprawie

udzielenia gwarancji państwowych dla kredytów podwyższonego ryzyka nie można byłoby zakończyć

pierwszych dwóch bloków elektrowni Mochovce, użytkowanych od 1998 i 1999 r.

mochovce 3, 4 – jak przekonać inwestora

Budowę kolejnych dwóch bloków WWER 440/21 w elektrowni jądrowej Mochovce rozpoczęto w 1987 r.,

jednak po pięciu latach prace wstrzymano ze względu na brak możliwości finansowania. Będąca inwesto-

rem spółka Slovenské elektrárne (SE) oceniała, że w okresie wstrzymania budowy część budowlana gotowa

była w 70%, część technologiczna w 0%, natomiast w dziedzinie systemów sterowania i kontroli wykona-

no 1% wymaganych prac. Łącznie w budowę zainwestowano około 19 mld koron (60 mln euro24).

W trakcie opracowywania Państwowej Koncepcji Energetycznej w 2000 r. ówczesny prawicowy rząd

zlecił przeprowadzenie analizy ekonomicznej ewentualnego dokończenia budowy obu bloków. Dokończenie

budowy uznano za przedsięwzięcie niekorzystne pod względem ekonomicznym, nawet w przypadku, gdyby

całość energii elektrycznej udało się sprzedać za cenę wyższą od rynkowej. Rząd doszedł do wniosku, że

inwestowanie w dokończenie budowy trzeciego i czwartego bloku elektrowni Mochovce mogłoby oznaczać

stratę, pomimo „przesadnie optymistycznych” parametrów początkowych wykorzystanych do obliczeń

ekonomicznych25.

Ten sam rząd zadecydował jednak o prywatyzacji przedsiębiorstwa Slovenské elektrárne, co oznaczało

nową szansę dla projektu Mochovce , 4. Rząd ustalił, że dokończenie budowy reaktorów będzie jednym

z warunków, które spełnić muszą uczestnicy przetargu i tym samym przesunął na ich barki ryzyko ekono-

miczne projektu. Włoska spółka Enel, która zdobyła w efekcie większościowy udział w firmie Slovenské

elektrárne, już w planie inwestycyjnym z 2005 r. zwracała uwagę na fakt, że dokończenie budowy, której

koszty szacowała na 2 mld euro, nie będzie opłacalne i uzależniała realizację przedsięwzięcia od uzyskania

ulg podatkowych i obniżenia wpłat na rzecz tzw. funduszu jądrowego26. Kontrakt prywatyzacyjny, który

w pełni respektował wymogi spółki Enel, podpisano w kwietniu 2006 r., a rok później Enel, w oparciu

o analizę wykonalności (opracowaną na koszt rządu), podjął decyzję o dokończeniu budowy. Analiza wyko-

nalności nigdy nie została opublikowana, a udostępnione podsumowanie nie zawiera żadnych danych eko-

nomicznych. Nie można więc ocenić, w jakim stopniu w obliczeniach ekonomicznych uwzględniono wzrost

szacowanego budżetu dokończenia budowy do kwoty 2,78 mld euro, który nastąpił w listopadzie 2008 r. 27.

Działania, które spowodowały najprawdopodobniej zmianę poglądów spółki Enel na dokończenie budowy

elektrowni, podjęto z inicjatywy rządu Roberta Fico w latach 2006–2010. Rządowe zachęty dla spółki

Enel streścić można w następujących punktach:

• Obniżenie wpłat na rzecz funduszu jądrowego

Środki, za pomocą których finansowana będzie w przyszłości likwidacja elektrowni jądrowych po

ejw

upływie ich żywotności oraz na składowanie wypalonego paliwa jądrowego, gromadzone są na Słowa-

odko

cji przez użytkowników reaktorów w Narodowym Funduszu Jądrowym. Ponieważ wpłaty rozpoczęto

dopiero po kilku latach eksploatacji reaktorów, a ponadto z tego samego funduszu finansowane są

opie Śr

prace związane z likwidacją reaktora A1 po awarii w Jaslovských Bohunicach, istnieje poważne ryzy-

ko, że zgromadzone środki nie starczą na pokrycie niezbędnych kosztów. W strategii końcowej części

cyklu paliwowego energetyki jądrowej, zatwierdzonej przez słowacki rząd w 2008 r., podano rekor-

owa w Eur

dowo najwyższy deficyt funduszu jądrowego, wynoszący 71,4 mld koron słowackich (2,7 mld euro).

Jednym z działań, które przekonać miały spółkę Enel do dokończenia budowy trzeciego i czwar-

tego bloku w Mochovcach, było obniżenie wpłat na rzecz funduszu jądrowego, co spowoduje jednak

getyka jądr

dalsze pogłębienie jego deficytu. W kontrakcie prywatyzacyjnym zawarto klauzulę, zgodnie z którą

Ener

„roczne wpłaty operatorów reaktorów jądrowych na rzecz funduszu przeznaczonego na likwidac-

_______________________________

zyszłości?

2 Informacja na temat udzielania gwarancji państwowych w latach 1996–2002 i ich wpływu na deficyt finansów publicznych, Ministerstwo Finansów Republiki Słowackiej, Bratysława 2005.

24 Licząc według kursu 1 EUR = 0.126 SKK.

25 Państwowa Koncepcja Energetyczna Republiki Słowackiej, zatwierdzona przez rząd w 2000 r.

26 „TREND” 24.08.2005.

Energia pr

27 Minister Gospodarki, L. Jahnátek, na konferencji prasowej listopada 2008 r.

15

energie-budoucnosti-166x237-pol.15 15

24.3.2011 9:36:27

ję urządzeń jądrowych nie przekroczą 86 mln euro”. Zgodnie z obliczeniami przeprowadzonymi

w oparciu o oficjalne prognozy, deficyt funduszu jądrowego wzrastać więc będzie rocznie o 26,4

– 60,9 mln euro. Enel kwotę tę zaoszczędzi, natomiast brak finansów na rachunku jądrowym

obciąży w przyszłości podatników. Obietnica zawarta w kontrakcie prywatyzacyjnym szybko zna-

lazła odzwierciedlenie w zmianie ustawy. Zmienna składowa wpłaty na rzecz funduszu już w 2006 r.

obniżona została z 6,8% ceny sprzedanej energii elektrycznej na 5,95%28.

• Wstrzymanie wypłaty dywidend w latach 2006–2012

Rząd słowacki, który jest nadal właścicielem 4% udziałów w spółce Slovenské elektrárne, przyjął

w 2006 r. uchwałę, że nie będzie domagać się wypłaty dywidend z zysku. Ówczesny premier, Robert

Fico, oświadczył wprost, że decyzja ta oznacza wkład słowackiego rządu w zakończenie budowy

bloków w Mochovcach. Z zysku netto spółki, który w 2009 r. wyniósł 280 mln euro, akcjonariusze,

z rządem słowackim włącznie, nie otrzymali ani centa.

• Rekompensata strat wynikających z długoterminowych kontraktów

W styczniu 2006 r. słowackie media poinformowały w artykule pod tytułem „Rząd udzielił spółce

Enel korzyści o wartości pół miliarda”29 o dotacjach, które Enel, będący inwestorem zagranicznym,

otrzyma od słowackiego rządu. Ministerstwo Gospodarki zadecydowało, że 10% ze straty, wyni-

kającej z długoterminowego kontraktu między spółką Slovenské elektrárne i produkującą alumini-

um firmą Slovalco, pokryje państwowa spółka SEPS, będąca operatorem systemów przesyłowych.

Zgodnie z umową z 1994 r. Slovenské elektrárne muszą aż do 2017 r. dostarczać firmie Slovalco

energię elektryczną po bardzo niskiej cenie, poniżej poziomu kosztów produkcji. W wyniku rządowej

decyzji Enel, będący właścicielem spółki Slovenské elektrárne, zaoszczędzi pół miliarda koron sło-

wackich (15 mln euro). Tylko w roku 2005 Slovenské elektrárne straciły w wyniku dostaw dla Slo-

valco 2, mld koron (69 mln euro)0. Zatwierdzenie wspomnianej rekompensaty krytykowali między

innymi konkurenci spółki Enel w przetargu na prywatyzację. Ich oferty cenowe uwzględniały bo-

wiem nieuniknioną stratę, wynikającą z kontraktu między spółkami Slovenské elektrárne i Slovalco.

• Wakacje podatkowe dla elektrowni Mochovce , 4

W trakcie negocjowania prywatyzacji Enel uzależniał inwestowanie w budowę trzeciego i czwartego

bloku w Mochovcach od uzyskania wakacji podatkowych dla elektrowni. Warunek ten był elemen-

tem szczegółowego planu inwestycyjnego z lipca 2005 r.1 oraz jego podsumowania, omawianego

przez rząd w sierpniu tego samego roku2. Rząd nie przyjął jednak do tej pory oficjalnej uchwały

w sprawie wakacji podatkowych dla elektrowni Mochovce; według dostępnych informacji proble-

matykę tę omawiał po raz ostatni w styczniu 2006 r.. Według szacunkowych danych ekspertów

ej

ekonomicznych, przytoczonych w materiałach rządowych, dziesięcioletnie wakacje podatkowe dla

w

elektrowni Mochovce przyniosłyby spółce Enel oszczędności rzędu 5 mld koron (150 mln euro).

odko

• Przyspieszona amortyzacja inwestycji w bloki elektrowni Mochovce

opie Śr

Kolejną zachętą, która ma poprawić bilans ekonomiczny dokończenia budowy trzeciego i czwar-

tego bloku elektrowni jądrowej Mochovce, ma być przyspieszona amortyzacja inwestycji. Zamiast

przyjętych zwyczajowo trzydziestu lat Enel domaga się umożliwienia amortyzacji elektrowni w cią-

owa w Eur

gu dziesięciu lat4. W przypadku uwzględnienia przyspieszonej amortyzacji w kosztach spółki Enel

zaoszczędziłby na podatkach mld koron słowackich (90 mln euro).

getyka jądr

Ener

_______________________________

28 Ustawa nr 560/2001 o Państwowym Funduszu na rzecz Likwidacji Urządzeń Energetyki Jądrowej i Gospodarowania Wypalonym Paliwem Jądrowym oraz Ustawa nr 28/2006 o Narodowym Funduszu Jądrowym.

29 „Pravda”, 17.01.2006.

zyszłości?

0 „SM”, 2.06.2010.

1 „Pravda”, 4.09.2005.

2 „Pravda”, 15.10.2005.

„Pravda”, 16.01.2006.

4 „Pravda”, 1.09.2005.

Energia pr

16

energie-budoucnosti-166x237-pol.16 16

24.3.2011 9:36:27

Tabela: Podstawowe punkty planu inwestycyjnego spółki Enel na Słowacji na lata 2007–201

Wartość

Wartość

Moc

Udział w

Udział w

Projekt

inwestycji

inwestycji

zainstalo-

całkowitej

całkowitej

[mln Sk]

[mln euro]

wana

inwestycji

mocy

Mochovce , 4

6,000

1,880

880 MWe

60%

5%

Zwiększenie mocy elek-

trowni Mochovce 1, 2

2,700

80

161 MWe

2,5%

6,5%

i Bohunice V2

Elektrownia gazowa

7,00

218

85 MWe

7%

15,5%

Elektrownia węglowa

10,800

24

26 MWe

10%

9,5%

Remont elektrowni

węglowej Nováky

1,100

98 MWe

1%

4%

Elektrownia szczytowo-

pompowa na rzece Ipola

9,400

280

600 MWe

9%

24%

Małe elektrownie wodne

4,550

16

4 MWe

4%

1,5%

Farma wiatrowa

4,750

142

100 MWe

4,5%

4%

Ogółem

105,000

3,100

2,503 MWe

Źródło: „Pravda”, 24.02.2007 r.

• Sporna ocena oddziaływania dokończenia budowy Elektrowni Jądrowej Mochovce na środowisko

Ocena oddziaływania dokończenia budowy trzeciego i czwartego bloku elektrowni jądrowej Mochov-

ce na środowisko zgodnie z procedurą EIA pozostaje kwestią sporną projektu. Odpowiedzialne

organy przez długi okres uważały, że projekt ma ważne pozwolenie na budowę i ocena EIA nie jest

mu potrzebna. Pozwolenie na budowę wydano jednak jeszcze w czasach ustroju komunistycznego

w 1986 r. Regionalny urząd budowlany kilkakrotnie przedłużał jego ważność (po raz ostatni w 2008

r. do roku 2012), zasadniczy proces zatwierdzania rozpoczęto jednak w latach osiemdziesiątych, bez

udziału społeczeństwa. Organizacje pozarządowe Greenpeace i ZA MATKU ZEM wniosły kilka skarg

ze względu na brak oceny EIA, argumentując, że projekt został zasadniczo zmieniony w porównaniu

z pierwotną wersją. Dzięki staraniom organizacji pozarządowych proces EIA rozpoczęto jesienią

ejw

2008 r. Zasadniczym jego błędem jest jednak to, że przeprowadzono go tylko i wyłącznie formalnie

odko

– co więcej, w okresie, kiedy budowę już w pełni realizowano. Nie dotrzymano standardowej procedu-

ry, w ramach której ocena EIA jest podstawą do wydania pozwolenia na budowę.

opie Śr

W trakcie całego procesu EIA było ewidentne, że właściwym urzędom nie zależy na dobrym pozio-

mie oceny projektu, ale na jego szybkim przeforsowaniu. Ministerstwo Środowiska nie zaakceptowało

ani jednej uwagi zgłoszonej przez społeczeństwo, odrzuciło także postulat uzupełnienia dokumenta-

owa w Eur

cji o tak zasadniczy element jak gospodarowanie odpadami jądrowymi. Stanowisko EIA opracował

Ján Timulák, dyrektor generalny firmy Decom, będącej spółką zależną od firmy VUJE, która była

z kolei znaczącym dostawcą budowy w Mochovcach. Jako autor stanowiska pozostawał więc ewidentnie

getyka jądr

w konflikcie interesów.

Ener

nowy reaktor w Jaslovských bohunicach

zyszłości?

Kolejnym zdecydowanym działaniem podjętym przez gabinet Roberta Fico i obliczonym na zachowanie

uprzywilejowanego statusu energetyki jądrowej na Słowacji było zawiązanie przedsiębiorstwa w celu

wybudowania nowego reaktora w Jaslovských Bohunicach. Pod koniec 2008 r. rząd bez ogłoszenia

Energia pr

17

energie-budoucnosti-166x237-pol.17 17

24.3.2011 9:36:27

przetargu zadecydował, że strategicznym partnerem będzie czeski na wpół państwowy gigant ČEZ.

Następnie, w maju 2009 r., podpisana została umowa o zawiązaniu przedsiębiorstwa, które w 51%

należy do słowackiej państwowej firmy JAVYS, zaś w 49% do ČEZ. Przedstawiciele firm nie opub-

likowali informacji o parametrach technicznych i cenie reaktora, uzasadniając ten fakt trwającymi

pracami nad analizą wykonalności5. Nie jest jednak tajemnicą, że dostawca i typ reaktora wybrani

zostaną w oparciu o wynik przetargu ogłoszonego przez ČEZ na dostawę pięciu reaktorów w różnych

krajach europejskich.

Na uwagę zasługuje fakt, że państwowa spółka JAVYS założona została pierwotnie w celu likwida-

cji urządzeń jądrowych i wypalonego paliwa. Ryzyko projektu biznesowego spoczywa więc na barkach

podmiotu, który gospodaruje środkami deficytowego Narodowego Funduszu Jądrowego.

nowy słowacki rząd i energetyka jądrowa

Silna presja polityczna na dokończenie budowy trzeciego i czwartego bloku w Mochovcach oraz działania

podejmowane na rzecz budowy nowego reaktora w Jaslovských Bohunicach wiążą się głównie z rządem pre-

miera Roberta Fico. W wyborach, które odbyły się w czerwcu 2010 r., partia premiera Fico, Smer, zdobyła

5% głosów, nie była jednak w stanie stworzyć koalicji rządowej. Rząd uformowały więc partie centro-

prawicowe pod przewodnictwem Słowackiej Unii Demokratycznej i Chrześcijańskiej (SDKU) premier Ivety

Radičovej. Z programów wyborczych partii koalicyjnych wynika, że nie można spodziewać się wyraźnego

odejścia od energetyki jądrowej.

W programie wyborczym SDKU doczytać się można między innymi, że „nowe urządzenia jądrowe

budować będziemy tylko w celu zaspokojenia zapotrzebowania krajowego”6. Natomiast partner koali-

cyjny, ugrupowanie Svoboda a solidarita, oświadcza, że: „Energetyczna samowystarczalność Słowacji jest

możliwa tylko w przypadku dokończenia trzeciego i czwartego bloku elektrowni jądrowej Mochovce”7.

Kolejna partia rządowa, Ruch Chrześcijańsko-Demokratyczny [Křesťanskodemokratické hnutí], stwier-

dza: „Wspieramy wykorzystanie energetyki jądrowej pod warunkiem ścisłego przestrzegania środków

bezpieczeństwa i rozwiązania problematyki długookresowego składowania wypalonego paliwa. Energia

jądrowa jest jednym z najtańszych źródeł energii, które zagwarantować mogą konkurencyjność Słowacji.

Energetyka jądrowa zdecydowanie przyczynia się do zredukowania emisji gazów cieplarnianych i do bez-

pieczeństwa dostaw energii elektrycznej”8.

Słowacko-węgierska partia Most – Híd w programie wyborczym nie zabiera głosu na temat energety-

ki jądrowej. W tezach programowych rząd nie zawarł wzmianki o rozwiązaniu problemów związanych

z dokończeniem budowy elektrowni jądrowej Mochovce; znajduje się w nich tylko stanowisko w sprawie

budowy nowego reaktora w Jaslovských Bohunicach: „Wybudowanie nowego bloku w elektrowni jądrowej

Bohunice wesprzemy tylko wtedy, kiedy koszty inwestycyjne pokryte zostaną ze źródeł prywatnych bez

ej

udziału państwa”9.

w

odko

Proatomowy premier

opie Śr

Zapewne żaden z czołowych polityków nie angażował się osobiście na rzecz energetyki jądrowej

w takim stopniu jak premier słowackiego rządu, Robert Fico. Potrzeba rozwoju energetyki jądrowej

owa w Eur

była jednym z najczęstszych tematów jego wystąpień w mediach, zaś z dokończenia budowy trze-

ciego i czwartego bloku EJ Mochovce uczynił priorytet rządu. Nigdy nie pogodził się z odstawieniem

getyka jądr

przestarzałych reaktorów w Jaslovských Bohunicach.

Ener

_______________________________

5 „Na Slovensku vyroste nová jaderná elektrárna, postaví ji ČEZ [Na Słowacji powstanie nowa elektrownia jądrowa, wybuduje ją ČEZ]”, http://www.

zyszłości?

euractiv.cz/energetika/clanek/na-slovensku-vyroste-nova-jaderna-elektrarna-postavi-ji-cez-006059.

6 Program wyborczy partii SDKU, 2010.

7 Odpowiedzi partii SaS, maj 2010.

8 Program wyborczy partii KDH, 2010.

9 Por.: przypis nr 4.

Energia pr

18

energie-budoucnosti-166x237-pol.18 18

24.3.2011 9:36:27

Na praskim posiedzeniu Europejskiego Forum Atomowego w 2008 r. Fico poinformował uczestni-

ków, że odstawienie pierwszego bloku w Jaslovských Bohunicach, do którego Słowacja zobowiązała

się w traktacie akcesyjnym, obserwował ze łzami w oczach. W swoim wystąpieniu nie krył się z zamia-

rem odsunięcia terminu odstawienia drugiego, niespełniającego wymogów bloku w Jaslovských Bohu-

nicach: „Nie opowiadam się za tym, by naruszać podstawową zasadę prawa międzynarodowego, że

umów należy przestrzegać. Od zasady tej można odejść tylko na mocy porozumienia. Dlatego otwie-

ramy kwestię: w jaki sposób chcecie nam pomóc? Mamy zostać skazani na import 20% energii elek-

trycznej, a zarazem odsuwacie na później ocenę, która ma umożliwić budowę trzeciego i czwartego

bloku (EJ Mochovce). Jeśli więc nie życzycie sobie dokończenia budowy trzeciego i czwartego bloku

w Mochovcach, zaproponujcie nam inne rozwiązanie. Innym rozwiązaniem mogłoby być na przykład

przedłużenie o rok lub dwa lata eksploatacji tego bloku, który ma zostać odstawiony w Jaslovských

Bohunicach”40. Wymóg odstawienia przestarzałych reaktorów nazwał bez wahania międzynarodowym

spiskiem: „Jestem przekonany, że Słowacja została celowo pozbawiona niezależności energetycznej,

ponieważ musiano wiedzieć, co to będzie oznaczać dla Słowacji. (...) Dziś w Europie silny jest nie ten,

kto ma dużo czołgów i dużo rakiet. Silny jest ten, kto ma własne źródła energetyczne, oraz ten, kto ma

źródła energetyczne na terytorium innych państw. Przypomina to sytuację w dziedzinie broni z 1990

r., kiedy trzeba było wstrzymać produkcję broni, ponieważ jest ona sprzeczna z prawami człowieka.

Najgłośniej krzyczały te państwa, które zajmują teraz wszystkie czechosłowackie rynki”41.

W styczniu 2009 r., zaledwie kilka dni po odstawieniu drugiego bloku w Jaslovských Bohunicach,

Rosja wstrzymała dostawy gazu do Europy, co zapoczątkowało kilkudniowy „kryzys gazowy”. Rząd

Roberta Fico automatycznie zaproponował jako środek antykryzysowy ponowne uruchomienie bloku

w Bohunicach (aczkolwiek produkcja energii elektrycznej z gazu jest na Słowacji niewielka). Premier

Fico bronił tego przedsięwzięcia, mówiąc: „Chcemy zimna i ciemności, czy też chcemy, by gdzieś

zagranicą hołubili nas za przestrzeganie traktatu akcesyjnego?”42. Słowacki rząd zrezygnował z za-

miaru ponownego uruchomienia reaktora w Bohunicach dopiero pod naciskiem Komisji Europejskiej,

która zagroziła Słowacji ograniczeniem dopływu pieniędzy z funduszy strukturalnych4. Co więcej,

Komisja Europejska, reagując na dramatyczne wystąpienia premiera, trzeźwo zauważyła, że energii

z elektrowni jądrowej nie da się przetworzyć w gaz, zaś ponowne uruchomienie bloku w Bohunicach

w żadnej mierze nie wpłynęłoby na poziom zaopatrzenia w ten surowiec.

Wsparcie premiera Fico dla energetyki jądrowej nie było jednak, zdaniem słowackich mediów, ani

przypadkowe, ani bezinteresowne. Robert Fico zaczął wypowiadać się na temat energetyki w okre-

sie gwałtownego wzrostu popularności partii Smer w 2000 r. Według gazety „SME” znaczącym

sponsorem partii był wówczas biznesmen Lubomír Blaško, będący członkiem rady nadzorczej spółki

Slovenské elektrárne, od której otrzymywał równocześnie zamówienia44. Głównym doradcą premiera

do spraw energetyki został Vladimír Práznovský, prezes zarządu firmy Enesco, należącej do grona

ejw

dostawców budowy pierwszych bloków elektrowni atomowej Mochovce. Firma Enesco otrzymała

odko

zamówienia również w ramach budowy trzeciego i czwartego bloku, pomimo konfliktu interesów

głównego przedstawiciela firmy45.

opie Śr

Autor artykułu korzystał między innymi z opracowania Jana Beránka „Economy of Mochovce & 4

owa w Eur

Reactors in Slovakia – In the Light of Potential State-Aid and Other Benefits” (Bratislava, April 2007),

z raportów rocznych Narodowego Funduszu Jądrowego oraz firm Slovenské elektrarne i SEPS.

getyka jądr

_______________________________

Ener

40 „Fico žiada od únie pomoc po odstavení Jaslovských Bohuníc [Fico domaga się od Unii pomocy po odstawieniu Jaslovských Bohuníc]”, http://dnes.

atlas.sk/ekonomika/statna-sprava/19845/fico-ziada-od-unie-pomoc-po-odstaveni-jaslovskych-bohunic.

41 Tamże.

42 „Fico si s jadrovou loby dobre rozumie [Fico ma wspólny język z atomowym lobby]”, http://ekonomika.sme.sk/c/4261457/fico-si-s-jadrovou-loby-zyszłości?

dobre-rozumie.html.

4 „Štart atómky si Fico rozmyslel, Brusel by vzal miliardy [Fico zrezygnował z uruchomienia elektrowni jądrowej, Bruksela odebrałaby miliardy]”, http://spravy.pravda.sk/start-atomky-si-fico-rozmyslel-brusel-by-vzal-miliardy-pik-/sk_domace.asp?c=A09011_20449_sk_domace_p2.

44 „Fico má slabostˇ pre jadro [Fico ma sentyment dla atomu]”, http://www.sme.sk/c/592492/fico-ma-slabost-pre-jadro.html.

45 „Superbiznis pre Ficovho poradcu. Ide o Mochovce [Świetny biznes dla doradcy premiera Fico. Chodzi o Mochovce]”, http://hn.hnonline.sk/c1-Energia pr

261420-superbiznis-pre-ficovho-poradcu-ide-o-mochovce.

19

energie-budoucnosti-166x237-pol.19 19

24.3.2011 9:36:27

Plany aTomowE PolSkI

Zbigniew M. Karaczun (Polski Klub Ekologiczny)

wprowadzenie

Pierwszą próbę budowy elektrowni jądrowej podjęto w Polsce w latach 80. XX wieku. Była to decyzja

polityczna, której nie konsultowano ze społeczeństwem. Sprzeciw wobec tego projektu – zwłaszcza

po katastrofie w Czarnobylu – stał się elementem integracji środowiska organizacji pozarządowych.

Dzięki temu po zmianie systemu społeczno-politycznego w 1989 r. projekt zarzucono.

W latach 90. i na początku XXI wieku oficjalne propozycje rozwoju energetyki jądrowej nie były

zgłaszane. Co prawda jej zwolennicy, prowadzili lobbing w tej sprawie, nie było jednak ani woli polity-

cznej, ani przyzwolenia społecznego dla wdrażania takich projektów.

Po raz pierwszy poważna propozycja pojawiła się w lipcu 2006 r., kiedy w trakcie swojego expo-

sé premier Jarosław Kaczyński stwierdził, że Polska powinna rozważyć możliwość budowy elektrow-

ni atomowych. Wypowiedź ta była zgodna z obowiązującą wówczas polityką energetyczną Polski46,

w myśl której powinna odbyć się debata na ten temat. Nie podjęto jednak żadnych szeroko zakrojonych

prac w tym zakresie, zaś opinia publiczna nadal była sceptyczna wobec tej formy energetyki (por.:

tabela na str. 2).

Exposé Premiera Kaczyńskiego przyniosło jednak inny efekt: zapoczątkowało kampanię promocyjną

energetyki jądrowej. Naukowcy specjalizujący się w dziedzinie badań jądrowych zaczęli podkreślać

znaczenie energetyki jądrowej dla bezpieczeństwa energetycznego Polski. Do ich grona dołączyli rów-

nież przedstawiciele znaczących producentów energii elektrycznej, którym projekt w rodzaju elektrow-

ni atomowej pomógłby umocnić dominującą pozycję. W mediach coraz częściej zaczęły pojawiać się

materiały wskazujące na korzyści, jakie przynosi rozwój energetyki jądrowej w Polsce.

W grudniu 2008 r. polski premier Donald Tusk ogłosił niespodziewanie, że do 2020 r. wybudowana

zostanie w Polsce co najmniej jedna elektrownia atomowa. Decyzji tej nie poprzedziły żadne eksperty-

zy; co więcej, upubliczniony trzy miesiące wcześniej rządowy projekt polityki energetycznej Polski do

200 r. nie przesądzał budowy tego typu instalacji energetycznych, wskazując jedynie, że ich rozwój

„...powinien zostać rozważony...”. Można więc zaryzykować stwierdzenie, że decyzję o rozwoju w Pol-

sce energetyki jądrowej i budowie pierwszego polskiego reaktora podjął premier wraz z doradcami.

Czy Polska potrzebuje energetyki jądrowej?

Polska energetyka od dawna znajduje się w skomplikowanej sytuacji. Od wielu lat wiadomo, że jednym

ej

z priorytetów powinna być redukcja emisji gazów cieplarnianych i ogólna modernizacja sektora energe-

w

tycznego. Polscy politycy twierdzili jednak, że nie jest to potrzebne – Polska zredukowała bowiem emisję

odko

CO w odniesieniu do roku bazowego (1988) niemal o 0%, przede wszystkim w wyniku upadku wielkich,

2

nieefektywnych, socjalistycznych przedsiębiorstw i spowolnienia rozwoju gospodarczego47. Polski system

opie Śr

energetyczny niemal w całości uzależniony jest jednak od paliw kopalnych, 9% energii elektrycznej produ-

kowane jest z węgla. Wielkość emisji CO z tego sektora jest więc nadal bardzo wysoka.

2

Ponadto około 40% istniejących bloków energetycznych jest w wieku ponad 40 lat, a 10% ma ponad

owa w Eur

50 lat48. Oznacza to, że znaczna część urządzeń do wytwarzania energii powinna zostać wyłączona,

ponieważ jest w wieku śmierci technicznej. Zdaniem ekspertów49 braki energii na polskim rynku mogą

getyka jądr

Ener

_______________________________

46 Obwieszczenie Ministra Gospodarki i Pracy z dnia 1 lipca 2005 r. w sprawie polityki energetycznej państwa do 2025 r. (M.P. z dnia 22 lipca 2005 r.).

47 O ile w latach 1989–1991 spadek emisji był spowodowany przede wszystkim upadkiem przemysłu ciężkiego, to od połowy lat 90. redukcja emisji zyszłości?

towarzyszyła szybkiemu rozwojowi gospodarczemu, co wskazywało na wzrost efektywności gospodarki. Warto też pamiętać, że chociaż redukcja emisji w latach 1989–1991 nie była wynikiem wdrażania instrumentów polityki klimatycznej, to społeczeństwo i kraj poniosły jej wysokie koszty

– spowolnienia rozwoju gospodarczego i bardzo wysokiego bezrobocia.

48 K. Żmijewski, A. Kassenberg, S. Pasierb, „Polska polityka energetyczna. Deklaracje i rzeczywistość”, Instytut na Rzecz Ekorozwoju, Warszawa 2008.

49 Tamże.

Energia pr

20

energie-budoucnosti-166x237-pol.20 20

24.3.2011 9:36:27

się pojawić (nawet w przypadku korzystania z importu energii elektrycznej) najpóźniej w 201 r.,

a braki mocy w systemie (zagrożenie przerwami w zaopatrzeniu niektórych odbiorców) w 2015 r.50.

System przesyłowy jest w wyjątkowo złym stanie51. Powoduje to lokalne blackout-y: zimą 2010 r.

niektóre wsie i miejscowości w Polsce nie miały prądu przez kilka tygodni. Najgorsza jest jednak sytu-

acja w sieciach dystrybucyjnych niskich napięć52. Ponad 55% linii energetycznych tego typu nie spełnia

podstawowych standardów w zakresie poziomu dostarczanego napięcia.

Jednocześnie energia jest wytwarzana i wykorzystywana w sposób nieefektywny5:

• zużycie energii na jednostkę PKB jest w Polsce 2,67 razy większe niż w UE-15;

• sprawność netto elektrowni wynosi w Polsce 2,5%, a w UE 41,5%;

• sprawność źródeł ciepła i systemów ciepłowniczych w Polsce jest znacznie niższa niż w UE-15 –

zaledwie 20% sieci ciepłowniczych ma rury pre-izolowane;

• izolacyjność termiczna mieszkań wynosi 150÷50 kWh/m2/rok, a w UE15 40÷90 kWh/m2/rok

(techniczne możliwości sięgają 15 kWh/m2/rok).

Rozwój energetyki jądrowej nie może rozwiązać żadnego z opisanych wyżej problemów. Nie zapobiegnie

załamaniu polskiej energetyki w drugiej dekadzie XXI wieku, nie poprawi efektywności energetycznej,

nie ograniczy ryzyka przerw w zaopatrzeniu mieszkańców ani też nie wpłynie na realizację wymagań

pakietu energetyczno-klimatycznego UE w roku 2020. Wpływ ewentualnego uruchomienia jednego

czy dwóch reaktorów na zmniejszenie emisji dwutlenku węgla nie będzie, z punktu widzenia bilansu

emisji, decydujący. Ponadto Polska, chcąc sprostać wymogom wynikającym z pakietu energetyczno-

klimatycznego, musi podwyższyć efektywność energetyczną o co najmniej 20% i zdecydowanie wspie-

rać rozwój odnawialnych źródeł energii, aby zapewnić ich 15% udział w finalnym zużyciu energii. Nie

osiągnie się tego poprzez budowę reaktorów jądrowych. W odróżnieniu od wybudowania elektrowni

jądrowej, wywiązanie się z wymogów pakietu (zwłaszcza w odniesieniu do efektywności energetycznej)

w sposób istotny może przyczynić się do pokrycia zapotrzebowania na energię w drugiej dekadzie XXI

wieku. Dlatego Polska powinna ukierunkowywać energetykę na odnawialne źródła energii oraz dosto-

sowywać do nich rozwój sieci i budowę mocy przesyłowych. Polska powinna wybrać zdecentralizowany

model energetyki (oparty na źródłach odnawialnych) w miejsce systemu scentralizowanego (opartego

na źródłach jądrowych i paliwach kopalnych).

Decyzja o rozpoczęciu w Polsce realizacji programu atomowego ma przyczyny wyłącznie polityczne

i wynika z dążenia obecnego rządu do zachowania wsparcia ze strony silnego przemysłu energetyczne-

go, a nie z racjonalnych przesłanek gospodarczych czy ekonomicznych.

debata czy propaganda?

ejw

odko

Upubliczniony we wrześniu 2008 r. projekt nowej polityki energetycznej Polski do 200 r. nie zawierał kon-

kretnej propozycji rozwoju energetyki jądrowej w Polsce54. Nie było to zaskakujące. Od 1989 r., pomimo

opie Śr

prób podejmowanych przez lobby proatomowe, nie było w Polsce klimatu dla budowy elektrowni jądrowej.

Poziom sprzeciwu społecznego był tak duży, że temat nie był przez polityków podejmowany55.

Także początkowo rząd stworzony przez premiera Donalda Tuska nie wyrażał zainteresowania ener-

owa w Eur

getyką jądrową; ówczesny minister środowiska Maciej Nowicki o pomyśle rozwoju w Polsce tej formy ener-

_______________________________

getyka jądr

50 Ze względu na kryzys ekonomiczny i spadek zapotrzebowania na energię kryzys może jednak odsunąć się w czasie. Niemniej jednak – bez podjęcia pilnych prac – z pewnością wystąpi.

Ener

51 „Polska polityka energetyczna do 200 roku. Prezentacja przygotowana na zlecenie Instytutu na rzecz Ekorozwoju w ramach Projektu «EkoHerkules»”, 2009.

52 „Materiały przygotowane na potrzeby Alternatywnej Polityki Energetycznej Polski do 200 roku. Program realizowany w ramach Projektu «EkoHerkules»”, Instytut na Rzecz Ekorozwoju, 2009.

zyszłości?

5 „Ochrona klimatu globalnego – wyzwanie przyszłości, konieczność teraźniejszości. Prezentacja «Climate Tour» przygotowana w ramach projektu SOS

Klimat”, Koalicja Klimatyczna, 2009.

54 „Polityka energetyczna Polski do roku 200”, Ministerstwo Gospodarki, wersja z września 2008 r.

55 Wg badań z 2010 r. GFK Polonia przeciw budowie elektrowni jądrowej w Polsce było 50% respondentów, popierało budowę 42% ankietowanych. Poziom poparcia dla tej formy energetyki nie ma jednak charakteru trwałego (patrz niżej). Informacja za: „Mniej niż połowa Polaków za energetyką jądrową”, Energia pr

„Rzeczpospolita”, 8.02.2010.

21

energie-budoucnosti-166x237-pol.21 21

24.3.2011 9:36:27

getyki wypowiadał się bardzo sceptycznie, wskazując, że najpierw Polska powinna wykorzystać istniejący

potencjał efektywności energetycznej56.

Niespodziewanie w grudniu 2008 r. premier Donald Tusk, po spotkaniu z prezydentem Francji, poświę-

conym pakietowi klimatyczno-energetycznemu UE, ogłosił plan budowy pierwszej elektrowni jądrowej.

Jego decyzji nie poprzedziły żadne szczegółowe studia techniczne czy ekonomiczne, nie przedstawiono

także jej przyczyn57. Żadna z wpływowych opozycyjnych partii politycznych nie wystąpiła zdecydowanie

przeciwko temu zamiarowi.

Już kilkanaście dni później, 1 stycznia 2009 r., rząd podjął uchwałę o przygotowaniu programu pol-

skiej energetyki jądrowej58. Stworzono nowe stanowisko rządowe pełnomocnika ds. rozwoju energetyki

jądrowej, na które powołana została Hanna Trojanowska, wcześniej dyrektor Departamentu Energetyki

Jądrowej Polskiej Grupy Energetycznej (spółka będąca w większości własnością państwa, największy pro-

ducent energii elektrycznej w Polsce). Rząd przeznaczył w 2009 r. – w warunkach kryzysu finansowego

– niemal 5 mln zł (ok. 1,2 mln euro) z rezerwy budżetowej na prace w tym zakresie, zaś na 2010 r. ponad

40 mln złotych, czyli 10 mln euro.

W listopadzie 2009 r. Polska Grupa Energetyczna (PGE), która ma budować pierwszą elektrownię

atomową, podpisała z Electricité de France memorandum o współpracy w zakresie energetyki jądrowej59.

Ponieważ obie strony przewidują, że Polska zakupi nowe reaktory we Francji i że tam także odbędą się

planowane szkolenia polskich specjalistów, którzy w przyszłości mają pracować w nowo wybudowanych

instalacjach, właśnie Francja odnieść może największe korzyści z polskiego programu rozwoju energety-

ki atomowej60. Premier Donald Tusk ogłosił zamiar rozpoczęcia programu atomowego w Polsce niemal

bezpośrednio po spotkaniu z prezydentem Nicolasem Sarkozym, w trakcie którego uzgodniono kompro-

mis dotyczący wdrażania przez Polskę pakietu klimatyczno-energetycznego UE. Wszystko więc wskazuje

na to, że polski rząd zawarł w tej sprawie z Francją nieoficjalną i nieupublicznioną umowę. Spółka PGE

dopiero po tym fakcie podpisała wspólną deklarację o współpracy w zakresie projektów atomowych rów-

nież z firmami Westinghouse i General Electric.

Rząd całkowicie zignorował debatę publiczną. W trakcie posiedzenia Sejmowej Komisji ds. Ochrony

Środowiska Hanna Trojanowska na pytanie, czy fundusze przeznaczone na promocję energetyki jądrowej

będą dostępne także dla organizacji ekologicznych, sceptycznych wobec projektu, stwierdziła wprost,

że nie potrafi sobie wyobrazić, aby rząd „...rozdawał pieniądze wszystkim przeciwnikom [energetyki

jądrowej]. Proszę wybaczyć, ale tego nie zakładam...”61. Co więcej, rząd posługuje się celowo opiniami

wybranych ekspertów, którzy bronią energetyki jądrowej (mówią m.in. o niskim koszcie energii z elektrow-

ni atomowych czy o bezpieczeństwie reaktorów generacji III+)62. Nie zamierza więc prowadzić kampanii

informacyjnej, ale raczej promocyjną.

Koalicja Klimatyczna polskich organizacji pozarządowych w styczniu 2009 r. przekazała ministrom

gospodarki i środowiska stanowisko na temat rozwoju energetyki jądrowej6. Domagała się w nim anulo-

ej

wania podjętej przez rząd decyzji i opracowania poddanej szeroko zakrojonym konsultacjom nowej polityki

w

energetycznej państwa do 200 r. Tak się jednak nie stało, zaś za pieniądze publiczne prowadzona jest jed-

odko

nostronna kampania medialna, mająca na celu uzyskanie powszechnego poparcia dla budowy elektrowni

atomowych w Polsce.

opie Śr

Badania opinii publicznej wskazują na brak stabilności opinii Polaków na temat energetyki jądrowej

i na wysoki odsetek osób, które nie mają w tej kwestii wyrobionego zdania (tabela nr 1). Opinie te kształto-

wane są przede wszystkim przez bieżące doniesienia w mediach.

owa w Eur

_______________________________

56 „Minister środowiska nie chce atomu”, „Gazeta Wyborcza”, 7.12.2007 dostępne na: http://wyborcza.pl/1,76842,4742817.html.

getyka jądr

57 Dopiero później, już po podjęciu przez D. Tuska decyzji i jej ogłoszeniu, zaczęto podawać argumenty, które miały ją uzasadnić.

58 Uchwała nr 4 Rady Ministrów z dnia 1 stycznia 2009 r. w sprawie działań podejmowanych w zakresie rozwoju energetyki jądrowej.

Ener

59 PGE S.A.: Podpisanie Memorandum w sprawie rozpoczęcia współpracy w zakresie energii jądrowej z EDF, http://gielda.onet.pl/pge-polska-grupa-energetyczna-s-a-podpisanie-memorandum-w-sprawie-rozpoczecia-wspolpracy-w-zakresie-energii-jadrowej-z-edf,18886,20667,1,komunikaty-detal.

60 Tamże. Ponadto: Wystąpienie Ambasadora Francji na Konferencji nt. „Energia jądrowa w Wielkopolsce: szansą na rozwój?” 2 lutego 2009 r. w Pozna-niu, http://www.ambafrance-pl.org/france_pologne/spip.php?article106, a także informacje na stronie Ambasady Polskiej w Paryżu: http://www.paris.

zyszłości?

polemb.net/index.php?documentName=events.

61 Sprawozdanie z 11 posiedzenia Sejmowej Komisji Ochrony Środowiska w dn. 7.01.2010. Dostępne na: http://orka.sejm.gov.pl/Biuletyn.nsf/

fkskr6?OpenForm&OSZ.

62 Tamże. Wypowiedzi A. Strupczewskiego.

6 Stanowisko Koalicji Klimatycznej na temat rozwoju energetyki jądrowej w Polsce, styczeń 2009. Dostępne na: www.koalicjaklimatyczna.pl.

Energia pr

22

energie-budoucnosti-166x237-pol.22 22

24.3.2011 9:36:28

Tabela nr 1. Zmiana preferencji w odniesieniu do budowy energetyki jądrowej w Polsce w latach 1987–2010

Data badania

Opinie o budowie

energetyki jądrowej

XI 1987a

XI 1989a

VI 2006a

VII 2008a

III 2009b

II 2009c

Zwolennicy budowy

0

20

25

8

47

42

Przeciwnicy budowy

9

46

58

45

8

50

Osoby niemające opinii

1

4

17

17

7

8

a – wg badań CBOS64

b – wg badań Pentor RI65

c – wg badań GFK Polonia66

Znacząca większość mieszkańców Polski nie chce jednak mieszkać w pobliżu elektrowni atomowych

(tabela nr 2).

Tabela nr 2. Opinia Polaków o budowie elektrowni jądrowej w pobliżu ich miejsca zamieszkania67

Opinie o budowie energetyki jądrowej w pobliżu

Data badania

miejsca zamieszkania

VI 2006

VII 2008

Zwolennicy budowy

17

25

Przeciwnicy budowy

72

6

Osoby niemające opinii

11

12

Podsumowanie

Decyzja o budowie pierwszej elektrowni atomowej nie rozwiąże w praktyce żadnego problemu polskie-

go sektora energetycznego. Zły stan sieci przesyłowych i przestarzałe moce wytwórcze powodują, że

w nadchodzących latach należy liczyć się z przerwami w dostawach prądu, awariami systemów ener-

getycznych, zbyt niskim napięciem w sieci na obszarach wiejskich. Energetyka jądrowa nie przyczyni

się także do znaczącej redukcji emisji dwutlenku węgla. Taka redukcja wymagałaby w perspektywie

długookresowej wybudowania co najmniej kilkunastu elektrowni, jednak tak masowego rozwoju ener-

ejw

getyki jądrowej nikt nie rozważa. Można więc postawić wniosek, że o planie budowy polskiej elektrowni

odko

atomowej przesądził lobbing przemysłu energetycznego i/lub nieupublicznione uzgodnienia dokonane

pomiędzy Polską a Francją.

opie Śr

Rząd zakłada, że w wyniku kampanii promocyjnej zdoła pozyskać większość polskiej opinii pub-

licznej. Energetyka jądrowa nie jest jednak drogą, która pozwoliłaby na wybór najbardziej efektywne-

go i optymalnego sposobu modernizacji polskiego systemu energetycznego i na prowadzenie aktywnej

owa w Eur

polityki ochrony klimatu.

getyka jądr

Ener

zyszłości?

_______________________________

64 CBOS, 2008: „O problemach energetyki. Raport z badań [On energy issues: report on polls]”, CBOS, Warsaw.

65 „The opinion of Poles on nuclear energy”, „Rzeczpospolita”, 10.0.2009

66 „Mniej niż połowa Polaków za energetyką jądrową [Less than half of Poles support nuclear energy]”, „Rzeczpospolita”, 8.02.2010.

Energia pr

67 CBOS, 2008.... ibid.

2

energie-budoucnosti-166x237-pol.23 23

24.3.2011 9:36:28

Ślad RadzIECkIEgo PRzEmySłu JądRowEgo na

węgRzECH

András Perger (Energia Klub, Węgry)

W porównaniu z pozostałymi krajami Europy Środkowej Węgry mają więcej możliwości korzystania ze

źródeł odnawialnych. Ze względu na warunki geograficzne potencjał do pozyskiwania energii z wiatru,

słońca, biomasy lub źródeł geotermicznych jest wysoki. Węgry były także pierwszym państwem omawiane-

go regionu, które zaczęło intensywnie budować elektrownie wiatrowe. W rzeczywistości jednak o dalszym

rozwoju energetyki nadal decydują operatorzy elektrowni węglowych i jądrowych, którzy zajmowali silne

pozycje w czasach centralnie planowanej gospodarki. Za sznurki pociąga przede wszystkim państwowa

spółka MVM, następca socjalistycznego monopolisty w dziedzinie energetyki. Ze względu na elitarnych

specjalistów, którzy zdobyli wykształcenie i doświadczenie w Związku Radzieckim, oraz na posiadane czte-

ry reaktory nad Dunajem, władze spółki MVM stały się jednym z najbardziej wpływowych lobby w regionie.

Powiązania personalne MVM z urzędami państwowymi, odpowiedzialnymi za energetykę, potwierdzają

tylko rozmiary wpływów spółki.

Program atomowy zapoczątkowany został w latach sześćdziesiątych XX wieku. Jego efektem było

wybudowanie na zachodnim brzegu Dunaju w okolicy miasta Paks elektrowni atomowej wyposażonej

w cztery reaktory konstrukcji radzieckiej68. Elektrownię uruchomiono w latach 1982–1987. Po prze-

budowach i zwiększeniu mocy elektrownia Paks zaspokaja 7% węgierskiego zapotrzebowania na

energię elektryczną.

nadzór nad bezpieczeństwem jądrowym znajduje się pod presją

Podobnie jak we wszystkich krajach europejskich, wykorzystujących energetykę jądrową, również

węgierscy operatorzy deklarują, że wysoki poziom bezpieczeństwa jest ich priorytetem. Niezawisłość

nadzoru atomowego jest jednak na Węgrzech wątpliwa, podobnie jak w czasach socjalizmu.

Podmiotem, który aż do 200 r. zarządzał nadzorem jądrowym, było Ministerstwo Energetyki, Trans-

portu i Telekomunikacji, które odpowiada zarazem za produkcję energii elektrycznej. W trakcie rozmów

akcesyjnych między Węgrami i Unią Europejską rozwiązanie tego konfliktu interesów włączone zostało do

unijnych postulatów. Tymczasowo kontrolę nad nadzorem jądrowym powierzono innym ministerstwom, ale

w 2008 r. rząd powrócił do pierwotnego modelu. Po wyborach w 2010 r. kontrolę nad nadzorem jądrowym

przejęło nowo powstałe Ministerstwo Rozwoju Narodowego, którego priorytetów nie można na razie

dokładnie ocenić.

ej

Jak poradzić sobie z odpadami promieniotwórczymi

w

odko

W 1996 r. państwo przejęło od operatorów odpowiedzialność za wypalone paliwo i likwidację siłowni po

zakończeniu eksploatacji. Równocześnie założono Centralny Fundusz Jądrowy – CNFF (Central Nuclear

opie Śr

Financial Fund), z którego mają być w przyszłości pokrywane koszty likwidacji odpadów jądrowych69.

Wpłaty na fundusz dokonują producenci odpadów promieniotwórczych, 99% powinna wpłacić elektrownia

jądrowa. Fundusz utworzono jednak dopiero w szesnastym roku eksploatowania siłowni i dlatego na zebra-

owa w Eur

nie na nim niezbędnej ilości środków pozostaje stosunkowo niewiele czasu. W 1998 r. założono państwową

organizację PURAM (Public Agency for Radioactive Waste Management), której zadaniem jest zapew-

getyka jądr

nienie likwidacji odpadów promieniotwórczych od strony technicznej70.

Do 1997 r. wypalone paliwo z siłowni Paks wywożono do Rosji. Obecnie odpady jądrowe składowa-

Ener

ne są w suchym składowisku pośrednim na terenie elektrowni, gdzie mogą pozostać przez kolejne 50

lat. Według oficjalnych dokumentów węgierskiego rządu, jeśli chodzi o długookresowe składowanie

zyszłości?

_______________________________

68 Radzieckie reaktory II generacji WWER-440/21.

69 http://www.rhk.hu/en/about-us/mandates/financing-the-work/.

70 http://www.rhk.hu/en/.

Energia pr

24

energie-budoucnosti-166x237-pol.24 24

24.3.2011 9:36:28

wypalonego paliwa, nadal w grę wchodzą dwa rozwiązania: budowa składowiska w głębokich war-

stwach geologicznych lub wznowienie transportu odpadów do Rosji. Wstępne badania w miejscu nada-

jącym się pod budowę takiego składowiska rozpoczęto w pobliżu dawnej kopalni uranu w okolicy Boda;

do tej pory nie przyniosły one jednak żadnych konkretnych wyników. Rozważania na temat wznowie-

nia transportu odpadów jądrowych do Rosji oparte są na ogólnej umowie, która nie wyklucza takiej

możliwości na przyszłość. Umowę tę podpisano tuż przed przystąpieniem Węgier do Unii Europejskiej

(zgodnie z unijnymi zasadami państwa członkowskie powinny likwidować odpady promieniotwórcze na

własnym terytorium).

Jeśli węgierski rząd podejmie decyzję o wybudowaniu składowiska głębinowego na własnym tery-

torium, z pewnością skorzysta z doświadczeń zdobytych w trakcie poszukiwania lokalizacji dla skła-

dowiska odpadów nisko- i średnioaktywnych w latach dziewięćdziesiątych. Podstawową wiedzę moż-

na podsumować następująco: oprócz prac geologicznych należy także zainwestować w promocję oraz

„przekupienie” zainteresowanych mieszkańców. Ze względu na wpływy do kasy gminnej burmistrz

i większość mieszkańców wioski Bátaapáti uważają, że lokalizacja składowiska właśnie na ich terenie

to „łut szczęścia”. W 2009 r. zainteresowane gminy otrzymały 10 mln euro, które pierwotnie miały

zostać wykorzystane na informowanie obywateli o eksploatacji składowiska. Ku ogólnemu zadowo-

leniu pieniądze wydano na poprawę infrastruktury w tych gminach. Agencja PURAM w taki właśnie

sposób gospodarowała środkami z funduszu centralnego również w okresie, kiedy było to sprzeczne

z ustawą atomową. Kiedy Izba Kontroli wskazała w latach 2001 i 2005 na błędy w gospodarowaniu

środkami z funduszu71, ustawę atomową zmieniono w taki sposób, by umożliwiła wspieranie przed-

sięwzięć inwestycyjnych w zainteresowanych gminach72.

Przedłużenie żywotności reaktorów przy jednoczesnym braku zatwierdzenia koncepcji energe-

tycznej

Węgierski rząd przedstawił pierwszy projekt koncepcji energetycznej po przystąpieniu do UE w 2004 r.

Po uzasadnionej krytyce, że nie odzwierciedla on niezbędnych zmian, wynikających z liberalizacji rynków

energetycznych, koncepcję skierowano do ponownego opracowania. Zmodyfikowana koncepcja nie była

jeszcze gotowa, niemniej jednak rząd we wrześniu 2005 r. przyjął na trwającym 18 minut posiedzeniu

uchwałę w sprawie przedłużenia żywotności elektrowni jądrowej Paks. W dwa miesiące później rządową

decyzję, przedłużającą okres eksploatacji reaktorów o 20 lat, przyjął także węgierski parlament: stało

się to w wyniku wyjątkowo zgodnego głosowania posłów wszystkich partii. Protest organizacji pozarzą-

dowych, wsparty przez petycję 80 znaczących postaci życia publicznego i zwracający uwagę na brak deba-

ty na temat tak ważnej decyzji, pozostał bez echa.

Konieczność dyskusji odnośnie przedłużenia żywotności elektrowni jądrowej Paks potwierdza po-

ejw

ważny wypadek (zaklasyfikowany według Międzynarodowej Skali Zdarzeń Jądrowych INES do kate-

odko

gorii ), który miał miejsce w drugim bloku elektrowni w kwietniu 200 r. W trakcie okresowego odsta-

wienia podczas czyszczenia wiązek prętów paliwowych nastąpiło ich poważne uszkodzenie (w wyniku

opie Śr

błędnej konstrukcji urządzenia czyszczącego uszkodzonych zostało trzydzieści wiązek paliwowych).

Szczątki paliwa z uszkodzonych wiązek pozostały w basenie, w którym przeprowadzano czyszczenie.

Przez półtora roku reaktor wyłączony był z eksploatacji. Awaria w znacznym stopniu skomplikowała

owa w Eur

możliwość gospodarowania nowym i wypalonym paliwem7.

Wprawdzie kwestia przedłużenia żywotności elektrowni omawiana była w parlamencie krótko po

awarii, nie wzbudziła ona jednak żadnych wątpliwości posłów. Mimo iż w siłowni zastosowano reaktory

getyka jądr

radzieckiej konstrukcji z lat siedemdziesiątych, posłowie deklarowali, że elektrownia Paks musi pozos-

Ener

tać elementem węgierskiego systemu energetycznego i zadecydowali o przedłużeniu jej żywotności

o dwadzieścia lat.

_______________________________

zyszłości?

71 http://www.asz.hu/ASZ/jeltar.nsf/0/6B072806E791A98FC1256CB1004AB2D/$File/0102j000.pdf (2001 report) i http://www.asz.hu/ASZ/jeltar.

nsf/0/A069854A94B02687C1256FD4004B052/$File/0509J000.pdf (2005 report).

72 Raport Najwyższej Izby Kontroli w sprawie kontroli Centralnego Funduszu Jądrowego, marzec 2005, s. 9.

7 „Serious Incident at Hungarian Paks-2 Reactor”, „WISE/NIRS Nuclear Monitor”, 25.04.200, http://www10.antenna.nl/wise/index.html?http://

Energia pr

www10.antenna.nl/wise/586/5507.html.

25

energie-budoucnosti-166x237-pol.25 25

24.3.2011 9:36:28

Parlament wybrał spółkę mVm

W 2007 r. węgierski parlament debatował nad nową ustawą energetyczną, której celem było wpro-

wadzenie zasad europejskiego rynku energii elektrycznej. Nie zatwierdzono rządowego projektu, który

oznaczałby koniec monopolu spółki MVM w zakresie dostaw energii elektrycznej dla końcowych kli-

entów. Parlament uchwalił wersję, która zachowała uprzywilejowaną pozycję MVM. Obecny model

pozwala spółce MVM na przenoszenie kosztów inwestycyjnych (nawet w przypadku ich nieuzasadnio-

nego wzrostu) bezpośrednio na barki odbiorców energii elektrycznej. Podjęcie takiej decyzji przez Par-

lament było możliwe dzięki zgodnemu głosowaniu dwóch głównych ugrupowań politycznych: postko-

munistycznej Partii Socjalistycznej i prawicowej formacji FIDESZ, których opinie zwykle się różnią.

koncepcja energetyczna oznacza szansę dla nowych reaktorów

Ministerstwo Energetyki, Transportu i Telekomunikacji podjęło w 2007 r. kolejną próbę opracowania

koncepcji energetycznej. Nowością było częściowe zaangażowanie społeczeństwa w proces opiniowa-

nia dokumentu, ministerstwu nie udało się jednak osiągnąć wymaganego poziomu otwartości. Jednym

z punktów, których nie poddano debacie publicznej, była również kwestia budowy nowych reaktorów

jądrowych na Węgrzech.

W ostatecznej wersji koncepcji, którą ministerstwo zaprezentowało parlamentarnej komisji do spraw

gospodarczych, budowa nowych reaktorów uzależniona była od odstawienia istniejących bloków w siłowni

Paks. Z warunkiem tym zdecydowanie nie zgadzali się członkowie komisji i przedstawiciele przemysłu

energetycznego, których zaproszono na posiedzenie i którzy przeforsowali jego uchylenie74. Dokument

został przez parlament znacznie zmodyfikowany, zaś w wyniku dyskusji przyjęto parlamentarną uchwałę

w sprawie koncepcji energetycznej75. Fragment dotyczący nowych reaktorów sformułowany został

w uchwale w sposób bardzo ogólny: parlament jednak domaga się od rządu weryfikacji możliwości wybu-

dowania jednego lub większej liczby bloków jądrowych oraz przedstawienia jej wyników76.

Szybka i niekonkretna decyzja w sprawie nowych reaktorów

Pomimo kryzysu gospodarczego, który jesienią 2008 r. Węgry odczuły o wiele boleśniej niż inne

państwa, proatomowy lobbing odnotował na swoim koncie niespodziewane sukcesy, jeśli chodzi o for-

sowanie budowy nowych reaktorów. W lutym 2009 r. socjalistyczny premier Ferenc Gyurcsány wygłosił

w parlamencie przemówienie poświęcone walce z kryzysem gospodarczym. Oświadczył na przykład,

że w elektrowni jądrowej Paks wybudowane zostaną do roku 2020 dwa nowe reaktory jądrowe o mocy

2000 MW. Przed wspomnianym wystąpieniem Gyurcsány tylko raz publicznie wypowiadał się na temat

ej

nowych reaktorów, deklarując, że ich budowę poprzedzić musi referendum.

w

Rząd skierował do parlamentu projekt uchwały w sprawie wybudowania nowych reaktorów w połowie

odko

marca, tydzień później premier Ferenc Gyurcsány podał się do dymisji. Bez względu na trwający kryzys

rządowy i wcześniejsze wybory parlament szybko rozpatrzył i zatwierdził przedstawiony projekt. Obrady

opie Śr

poszczególnych komisji trwały godzinę, plenum zatwierdziło budowę nowych reaktorów w ciągu dziesięciu

minut większością 95% głosów.

Wynik głosowania pokazuje wprawdzie wyraźnie, jak silne jest wsparcie dla energetyki jądrowej

owa w Eur

w węgierskim parlamencie, jednak na temat nowych reaktorów z zatwierdzonego, liczącego półtorej stro-

ny dokumentu, dowiadujemy się tylko jednego: mają one zostać zlokalizowane w miejscowości Paks. Nie

getyka jądr

wiadomo natomiast, według jakich kryteriów reaktory będą wybierane, kto będzie je budować i eksplo-

atować, ani też kto je sfinansuje. Brak też jakichkolwiek informacji o sposobie rozwiązania problemów

Ener

technicznych, wynikających z nadmiaru źródeł dla podstawowego obciążenia w systemie przesyłowym.

zyszłości?

_______________________________

74 Protokół z posiedzenia komisji, do wglądu w sekretariacie.

75 Uchwała Parlamentu nr 40/2008.

76 http://www.nfm.gov.hu/data/cms185987/energiapolitika.pdf.

Energia pr

26

energie-budoucnosti-166x237-pol.26 26

24.3.2011 9:36:28

Pomimo tego, że podejmowanie decyzji w sprawie dużych projektów bez udziału społeczeństwa jest

sprzeczne z przyjętymi w demokracji mechanizmami, według węgierskiego prawa uchwały parlamentar-

nej nie można zaskarżyć w drodze sądowej. Jedyną instytucją, która może pomóc obywatelom w razie

naruszenia ich praw przez organy państwa, jest rzecznik praw obywatelskich. Organizacja pozarządo-

wa Energia Klub wystąpiła więc do biura rzecznika praw obywatelskich z wnioskiem o zbadanie decyzji

o wybudowaniu nowych reaktorów77. Wynik dochodzenia prowadzonego przez rzecznika praw obywatel-

skich powinien zostać opublikowany do końca 2010 r.

Na mocy ustawy o powszechnym dostępie do informacji Energia Klub zwróciła się także do MVM

z wnioskiem o opublikowanie podstawowych danych dotyczących projektu. Po odrzuceniu wniosku, co zda-

niem Energia Klubu jest sprzeczne z prawem, organizacja ta wniosła pozew przeciwko MVM.

atomowe plany mVm ograniczają rozwój źródeł odnawialnych

Węgry mają stosunkowo dobre warunki, jeśli chodzi o korzystanie z odnawialnych źródeł energii

i w ostatnich latach realizowały w tym zakresie szereg udanych projektów. Produkcja energii elek-

trycznej ze źródeł odnawialnych jest jednak oficjalnie ograniczona ze względu na niewielkie możliwości

systemu przesyłowego. Na przykład podmioty zainteresowane inwestycjami w elektrownie wiatrowe

mogły uzyskać pozwolenie na budowę tylko do czasu, kiedy całkowita moc zainstalowana tych źródeł

nie przekroczyła 0 MW. Limit ten został w 2010 r. podwyższony o 410 MW pod warunkiem, że właś-

ciciele elektrowni wiatrowych ograniczać będą produkcję na żądanie operatora systemu przesyłowego.

Pod względem własności operator zarządzany jest jednak przez MVM, dlatego też nie można uniknąć

nieuzasadnionego przedkładania źródeł MVM nad konkurencję.

Według nieoficjalnych danych MVM przewiduje wybudowanie nowych bloków jądrowych o mocy 2000

MW. W ten sposób nastąpiłby znaczący wzrost mocy zainstalowanej źródeł nieelastycznych w systemie

przesyłowym. Integracja źródeł odnawialnych z systemem przesyłowym zostałaby więc utrudniona.

Politykę energetyczną określają powiązania z okresu socjalizmu

Przez cały okres swego istnienia spółka MVM jest częścią struktur władzy. Już w 1987 r. siłę MVM odczuł

nadzór jądrowy, którego pracownicy realizowali wymóg przeprowadzenia próby ciśnieniowej jednego

z reaktorów, która skutkowała opóźnieniem terminu ładowania paliwa. Pomimo braku zgody przedstawi-

cieli elektrowni nadzór jądrowy przeforsował przeprowadzenie takiej próby. W efekcie zwolniono dziewię-

ciu pracowników nadzoru jądrowego, podlegającego kontroli ministerstwa przemysłu. Przyczyną zbio-

rowego wypowiedzenia była „niewystarczająca współpraca” z kierownictwem elektrowni. W wyniku per-

sonalnego osłabienia nadzoru jądrowego konieczne było zredukowanie liczby inspekcji78.

ejw

Z drugiej strony István Kocsis, należący przez wiele lat do elity MVM i będący dyrektorem elektrowni

odko

Paks, nie poniósł żadnych konsekwencji w wyniku wspomnianej awarii z kwietnia 200 r. Wręcz przeciw-

nie: dwa lata później awansował na stanowisko dyrektora wykonawczego MVM. Stanowisko to opuścił

opie Śr

dopiero w wyniku afery z 2009 r., kiedy okazało się, że 50 mln euro z budżetu MVM przelane zostało na

rachunki firm zarejestrowanych na wyspach Oceanu Spokojnego79. Tuż po rezygnacji Kocsis otrzymał jed-

nak stanowisko dyrektora budapeszteńskiego zakładu komunikacyjnego.

owa w Eur

Węgierską politykę energetyczną od dłuższego czasu definiuje grupa polityków mających osobiste

powiązania z czołowymi przedstawicielami dawnych socjalistycznych przedsiębiorstw państwowych, któ-

rzy z kolei zajmują kluczowe stanowiska w przekształconym przemyśle energetycznym. Ta wpływowa gru-

getyka jądr

pa, do której zaliczyć można władze spółki MVM oraz ważnych działaczy partii politycznych, jest zgodna

Ener

co do potrzeby zachowania modelu scentralizowanej energetyki, promuje budowę elektrowni jądrowych

i uniemożliwia rozwój źródeł odnawialnych. Decyzje w sprawie znaczących projektów podejmowane są

zyszłości?

_______________________________

77 Energia Klub to organizacja pozarządowa specjalizująca się w temacie polityki energetycznej.

78 http://nol.hu/archivum/archiv-110245.

Energia pr

79 http://index.hu/gazdasag/magyar/2009/06/29/az_mvm_a_vezer_felesegetol_berelt_szallodat/.

27

energie-budoucnosti-166x237-pol.27 27

24.3.2011 9:36:28

w sposób nieprzejrzysty i wykluczający debatę społeczną. Decyzja o wybudowaniu nowych reaktorów

w Paks podjęta zostanie na szczeblu politycznym, a nie eksperckim.

Nawet miażdżące zwycięstwo partii FIDESZ, która w wyborach wiosną 2010 r. zdobyła w parlamencie

większość konstytucyjną, czy późniejsza wymiana kierownictwa MVM, nie spowoduje zapewne zmiany

sytuacji w węgierskiej energetyce. Nowy szef MVM, Csaba Baji, zajmował w latach 2001–2002 stanowis-

ko dyrektora elektrowni Paks. W kluczowym Ministerstwie Rozwoju Narodowego energetyką zajmuje się

również były pracownik kierownictwa elektrowni Paks, wyszkolony w Związku Radzieckim. Nadzieją na

zmiany nie napawają także wypowiedzi premiera Viktora Orbána. Po spotkaniu z Władimirem Putinem

w listopadzie 2009 r. stwierdził on, że „Paks jest elektrownią typu rosyjskiego, zaś przedłużenie żywotnoś-

ci i budowa nowych reaktorów nie obejdzie się bez Rosjan”80.

Rozwój energetyki jądrowej zalecany jest także w rządowym planie długookresowego rozwoju, który

ma być podstawą do opracowania nowych strategii, z energetyczną włącznie. Ze względu na skład grupy

roboczej, która przygotowywała stosowną część planu, trudno oczekiwać, by wyglądało to inaczej. Do tej

pory nie wiadomo jednak, czy w trakcie zatwierdzania planu przedyskutowana zostanie kwestia wykonal-

ności poszczególnych projektów81.

Nawet po wymianie elit rządzących nie widać na Węgrzech dążeń do naprawy sytuacji panującej na

rynku energetycznym. Reprezentanci państwa ponownie deklarują zamiar wykorzystania pozycji właści-

ciela MVM i wybudowania nieelastycznego źródła o nadmiernej mocy – nowych reaktorów w miejscowości

Paks. To zła wiadomość nie tylko dla podmiotów inwestujących w źródła odnawialne, ale także dla plano-

wanego wzrostu uzależnienia Węgier od importu.

ejw

odko

opie Śr

owa w Eur

getyka jądr

Ener

zyszłości?

_______________________________

80 http://www.alternativenergia.hu/orban-az-oroszok-segiteni-fognak-az-energiafuggetlenseg-eleresben/10215.

81 Według informacji pracowników Energia Klubu, którzy uczestniczą w posiedzeniach grup roboczych.

Energia pr

28

energie-budoucnosti-166x237-pol.28 28

24.3.2011 9:36:28

bułgaRSka konCEPCJa EnERgETyCzna a InTERESy

PolITyCznE

Petko Kowaczew (Green Policy Institute)

Jan Haverkamp (WISE ČR)

1. zaopatrywanie bułgarii w energię

Bułgaria jest państwem członkowskim Unii Europejskiej o najsłabszej gospodarce: wskaźniki gospodar-

cze tego kraju nie wyglądały optymistycznie nawet przed rozpoczęciem globalnego kryzysu finansowego.

Podstawą tzw. „boomu”, o którym mówiono po zmianie ustroju w 1989 r. i w okresie przystąpienia kraju

do Unii Europejskiej, było budownictwo, handel nieruchomościami i budowa centrów handlowych. Kryzys

poważnie wpłynął właśnie na te sektory. Szkody poniósł także rozwój ruchu turystycznego, który w minio-

nych latach przyciągał inwestorów.

Produkcja energii elektrycznej brutto wyniosła w Bułgarii w 2009 r. 42,789 TWh, kraj ten nie ma

więc znaczącego udziału w europejskim rynku. Bułgaria wyeksportowała ponad 18% produkcji energii

elektrycznej brutto (7,75 TWh) do państw sąsiednich (Macedonia, Grecja, Serbia i Rumunia). Zaopa-

trzenie we wszystkie rodzaje energii jest w Bułgarii stosunkowo stabilne i oparte na spółkach energe-

tycznych o ugruntowanej pozycji. Niezawodności dostaw zagrażają jednak nadzwyczajne wydarzenia

poza terytorium Bułgarii. Komplikacje pojawiły się w styczniu 2006 r. i 2009 r., kiedy Rosja przerwała

dostawy gazu ziemnego. Z brakiem tego surowca musiały sobie poradzić spółki ciepłownicze w Sofii

i w innych miastach oraz zakłady chemiczne. Zasadniczy problem bułgarskiej energetyki przedstawio-

no w przeprowadzonej przez Akademię Nauk w 2009 r. analizie, zawierającej stwierdzenie: „Bułgaria

jest w znacznej mierze uzależniona od importu surowców energetycznych i jednocześnie, w przeliczeniu

na jednostkę PKB, ma największe zużycie energii elektrycznej spośród wszystkich państw Unii”82.

Bułgaria pokrywa całe zapotrzebowanie na ropę, gaz ziemny i paliwo jądrowe za pomocą importu:

w przypadku węgla uzależnienie od importu wynosi 5–40%. Produkcja energii elektrycznej uzależnio-

na jest w dużej mierze od importu źródeł pierwotnych, głównie z Rosji. Poziomu zależności eksportowej

w przypadku produkcji energii elektrycznej nie można jednak dokładnie oszacować, ponieważ Naro-

dowy Urząd Statystyczny łączy w swych danych produkcję energii elektrycznej w reaktorach jądrowych

z produkcją elektrowni wodnych w ramach jednej pozycji określanej mianem „źródeł krajowych”

(pomimo faktu, że Bułgaria nie wydobywa uranu, a całość paliwa jądrowego importuje z Rosji).

Bułgarskiej energetyki nie ominęły afery korupcyjne, stała się również narzędziem walki o władzę

między partiami politycznymi. Przykładem może być kontrowersyjny projekt budowy elektrowni

ejw

jądrowej w Belene. Na początku 2010 r. minister energetyki, Trajczo Trajkow, opublikował wyniki

odko

kontroli stopnia przygotowania projektu. Z zainwestowanych 500 mln euro nie rozliczono 250 mln.

Nie udało się wprawdzie udowodnić łapownictwa ani też wypłacania „wynagrodzeń za pośrednictwo”,

opie Śr

niewątpliwie jednak politycy zatrudniani byli w ramach projektów energetycznych w charakterze „kon-

sultantów” w zamian za nieproporcjonalnie wysokie wynagrodzenia8. Niestety, żaden z przypadków

nie został jak dotąd skierowany do sądu. Od wiosny 2010 r. wobec trzech byłych ministrów prowadzone

owa w Eur

jest jednak śledztwo w związku z umowami dotyczącymi eksportu energii elektrycznej84.

Bułgaria nie ma opracowanej rządowej koncepcji energetycznej. Rozwój elektroenergetyki definio-

wany jest przez kierownictwo należącej do państwa spółki NEK. Przedstawiciele NEK prezentują rzą-

getyka jądr

Ener

_______________________________

82 „Електроенергетиката на България – развитие и обществена цена, БАН 2009 [Elektroenergetyka w Bułgarii, BAS 2009]”, http://eap-save.eu/uploads/

files/Book%20%20Elektricity%20power%20generation_koreg%20pech%20gr_%20BG1.pdf. Por. również: European Environmental Agency, http://

www.eea.europa.eu/data-and-maps/figures/total-energy-intensity-1995-2007.

zyszłości?

8 „Доган е получил 1.5 млн. лева като консултант за «Цанков камък» [Dogan otrzymał 1,5 mln euro za konsultacje]”, „Dnevnik”, 21.0.2010, http://

www.dnevnik.bg/bulgaria/2010/0/21/8768_dogan_e_poluchil_15_mln_leva_kato_konsultant_za_cankov/.

84 „Трима бивши енергийни министри разследвани заради сделка на НЕК – Прокуратурата подозира компанията във фалшифициране на документи [Śledztwo przeciwko trzem byłym ministrom w związku z umowami NEK]”, „Mediapool”, 21.0.2010, http://www.mediapool.bg/show/?storyid=1648;

„Разследването за износа на български ток не е първото за EFT - Компанията на сръбски олигарх проверявана и в Белград и Лондон [Śledztwo w sprawie Energia pr

eksportu energii elektrycznej z Bułgarii to nie pierwsza afera EFT]”, „Mediapool”, 27.0.2010, http://www.mediapool.bg/show/?storyid=1656.

29

energie-budoucnosti-166x237-pol.29 29

24.3.2011 9:36:28

dowi własne analizy i na ich podstawie domagają się udostępnienia środków finansowych na duże pro-

jekty w dziedzinie budowy reaktorów jądrowych i elektrowni produkujących energię z paliw kopalnych.

NEK nie publikuje danych wyjściowych i założeń wykorzystywanych w analizach, co w praktyce unie-

możliwia ich niezawisłą ocenę.

Ze względu na brak koncepcji energetycznej z trudem rozróżnić można, czy konkretne działania

podejmowane są w celu zagwarantowania wysokiego poziomu zaopatrzenia w energię, czy też mają

one spełnić wymagania korporacji w dziedzinie rozwoju. Silne firmy, takie jak NEK, Bulgargaz lub

dystrybutorzy energii elektrycznej podlegający spółkom ČEZ, EVN i E.ON, mają w każdym razie decy-

dujący głos, w większości przypadków politycy zatwierdzają tylko ich propozycje. Sektor energetyczny,

którym w dużej mierze rządzą firmy, pozbawiony strategicznej wizji państwowej, jest jednak zdecydo-

wanie mniej stabilny niż wówczas, gdy to rząd nadzoruje jego optymalny rozwój.

2. bułgarska energetyka jądrowa

Elektrownia kozłoduj

Obecnie w Bułgarii eksploatowane są dwa reaktory o całkowitej mocy 2000 MW w elektrowni jądrowej

Kozłoduj. Ich roczna produkcja waha się w granicach 15 TWh, co oznacza 4–7% energii wyprodu-

kowanej w Bułgarii85. Są to reaktory wodne ciśnieniowe radzieckiego typu WWER 1000/20, które

uruchomiono w latach 1987 i 199. Cztery mniejsze reaktory o niewystarczającym poziomie bez-

pieczeństwa zostały w elektrowni Kozłoduj odstawione w latach 2002 i 2006, na podstawie traktatu

o przystąpieniu Bułgarii do UE.

Eksperci uznali wprawdzie cztery odstawione reaktory w elektrowni Kozłoduj za niebezpieczne

i nienadające się do naprawy, dwa eksploatowane poddane zostały natomiast zasadniczej renowacji.

Jej koszty ocenia się na 47 mln euro i 156 mln dolarów, sfinansowanie renowacji umożliwiła pożyczka

na podstawie traktatu Euratom (w wysokości 212 mln euro), a także kredyty US Ex-Im Bank i Citibank

(76 mln dolarów) oraz rosyjskiego Roseximbank (80 mln dolarów)86. Oficjalnie ogłoszono, że program

renowacji „zakończył się pomyślnie”87, jednak osoby znające dokładnie jego przebieg zakwestionowały

w rozmowie z autorami niniejszego artykułu – zastrzegając zarazem swoją anonimowość – poziom

pracy rosyjskich dostawców i wyraziły obawy, że zagrożenie awarią może wzrosnąć. Trafność ich opinii

potwierdza incydent, który wydarzył się w V bloku elektrowni w marcu 2006 r. Wadliwy zestaw prętów

regulacyjnych, który nie został należycie przetestowany, nie działał właściwie. Jednej trzeciej prętów

regulacyjnych nie można było wykorzystać do regulacji mocy reaktora. Usterka ta mogła w wariancie

krytycznym spowodować utratę kontroli nad reaktorem, a w efekcie stopienie rdzenia reaktora. Bułgar-

ski nadzór jądrowy zaklasyfikował awarię do kategorii 0 i dopiero po interwencji Międzynarodowej

ej

Agencji Energii Atomowej zmienił klasyfikację i zaliczył awarię do kategorii 2, zgodnie z Międzyna-

w

rodową Skalą Zdarzeń Jądrowych (INES). Operator elektrowni przez dwa miesiące z powodzeniem

odko

zatajał awarię. Opinia publiczna dowiedziała się o niej dopiero wtedy, kiedy jeden z byłych współpra-

cowników poinformował o zdarzeniu poprzedniego dyrektora bułgarskiego nadzoru jądrowego, Georgi

opie Śr

Kaszczyjewa, który z kolei nagłośnił sprawę w mediach.

zamiar wybudowania elektrowni w belene

owa w Eur

W 2002 r. bułgarski rząd ponownie rozpoczął przygotowania do projektu budowy elektrowni jądrowej

getyka jądr

w Belene, na północy Bułgarii. Pierwsze prace nad tym projektem podjęto w 1981 r., cztery lata później

Ener

_______________________________

85 Roczna produkcja elektrowni Kozłoduj, http://www.kznpp.org/index.php?lang=en&p=production&p1=electrical_reports.

86 A. Wenisch, M. Meissner, „Set – PLEX Case Studies”, Austrian Institute for Applied Ecology, Vienna (no date), http://www.nuclear-waste-watch.

zyszłości?

org/files/Set0-casestudies.pdf; „Министерски съвет - Правителството иска мандат от парламента да подпише гаранционни споразумения за заеми, които ще се използват за финансиране на модернизацията на 5 и 6блок на АЕЦ «Козлодуй» [Rząd domaga się od parlamentu zgody na gwarancje dla pożyczek przeznaczonych na sfinansowanie modernizacji V i VI bloku elektrowni jądrowej Kozłoduj]”, „Biuletyn Rządowy – ПРАВИТЕЛСТВЕН

БЮЛЕТИН”, Vol. 410, 11.11.1999, http://sun450.government.bg/old/bg/gis/buletin/november/bul_11_11.html.

87 http://www.kznpp.org/index.php?lang=en&p=about_aec&p1=company_modernization.

Energia pr

0

energie-budoucnosti-166x237-pol.30 30

24.3.2011 9:36:28

rozpoczęto nawet budowę. Po upadku ustroju komunistycznego, w wyniku masowych protestów i bra-

ku środków budowę wstrzymano (Rosja bez powodzenia próbowała zainicjować wznowienie projektu

w latach 1996–1997).

Dwa gabinety rządzące po 2002 r. promowały projekt Belene jako główny filar przyszłości bułgarskiej

energetyki. Według pierwszych, bardzo optymistycznych ocen, pierwszy blok elektrowni miał zostać

uruchomiony w 2010 r., zaś koszty inwestycyjne nie miały przekroczyć 2 mld dolarów. W 2006 r. podpi-

sano umowę z rosyjską firmą Atomstrojexport na dostawę dwóch reaktorów WWER 1000/416B o war-

tości 4 mld euro. Nowy centroprawicowy gabinet, który sprawuje rządy od lipca 2009 r., zlecił jednak

przeprowadzenie niezależnej oceny projektu i w oparciu o nią wstrzymał budowę. Audyt wykrył bowiem

szereg błędów i nieprawidłowości w zarządzaniu projektem i zakwestionował jego opłacalność finan-

sową i gospodarczą. Pokazał, że w celu utrzymania zaproponowanego modelu finansowania bułgarski

rząd musiałby pokryć zobowiązania w wysokości 10 mld euro. Rząd nadal jednak przekonany jest o tym,

że projekt uda się sfinansować i dokończyć i przewiduje uruchomienie bloków w latach 2015 i 2016.

Przyszłość projektu skomplikowała się jednak poważnie po rezygnacji kluczowych partnerów zagra-

nicznych na przełomie 2009 i 2010 r. Bułgarski rząd zdecydował się na niemiecki koncern energety-

czny RWE, zaś francuski bank BNP Paribas wybrał na partnera strategicznego i bank zarządzający

uzyskaniem kredytu. Jednak w oparciu o własne analizy RWE i BNP Paribas zrezygnowały z udziału

w projekcie. Jego wznowienie uzależnione jest więc od nowego modelu finansowania, którego bułgar-

ski rząd nie zdoła przygotować bez silnych partnerów. Kolejną inicjatywę przedstawiła rosyjska fir-

ma Rosatom, dominująca spółka Atomstrojexportu, której zależy naturalnie na dokończeniu dostawy

i otrzymaniu zapłaty. Na wniosek Rosatomu rosyjski rząd zaoferował Bułgarii pożyczki w wysokości

2 – ,8 mld euro. Jeśli nie udałoby się znaleźć partnera strategicznego, Rosatom przejąłby 80% projek-

tu bez względu na jego perspektywy ekonomiczne. Zaproponowane rozwiązanie w sposób nieunikniony

prowadziłoby do wzrostu uzależnienia Bułgarii od Rosji. Rosyjska propozycja nie uzyskała poparcia

bułgarskiej sceny politycznej, zgody nie wyraziła również Komisja Europejska. Z tego względu bułgar-

ski rząd rosyjskiej propozycji nie przyjął.

Pomimo niepomyślnego przebiegu wydarzeń członkowie bułgarskiego rządu próbują jednak ocalić

projekt Belene. Minister gospodarki i energetyki, Trajczo Trajkow, oświadczył na początku 2010 r., że

do połowy kwietnia znajdzie partnera strategicznego dla Belene, budowa rozpocznie się w następnym

roku, a w 2014 r. elektrownia zacznie dostarczać energię elektryczną do sieci88. W trakcie podróży do

Stanów Zjednoczonych bardzo intensywnie, ale bez powodzenia, starał się pozyskać inwestorów89. Sta-

rania w tej dziedzinie podjął także premier Bojko Borisow podczas wizyty we Włoszech, gdzie od pre-

miera Silvio Berlusconiego uzyskał obietnicę ewentualnego udziału włoskiej spółki państwowej Enel

w projekcie Belene. Kierownictwo spółki Enel zdecydowanie odrzuciło jednak taką ewentualność90.

Pomimo życzeń polityków Belene jest więc nadal dla firm energetycznych projektem nieatrakcyjnym

ejw

ekonomicznie.

odko

To oczywiste, że problemy związane z projektem Belene są natury zasadniczej i nie da się ich

rozwiązać w sposób zadawalający91.Według obecnych ocen projekt pochłonął już miliard euro, drugi

opie Śr

miliard, w razie rezygnacji z przedsięwzięcia, pochłonęłyby rekompensaty dla dostawców za niedotrzy-

manie zobowiązań kontraktowych. Jest jednak mało prawdopodobne, że rządowi uda się znaleźć stra-

tegicznego inwestora dla projektu jądrowego, którego koszty inwestycyjne wynoszą 5000 eur/kW mocy

owa w Eur

zainstalowanej i który sfinansowałby się tylko w przypadku sprzedaży energii elektrycznej po dwukrot-

nie wyższej cenie w porównaniu z ceną obecną. Kontynuacja projektu prowadziłaby tylko i wyłącznie

do wydawania kolejnych setek milionów euro i dawałaby niewielką nadzieję, że elektrownia zostanie

getyka jądr

Ener

_______________________________

88 „Партньор в «Белене» можело да има в средата на април [Partnera Belene poznamy być może w kwietniu]”, „Mediapool”, 6.04.2010, http://www.

mediapool.bg/show/?storyid=16808.

zyszłości?

89 „България иска съдействие от САЩ за инвеститор на АЕЦ «Белене» [Bułgaria zwraca się do USA o pomoc w poszukiwaniu inwestora dla Belene]”,

„Dnevnik”, 7.04.2010, http://www.dnevnik.bg/bulgaria/2010/04/07/8894_bulgariia_iska_sudeistvie_ot_sasht_za_investitor_na/.

90 „Bulgaria Economy Minister Seeks US Help for Belene NPP”, „Sofia News Agency”, 7.04.2010, http://www.novinite.com/view_news.php?id=114992;

„Italy’s Enel Denies Interest in Bulgaira‘s Belene Nuclear Plant Energy”, „Sofia News Agency – novinite”, 25.05.2010, http://www.novinite.com/view_

news.php?id=116520.

Energia pr

91 J. Haverkamp, D. Petrova, „A Belene Chronology – 26 October 2009”, Greenpeace (2009), http://bankwatch.org/documents/BeleneChronology_26Oct09.pdf .

1

energie-budoucnosti-166x237-pol.31 31

24.3.2011 9:36:29

w przyszłości w ogóle uruchomiona. Z punktu widzenia minimalizacji strat najlepszym rozwiązaniem

byłoby natychmiastowe wstrzymanie projektu.

3. Proatomowe lobby

Trzon bułgarskiego lobby proatomowego stanowi grupa osób osobiście zaangażowanych w konkretne

projekty i czerpiących z nich bezpośrednie zyski. Są to przedstawiciele przemysłu jądrowego, praco-

wnicy instytucji, takich jak bułgarski nadzór jądrowy (NRA), konsultanci zagraniczni, ale także poli-

tycy najwyższego szczebla (na przykład prezydent Georgi Pyrwanow lub byli ministrowie Petar Dimit-

row, Rumen Owczarow i Milko Kowaczew mają ścisłe, osobiste powiązania z rosyjskim przemysłem

jądrowym), naukowcy czy dziennikarze. Niektórzy z nich zabierają głos w mediach, inni usiłują zaku-

lisowo wpływać na kluczowe decyzje.

Rozwój energetyki jądrowej wspiera również szersze grono polityków, naukowców i intelektualis-

tów, którzy nie znają jednak faktycznego stanu i problemów przemysłu jądrowego, ale zarazem dumą

napawa ich fakt, iż Bułgaria posługuje się skomplikowaną, nowoczesną technologią. Osoby te nie zabie-

rają głosu w dyskusjach na temat konkretnych problemów, ale aktywnie promują pogląd, iż energetyka

jądrowa jest Bułgarii potrzebna.

Warto również wspomnieć o grupie polityków, którzy odrzucają projekt Belene, wspierając zarazem

energetykę jądrową jako całość. Jest dla nich zrozumiałe, że projekt w obecnej postaci doprowadziłby

przede wszystkim do przeforsowania rosyjskich interesów w Bułgarii i na Bałkanach. Jeśli projekt

zostałby przejęty przez zachodniego inwestora, wyraziliby zgodę na jego realizację.

Ilustracją dla skuteczności proatomowego lobby jest wypowiedź byłego posła bułgarskiego parla-

mentu, Borysława Żekowa: „Mamy kilka przykładów związanych głównie z sektorem energetyki, gdzie

wiecznie skłócone grupy czerwonych, żółtych i niebieskich posłów nagle dochodzą do porozumienia

i naprędce podejmują ważną decyzję”. W 2002 r. Żekow przygotował pierwszy projekt ustawy regu-

lującej lobbing; parlament nie rozpoczął jednak do tej pory debaty nad tym projektem92.

Proatomowe lobby aktywnie występowało przeciwko odstawieniu czterech niespełniających wymo-

gów reaktorów w elektrowni Kozłoduj i prowadziło szeroko zakrojoną kampanię skierowaną do poli-

tyków najwyższego szczebla. Ponieważ odstawienie reaktorów było jednak warunkiem przystąpienia

Bułgarii do UE, kampania ta zakończyła się niepowodzeniem.

W chwili obecnej tradycyjne elity przemysłu jądrowego zdecydowanie promują przyłączenie się

Rosji do projektu Belene. Część proatomowego lobby zaczyna jednak w związku z prawdopodobnym

zakończeniem projektu Belene promować budowę nowych reaktorów w Kozłoduju.

4. Przygotowanie i realizacja koncepcji energetycznych

ejw

Koncepcja energetyczna nie jest w Bułgarii opracowywana zgodnie z przyjętymi w Europie zasada-

odko

mi. Nie jest ona regularnie aktualizowana, nie jest przedstawiana w różnych wariantach i do tej pory

nigdy nie została poddana strategicznej ocenie oddziaływania na środowisko (SEA). Koncepcję ener-

opie Śr

getyczną zatwierdza wprawdzie parlament w oparciu o rządowy projekt, który jednak zamiast priory-

tetów określonych na podstawie specjalistycznej analizy zawiera listę projektów promowanych przez

przemysł energetyczny.

owa w Eur

Proces decyzyjny w zakresie rozwoju energetyki nie jest w żadnym przypadku transparentny. Zasad-

niczy wpływ na kluczowe decyzje instytucji odpowiedzialnych za tę dziedzinę mają osobiste powiąza-

getyka jądr

nia urzędników z przedstawicielami zainteresowanych firm. Wielu z nich pracowało w przeszłości

w państwowym aparacie bezpieczeństwa9. Decyzje podejmowane są w oparciu o niejawne dokumenty,

Ener

a strategiczną wizję zastępują hasła w stylu „Atom oznacza niezależność energetyczną”.

zyszłości?

_______________________________

92 „В битката за Козлодуй се роди едно ново лоби [W bitwie o elektrownię jądrową powstaje nowe lobby]”, Mediapool, Sofia (no date), http://www.mediapool.bg/site/project/files/loby.shtml.

9 http://www.temanews.com/index.php?p=tema&iid=20&aid=5661, http://all.actualno.com/news_215266.html.

Energia pr

2

energie-budoucnosti-166x237-pol.32 32

24.3.2011 9:36:29

W dotychczasowych koncepcjach energetycznych brak scenariuszy rozwoju sektora, które opie-

rałyby się na zróżnicowanym określeniu warunków. Koncepcje te nie dokonują oceny poszczególnych

wariantów i promują duże i scentralizowane projekty takie jak Belene, przestarzała elektrownia na

węgiel brunatny Marica – Istok, elektrownie wodne na Dunaju, czy też wzbudzający kontrowersje naf-

tociąg Burgas – Aleksandropolis. Rozwój źródeł odnawialnych jest natomiast na mocy rozporządzeń

rządowych rygorystycznie ograniczany94.

Bułgarską specjalnością jest zaangażowanie prezydenta w rozwój energetyki. Urząd prezydencki

nie ma w tym zakresie żadnych formalnych kompetencji, jednak obecna głowa państwa, były przewod-

niczący dawnej komunistycznej Partii Socjalistycznej, Georgi Pyrwanow, poświęca wiele czasu na

promocję rosyjskich projektów energetycznych w Bułgarii. W sąsiednich krajach starał się na przy-

kład pozyskać środki inwestycyjne na projekt Belene. Ponieważ Georgi Pyrwanow studiował w latach

osiemdziesiątych w Moskwie, bywa nazywany przez niezależnych analityków95 i środki masowego prze-

kazu96 obrońcą rosyjskich interesów w Bułgarii.

5. media, społeczeństwo obywatelskie i opinia publiczna

Bułgarskie media publiczne znajdują się pod silną presją elit politycznych. Redaktorzy prowadzący nie są

zainteresowani krytycznym podejściem do projektów energetycznych. Z wyjątkiem obszerniejszej dyskusji

na temat rosyjskich wpływów na bułgarską energetykę, toczącej się w radiu i telewizji, z krytycznymi poglą-

dami spotkać się można wyłącznie w mediach internetowych i na blogach niezależnych dziennikarzy.

Społeczeństwo obywatelskie nie ma jednolitego poglądu na temat energetyki jądrowej. Koalicja

ponad dwudziestu organizacji pozarządowych prowadzi aktywną kampanię przeciwko budowie elek-

trowni jądrowej Belene i planom wydobywania uranu lub budowy składowiska wypalonego paliwa.

Z drugiej strony niektóre organizacje zajmujące się ochroną przyrody wspierają energetykę jądrową.

Uważają, że produkcja energii elektrycznej z atomu oznacza profilaktykę negatywnego oddziaływania

siłowni wiatrowych i słonecznych na krajobraz.

W Bułgarii do tej pory nie przeprowadzono reprezentatywnych badań opinii publicznej w zakre-

sie energetyki. Wyniki badań Eurobarometru wskazują na silne, stabilne i niezwykle powoli słabnące

wsparcie dla rozwoju energetyki jądrowej. Z drugiej strony badania Green Policy Institute odnoto-

wały wzrost sprzeciwu wobec projektu budowy elektrowni Belene na przestrzeni ostatnich pięciu lat.

Respondenci uzasadniali brak swego przyzwolenia przede wszystkim obawami związanymi ze wzros-

tem wpływu Rosji i podwyższeniem ceny energii elektrycznej.

Ogólne poparcie dla energetyki jądrowej jest jednak nadal w Bułgarii wysokie97. Większość obywate-

li dopatruje się w kontynuacji rozwoju tej branży możliwości rozwiązania problemów energetycznych

kraju i zaspokojenia popytu na energię elektryczną, co ograniczy import węgla i gazu ziemnego.

ejw

odko

6. wpływ Rosji na bułgarską energetykę

opie Śr

Uzależnienie bułgarskiej energetyki od Rosji jest zupełnie wyjątkowe. Bułgaria importuje praktycznie

wszystkie pierwotne źródła energii właśnie z Federacji Rosyjskiej: całość paliwa jądrowego i gaz ziem-

ny, większość ropy naftowej i znaczącą ilość węgla. Rosyjskie firmy dostarczyły również technologię dla

owa w Eur

bułgarskich elektrowni jądrowych i gazownictwa. Wielu bułgarskich ekspertów studiowało w Związku

Radzieckim, a następnie w Rosji.

getyka jądr

Ener

_______________________________

94 „Отнемат от местната власт правото да променя предназначението на земеделски земи [Regiony straciły prawo decydowania o wykorzystaniu gruntów]”, „Vseki Den”, http://www.vsekiden.com/?p=67772; „Bulgaria Bans Clean Energy Projects on Arable Land”, „Dnevnik”, 8.04.2010, http://news.

zyszłości?

dnevnik.bg/?y=2010&m=4&d=8.

95 http://www.svobodata.com/page.php?pid=1229&rid=154, http://www.borbabg.com/?action=news&news=415, http://www.iris-bg.org/files/Parvan ov%20in%20Moscowpdf.pdf.

96 http://www.glasove.com/article.php?aid=7429&page=.

97 „Attitudes on Issues Related to EU Energy Policy”, European Commission, Brussels (2007), http://ec.europa.eu/energy/energy_policy/doc/eurobarome-Energia pr

ter/2007_eu_energy_policy_eurobarometer_slides_presentation_en.pdf.

energie-budoucnosti-166x237-pol.33 33

24.3.2011 9:36:29

Rosja korzysta więc z dominującego wpływu na zaopatrzenie Bułgarii w energię, by umocnić swą pozy-

cję na Bałkanach. Rosyjskie firmy są również przekonane, że przez Bułgarię uzyskają dostęp do rynków

unijnych. Na przykład rosyjski ambasador przy Unii Europejskiej, Władimir Cziżow, oświadczył:

„Ze względu na tradycyjnie dobre stosunki Bułgaria, będąca państwem członkowskim UE, jest dla nas

bardzo interesująca. Nie chodzi tu wyłącznie o bezpośrednie interesy gospodarcze. Bułgaria może przy-

czynić się do poprawy stosunków między Rosją i UE, widzimy w niej szczególnego partnera, naszego konia

trojańskiego w UE, jednak nie w negatywnym znaczeniu tej przenośni. Decyzje dotyczące polityki zagra-

nicznej podejmowane są w UE w oparciu o konsensus, Bułgaria zaś może odgrywać w tej dziedzinie bar-

dzo pozytywną rolę: może uspokajać w gorącej wodzie kąpanych i przekonywać niezdecydowanych”98.

Dobrym przykładem rosyjskich działań w Bułgarii jest właśnie projekt elektrowni jądrowej Belene.

Według źródeł rosyjskich cały pomysł dokończenia budowy zrodził się w trakcie spotkania prezydentów,

Władimira Putina i Georgi Pyrwanowa. Czołowi rosyjscy politycy ingerują również w najnowszy rozwój

sytuacji. Determinacja obecnej partii rządzącej GERB, dążącej do zrewidowania „rosyjskich umów”,

wyraźnie osłabła po spotkaniu premiera Bojko Borisowa z Władimirem Putinem w Gdańsku we wrześniu

2009 r. Ministrowie energetyki obu państw, Trajczo Trajkow i Siergej Szmatko, kilkakrotnie spotkali się

na przełomie lat 2009 i 2010. W spotkaniach tych uczestniczył również szef rosyjskiej agencji energii

atomowej Rosatom, Siergiej Kirijenko. Bułgarski rząd odrzucił ofertę przejęcia projektu przez Rosjan

(patrz: str. 42–45) dopiero w odpowiedzi na sugestię europejskiego komisarza, Gunthera Oettingera, i

ambasadora Stanów Zjednoczonych w Bułgarii, James’a Warlicka99.

7. wnioski końcowe

Bułgarska energetyka nie ma strategicznej wizji. Przemysł energetyczny, ściśle związany z elita-

mi politycznymi, skutecznie zabiega o utrzymanie obecnego stanu rzeczy, choć tym samym zagraża

bułgarskiemu i europejskiemu interesowi polegającemu na wzmacnianiu niezależności energetycznej.

Nieznająca problematyki opinia publiczna pod wpływem mediów opowiada się w większości za dużymi

projektami w dziedzinie energetyki jądrowej i węglowej, choć na przestrzeni ostatnich lat wzrasta licz-

ba i aktywność jej krytyków.

Szczególną cechą bułgarskiej energetyki jest w kontekście polityki zagranicznej silny wpływ Rosji.

Bułgarscy politycy najwyższego szczebla, mający osobiste powiązania z rosyjskimi firmami, przyczyniają

się do promowania projektów, takich jak elektrownia jądrowa Belene lub gazociąg South Stream, które

pomagają rosyjskim interesom strategicznym w Europie. Obecny gabinet, który objął władzę dzięki proeu-

ropejskiej orientacji, pozwala mieć nadzieję, że na decyzje w sprawie projektów energetycznych o znacze-

niu regionalnym Bruksela będzie miała większy wpływ niż Moskwa. Nie można jednak spodziewać się, że

rząd zrezygnuje z polityki proatomowej. Bardziej prawdopodobna jest zmiana ukierunkowania przemysłu

ej

energetycznego w stronę zachodniego rynku technologii jądrowych. Poszczególne projekty musiałyby wte-

w

dy uporać się z problemami gospodarczymi, które znamy z rynków zachodnich, gdzie trwa stagnacja ener-

odko

getyki jądrowej.

opie Śr

owa w Eur

getyka jądr

Ener

_______________________________

98 „Посланикът на Русия в Европейския съюз Владимир Чижов: Вие сте нашият троянски кон в ЕС в добрия смисъл [Rosyjski ambasador przy Unii Europejskie, Władimir Cziżow: Jesteście naszym koniem trojańskim w UE, w dobrym tego słowa znaczeniu]”, „Kapital”, 10.11.2006, http://capital.

bg/politika_i_ikonomika/bulgaria/2006/11/10/29214_vladimir_chijov_vie_ste_nashiiat_troianski_kon_v_es_v/; „Commentary: Russia Versus NATO

zyszłości?

in the CIS”, Radio Free Europe/ Radio Liberty, 14.05.2008, http://www.rferl.org/content/article/1117479.html; Trojan Alert, „Sofia News Agency”, 18.01.2008, http://www.novinite.com/view_news.php?id=89526.

99 „Oettinger Tells Sofia to Be «Wiser» with Energy Projects”, „EurActive”, 6.04.2010, http://www.euractiv.com/en/energy/oettinger-tells-sofia-be-wiser-energy-projects-news-406505; „Sofia: US Ambassador Urges Bulgaria to Shake off Dependence on Russian Energy”, „News Agency”, 25.02.2010, http://www.novinite.com/view_news.php?id=11590.

Energia pr

4

energie-budoucnosti-166x237-pol.34 34

24.3.2011 9:36:29

RozdzIał II

FInanSowanIE budowy REakToRów JądRowyCH

I FoRmy PomoCy PańSTwa

Jan Haverkamp (WISE ČR)

Karel Polanecký (Hnutí Duha)

Budowa nowych bloków jądrowych cieszy się w krajach Europy Środkowej i Wschodniej zdecydo-

wanym poparciem politycznym. Nie oznacza to jednak, że wszystkie przedsięwzięcia w dziedzinie

przemysłu jądrowego zostaną zrealizowane. Reaktory wymagają znacznie większych inwestycji niż

pozostałe źródła, zaś występujące zazwyczaj przedłużenie czasu realizacji i podwyższenie ceny budowy

powoduje, że z trudnościami ekonomicznymi borykają się nawet silne spółki. Również banki zachowują

wyjątkową ostrożność podejmując decyzję o udzieleniu kredytów.

W Europie Wschodniej jeszcze na przełomie ostatnich dwóch dekad budowę elektrowni jądrowych

finansowano bezpośrednio z budżetu – Cernavoda w Rumunii otrzymała w 2000 r. dotację w wysokoś-

ci 60 mln euro100. Wcześniej, w latach dziewięćdziesiątych udzielono gwarancji kredytowych dla budowy

elektrowni Temelín w Republice Czeskiej i Mochovce na Słowacji. Po przystąpieniu do Unii Europejskiej

państwa wschodnioeuropejskie muszą jednak przestrzegać zasad liberalnego rynku energii elektrycznej,

które nie pozwalają na udzielanie bezpośrednich dotacji ani rządowych gwarancji kredytowych (bardziej

szczegółowe informacje w ramce na str. 40–41). Z tego względu o realnej budowie nowych elektrowni

decydować będzie ekonomiczna wykonalność projektów inwestycyjnych.

koszty inwestycyjne nowych reaktorów

Koszty wybudowania nowych bloków jądrowych były ostatnio przedmiotem różnych analiz, dostęp-

ne są również wyceny realizowanych obecnie projektów. Chcąc porównać cenę elektrowni jądrowych

z pozostałymi technologiami, należy przytoczyć najpierw wycenę programu technologicznego

Międzynarodowej Agencji Energetycznej. Według niej, w przypadku elektrowni jądrowych, które mają

zostać uruchomione do roku 2015, koszty wahać się będą w granicach 1600–5900 USD na kilowat

mocy zainstalowanej, przy uwzględnieniu kosztów likwidacji elektrowni i wypalonego paliwa. W obli-

czeniach tych nie uwzględniono odsetek od kredytów. Zgodnie z poniższą tabelą, koszty budowy elek-

trowni gazowych i węglowych są niższe i łatwiejsze do przewidzenia. Przeciętne inwestycje w źródła

kogeneracyjne na biomasę są nieco wyższe.

ejw

odko

Tabela: Porównanie aktualnych kosztów inwestycyjnych dla różnych źródeł energii elektrycznej

opie Śr

Rodzaj elektrowni

Koszty inwestycyjne (USD/kWe)

Atomowa

1,600 – 5,900

owa w Eur

Gaz ziemny – cykl parowo-gazowy

1,100

Węglowa superkrytyczna

2,200

getyka jądr

Źródła kogeneracyjne na biomasę do 50 MWe

,000 – 6,000

Ener

Źródło: „Technology Essentials, Energy Technology Systems Analysis Programme”, www.etsap.org

Kolejne badania udostępniają – w odróżnieniu od szerokiego zakresu opracowania Międzynarodowej

zyszłości?

Agencji Energetycznej – bardziej szczegółowe zestawienie końcowej wyceny reaktorów oraz doś-

_______________________________

Energia pr

100 „Nuclear power in Romania”, http://www.world-nuclear.org/info/inf9.html.

5

energie-budoucnosti-166x237-pol.35 35

24.3.2011 9:36:29

wiadczeń płynących z realizowanych projektów. Profesor Stephen Thomas z brytyjskiego Universi-

ty of Greenwich zgromadził oferty, które wpłynęły od firm w niedawno ogłoszonych przetargach na

dostawy reaktorów w różnych częściach świata. W Republice Południowej Afryki nie wpłynęła żadna

oferta poniżej 6000 USD/kWe, najtańsza oferta w Kanadzie opiewała na 6600 USD/kW. Ze względu

na wysokie ceny oba przetargi odwołano. Powodzeniem natomiast zakończył się przetarg w Zjedno-

czonych Emiratach Arabskich, w którym koreańska firma KEPCO przedstawiła ofertę cenową w wyso-

kości 700 USD/kW (to koszt budowy reaktorów nieuwzględniający odsetek od pożyczek)101.

Z punktu widzenia Europy Środkowej warto prześledzić ceny reaktorów produkowanych przez fir-

my działające w tym regionie. Na przykład do przetargu na budowę dwóch reaktorów w Republice

Czeskiej stanęły spółki Areva, Westinghouse i Atomstrojexport. Aktualna cena reaktora firmy Areva,

budowanego w Finlandii, oceniana jest na 4500 USD/kW (w momencie rozpoczęcia budowy w 2005 r.

szacowano ją na 2500 USD/kW), drugi reaktor we Francji ma kosztować 00 USD/kW102. Według

ocen dokonywanych w Stanach Zjednoczonych firma Westinghouse powinna być w stanie wybudować

nową elektrownię jądrową przy kosztach 2500–4900 USD/kW, w przypadku reaktora budowanego

w Chinach aktualne dane szacunkowe mówią o około 500 USD/kW10. Trudniejsze jest natomiast

oszacowanie możliwości spółki Atomstrojexport, która w przypadku elektrowni Belene deklaruje kosz-

ty rzędu 700 USD/kW104. Według szacunkowych danych bułgarskiego rządu wybudowanie dwóch

reaktorów dostarczonych przez rosyjską firmę kosztowałoby 9 mld euro, co oznacza 5600 USD/kW.

Pomoc państwa – sposób na ograniczenie ryzyka inwestycyjnego

Pomimo różnic w wycenie kosztów nowych reaktorów oczywiste jest, że wysokie inwestycje początkowe

wiążą się ze znacznym ryzykiem biznesowym i koniecznością uzyskania dużych kredytów. Spółki ener-

getyczne, zastanawiające się nad inwestycjami w nowe reaktory, starają się maksymalnie obniżyć ryzy-

ka. Pomoc z budżetu państwa jest naturalnie korzystnym rozwiązaniem. Oprócz dotacji bezpośrednich

oraz rządowych gwarancji kredytowych wykorzystywane są także inne formy wsparcia publicznego:

korzystne pożyczki państwowych banków i agencji eksportowych lub ulgi podatkowe dla inwestorów.

O tym, jakie znaczenie mają dla inwestorów elektrowni jądrowych dotacje, świadczą wypowiedzi

ekspertów gospodarczych. Grupa bankowa Citigroup ocenia w swej analizie możliwości budowy nowych

reaktorów w Wielkiej Brytanii w następujący sposób: „Rząd podtrzymuje wymóg, by inwestor prywat-

ny ponosił ryzyko związane z przedłużeniem okresu budowy, niekorzystnym rozwojem cen energii elek-

trycznej oraz wyłączeniami dostaw energii elektrycznej. Nigdzie na świecie nie wybudowano elektrowni

jądrowej na takich warunkach. Jeśli inwestorzy prywatni nie będą mieli możliwości przeniesienia istotnej

części ryzyka na państwo, prawdopodobieństwo wybudowania elektrowni jądrowych w Wielkiej Brytanii

pozostanie bardzo niskie. W celu wybudowania źródeł jądrowych inwestorzy muszą otrzymać gwarancje

ej

kredytowe oraz zapewnienie minimalnej ceny skupu wyprodukowanej energii elektrycznej”105.

w

Zresztą spółka British Energy, będąca operatorem ośmiu elektrowni jądrowych, doszła również do

odko

wniosku, że bez państwowych dotacji budowa nowych reaktorów nie jest z przyczyn ekonomicznych

możliwa do zrealizowania106.

opie Śr

Zależność rozwoju energetyki jądrowej od publicznej pomocy odzwierciedlają także obecne doś-

wiadczenia Stanów Zjednoczonych. Na początku 2002 r. administracja Busha przedstawiła program

Nuclear Power 2010, którego celem było uruchomienie reaktora trzeciej generacji do roku 2010. Ame-

owa w Eur

rykański rząd zaproponował zarazem inwestorom uproszczenie procesu zatwierdzania oraz współpracę

ministerstwa energetyki. Program jednak zakończył się fiaskiem ze względu na brak zainteresowania

getyka jądr

Ener

_______________________________

101 S. Thomas, „The Economics of Nuclear Power: An Update”, Heinrich Böll Foundation, 2010.

102 Tamże.

10 S. Thomas, „The Economics of Nuclear Power: An Update”, Heinrich Böll Foundation, 2010; „New Nuclear – The Economics Say No”, Citigroup Global zyszłości?

Market, 2009.

104 „Bulgaria May Give Belene Nuke Project a Chance”, „Dnevnik”, 16.09.2009, http://news.dnevnik.bg/?y=2009&m=9&d=16.

105 Por.: przypis nr 110.

106 S. Thomas, „The Economics of Nuclear Power – Analysis of Recent Studies”, University of Greenwich Business School Public Services International Research Unit, Greenwich 2005.

Energia pr

6

energie-budoucnosti-166x237-pol.36 36

24.3.2011 9:36:29

firm energetycznych. Firmy te przystąpiły do prac nad projektami dopiero po wprowadzeniu do pro-

gramu ulg podatkowych i gwarancji kredytowych dla pierwszych sześciu reaktorów (przy założeniu, że

następnym projektom dotacje nie będą już potrzebne). Za obiecane ulgi podatkowe podatnicy zapłaci-

liby według Ministerstwa Energetyki 5,7 mld dolarów do roku 2025. Państwowe gwarancje kredytowe

zdaniem komisji Kongresu sięgałyby 14–16 mld dolarów107.

Jak omija się europejskie zasady

Zasady europejskiego rynku wykluczają zniekształcanie rynku i pomoc państwa (bardziej szczegółowe

informacje w ramce na str. 40–41); żadne państwo członkowskie nie mogłoby zastosować podobnych

mechanizmów pomocowych jak rząd Stanów Zjednoczonych. Zwłaszcza państwa wschodnioeuropej-

skie próbują jednak wspierać własny przemysł jądrowy i testują, które działania mogłyby być tolerowa-

ne przez Komisję Europejską.

• Gwarancje państwowe dla inwestycji jądrowych. Komisja Europejska nigdy nie wyraziła zgody na

udzielenie gwarancji państwowej dla kredytu na budowę reaktora. Rząd rumuński planował udzielenie

gwarancji rządowej w wysokości 220 mln euro dla kredytu na budowę reaktorów Cernavoda , 4108.

Zrezygnował z tego zamiaru, kiedy rumuńskie organizacje pozarządowe i Greenpeace wniosły skargę

do Komisji Europejskiej.

Jedyną gwarancją państwową, dopuszczaną przez Komisję Europejską, jest obowiązkowa gwaran-

cja państwowa dla korzystnych pożyczek udzielonych na mocy traktatu Euratom oraz dla powiązanych

z nimi kredytów Europejskiego Banku Inwestycyjnego – EIB. Jednak na przestrzeni ostatnich dwu-

dziestu lat żadne państwo członkowskie nie skorzystało z pożyczki od Euratomu na wybudowanie

nowego reaktora. Rząd bułgarski przeznaczył wprawdzie 600 mln euro na gwarancję dla pożyczki

z Euratom i EIB, ale w 2009 r. zrezygnował ze swego planu, ponieważ w obecnej sytuacji finansowej

kraju gwarancja oznaczałaby nadmierne ryzyko dla budżetu publicznego109.

• Gwarancje agencji kredytów eksportowych dla inwestycji jądrowych. Zgodnie z regułami UE agenc-

je kredytów eksportowych – ECA – mają zastąpić komercyjne ubezpieczenia kredytów eksportowych

w obszarach podwyższonego ryzyka politycznego. Jeśli za pośrednictwem ECA zapewniany jest kre-

dyt na inwestycję w państwie członkowskim UE, następuje zniekształcenie rynku, ponieważ inwes-

tor nie otrzymał gwarancji na warunkach rynkowych. Stopy oprocentowania udzielanych kredytów

nie powinny być różne w przypadku porównywalnych projektów, zaś opłaty za gwarancje powinny

korespondować z sytuacją rynkową.

W chwili obecnej Europejski Trybunał Sprawiedliwości ocenia zasadność gwarancji spłaty kredy-

ejw

tów udzielonych przez francuską agencję kredytów eksportowych COFACE oraz szwedzką agencję

odko

SEK na budowę fińskiego reaktora Olkiluoto. Zdaniem Komisji Europejskiej wspomnianych gwaran-

cji kredytowych udzielono na warunkach rynkowych110. Europejska Federacja Energii Odnawialnej

opie Śr

(EREF) wraz z Greenpeace dowodzą jednak, że dzięki gwarancjom inwestor otrzymał pożyczki

o niskim oprocentowaniu, które nie odpowiada warunkom rynkowym. Uzyskał w ten sposób korzyść,

z której jego konkurencja, z operatorami źródeł odnawialnych włącznie, nie mogła skorzystać111.

owa w Eur

_______________________________

getyka jądr

107 Por.: przypis nr 109.

108 HOTĂRÂRE Nr. 64 din 20 iunie 2007; privind aprobarea Strategiei de selectare a investitorilor pentru realizarea unităţilor şi 4 de la CNE Cernavodă

Ener

– Text în vigoare începând cu data de 7 august 2008; Act de bază – Hotărârea Guvernului nr. 64/2007; Acte modificatoare – Hotărârea Guvernului nr.

691/2008.

109 „Bulgarian State Issues Guarantees 600 Million Euros for Belene Nuke Plant”, „Sofia Echo”, 18.10.2007, http://www.sofiaecho.com/article/bulgarian-state-issues-guarantees-600-million-euros-for-belene-nuke-plant/id_2556/catid_67; „Bulgaria Government «Won’t Spend Any Money» on Belene zyszłości?

NPP”, „Sofia News Agency – novinite”, 26.02.2010, http://www.novinite.com/view_news.php?id=11622.

110 Decision de la Commission du 25.ix.2007 concernant la mesure no. C 45/2006 (ex NN 62/A/2006) mise it execution par la France dans le cadre de la construction par AREV ANP (ex Framatome ANP) d‘une centrale nucleaire pour Teollisuuden Voima Oy.

111 Letter of Kuhbier Rechtsanwälte, Hamburg, to the European Commission, Directorate-General for Competition, State Aid Registry, 01.0.2007 State Aid C 45/2006 (ex NN 62/A/2006) Coface guarantee - construction by Framatome ANP of a nuclear power station for Teollisuuden Voima Oy (TVO), Energia pr

Comment pursuant to Article 88 (2) of the EC Treaty following invitation, published in the Official Journal of the Eurpean Union C 2/11 of 1.02.2007.

7

energie-budoucnosti-166x237-pol.37 37

24.3.2011 9:36:29

• Pomoc dla inwestycji jądrowych z funduszy państwowych. Według europejskich reguł pieniędzy

z funduszy infrastrukturalnych lub rozwojowych, które oddzielone są od budżetu państwowego, nie

należy inwestować w projekty elektroenergetyczne, które nie mają szans na powodzenie na rynku.

Rumuński rząd zamierzał naruszyć tę zasadę, próbując przeznaczyć środki z funduszu na rozwój na

wybudowanie reaktorów Cernavoda i 4112.

• Inwestycje towarzyszące. Według europejskich reguł warunki rynkowe dotyczą także pomocy mater-

ialnej. Wkładem państwa w projekt jądrowy może być na przykład infrastruktura przeznaczona pier-

wotnie na inny cel lub pewne możliwe do wykorzystania materiały. Inwestor musi jednak zapłacić

państwu cenę rynkową. Jeśli zapłaci mniej, oznacza to również nielegalną pomoc państwa. Rumuński

rząd zaproponował, że w ramach projektu Cernavoda i 4 przekaże ciężką wodę o wartości 50 mln

euro. Zakup ciężkiej wody zostałby sfinansowany z budżetu państwa, mamy więc do czynienia z dota-

cją bezpośrednią11.

• Niezgodne z warunkami rynkowymi podwyższenie kapitału własnego. Kiedy poprzedni bułgarski

rząd stwierdził, że spółce państwowej NEK brakuje pieniędzy na opracowanie projektu elektrowni

jądrowej Belene, podjął decyzję o podwyższeniu kapitału własnego spółki o 00 mln euro. Środki

te przeznaczone były bezpośrednio właśnie dla Belene114. Zdaniem Komisji Europejskiej podobne

pociągnięcie można zaakceptować tylko wtedy, kiedy w analogicznych warunkach decyzję taką

podjąłby również inwestor prywatny, czyli przy założeniu istnienia realnych szans na zwrot zainwes-

towanych środków115. W razie zakwestionowania żywotności ekonomicznej projektu zaangażowanie

środków państwowych oznaczałoby nielegalną pomoc państwa.

• Ograniczenie obowiązkowych płatności. W celu poprawy wyniku gospodarczego budowy dwóch bloków

w elektrowni jądrowej Mochovce słowacki rząd ograniczył wysokość obowiązkowych wpłat na rachu-

nek jądrowy (na rachunku jądrowym gromadzone są w trakcie eksploatacji elektrowni środki na jej

likwidację i gospodarowanie odpadami promieniotwórczymi). Dla inwestora budowy i operatora elek-

trowni, którym jest firma Slovenské elektrárne, oznacza to obniżenie ryzyka inwestycyjnego116. Komisja

Europejska bada obecnie, czy zadłużenie rachunku jądrowego można w najbliższych latach wyrównać.

Istnieje bowiem zagrożenie, że po upływie żywotności elektrowni zabraknie pieniędzy potrzebnych na

ich likwidację, zaś pozostałą kwotę pokryje państwo. Obniżenie wpłat oznaczałoby w tym przypadku

pomoc państwa117.

• Porozumienie w sprawie niewypłacania dywidend. Słowacki rząd zawarł z kierownictwem spółki

Slovenské Elektrarne (SE), w której ma jedną trzecią udziałów, porozumienie, zgodnie z którym

ej

w przypadku dokończenia budowy dwóch bloków elektrowni jądrowej Mochovce przez okres dziesię-

w

ciu lat firma nie będzie wypłacać dywidend akcjonariuszom. Ponieważ oprócz słowackiego rządu

odko

z dywidend zrezygnował także większościowy udziałowiec SE, włoska firma Enel, Komisja Euro-

pejska nie potraktowała takiego postępowania jako niedopuszczalną pomoc państwa118.

opie Śr

• Udzielanie dużych zamówień bez ogłaszania przetargów. Udzielenie zamówienia na budowę elek-

trowni jądrowej konkretnej firmie bez procedury przetargowej stwarza możliwość nieuzasadnione-

owa w Eur

_______________________________

112 Por. przypis nr 115.

getyka jądr

11 Por. przypis nr 115.

114 Министерски съвет Постановление № 259 от 27 октомври 2008 г. за предоставяне на средства от републиканския бюджет за закупуване на акции от

Ener

държавата във връзка с увеличението на капитала на търговско дружество – stanowisko Rady Ministrów nr 259 z 27.10.2008.

115 Letter from the European Commission, DG Competition, 19/0/2010*D/6276, B.2/MML/PLQ/id D/(2010) 125 to Greenpeace, J. Haverkamp, Subject: CP 64/2009 – Constructing of a New Nuclear Power Plant at the Site „Belene”.

116 P. Mihók, „Národný jadrový fond; genéza, problémy, modelovanie príjmov a výdavkov, odhad potrebnej výšky príjmov a odhad aktuálneho deficitu vo fon-zyszłości?

de [Narodowy Fundusz Jądrowy; geneza, problemy, modelowanie wpływów i wydatków, szacunkowa ocena potrzebnej wysokości wpływów i szacunkowa ocena aktualnego deficytu funduszu]”, Centrum pre trvaloudržateľné alternatívy, Zvolen 2007, http://www.cepta.sk/documents/jadro/studia_ver1.pdf.

117 Osobiste konsultacje – Dominique Ristori, European Commission DG Energy, 6.04.2010.

118 Letter from the European Commission, DG Competition, 05/05/08*D/51777, B2/ME/JD/mkl (2008) D/149 to Greenpeace, J. Haverkamp, J. Beránek, Subject: CP 95/2008, Alleged Aid to ENEL for Nuclear Decommissioning – Slovakia.

Energia pr

8

energie-budoucnosti-166x237-pol.38 38

24.3.2011 9:36:29

go, wysokiego zysku dostawcy, który nie byłby przez konkurencję zmuszony do zminimalizowania

kosztów. Z tego względu nieogłoszenie przetargu traktowane jest jako nieuzasadnione udzielenie

korzyści firmie będącej dostawcą, na niekorzyść klientów rynku energii elektrycznej.

Słowacja spółka państwowa JAVYS na partnera strategicznego w zakresie budowy nowego bloku

jądrowego w elektrowni jądrowej wybrała ČEZ, czyli swoją dawną spółkę dominującą119. Przetargu

nie ogłoszono i dlatego Komisja Europejska bada w chwili obecnej, czy nie naruszono reguł rynku

energii elektrycznej.

koszty likwidacji odpadów promieniotwórczych – jak wysoki dług przekażemy prawnukom?

Jednym z czynników wpływających na ekonomiczny aspekt siłowni jądrowych jest sposób tworzenia

rezerwy na ich likwidację po zakończeniu eksploatacji oraz na gospodarowanie odpadami promie-

niotwórczymi. Operator musi „napełnić” stosowny fundusz w trakcie eksploatowania elektrowni, nato-

miast wysokość wpłat na ten cel określa ustawodawstwo poszczególnych państw. Operatorzy elektrowni

jądrowych starają się naturalnie minimalizować wysokość wpłat na rzecz funduszu. Państwo powin-

no być zainteresowane ustaleniem takiej wysokości wpłat, aby fundusz jądrowy pokrył w przyszłoś-

ci całość kosztów likwidacji elektrowni i odpadów promieniotwórczych. Brakujące środki musiałyby

bowiem zostać pokryte z budżetu publicznego.

Podstawowym problemem określenia wysokości wpłat jest fakt, że nigdy jeszcze nie zakończono likwi-

dacji dużej elektrowni jądrowej, podobnie jak do dziś nie istnieje żadne składowisko odpadów promie-

niotwórczych. Z tego względu wysokość wpłat określana jest w oparciu o dane szacunkowe. Na przykład

w Wielkiej Brytanii tego rodzaju kalkulacje finansowe są kwestią bardziej aktualną niż w krajach Europy

Wschodniej, ponieważ odstawiono tam już szereg reaktorów. Najkosztowniejszy etap ich likwidacji roz-

pocznie się jednak dopiero za kilkadziesiąt lat, dlatego też cena tych działań nie jest dotychczas znana.

Dla brytyjskiego rządu jest to istotny problem, odpowiedzialność za likwidację obciążeń promie-

niotwórczych spoczywa na barkach rządowej agencji NDA (Nuclear Decommissioning Agency), operato-

rzy reaktorów nie wytworzyli potrzebnej rezerwy120. Zarazem prognozowane koszty likwidacji brytyjskich

obciążeń promieniotwórczych gwałtownie rosną, raport agencji NDA z 2008 r. wymienia kwotę 7 mld

funtów, nie jest to jednak suma ostateczna121.

W regionie Europy Środkowej i Wschodniej w ostatnich latach kwestię wpłat na rzecz funduszu przez-

naczonego na likwidację obciążeń promieniotwórczych najintensywniej dyskutowano na Słowacji. Ope-

rator słowackich reaktorów, firma Slovenské elektrárne, zaczęła wpłacać na rzecz funduszu jądrowego

dopiero w latach dziewięćdziesiątych. Z tego względu oraz z powodu koniecznych wydatków na likwi-

dację zniszczonej w wyniku awarii elektrowni A1 w Jaslovských Bohunicach powstał deficyt funduszu

jądrowego szacowany na 2–2,5 mld euro122. W trakcie prywatyzacji przedsiębiorstwa Slovenské elektrár-

ejw

ne nowy właściciel, włoski Enel, przeforsował jednak ograniczenie wpłat na rzecz rachunku jądrowego,

odko

uzależniając od tego inwestycje w dokończenie budowy III i IV bloku elektrowni jądrowej Mochovce,

którego domagał się rząd słowacki. W 2006 r. przyjęto ustawę o funduszu jądrowym, która obniżyła

opie Śr

zmienną składową wpłat z dotychczasowych 6,8 na 5,95% od ceny sprzedanej energii elektrycznej (stała

kwota pozostała taka sama)12. Jeśli utrzymany zostanie obecny stan, deficyt rachunku jądrowego będzie

wzrastać, na czym źle wyjdą przyszli podatnicy. Drugą zakładaną w ustawie o funduszu jądrowym ewentu-

owa w Eur

alnością jest wyrównanie deficytu poprzez dopłatę do ceny energii elektrycznej. Jeśli słowacki rząd zdecy-

duje się na taki krok, wówczas również ci klienci, którzy kupować będą energię elektryczną wyprodukowaną

w elektrowniach wodnych lub gazowych, będą płacić za usuwanie obciążeń promieniotwórczych.

getyka jądr

Ener

_______________________________

119 Pismo słowackiego Ministerstwa Gospodarki do Andrei Zlatňanskiej z Greenpeace Słowacja z 25.02.2009 r., info147/2009-1010. Dotyczy: Roz-patrzenie wniosku o udzielenie informacji na podstawie Ustawy nr 211/2000 Dz.U. [RS] o przygotowaniach do budowy nowego źródła jądrowego w Jaslovských Bohunicach.

zyszłości?

120 Bardziej szczegółowo: K.Polanecký, V.Kotecký, „Veřejné podpory jaderné energetice [Dotacje publiczne dla energetyki jądrowe]”, Hnutí DUHA, Brno 2006.

121 „NDA Beaten Up over Budget, Again”, www.neimagazine.com/story.asp?storyCode=2049012.

122 P. Mihók, „Jadrové otázky. A odpovede? [Pytania o atom. A odpowiedzi?]”, http://ekonomika.etrend.sk/ekonomika-slovensko/jadrove-otazky-a-odpovede-2.html.

12 Projekt ustawy o Narodowym Rachunku Jądrowym, przeznaczonym na wycofywanie urządzeń jądrowych z eksploatacji i na gospodarowanie odpadami Energia pr

promieniotwórczymi, Ministerstwo Gospodarki Republiki Słowackiej, Bratysława 2005.

9

energie-budoucnosti-166x237-pol.39 39

24.3.2011 9:36:29

Reguły rynku w unii Europejskiej i finansowanie projektów jądrowych

Rynek energii elektrycznej jest w Unii Europejskiej w pełni zliberalizowany. Oznacza to, że rządy

państw członkowskich nie mogą udzielać spółkom energetycznym (państwowym i prywatnym) ani

wybranym technologiom żadnych przywilejów, które byłyby sprzeczne z regułami rynkowymi. Jeśli

rząd państwa członkowskiego zaangażowany jest w przygotowanie lub realizację projektu energety-

cznego, musi podejmować decyzje w oparciu o identyczne kryteria jak funkcjonujące na rynku spółki

prywatne.

Dla energetyki jądrowej reguły europejskiego rynku oznaczają zakaz bezpośrednich dotacji

i gwarancji rządowych dla kredytów komercyjnych. Reguły nie dopuszczają nawet możliwości przeję-

cia przez państwo odpowiedzialności za zobowiązania wynikające z eksploatacji urządzeń. Wyjątek

stanowi ograniczenie odpowiedzialności za szkodę powstałą w wyniku awarii atomowej, uregulowane

na mocy Konwencji Wiedeńskiej i Paryskiej.

Zakaz zniekształcania środowiska rynkowego dotyczy ingerencji rządowych na każdym etapie

cyklu życiowego elektrowni. Jakiekolwiek uprzywilejowanie w trakcie budowy, eksploatacji i likwi-

dacji elektrowni jądrowej lub gospodarowania wypalonym paliwem powodowałyby zdeformowanie

rynku i niekorzystne skutki dla operatorów źródeł konkurencyjnych.

Zasady zliberalizowanego rynku energii elektrycznej zostały uregulowane w następujących euro-

pejskich przepisach:

• Traktat o Unii Europejskiej124

– Artykuły 101 i 102 – zasady konkurencji

– Artykuł 106 – zasady obowiązujące przedsiębiorstwa publiczne

– Artykuł 107 – zasady pomocy przyznawanej przez państwa

• Dyrektywa 2009/72/WE dotycząca wspólnych zasad rynku wewnętrznego energii elektrycznej125

określa zasady:

– ochrony konsumentów przed następstwami zakłóceń rynku energii elektrycznej;

– regulacji i obliczania taryf;

– dostępu do systemów przesyłowych i dystrybucyjnych;

– określania priorytetów dysponowania;

– wyjątków dla źródeł odnawialnych i kogeneracji;

– obowiązku zgłoszenia Komisji Europejskiej ewentualnej pomocy państwa.

• Dyrektywa 2004/17/WE koordynująca procedury udzielania zamówień przez podmioty działają-

ej

ce w sektorach gospodarki wodnej, energetyki, transportu i usług pocztowych126 zobowiązuje:

w

– instytucje państwowe i przedsiębiorstwa publiczne (włącznie ze spółkami, w których państwo

odko

ma większość udziałów) do ogłoszenia przetargu na dostawy i usługi, włącznie z budową

elektrowni jądrowych, kupnem materiałów i paliw, gospodarowaniem odpadami promie-

opie Śr

niotwórczymi itd.;

– wszystkie przedsiębiorstwa, które dostarczają energię elektryczną do systemu przesyłowego,

do ogłoszenia przetargu na w/w dostawy i usługi;

owa w Eur

– zapewnienia niedyskryminacyjnych warunków zawierania umów (nie dopuszcza możliwości

preferowania pewnych firm lub państw pochodzenia);

getyka jądr

– przestrzegania ustalonych zasad przetargów publicznych.

Ener

_______________________________

zyszłości?

124 Skonsolidowany tekst Umowy o Unii Europejskiej i Umowy o funkcjonowaniu Unii Europejskiej; http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.

do?uri=OJ:C:2008:115:0047:0199:EN:PDF.

125 http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2009:211:0055:009:EN:PDF.

126 http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2004:14:0001:011:en:PDF.

Energia pr

40

energie-budoucnosti-166x237-pol.40 40

24.3.2011 9:36:29

Wyjątek od podanych reguł, pozwalający na korzystniejsze traktowanie, mają odnawialne źródła

energii, urządzenia kogeneracyjne oraz wykorzystanie odpadów w celach energetycznych. Przy-

czyną wyjątkowego podejścia jest fakt, że wspomniane nowe technologie, w odróżnieniu od źródeł

kopalnych i jądrowych, nie otrzymały zdecydowanej pomocy państwa przed liberalizacją rynku.

Na przykład większość elektrowni jądrowych wybudowana została dzięki bezpośrednim dotacjom

i rządowym gwarancjom kredytowym. Ich operatorzy korzystali również z możliwości sprzedawa-

nia energii elektrycznej za wysokie ceny na regulowanym rynku. Po liberalizacji rynku elektrownie

te uległy już amortyzacji księgowej i dzięki niskim kosztom operacyjnym były bardzo dochodowe.

W celu zwiększenia konkurencyjności nowych technologii Unia Europejska zatwierdziła ściśle

określone formy ich wspierania.

ejw

odko

opie Śr

owa w Eur

getyka jądr

Ener

zyszłości?

Energia pr

41

energie-budoucnosti-166x237-pol.41 41

24.3.2011 9:36:30

Studium przypadku – wysiłki bułgarskiego rządu na rzecz uratowania

problematycznego pod względem ekonomicznym projektu elektrowni jądrowej

belene

Elektrownia jądrowa belene – podstawowe dane

Bułgarski komunistyczny rząd zdecydował się w latach osiemdziesiątych na zlokalizowanie elektrow-

ni w Belene, na północy Bułgarii, na brzegu Dunaju, i zamierzał wybudować tam co najmniej cztery

duże reaktory o mocy 1000 MW. W 1987 r. rozpoczęto prace budowlane, jednak w 1991 r. projekt

zawieszono ze względu na brak funduszy.

Zamiar wznowienia projektu, choćby w mniejszej skali, oznajmił w 2002 r. ówczesny premier (i były

bułgarski król) Symeon von Sachsen-Coburg-Gotha. Od pierwszej wzmianki o możliwości wznowienia

budowy elektrowni Belene aż do chwili obecnej nigdy nie było wiadomo, w jaki sposób projekt będzie

finansowany. Jakie wysiłki podjął zaś bułgarski rząd w celu zrealizowania projektu?

optymistyczna kalkulacja kosztów

W pierwszym etapie, kiedy konieczne było pozyskanie aprobaty społeczeństwa i parlamentu dla pro-

jektu, rząd zaprezentował niskie oszacowanie kosztów inwestycyjnych. W raporcie skierowanym do

bułgarskiego parlamentu poinformował, że wybudowanie dwóch zaplanowanych reaktorów kosztować

będzie 2,5 mld euro, przy czym wspomniano również jeszcze niższy przewidywany koszt – 1,5 mld

euro127. Oznaczałoby to, że elektrownia będzie produkować energię elektryczną po znacznie niższej

cenie niż ówczesny poziom rynkowy.

Bułgarski rząd odrzucił możliwość dokończenia pierwotnego projektu z reaktorami typu WWER

1000/21, które budowano w latach dziewięćdziesiątych (na przykład w czeskim Temelínie) i zamówił

nowocześniejsze i zarazem droższe bloki. Jednak nawet po podjęciu takiej decyzji opinia publiczna

otrzymywała informacje, zgodnie z którymi budżet potrzebny na dokończenie elektrowni Belene miał

wynosić około 2 mld euro128. Zgodnie z umową, którą Bułgaria zawarła z rosyjską spółką Atomstro-

jexport, dwa reaktory kosztować miały jednak ,997 mld euro129. Po wyborach w 2009 r. nowy rząd

ponownie ocenił projekt. Na podstawie opracowanej analizy wyciągnięto wniosek, że rzeczywiste kosz-

ty dokończenia budowy elektrowni wyniosą około 9 mld euro. Dla bułgarskiego rządu z faktu bycia 51%

udziałowcem projektu mogłyby wyniknąć zobowiązanie w wysokości 10 mld euro. Następnie Atomstro-

jexport przyznał, że cena jego dostaw dla elektrowni wyniosłaby co najmniej 6 mld euro10.

Podobny sposób postępowania nie jest wyjątkiem, gdy chodzi o budowy elektrowni jądrowych. Wręcz

przeciwnie, eskalacja cen w trakcie realizacji projektu jest jedną z charakterystycznych cech dla tego

ej

sektora. W momencie podejmowania decyzji o budowie przedstawiciele państw lub firm posługują się

w

kusząco niskimi kalkulacjami cenowymi. Później, w trakcie prac przygotowawczych lub samej budowy,

odko

kiedy odstąpienie od projektu nie jest łatwe, szacunkowe ceny wzrastają i stopniowo zbliżają się do

kosztów realnych.

opie Śr

znalezienie strategicznego partnera (w oparciu o mglistą obietnicę)

owa w Eur

Poprzedni bułgarski rząd zaoferował potencjalnym inwestorom uczestniczącym w przetargu 49%

udział w projekcie Belene. Zarazem deklarował, że koszty budowy wyniosą 4 mld euro. W paździer-

getyka jądr

niku 2008 r. partnerem strategicznym stał się niemiecki koncern RWE11. W ciągu następnego roku

Ener

_______________________________

127 „Gov Official: Belene Project Better off without Kozloduy Units”, „Dnevnik”, 16.01.2006, http://news.dnevnik.bg/print.php?id=6579.

128 „11 Banks Bid to Finance Bulgaria’s Belene Power Plant – Report”, „Sofia News Agency – novinite”, 7.0.2007, http://www.novinite.com/view_news.

zyszłości?

php?id=77566.

129 „Reuters: Bulgarian Nuclear Plant Belene to Cost under 4 bln Euro”, „Dnevnik”, 1.11.2006, http://news.dnevnik.bg/?y=2006&m=11&d=1.

10 „Bulgaria May Give Belene Nuke Project a Chance”, „Dnevnik”, 16.09.2009, http://news.dnevnik.bg/?y=2009&m=9&d=16.

11 „RWE Wins 49 pct Stake in Bulgaria Nuclear Plant”, „Reuters”, .10.2008, http://www.afxnews.com/about488/index.php?lg=en&c=00.00&story=

2618964.

Energia pr

42

energie-budoucnosti-166x237-pol.42 42

24.3.2011 9:36:30

menedżerowie RWE zorientowali się, jaka jest sytuacja finansowa projektu i w październiku 2009 r.

koncern wycofał się z roli partnera strategicznego. Kierownictwo RWE argumentowało taką decyzję

przyczynami ekonomicznymi12.

znalezienie banków, które przejmą ryzyka

Przedstawiciele tego samego rządu niestrudzenie odwiedzali silne banki zachodnioeuropejskie, chcąc

zagwarantować sfinansowanie 51% udziału państwa w projekcie. Informacje o rozmowach z bankami

przedostawały się do bułgarskich mediów, przy czym nazwy instytucji finansowych zmieniały się z miesią-

ca na miesiąc. Banki otrzymywały jednak materiały nie tylko od bułgarskiego rządu, utrzymywały rów-

nież kontakty z organizacjami pozarządowymi BankTrack, Bankwatch, Urgewald, Friends of the Earth

i Greenpeace. W efekcie wszystkich dwanaście banków, o których pojawiła się wzmianka, iż rozważają

możliwość finansowania Belene, wycofało się z projektu1. Bułgarskiemu rządowi nie pomógł nawet

BNP Paribas, który wspiera największą ilość projektów jądrowych spośród wszystkich banków świa-

towych14. BNP Paribas jako bank prowadzący zorganizował dla bułgarskiej spółki państwowej NEK,

będącej inwestorem Belene, kredyt początkowy w wysokości 250 mln euro15. Po pogorszeniu się sytua-

cji finansowej firmy w 2009 r. bank zażądał jednak wcześniejszej spłaty kredytu. Ponadto, ze względu na

niskie rezerwy, spółka NEK nie dotrzymała warunków, na jakich kredytu udzielono16.

BNP Paribas pełnił także rolę finansowego doradcy projektu. Umowa między bankiem i bułgarskim

rządem wygasła jednak pod koniec 2009 r., przy czym nie udało się zaproponować takiej struktu-

ry finansowania, która pozwoliłaby na wejście nowego inwestora17. W listopadzie 2010 r. zwycięzcą

przetargu na doradztwo finansowe dla projektu został bank HBSC18. W grudniu 2010 r., na spotka-

niu HSBC z koalicją organizacji pozarządowych, obejmującą BankTrack, CEE Bankwatch, Urgewald

i Greenpeace, okazało się, że również w tym przypadku bank otrzymał od strony bułgarskiej niezbyt

realistyczny opis sytuacji.

uzyskanie niskooprocentowanej pożyczki unijnej

Od momentu podjęcia decyzji o wznowieniu projektu wybudowania elektrowni Belene bułgarski

rząd usiłował uzyskać w oparciu o umowę Euratom pożyczkę w wysokości 00 mln euro19. Kolejną

pożyczkę zamierzał wynegocjować z Europejskim Bankiem Inwestycyjnym140. Plusem obu pożyczek

byłoby niskie oprocentowanie, jednak warunkiem ich udzielenia jest całkowita gwarancja państwowa.

Wprawdzie podczas opracowywania budżetu państwa na lata 2008 i 2009 rząd liczył się z koniecznoś-

cią wytworzenia rezerw na wymaganą gwarancję, w końcu jednak nie wystąpił o pożyczkę141. Poziom

projektu nie spełniał bowiem wymogów Europejskiego Banku Inwestycyjnego, który sprawuje nadzór

ejw

nie tylko nad własnymi pożyczkami, ale również nad pożyczkami Euratom. Nowy rząd po wyborach

odko

w 2009 r. ponownie zbadał aspekty finansowe projektu, stwierdził szereg nieprawidłowości i w efekcie

opie Śr

_______________________________

12 „RWE Quits Bulgaria’s Nuclear Project due to Funding”, „Reuters”, 28.10.2009, http://www.reuters.com/article/rbssIndustrialConglomerates/

owa w Eur

idUSLS68847920091028.

1 Z badań przeprowadzonych przez organizacje Urgewald i Greenpeace w grudniu 2006 r. wynikło, że projektem Belene nie są zainteresowane następujące banki: Bayerische Landesbank, KBC / ČSOB, Societé Genérale/ Komerční Banka, Commerzbank, CitiGroup, HVB/ UniCredit, Deutsche Bank, JP Mor-gan Chase, Credit Suisse/ First Boston, Lehman Brothers, Merill Lynch & Co. BNP Paribas wycofał się z projektu pod koniec 2009 r., kiedy zakończyły się jego zobowiązania wynikające z umowy w zakresie doradztwa finansowego.

getyka jądr

14 Por.: www.nuclearbanks.org.

15 „10 Banks to Syndicate 250 Mln Euro Loan for Bulgarian Nuke Plant”, „Dnevnik”, 2.07.2007, http://news.dnevnik.bg/?y=2007&m=7&d=2.

Ener

16 „Bulgarian Nuke Plant Loan Becomes Callable”, „Reuters”, 25.08.2009, http://uk.reuters.com/article/idUKLP254620090825.

17 „BNP Paribas Ditches Belene”, „Dnevnik”, 29.01.2010, http://news.dnevnik.bg/?y=2010&m=1&d=29.

18 „Bulgaria Picks HSBC for Belene Nuclear Plant Consultant”, „Sofia News Agency – novinite”, http://www.novinite.com/view_news.php?id=122210.

19 „Bulgaria: Euratom to Have Say on State Guarantees for Belene Project”, „SEE Europe Net”, http://www.seeurope.net/?q=node/716.

zyszłości?

140 „FORATOM”, 24.10.2007, http://www.foratom.org/index.php?option=com_content&task=view&id=466&Itemid=927;

„EC Gives Green Light to Bulgaria’s Belene Nuke”, „Sofia News Agency – novinite”, 7.12.2007, http://www.novinite.com/view_news.php?id=88284.

141 „Belene Nuclear Power Plant Will Cost 4 Bln Euro”, „New Europe”, 20.01.2008, http://www.neurope.eu/articles/8212.php; „Bulgaria Company NEK Signs Deal with BNP Paribas for Financing Belene NPP”, „Sofia News Agency – novinite”, 5.06.2008, http://www.novinite.com/view_news.

php?id=9850; „Bulgaria Minister: RWE Shies from Commitment to Belene Nuclear Plant”, „Sofia News Agency – novinite”, 2.10.2009, http://

Energia pr

www.novinite.com/view_news.php?id=109211.

4

energie-budoucnosti-166x237-pol.43 43

24.3.2011 9:36:30

odmówił udzielenia gwarancji państwowych dla obu pożyczek142. Plan finansowania budowy Belene za

pomocą tanich pożyczek Euratom i Europejskiego Banku Inwestycyjnego wyrzucono więc do kosza.

założenie spółki o wysokich aktywach, z myślą o łatwiejszym dostępie do pożyczek

Większościowy udział bułgarskiego rządu w projekcie zapewniała państwowa spółka energetyczna

NEK. Podczas prób uzyskania kredytu okazało się jednak, że banki nie zamierzają ryzykować udziele-

nia pożyczki w wysokości 4 mld euro spółce, której łączne aktywa nie przekraczają 2 mld euro. Z tego

względu rząd zadecydował o połączeniu wszystkich znaczących państwowych przedsiębiorstw energety-

cznych w jeden holding, którego aktywa znacznie przewyższały aktywa samej spółki NEK. Powstał więc

Bułgarski Holding Energetyczny (BEH EAD), w którego skład oprócz NEK (będącej właścicielem pro-

jektu Belene, kilku elektrowni cieplnych i wodnych oraz systemu przesyłowego) weszła także elektrownia

jądrowa Kozłoduj, elektrownia cieplna Maritza East II, firma zaopatrująca Sofię w energię cieplną oraz

spółka gazowa Bulgargaz14. Nowy holding, w porównaniu z NEK, miał do dyspozycji dwukrotnie wyż-

sze aktywa, potrzebował jednak sfinansować większą ilość projektów – oprócz Belene chodziło głównie

o gazociągi SouthStream i Nabucco oraz naftociąg Burgas – Aleksandropolis. Ze względu na złe wyniki

gospodarcze holdingu, który wymagał wzrostu czynności administracyjnych oraz specjalnego nadzoru

menedżerskiego, bułgarski rząd zadecydował w 2010 r. o jego rozwiązaniu144.

Podwyższenie kapitału własnego inwestora ze środków publicznych

W 2007 r. było jasne, że w celu przygotowania projektu nie uda się zapewnić środków w postaci poży-

czek bankowych i że inwestor również nie mógł udostępnić potrzebnych finansów. Co więcej, 250 mln

euro pożyczki od banku BNP Paribas wydano już na honoraria dla konsultantów, wypłacane często

w niejasnych okolicznościach. W zaistniałej sytuacji rząd zadecydował o podwyższeniu kapitału własne-

go spółki NEK o 00 mln euro, przy czym gotówka przeznaczona została na rozwój projektu Belene145.

Całą kwotę wydano w 2009 r. Komisja Europejska bada obecnie zgodność takiego sposobu postępowania

z zasadami europejskiego rynku146.

Sprzedaż projektu Rosji?

Rząd bułgarski zdecydował, że generalnym dostawcą projektu będzie spółka Atomstrojexport,

wchodząca w skład rosyjskiego koncernu atomowego Rosatom, i zawarł z nią umowę na wybudowanie

reaktorów za 4 mld euro147. W 2007 r., kiedy było już oczywiste, że projekt nie jest realizowany zgodnie

z początkowymi założeniami, ówczesny rosyjski prezydent (a obecny premier) Władimir Putin zapro-

ej

ponował Bułgarii pożyczkę w wysokości ,8 mld euro, która umożliwiłaby inwestorowi dalsze finanso-

w

wanie projektu, zaś spółce Atomstrojexport kontynuowanie budowy148. Domagał się jednak stuprocen-

odko

towej gwarancji państwowej, której bułgarski rząd, ze względu na zasady EU, nie mógł dać.

Kiedy nowy bułgarski rząd zorientował się w 2009 r., jak katastrofalna jest sytuacja finansowa pro-

opie Śr

jektu, strona rosyjska przedstawiła kilka propozycji, które miały podtrzymać projekt Belene przy życiu.

Zaoferowała krótkoterminowy kredyt w wysokości 2 mld euro, który umożliwiłby przez dwa lata konty-

owa w Eur

_______________________________

142 Tamże.

14 „Bulgaria Energy Holding to Be the Largest in the Region”, „Sofia News Agency – novinite”, 20.02.2008, http://www.novinite.com/view_news.

getyka jądr

php?id=90596.

144 „Bulgaria to Dismantle Energy Holding by End-June – Minister”, „Sofia Echo”, 12.04.2010, http://sofiaecho.com/2010/04/12/885951_bulgaria-to-Ener

dismantle-energy-holding-by-end-june-minister.

145 Por. przypis nr 122.

146 Letter from the European Commission to Greenpeace European Unit, Jan Haverkamp, 19.0.2010, 19/0/2010*D/6276 B.2/MML/PLQ/id D/(2010) 125, Subject: CP 64/2009 – Constructing of a new nuclear power plant at the site „Belene”.

zyszłości?

147 „Billions for Nuke Deal in Bulgaria”, „Sofia Echo”, 6.11.2006, http://sofiaecho.com/2006/11/06/64207_billions-for-nuke-deal-in-bulgaria;

„Belene Contract Signed Between Bulgaria’s NEC and Russia’s Atomstroyexport”, „Sofia Echo”, 18.01.2008, http://sofiaecho.

com/2008/01/18/658470_belene-contract-signed-between-bulgarias-nec-and-russias-atomstroyexport.

148 „Bulgaria in Talks for Russian Funding for Belene Nuclear Station”, „Sofia Echo”, 22.0.2009, http://sofiaecho.com/2009/0/22/69595_bulgaria-in-talks-for-russian-funding-for-belene-nuclear-station.

Energia pr

44

energie-budoucnosti-166x237-pol.44 44

24.3.2011 9:36:30

nuowanie prac budowlanych (i płatności na rzecz Atomstrojexportu). Dzięki kredytowi pomostowemu

bułgarski rząd zyskałby czas na poszukiwanie nowego partnera strategicznego. Strona bułgarska od-

rzuciła ofertę, głównie ze względu na ryzyko, iż w ciągu dwóch lat nie uda jej się znaleźć silnego inwes-

tora. Następnie przedstawiciele rosyjskiego rządu zaprezentowali kolejną ofertę – do projektu włączył-

by się w charakterze inwestora sam Atomstrojexport. W fazie początkowej przejąłby 0% udziałów,

jeśli zaś bułgarski rząd w ciągu dwóch lat (czyli do momentu wykorzystania całości rosyjskiej pożyczki)

nie znalazłby strategicznego inwestora, wówczas przeniósłby na Atomstrojexport również swoje 49%

udziałów. W efekcie cały projekt byłby pierwszą budową o takim znaczeniu, leżącą na terytorium Unii

Europejskiej, a należącą do Rosjan149.

odłożenie belene ad acta

Ze względu na obawę dotyczącą zwiększenia się energetycznego i gospodarczego uzależnienia od Rosji

rząd bułgarski nie zaakceptował w efekcie propozycji odsprzedania projektu Belene spółce Atomstroj-

export. Budowa została wstrzymana na czas nieokreślony i nie zostanie ponownie podjęta, dopóki rząd

nie znajdzie nowego doradcy, który opracuje nowy model finansowania, a przede wszystkim dopóki nie

znajdzie silnego europejskiego partnera150.

ograniczona odpowiedzialność operatorów za szkody powstałe w wyniku awarii atomowej

Wsparciem publicznym, bez którego budowa elektrowni jądrowych byłaby praktycznie nie do

pomyślenia, jest ograniczenie odpowiedzialności operatora w przypadku awarii reaktora. Ze wzglę-

du na tego rodzaju ukrytą dotację operatorzy elektrowni jądrowych mogą wynegocjować znacznie

korzystniejsze umowy ubezpieczeniowe niż w przypadku, gdyby za ewentualną awarię ponosili pełną

odpowiedzialność.

Ograniczenie odpowiedzialności operatorów elektrowni jądrowych za wyrządzone szkody jest

formą publicznego wsparcia dla tej branży, dopuszczaną przez Unię Europejską w dziedzinie hand-

lu na rynku energii elektrycznej. Podczas ustalania zasad odpowiedzialności operatorów elektrowni

jądrowych państwa Europy Środkowej i Wschodniej postępują zgodnie z Konwencją Wiedeńską.

Określa ona minimalną kwotę, którą operator musi wypłacić poszkodowanym, wynoszącą 50 mln

euro. Szacunkowa wysokość strat powstałych w wyniku awarii jądrowej waha się natomiast w gra-

nicach dziesiątków miliardów euro151.

Szczegółowe informacje na temat ograniczonej odpowiedzialności operatorów elektrowni

jądrowych za wyrządzone szkody znajdą Państwo w odrębnej publikacji poświęconej tej tematyce152.

ejw

odko

opie Śr

owa w Eur

getyka jądr

Ener

_______________________________

149 „Russia May Gain 80% Control in Belene NPP”, „Focus Information Agency”, 25.02.2010, http://www.focus-fen.net/index.php?id=l9292&PHPSES

SID=jjb2brsl8as8cu78cgbulq0gb0.

150 „Bulgaria Halts Nuclear Plant Construction”, „UPI”, 7.04.2010, http://www.upi.com/Top_News/International/2010/04/07/Bulgaria-halts-nuclear-zyszłości?

plant-construction/UPI-6481270655476/.

151 M. Savage, P. Baruya, J. Cunningham, „Energy Subsidies in the European Union: A Brief Overview. EEA Technical Report 1”, European Environment Agency, Copenhagen 2004.

152 M. Sedlák, „Jaderná energetika s ručením omezeným [Energetyka jądrowa z ograniczoną odpowiedzialnością]”, Hnutí DUHA, Brno 2008, http://hnu-tiduha.cz/publikace/detail-publikace/browse/1/select_category/21/article/jaderna-energetika-s-rucenim-omezenym-pravidla-odpovednosti-za-skody-Energia pr

pri-pripadne-havarii/.

45

energie-budoucnosti-166x237-pol.45 45

24.3.2011 9:36:30

RozdzIał III

PodSTawowE danE doTyCząCE znaCzEnIa ElEkTRownI

JądRowyCH w zaoPaTRzEnIu w EnERgIę oRaz

w konCEPCJaCH I wIzJaCH PolITyCznyCH PIęCIu

PańSTw omawIanEgo REgIonu

Poniższe zwięzłe zestawienie pozwala na ogólne zorientowanie się w problematyce energetyki państw

Europy Środkowej i Wschodniej oraz bardziej szczegółowe przedstawienie ponadstandardowej pozycji

sektora jądrowego.

REPublIka CzESka

Podstawowa charakterystyka sektora elektroenergetycznego w 2008 r.

Produkcja energii elektrycznej brutto: 83,5 Twh (elektrownie jądrowe 1,7%, źródła odnawial-

ne 4,4%, elektrownie zasilane paliwami kopalnymi 6,8%)

zużycie energii elektrycznej brutto: 72 Twh

Eksport energii elektrycznej netto: 11,5 Twh

moc zainstalowana: 17 724 mw (całkowita moc zainstalowana elektrowni jądrowych 760 MW:

Dukovany: cztery bloki radzieckiej konstrukcji WWER 440/21, uruchomione w latach 1985–

1987, Temelín: dwa bloki WWER 1000, uruchomione w latach 2000–2002)

Rola energetyki jądrowej w oficjalnych koncepcjach energetycznych

Projekt aktualizacji państwowej koncepcji energetycznej z jesieni 2009 r.

W październiku 2009 r. Ministerstwo Przemysłu i Handlu opublikowało projekt aktualizacji państwowej

koncepcji energetycznej. Wspieranie rozwoju energetyki jądrowej i wzrost wydobycia węgla brunat-

nego to zasadnicze punkty tego strategicznego dokumentu. Twierdzenie urzędników ministerialnych

z lat dziewięćdziesiątych, że społeczeństwo musi dokonać wyboru pomiędzy rozwojem energetyki

ej

jądrowej a dewastacją północnych Czech na skutek eksploatacji kopalni odkrywkowych, przestało

w

obowiązywać.

odko

W koncepcji nie brakuje przedłużenia żywotności istniejących bloków jądrowych do 50–60 lat. Istot-

ne jest jednak wsparcie przyspieszenia budowy nowych bloków. Wspierane mają być reaktory trzeciej

opie Śr

i czwartej generacji (ministerstwo zakłada, że prace nad ich rozwojem zakończą się pomyślnie). Minis-

terstwo nie precyzuje ilości nowych bloków, niemniej jednak na 2050 r. przewiduje około dwukrotny

wzrost produkcji elektrowni jądrowych w porównaniu ze stanem obecnym, rozważa także możliwość

owa w Eur

wybudowania nowych elektrowni jądrowych (w miejscowościach Blahutovice i Tetov). Do roku 200

atom ma stać się w Republice Czeskiej dominującym źródłem energii elektrycznej.

getyka jądr

Nowe przedsięwzięcia czeskiego Ministerstwa Przemysłu w dziedzinie rozwoju przemysłu jądrowe-

go nie kończą się jednak na wsparciu dla budowy nowych reaktorów. Koncepcja opowiada się za otwiera-

Ener

niem nowych kopalni uranu, wybudowaniem zakładu wzbogacania uranu lub zakładu do przetwarzania

wypalonego paliwa jądrowego. Do priorytetów działalności badawczo-rozwojowej należy fuzja jądrowa

oraz technologia transmutacji. Na przestrzeni najbliższych dwudziestu lat rozważa się wykorzystanie

zyszłości?

niewielkich źródeł jądrowych na potrzeby ciepłownictwa.

Energia pr

46

energie-budoucnosti-166x237-pol.46 46

24.3.2011 9:36:30

Ministerstwo przedstawiło ten zdecydowanie proatomowy projekt w okresie sprawowania władzy

przez rząd tymczasowy, który nie miał uprawnień do jego zatwierdzenia. Dlatego nowe władze minis-

terstwa w obecnym rządzie politycznym, który ukonstytuował się po wyborach, będą opracowywać

własną koncepcję. Nie jest jednak prawdopodobne, by części projektu dotyczące energetyki jądrowej,

uległy radykalnej zmianie. Stanowisko ministra przemysłu objął po wyborach w 2010 r. Martin Kocou-

rek, który do tej pory pełnił funkcję prezesa rady nadzorczej na wpół państwowego monopolisty ener-

getycznego ČEZ i wraz z władzami spółki zdecydowanie popierał budowę nowych bloków jądrowych.

Główny zarys koncepcji dynamicznego rozwoju energetyki jądrowej opracowano przed upadkiem cen-

troprawicowego rządu w 2008 r., kiedy ministrem był Martin Říman, obecny szef doradców premiera.

dotychczasowe koncepcje energetyczne

Obowiązująca do tej pory Państwowa Koncepcja Energetyczna, zatwierdzona w 2004 r., również

przewiduje rozwój energetyki jądrowej, ale w znacznie skromniejszym stopniu niż projekt z 2009 r.

Zalecany scenariusz zakłada wzrost produkcji elektrowni jądrowych do roku 200 o 50% w porówna-

niu ze stanem obecnym, co odpowiada wzrostowi mocy zainstalowanej o około 1200 MW. Z drugiej

strony koncepcja przewiduje ograniczenie przemysłu uranowego.

Starsze koncepcje energetyczne powstawały przed uruchomieniem pierwszych dwóch bloków elek-

trowni jądrowej Temelín. W rozdziałach poświęconych energetyce jądrowej zalecały dokończenie bu-

dowy i uruchomienie tych reaktorów. Nie zawierały żadnej wzmianki na temat możliwości wybudowa-

nia nowych bloków.

Przedstawione scenariusze bezatomowe

Wiosną 2010 r. koalicja organizacji pozarządowych (Hnutí DUHA, Greenpeace, Calla, Veronica

i Centrum pro dopravu a energetiku [Centrum Transportu i Energetyki]) przedstawiła koncepcję rozwo-

ju czeskiej energetyki pod nazwą Inteligentna energia [Chytrá energie]. Koncepcja ta w ramach pro-

gresywnego scenariusza zakłada zdecydowane ograniczenie emisji gazów cieplarnianych i stopniowe

odstawianie wszystkich istniejących reaktorów jądrowych po upływie planowanego okresu żywotności

(bez budowania nowych).

Inteligentna energia opiera się przede wszystkim na konsekwentnym wykorzystywaniu potencja-

łu źródeł odnawialnych i efektywności energetycznej. Jeśli chodzi o produkcję energii elektrycznej,

w oparciu o wyniki badań przewiduje, iż krajowy potencjał źródeł odnawialnych sięga 50 TWh.

Przewiduje także zaangażowanie Republiki Czeskiej w międzynarodowe projekty na rzecz wykorzysta-

nia źródeł odnawialnych – część zapotrzebowania na energię elektryczną (ok. 10 TWh) ma znaleźć

ejw

pokrycie w imporcie z zagranicy (morskie elektrownie wiatrowe, później elektrownie słoneczne w pół-

odko

nocnej Afryce). Realizacja postępowego scenariusza wymaga również ustawy o obowiązkowej redukcji

emisji gazów cieplarnianych, ekologicznej reformy podatkowej czy też wprowadzenia zasad handlu

opie Śr

przydziałami emisji.

Podejście kluczowych przedstawicieli

owa w Eur

Poglądy czeskich polityków na temat energetyki jądrowej można zademonstrować w oparciu o cytaty

z dokumentów programowych. W deklaracji programowej prawicowego rządu, który ukonstytuował

getyka jądr

się latem 2010 r., czytamy: „Rząd wspierać będzie budowę nowych bloków elektrowni jądrowej Teme-

Ener

lín i modernizację elektrowni jądrowej Dukovany”. Identyczne oświadczenie zawierał także program

wyborczy najsilniejszej partii opozycyjnej.

Spośród ważniejszych partii politycznych krytyczne podejście do energetyki jądrowej reprezentuje

zyszłości?

w chwili obecnej wyłącznie niemająca reprezentacji w parlamencie Partia Zielonych. W latach 2006–

2009 Zieloni, należący wówczas do koalicji rządowej, hamowali rozwój projektów jądrowych.

Energia pr

47

energie-budoucnosti-166x237-pol.47 47

24.3.2011 9:36:30

Znaczący politycy promują atom w ramach osobistych działań. Przykładem mogą być wystąpienia

ówczesnego premiera Mirka Topolánka na posiedzeniach Europejskiego Forum Jądrowego, organizo-

wanego przez Republikę Czeską i Słowację. Premier stwierdził tam na przykład, że problem odpadów

promieniotwórczych został rozwiązany pod względem technicznym15. Perełką jest również inicjatywa

ówczesnego ministra środowiska, Pavla Drobila, który zamierzał zaproponować Radzie Ministrów UE

wciągnięcie energetyki jądrowej na listę źródeł odnawialnych154.

wpływ przemysłu jądrowego

ČEZ, dominująca czeska spółka energetyczna, będąca w większości własnością państwa (rząd ma 70%

praw głosu), zdecydowanie preferuje budowę elektrowni jądrowych. Od 2005 r. w skład Grupy ČEZ

wchodzi również Škoda Praha, firma będąca w latach dziewięćdziesiątych głównym dostawcą techno-

logii podczas budowy Temelína. Obecny dyrektor generalny ČEZ był wcześniej członkiem kierownictwa

pilźnieńskiej spółki Škoda Holding, znaczącego dostawcy urządzeń do niejądrowych części elektrowni

Temelín.

Latem 2009 r. ČEZ ogłosił przetarg na budowę dwóch nowych reaktorów w Temelínie z opcją trzech

kolejnych bloków w innych europejskich elektrowniach. Do etapu opracowania ofert zakwalifikowały

się firmy Areva, Westinghouse i Atomstrojexport155.

Silnym przedsiębiorstwem przemysłowym ukierunkowanym na energetykę jądrową jest Škoda JS,

która specjalizuje się w produkcji urządzeń dla elektrowni jądrowych. Właścicielem firmy jest rosyj-

ski koncern OMZ, jak dotychczas jest ona jednak zarządzana przez czeskich menedżerów. Škoda JS

w ramach konsorcjum ze Atomstrojexportem stanęła do wspomnianego przetargu, ogłoszonego przez

ČEZ na budowę dwóch nowych bloków jądrowych w Temelínie. Deklaruje, że w razie wygranej zapewni,

by 70% dostaw na budowę zrealizowały firmy czeskie.

Znaczącym autorytetem w branży energetyki jądrowej jest Instytut Badań Jądrowych Řež. Warto

wspomnieć, że ČEZ jest posiadaczem większości (52,4%) akcji Instytutu. Pozostali znaczący akcjona-

riusze to Slovenské elektrárne i Škoda JS.

SłowaCJa

Podstawowa charakterystyka sektora elektroenergetycznego w 2009 r. (po odstawieniu

dwóch bloków w elektrowni jądrowej Jaslovské bohunice na mocy Traktatu o przystąpieniu

do uE)

ej

Produkcja energii elektrycznej brutto: 26,1 Twh (elektrownie jądrowe 54%, źródła odnawialne

w

18%, elektrownie zasilane paliwami kopalnymi 28%)

odko

zużycie energii elektrycznej brutto: 27,4 Twh

Import energii elektrycznej netto: 1,3 Twh

opie Śr

moc zainstalowana: 7 101 mw (całkowita moc zainstalowana elektrowni jądrowych 1 820 MW:

elektrownia jądrowa Jaslovské Bohunice: 2 bloki konstrukcji radzieckiej WWER 440/21, urucho-

mione w latach 1984–1985, elektrownia jądrowa Mochovce: dwa bloki WWER 440/21 o mocy

owa w Eur

podwyższonej do 470 MW, uruchomione w latach 1998–2000)

getyka jądr

Ener

_______________________________

zyszłości?

15 http://ec.europa.eu/energy/nuclear/forum/meetings/2008_may_en.htm.

154 „Drobil zawiadamia Brukselę: atom jest źródłem odnawialnym”, http://hn.ihned.cz/c1-4694170-drobil-vzkazuje-do-bruselu-jadro-je-obnovitelny-zdroj.

155 Bardziej szczegółowe informacje na temat przetargu na Temelín i jego uczestników znajdą Państwo w piśmie informacyjnym Hnutí Duha pod adresem http://chytraenergie.info/images/stories/drahy_atom_www-1.pdf.

Energia pr

48

energie-budoucnosti-166x237-pol.48 48

24.3.2011 9:36:30

Rola energetyki jądrowej w oficjalnych koncepcjach energetycznych

Najnowszym strategicznym dokumentem rządowym jest Strategia Bezpieczeństwa Energetyczne-

go, opracowana przez Ministerstwo Gospodarki i zatwierdzona przez rząd Roberta Fico w 2008 r.

Fragmenty dotyczące energetyki jądrowej korespondują ze zdecydowanie proatomowym nastawi-

eniem premiera i właściwego ministra: „Elektrownie jądrowe nadal będą podstawą bilansu systemu

przesyłowego Republiki Słowackiej jako istotny element zapewniający bezpieczeństwo dostaw energii

elektrycznej i zrównoważony rozwój. Zasadniczą przesłanką zagwarantowania wystarczającej ilości

energii elektrycznej w perspektywie długookresowej jest wybudowanie i 4 bloku elektrowni jądrowej

Mochovce. Dokończenie elektrowni jądrowej w Mochovcach wiąże się z najniższymi kosztami zapew-

nienia zapotrzebowania na energię elektryczną i zarazem niewielkim wpływem na zdrowie i środowisko”.

Tego, czy wybudowanie trzeciego i czwartego bloku elektrowni jądrowej Mochovce jest najkorzystniej-

szym wariantem zapewnienia mocy zainstalowanej, nie potwierdzono jednak w oparciu o jakiekolwiek

porównania (bardziej szczegółowo na ten temat w artykule Pavla Širokiego na str. 14–19).

Do priorytetów strategii należy wybudowanie nowego bloku o mocy 1200 MW w Jaslovských Bohu-

nicach oraz ocena możliwości wybudowania nowej elektrowni jądrowej na wschodzie Słowacji, w oko-

licy miejscowości Kecerovce.

Podejście kluczowych przedstawicieli

Dla byłego premiera i obecnego czołowego przedstawiciela opozycji, Roberta Fico, rozwój energetyki

jądrowej był priorytetem rządu i osobiście się w tę sprawę angażował. W nowej koalicji rządowej, która

ukonstytuowała się po wyborach w 2010 r., panuje zgodność poglądów odnośnie potrzeby wybudowania

trzeciego i czwartego bloku elektrowni jądrowej Mochovce; wybudowanie nowych bloków przedstawi-

ciele rządu uzależniają od pokrycia kosztów inwestycyjnych ze źródeł prywatnych.

wpływ przemysłu jądrowego

Elektrownie jądrowe nie są decydującym elementem portfela firmy Enel, będącej większościowym udzia-

łowcem spółki Slovenské elektrárne. W trakcie prywatyzacji firma krytycznie pochodziła do budowy

trzeciego i czwartego bloku elektrowni jądrowej Mochovce i zgodziła się na nią dopiero wtedy, kiedy

słowacki rząd przejął część ryzyka ekonomicznego (bardziej szczegółowo na ten temat w artykule Pavla

Širokiego na str. 14–19).

Istotny wpływ na decyzje polityczne mają dostawcy elektrowni jądrowych. Na przykład prezes zarządu

firmy Enesco, będącej dostawcą budowy elektrowni jądrowej Mochovce, Vladimír Práznovský, zajmo-

ejw

wał stanowisko głównego doradcy premiera Fico w kwestiach energetyki. Raport EIA w sprawie wybu-

odko

dowania trzeciego i czwartego bloku elektrowni jądrowej Mochovce opracował Ján Timulák, dyrektor

generalny firmy Decom, spółki zależnej VUJE, znaczącego dostawcy budowy w Mochovcach.

opie Śr

owa w Eur

getyka jądr

Ener

zyszłości?

Energia pr

49

energie-budoucnosti-166x237-pol.49 49

24.3.2011 9:36:30

węgRy

Podstawowa charakterystyka sektora elektroenergetycznego w 2008 r.

Produkcja energii elektrycznej brutto: 39,1 Twh (elektrownie jądrowe 7%, źródła odnawialne

6,5%, elektrownie zasilane paliwami kopalnymi 56,5%)

zużycie energii elektrycznej brutto: 43, 0 Twh

Import energii elektrycznej netto: 3,9 Twh

moc zainstalowana elektrowni jądrowej Paks: 2000 mw (cztery bloki konstrukcji radzieckiej

WWER 440/21, uruchomione w latach 1982–1987)

Rola energetyki jądrowej w oficjalnych koncepcjach energetycznych

Zgodnie z koncepcją energetyczną z 2008 r. energetyka jądrowa ma nadal odgrywać znaczącą rolę

w zaopatrzeniu Węgier w energię elektryczną. Nadal powinny toczyć się prace nad przedłużeniem

żywotności reaktorów w elektrowni Paks. Rząd przewiduje również opracowanie analizy możliwoś-

ci wybudowania nowej elektrowni jądrowej. Kolejnym etapem koncepcji ma być także przyspieszenie

prac nad przygotowaniem składowiska odpadów promieniotwórczych. Rząd zaleca także, by Węgry

włączyły się w międzynarodowe programy badawcze, testujące możliwości wykorzystania wypalonego

paliwa do celów energetycznych.

Przedstawione scenariusze bezatomowe

Strategia zrównoważonej energetyki, opracowana przez organizację Energia Klub156 w 2007 r., podob-

nie jak węgierska wersja Energy (r)evolution Greenpeace157, zakładają, że eksploatacja wszystkich

reaktorów jądrowych w kraju zakończy się po roku 2020. Oba opracowania przedstawiają także sce-

nariusze rozwoju odnawialnych źródeł energii i efektywności energetycznej, które zapewnią potrzebną

redukcję emisji gazów cieplarnianych do roku 2050.

Podejście kluczowych przedstawicieli

Trzy z czterech ugrupowań parlamentarnych otwarcie wspierają wykorzystanie energii jądrowej. Proe-

kologiczna partia Lehet Más a Politika [Polityka Może Być Inna] zgadza się na przedłużenie żywotności

ej

elektrowni Paks w przypadku przestrzegania warunków bezpieczeństwa, odrzucając zarazem budowę

w

nowych bloków. Partia rządząca wspiera rozwój energetyki jądrowej, ale sam minister środowiska kryty-

odko

cznie wypowiada się na temat atomu.

Premier Viktor Orbán stwierdził w listopadzie 2009 r. po spotkaniu z Władimirem Putinem, że

opie Śr

rosyjskie firmy powinny zapewnić kluczowe dostawy w zakresie przedłużenia żywotności elektrowni

Paks i prawdopodobnie również podczas budowy nowych bloków.

owa w Eur

wpływ przemysłu jądrowego

getyka jądr

Plany atomowe są aktywnie promowane przede wszystkim przez przedstawicieli elektrowni Paks

i jej właściciela – państwową firmę energetyczną MVM, a także przez pracowników Instytutu Badań

Ener

Jądrowych. Mają oni niewątpliwie wpływ na decyzje podejmowane przez rząd i parlament, uczestniczą

także w opracowywaniu dokumentów koncepcyjnych w zakresie energetyki.

zyszłości?

_______________________________

156 Pełny tekst w języku węgierskim jest dostępny na stronie http://www.energiaklub.hu/dl/kiadvanyok/fes.pdf.

157 Energia (forradalom), www.greenpeace.hu.

Energia pr

50

energie-budoucnosti-166x237-pol.50 50

24.3.2011 9:36:30

PolSka

Podstawowa charakterystyka sektora elektroenergetycznego w 2007 r.

Produkcja energii elektrycznej brutto: 159,3 Twh (elektrownie węglowe 9%, źródła odnawial-

ne ,7%, elektrownie zasilane innymi rodzajami paliw kopalnych ,%)

zużycie energii elektrycznej brutto: 154,0 Twh

Eksport energii elektrycznej netto: 5,3 Twh

w Polsce nie jest eksploatowany żaden reaktor jądrowy.

Rola energetyki jądrowej w oficjalnych koncepcjach energetycznych

Projekt dokumentu „Polityka energetyczna Polski do 200 roku”, przedstawiony przez Ministerstwo

Gospodarki we wrześniu 2008 r., nie zawierał planu rozwoju energetyki jądrowej, stwierdzał jedy-

nie, że jej rozwój powinien zostać „...rozważony...”. Po ogłoszeniu przez premiera Donalda Tuska

w grudniu 2008 r., że Polska będzie budowała ten rodzaj elektrowni, kolejna wersja projektu „Poli-

tyki...”, przedstawiona w marcu 2009 r., jednoznacznie przesądzała budowę reaktorów jądrowych.

W końcowej wersji dokumentu, przyjętej przez rząd158, przedstawione są cele ilościowe – udział energii

ze źródeł jądrowych w produkcji elektryczności w 200 r. ma wynieść 10%.

Wcześniej 11 sierpnia 2009 r. Rada Ministrów przyjęła ramowy harmonogram działań dla wdroże-

nia energetyki jądrowej. Obejmuje on 4 etapy:

– Etap I – do 1 grudnia 2010 r. opracowanie i przyjęcie przez Radę Ministrów, a tym samym osta-

teczne przesądzenie o wdrożeniu energetyki jądrowej w Polsce, w oparciu o pożądany zakres i tempo

rozwoju energetyki jądrowej i towarzyszącej infrastruktury;

– Etap II – 1.01.2011 r. – 1.12.201 r. ustalenie lokalizacji i zawarcie kontraktu na budowę

pierwszej elektrowni jądrowej;

– Etap III – 1.01.2014 r. – 1.12.2015 r. wykonanie projektu technicznego i uzyskanie wszystkich

wymaganych uzgodnień;

– Etap IV – 1.01.2016 r. – 1.12.2020 r. budowa pierwszej elektrowni jądrowej.

0 grudnia 2010 r. Ministerstwo Gospodarki przekazało do konsultacji społecznych dokument „Pro-

gram Rozwoju Energetyki Jądrowej” wraz ze strategiczną prognozą oceny oddziaływania na środowis-

ko. Po tym, jak organizacje pozarządowe skrytykowały krótki okres konsultacji, rząd zdecydował się

ejw

na ich przedłużenie do marca 2011 r. Jeśli dokument zostanie przyjęty, będzie wyznaczał kierunki

odko

budowy energetyki jądrowej w Polsce.

opie Śr

Przedstawione scenariusze bezatomowe

W grudniu 2009 r. Instytut na rzecz Ekorozwoju przedstawił dokument „Alternatywna polityka ener-

owa w Eur

getyczna Polski do roku 200 (Poland’s Alternative Energy Policy until 200)”159.Odmienne podejście

zaproponowane przez Instytut na rzecz Ekorozwoju polegało na ustaleniu docelowego poziomu reduk-

cji emisji w 200 r. (tak, aby emisja w 200 r. była o 50% niższa niż w roku bazowym dla Polski, tj.

getyka jądr

w 1988 r.) i dla tego poziomu opracowano siedem scenariuszy produkcji energii z różnych źródeł.

Ener

Jednym z nich był scenariusz bezatomowy, w którym zaspokojenie potrzeb energetycznych Polski

uzyskiwano przede wszystkim poprzez wzrost efektywności energetycznej i rozwój odnawialnych źródeł

zyszłości?

_______________________________

158 „Polityka energetyczna Polski do 200 roku. Dokument przyjęty przez Radę Ministrów w dniu 10 listopada 2009 roku”, Ministerstwo Gospodarki, Warszawa 2009.

Energia pr

159 „Alternatywna Polityka Energetyczna Polski do 200 roku. Raport techniczno-metodologiczny”, Instytut na Rzecz Ekorozwoju, Warszawa 2009.

51

energie-budoucnosti-166x237-pol.51 51

24.3.2011 9:36:30

energii. Autorzy opracowania ocenili, że koszty scenariusza bezatomowego są porównywalne z warian-

tem zastąpienia elektrowni węglowych elektrowniami jądrowymi.

Podejście kluczowych przedstawicieli

Obecny premier Donald Tusk osobiście zaangażował się na rzecz budowy elektrowni jądrowej, prace

przygotowawcze rozpoczęto z jego inicjatywy. Początkowo wysiłki rządu i przemysłu energetycznego

nie znajdowały oparcia w dokumentach koncepcyjnych, opracowano je dopiero w 2009 i 2010 r.

W chwili obecnej rozwój energetyki jądrowej wspierany jest niemal przez wszystkie główne par-

tie polityczne. Sceptycyzm wobec tego programu wykazuje co prawda Polskie Stronnictwo Ludowe

(partia koalicji rządowej), ale nie występuje ono aktywnie przeciwko przygotowaniom tego projektu.

Przeciwko rozwojowi energetyki jądrowej wypowiadają się przedstawiciele partii Zielonych, ale nie

mają oni istotnego wpływu politycznego (pozostają poza Parlamentem).

wpływ przemysłu jądrowego

Istotny wpływ na kształtowanie proatomowych ambicji polskich polityków miały działania medialne

i publikacje pracowników zajmujących się badaniami jądrowymi.

Budową elektrowni jądrowej jest w szczególny sposób zainteresowana dominująca, państwowa spół-

ka energetyczna PGE, która w ten sposób ugruntowałaby pozycję monopolisty. Stanowisko pełnomoc-

nika rządu do spraw budowy elektrowni atomowej objęła Hanna Trojanowska, dawniej dyrektor depar-

tamentu energetyki jądrowej w spółce PGE160. Rząd aktywnie wspiera ambicje PGE, w 2010 r. usiłował

doprowadzić do fuzji tego przedsiębiorstwa z grupą Energa, jednym z czterech wielkich holdingów

elektroenergetycznych w Polsce161. Celem było podwyższenie kapitału PGE tak, aby zwiększyć jej zdol-

ność kredytową i umożliwić PGE zaciągnięcie kredytów niezbędnych do budowy elektrowni jądrowej.

Plany te pokrzyżowała decyzja prezesa Urzędu OchronyKonkurencji i Konsumentów (UOKiK) Małgo-

rzaty Krasnodębskiej-Tomkiel, która w połowie stycznia 2011 r. sprzeciwiła się tym planom. Nie koń-

czy to jednak konfliktu wokół planowanej fuzji: minister skarbu państwa Aleksander Grad zapowied-

ział, że przed Sądem Ochrony Konkurencji i Konsumentów będzie bronił możliwości przejęcia Energi

przez Polską Grupę Energetyczną. Odwołanie od decyzji UOKiK planuje także PGE.

bułgaRIa

Podstawowa charakterystyka sektora elektroenergetycznego w 2009 r.

ejw

Produkcja energii elektrycznej brutto: 42,8 Twh (elektrownie jądrowe 4%, źródła odnawialne

odko

8%, elektrownie zasilane paliwami kopalnymi 58%)

opie Śr

zużycie energii elektrycznej brutto: 35,1 Twh

Eksport energii elektrycznej netto: 7,7 Twh

moc zainstalowana elektrowni jądrowej kozłoduj: 1 906 mw (dwa bloki WWER 1000/20,

owa w Eur

uruchomione w latach 1987 i 1991)

getyka jądr

Ener

zyszłości?

_______________________________

160 Wcześniej rozważano na to stanowisko kandydaturę prof. Krzysztofa Żmijewskiego. Ponieważ jednak publicznie wyrażał sceptycyzm odnośnie potrzeby rozwoju energetyki jądrowej w Polsce, jego kandydatura nie została zaakceptowana przez premiera.

161 Grupa Energa to producent, sprzedawca i dostawca prądu do mieszkań ponad 7 milionów Polaków i 00 tysięcy firm.

Energia pr

52

energie-budoucnosti-166x237-pol.52 52

24.3.2011 9:36:31

Rola energetyki jądrowej w oficjalnych koncepcjach energetycznych

Bułgaria nie ma koncepcji energetycznej w przyjętej zwyczajowo postaci. Parlament zatwierdza przed-

stawione przez rząd zestawienie projektów energetycznych. Na liście tej nigdy nie brakuje budowy

nowych reaktorów. W 2010 r. bułgarski rząd rozpoczął jednak prace nad przygotowaniem narodowej

strategii energetycznej, która w 2011 r. powinna zostać poddana strategicznej ocenie oddziaływania

na środowisko SEA.

Podejście kluczowych przedstawicieli

Rozwój energetyki jądrowej cieszy się zdecydowanym poparciem całej sceny politycznej. Obecny rząd

zorientował się wprawdzie, jakie są zagrożenia ekonomiczne związane z dokończeniem budowy Belene,

wkłada jednak sporo wysiłku w znalezienie kapitału zagranicznego i dokończenie projektu. Motywację

premiera Bojko Borisowa dla wsparcia projektu stanowi potrzeba utrzymania dobrych stosunków z Rosją

oraz presja ze strony wpływowych frakcji własnej partii (GERB – Obywatele na rzecz Europejskiego

Rozwoju Bułgarii). Za budową reaktorów zdecydowanie opowiadają się przede wszystkim grupy z kręgów

przewodniczącej parlamentu, Cecki Caczewy, i deputowanego do Parlamentu Europejskiego, Władimira

Uruczewa. Z drugiej strony premier Borisow nie podważa krytycznych analiz ministra finansów, Symeo-

na Djankowa, który ostrzega przed negatywnymi skutkami projektu Belene dla bułgarskiej gospodarki.

Projekt krytykowany jest także przez prawicową Niebieską Koalicję, od której wsparcia uzależniony jest

obecny rząd.

Warto wspomnieć o osobistych działaniach prezydenta Georgi Pyrwanowa, który aktywnie wspiera

energetykę jądrową. Prezydent wraz innymi przedstawicielami partii socjaldemokratycznej (dawniej

komunistycznej), która nominowała go na to stanowisko, osobiście zainicjował powrót do projektu Belene

w 2002 r. Czołowi socjaldemokraci, jak chociażby były premier Sergiej Staniszew i ministrowie energety-

ki, Dimitrow i Owczarow, należą do grona głównych zwolenników dokończenia elektrowni Belene. Istotną

rolę odgrywają również powiązania bułgarskiej socjaldemokracji z czołowymi rosyjskimi politykami.

wpływ przemysłu jądrowego

Spółka NEK, będąca operatorem reaktorów jądrowych, decyduje de facto o kierunku rozwoju bułgar-

skiej energetyki. Rząd bez zastrzeżeń akceptuje strategiczne informacje i decyzje menedżerów.

Rosyjska firma Atomstrojexport, główny dostawca projektu elektrowni jądrowej Belene, zobowiązała

się w ramach kontraktu, że 0% zamówień zleci bułgarskim poddostawcom. Oznacza to szansę dla firm

mających wpływy polityczne, takich jak Enemona i Eurobuild. Niezwykle dobre relacje z bułgarskimi poli-

ejw

tykami ma również firma Worley-Parsons Bulgaria, która udzielałaby Belene konsultacji technicznych.

odko

Zagrożenie dla korzystnych zamówień było zapewne jedną z przyczyn pogróżek kierowanych pod adresem

przeciwników projektu w latach 2005 i 2008.

opie Śr

W celu zwiększenia nacisku na bułgarski rząd na korzyść projektu Belene Rosatom, spółka domi-

nująca Atomstrojexportu, wykorzystuje także inne rosyjskie firmy, jak chociażby LukOil. Dokończenie

elektrowni Belene pojawia się więc również w programie obrad na temat dostaw gazu ziemnego, budowy

owa w Eur

gazociągu South Stream lub naftociągu Burgas – Aleksandropolis.

getyka jądr

Ener

zyszłości?

Energia pr

5

energie-budoucnosti-166x237-pol.53 53

24.3.2011 9:36:31

auToRzy

Jan Haverkamp pracuje w ramach kampanii „dirty energy” w oddziale Greenpeace w Brukseli.

W przeszłości był doradcą i aktywistą w dziedzinie rozwoju organizacji ekologicznych w Europie Środ-

kowej i Wschodniej i intensywnie zajmował się kwestiami energetyki jądrowej w krajach tego obszaru.

Jan Haverkamp ma wykształcenie wyższe w dziedzinie biochemii, fizyki jądrowej, ochrony środowiska

i psychologii.

dr. zbigniew m. karaczun jest wykładowcą w Katedrze Ochrony Środowiska Uniwersytetu War-

szawskiego i pełni funkcję prezesa zarządu Mazowieckiego Okręgu Polskiego Klubu Ekologicznego.

Ukończył studia na kierunku rolnictwo, zrównoważony rozwój i polityka ochrony środowiska. Angażuje

się nie tylko jako ekspert w ramach Koalicji Klimatycznej, zrzeszającej polskie organizacje pozarzą-

dowe, ale uczestniczył także w pracach zespołu Ministerstwa Środowiska do spraw oceny skutków

państwowych strategii rozwoju na środowisko.

Petko kovachev jest dyrektorem wykonawczym Green Policy Institute, a także analitykiem i aktywistą

w dziedzinie środowiska i energetyki. Angażuje się na rzecz rozwoju alternatywnej polityki energe-

tycznej Bułgarii, która zmniejszyłaby jej uzależnienie od paliw kopalnych, energetyki jądrowej oraz

importu surowców energetycznych z Rosji.

andrás Perger ukończył studia na kierunku geografia i ochrona środowiska. Od 2002 r. jest człon-

kiem węgierskiej organizacji pozarządowej Energiaklub, w której zajmuje się problematyką energetyki

jądrowej i polityki energetycznej Węgier. Jest autorem kilku publikacji tematycznych, ponadto pełnił

funkcję doradcy przewodniczącego specjalnej komisji węgierskiego parlamentu, badającej okolicznoś-

ci awarii w elektrowni jądrowej Paks w 200 r.

karel Polanecký od połowy lat dziewięćdziesiątych współpracował z organizacjami pozarządowymi

i firmami komercyjnymi w ramach wielu projektów z dziedziny energetyki i klimatu. Od dłuższego czasu

współpracuje z realizowanym przez Hnutí DUHA Programem Energia w zakresie koordynacji projek-

tów na rzecz oszczędności energii oraz różnych kampanii. W latach 2007 i 2008 kierował kampaniami

energetycznymi i klimatycznymi Greenpeace Słowacja. Był autorem lub wydawcą szeregu publikacji

poświęconych energetyce i klimatowi.

Pavol Široký jest koordynatorem sieci Slovenská klimatická koalícia, zrzeszającej organizacje

pozarządowe zajmujące się problematyką zmian klimatu. Od 1994 r. do chwili obecnej jest również

ejw

koordynatorem Programu Energia w stowarzyszeniu obywatelskim ZA MATKU ZEM, a jednocześnie

jest prezesem tego stowarzyszenia. W przeszłości był asystentem w ramach kampanii energetycznej

odko

Greenpeace Slovensko, WISE Slovensko (World Information Service on Energy) oraz w sieci AGREE.

NET. Od 200 r. jest koordynatorem w słowackiej sekcji sieci Nuclear Waste Watch.

opie Śr

owa w Eur

getyka jądr

Ener

zyszłości?

Energia pr

54

energie-budoucnosti-166x237-pol.54 54

24.3.2011 9:36:31

opy

ego

ganizacji

ej or ajach Eur

w

odo ej w kr

g

ow

.cz.boell.or

ałem międzynar getyki jądr

wwwwg

ego statusu enerw

info@cz.boell.orE

zejawów wyjątko

ikacja, na którą składają się artykuły ekspertów z pięciu państw t ii.

raha 1

zyczyn i pr

ej

a pr

F +420 251 814 174

w

ganizacją ekologiczną Hnutí DUHA i czeskim oddzi ani

odko

ac jest niniejsza publ

.pl.boell.org

ego opisw

olski, Węgier i Bułgar

opie Śr

www

acy z czeską or

ony o@pl.boell.org

wacji, P

Opatovická 28, CZ – 110 00 P T +420 251 814 17

spółpr

pl-inf

e w dziej szczegóło

ać ze str

owa w Eur

olanecký, Jan Haverkamp

esem

zyszłości?

tung w

el Par

iki Czeskiej, Sło

zy: K

epubl

böll-Stiftung

ej i Wschodniej. Wynikiem tych pr

getyka jądr

w

ikację można pobr

ich-Böll-Stif

AHA

Energia pr

odko

Ener

edaktorR

Publ lub zamówić pod adr

Heinr WISE podjęła próbę bar Śr regionu: R

Heinrich- PR

energie-budoucnosti-166x237-pol.60 60

24.3.2011 9:36:31