Polska, Czechy,

Słowacja,

Dwudziestolecie przełomu roku 1989 skłania do rocznicowych podsu-

mowań. Pomimo dwudziestu lat demokratycznej transformacji kobietom

Niemcy Wschodnie,

nie udało się w sferze życia publicznego zniwelować na tyle dzielącego

Ukraina

je od mężczyzn dystansu, aby ich głos w debacie publicznej był wyraźnie

słyszany – a ponadto – ocena minionych dwóch dekad z perspektywy kobiet

1989-2009

nie do końca wpisuje się w klimat rocznicowego święta. Jest bowiem

pewnym paradoksem, że dla kobiet z krajów byłego bloku wschodniego

odzyskana w roku 1989 wolność wiązała się często ze znacznym ograni-

czeniem praw ekonomicznych, socjalnych i reprodukcyjnych.

zełomu

pr

Wobec deficytu debaty publicznej na temat roli kobiet w okresie przemian,

publikacja Przedstawicielstwa Fundacji im. Heinricha Bölla w Warszawie

podejmuje próbę wielowątkowego dialogu o doświadczeniach transformacji,

Kobiety w czasach

oddając głos kobietom. Autorki publikacji oceniają minione dwudziestolecie

reform z punktu widzenia kobiet z byłych krajów bloku wschodniego:

czasach

Czech, Polski Słowacji, Ukrainy i w byłych Niemiec Wschodnich – i na tym

przełomu 1989-2009

w

tle – z perspektywy osobistych doświadczeń. Publikacja stanowi zarazem

platformę międzypokoleniowego dialogu, albowiem autorki reprezentują

różne pokolenia. W publikacji przeplatają się teksty osobiste z bardziej

teoretycznymi rozważaniami, zaś teksty literackie stanowią niejednokrotnie

obiety

dopełnienie bardziej obiektywnych prób opisu minionych dwudziestu

K

lat. Wśród autorek publikacji m.in. Sylwia Chutnik, Agnieszka Graff, Petra

Hůlová, Jiřina Šiklová, Natalia Śniadanko, Bożena Umińska-Keff i in.

Bölla

Heinricha

im.

Fundacja im. Heinricha Bölla

Przedstawicielstwo w Polsce

ul. Żurawia 45, 00-680 Warszawa, Polska

tel.: +48 22 59 42 333, e-mail: hbs@boell.pl

Fundacja

Polska, Czechy,

Słowacja,

Niemcy Wschodnie,

Ukraina

Kobiety w czasach

przełomu 1989-2009

Publikacja przygotowana w ramach regionalnego

programu „Demokracja płci/Polityka kobiet”

Koordynacja: Agnieszka Grzybek, Agnieszka Mrozik

Redakcja i korekta: Agnieszka Grzybek

Projekt graficzny: Studio 27

Publikacja wydana przez Przedstawicielstwo Fundacji im. Heinricha Bölla w Polsce

Warszawa, listopad 2009.

Treści zawarte w tej publikacji odzwierciedlają wyłącznie opinie ich autorek, natomiast

nie prezentują oficjalnego stanowiska Fundacji im. Heinricha Bölla.

Projekt wspierany przez Unię Europejską: dofinansowywanie organizacji działających

na poziomie europejskim na rzecz aktywnego społeczeństwa europejskiego.

ISBN: 978-83-61340-36-2

Copyright by Przedstawicielstwo Fundacji im. Heinricha Bölla

Wszelkie prawa zastrzeżone

Publikacja dostępna na stronie:

www.boell.pl

Przedstawicielstwo Fundacji im. Heinricha Bölla

ul. Żurawia 45,

00-680 Warsaw, Poland

phone: + 48 22 59 42 333

e-mail: hbs@boell.pl

Spis treści

Agnieszka Rochon, Agnieszka Grzybek

Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6

1. Polska

Bożena Umińska-Keff

Odzyskać traktory . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14

Agnieszka Graff

Gdzie się podziała baba na

traktorze i cyniczny twardziel?

O bezpowrotnie utraconej

genderowej niewinności . . . . . . . . . . . . . . . . . 28

Sylwia Chutnik

Transformers, czyli przemiany

w Polsce w oczach trzydziestolatki . . . 39

2. Czechy

Petra Hůlová

Szczęście bez Seana Connery . . . . . . . . . 56

Jiřina Šiklová

Kobiety i transformacja

– przykład czeski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69

Kateřina Jacques

Czekając na aksamitną

rewolucję kobiet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79

www.boell.pl

3

3. Słowacja

Jana Juráňová

O tym, jak przeszłość jest wciąż

obecna w naszej teraźniejszości . . . . . . . . . .100

Anna Grusková

Powiedzcie Zsófice i innym... . . . . . . . . . . 111

Ľubica Kobová

Feminizm jako praktyka wolności . . . . . . . . 124

4. Niemcy Wschodnie

Rita Pawlowski

Nie da się stworzyć państwa bez

kobiet! Niemieckie doświadczenia

transformacji 1989-1990 . . . . . . . . . . . . 140

Jana Simon

Moja pechowa włoska biografia . . . . . . . 147

Mirjam Hirsch

O transformacji, czyli

o niepodważalnej kategorii

zachodniej na przykładzie

postkomunistycznych Niemiec . . . . . . . . 157

5. Ukraina

Natalka Śniadanko

Być czy uważać się za…,

czyli o niepopularności

feminizmu w Ukrainie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 170

Tania Malarczuk

Jedzenie i picie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182

O Autorkach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193

4

Kobiety

w czasach

przełomu

1989-2009

Polska, Czechy,

Słowacja, Niemcy

Wschodnie,

Ukraina

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

Wstęp

Dwudziestolecie przełomu roku 1989 skłania do rocznicowych podsumowań.

Zbliżający się ku końcowi rok 2009 był wypełniony intensywną debatą o osią-

gnięciach i porażkach, sukcesach i straconych szansach minionych dwóch dekad,

bardzo często mającą – w krajach byłego bloku wschodniego – charakter roz-

liczeniowego domykania historii. Wobec intensywności nagłaśnianych medial-

nie sporów o hierarchię wydarzeń i symboli (polski Okrągły Stół versus upadek

muru berlińskiego) i skład „listy zasłużonych” (czy i dlaczego powinni się na niej

znaleźć Wałęsa albo Gorbaczow), zarówno rola i znaczenie kobiet w wyda-

6

WSTęP

rzeniach roku 1989, jak i ich doświadczenia w dwudziestoleciu transformacji

stanowią w oficjalnym rocznicowym dyskursie wątek marginalny.

Pomimo dwudziestu lat demokratycznej transformacji kobietom nie udało

się w sferze życia publicznego zniwelować na tyle dzielącego je od mężczyzn

dystansu, aby ich głos w debacie publicznej był wyraźnie słyszany – a ponadto

ocena minionych dwóch dekad z perspektywy kobiet nie do końca wpisuje się

w klimat rocznicowego święta. Jest bowiem pewnym paradoksem, że dla kobiet

z krajów byłego bloku wschodniego odzyskana w roku 1989 wolność wiązała

się często ze znacznym ograniczeniem praw ekonomicznych, socjalnych i repro-

dukcyjnych. Cięcia kosztów socjalnych, a tym samym związanych z macierzyń-

stwem uprawnień z okresu realnego socjalizmu, czy też restrukturyzacja dużych

zakładów przemysłowych najboleśniej uderzyły w kobiety. Szczególnie w po-

czątkowym okresie przemian kobiety – postrzegane przez pracodawców jako

obciążony opieką nad dzieckiem i obowiązkami domowymi mało dyspozycyjny

„pracownik gorszej kategorii” – doświadczyły masowego bezrobocia i feminizacji

ubóstwa. Mimo zaangażowania w demokratyczną opozycję i ruch dysydencki, po

1989 roku kobiety zostały także wykluczone z udziału we władzy i relegowane do

sfery prywatnej. Renesans przeżywał dyskurs prawicowy postrzegający kobietę

wyłącznie przez pryzmat wspólnoty, jako strażniczkę wartości rodzinnych. We

wszystkich postsocjalistycznych krajach środkowoeuropejskich, choć z różnym

natężeniem i skutkiem, przetoczyła się debata w sprawie prawa do przerywania

ciąży. W Polsce zakończyła się ona przyjęciem w 1993 roku restrykcyjnej ustawy

antyaborcyjnej, której zapisy pozwalające na aborcję w skrajnych przypadkach, nie

są przestrzegane w publicznych placówkach opieki zdrowotnej. Śmiało można

zaryzykować tezę, że mimo rozbudzonych oczekiwań aktywne obywatelstwo

kobiet zostało w praktyce ograniczone1. W minionym dwudziestoleciu pojawiło

1 Świetną analizę pierwszych lat przemian w Polsce, ówczesnej Czechosłowacji i na Wę-

grzech stanowi praca brytyjskiej socjolożki Barbary Einhorn, Cindarella Goes to Market. Citi-

zenship, Gender and Women’s Movement in East Central Europe, London-New York 1993.

www.boell.pl

7

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

się, co prawda, wiele organizacji kobiecych, które zwracają uwagę opinii publicz-

nej na dyskryminację kobiet, starają się nagłaśniać rażące przypadki łamania praw

kobiet i prowadzą na różną skalę kampanie uświadamiające, nie powstał jednak

masowy ruch kobiet. Nie zrodziło się poczucie wspólnoty interesów.

Kongres Kobiet Polskich, który odbył się w Warszawie w dwudziestą

rocznicę pierwszych prawie wolnych wyborów do Sejmu, jest – przynajmniej

w kontekście polskim – wartym uwagi odstępstwem od tej reguły. Zorganizo-

wany z oddolnej inicjatywy kongres, który mimo różnic połączył środowiska

kobiece i zgromadził ponad trzy tysiące kobiet gotowych do wypracowania

wspólnej platformy wymiany doświadczeń i stworzenia pozytywnego progra-

mu działań, zasługuje na szczególne uznanie i jednocześnie podkreśla potrzebę

dostrzeżenia i uznania kobiecego doświadczenia i roli, jaką kobiety odegrały

w przemianach.

Próżno bowiem dziś szukać całościowego, analitycznego ujęcia sytuacji

kobiet w ostatnim dwudziestoleciu, które próbowałoby odpowiedzieć na pyta-

nie, jak kobiety wpłynęły na transformację i w jaki sposób transformacja wpły-

nęła na ich położenie. W minionych latach powstało wprawdzie kilka raportów

poświęconych przemianom społeczno-ekonomicznym, uwzględniających per-

spektywę równości płci, ale istniejące analizy są fragmentaryczne i rozproszo-

ne2. Ponadto brakuje prac odsłaniających indywidualne doświadczenia kobiet

z różnych miejsc regionu, wyrażonych przez nie same.

Wobec deficytu debaty publicznej na temat roli kobiet w okresie prze-

mian, publikacja Przedstawicielstwa Fundacji im. Heinricha Bölla w Warszawie

podejmuje próbę wielowątkowego dialogu o doświadczeniach transformacji,

oddając głos kobietom. Autorki publikacji oceniają minione dwudziestolecie re-

form z punktu widzenia kobiet z byłych krajów bloku wschodniego: Czech,

Polsk, Słowacji, Ukrainy i w dawnym NRD – i na tym tle – z perspektywy osobi-

2 Por. np. Płeć a możliwości ekonomiczne kobiet w Polsce: czy kobiety straciły na transformacji? , Bank Światowy, Warszawa 2004.

8

WSTęP

stych doświadczeń. Publikacja stanowi zarazem platformę międzypokoleniowe-

go dialogu, albowiem autorki reprezentują różne pokolenia: pokolenie kobiet ,

których dorosłe życie rozpoczęło się na długo przed rokiem 1989, pokolenie

kobiet, których dorosłość rozpoczęła się wraz z przełomem, oraz kobiety, które

wcześniejszego okresu nie znają już z własnego doświadczenia. Wśród autorek

są pisarki (m.in. Bożena Umińska-Keff, Petra Hůlová, Natalia Śniadanko, Sylwia

Chutnik, Jana Juráňová), badaczki feminizmu (na przykład Agnieszka Graff, Jiřina

Šiklová czy też Mirjam Hirsch), dziennikarki (Rita Pawlowski, Jana Simon), które

łączą pracę pisarką czy dziennikarską z zaangażowaniem w ruch kobiecy. W pu-

blikacji przeplatają się teksty osobiste z bardziej teoretycznymi rozważaniami,

zaś teksty literackie stanowią niejednokrotnie dopełnienie bardziej obiektyw-

nych prób opisu minionych dwudziestu lat.

W ocenie autorek publikacji odzyskana po przełomie roku 1989 wol-

ność ma często gorzki posmak rozczarowania, choć świadomość traconych

szans przyszła z czasem: „Dwadzieścia lat temu nie byłam specjalnie naiwna,

ale jednak w roku 1990 uważałam, że feminizm dość szybko może się stać

wiodącą ideą dla kobiet, bo przecież nadchodzi pluralizm idei politycznych

i związana z nim możliwość artykułowania własnego interesu politycznego,

więc czemu kobiety miałyby tego nie zrobić?” – pisze w swoim eseju Bożena

Umińska-Keff – dodając, że w następnych latach zamiast pluralizmu nastąpi-

ło skostnienie i wyrównanie wszystkiego konserwatywnym walcem, zaś wy-

zwolenie od „czerwonego” okazało się – paradoksalnie – wyzwoleniem od

idei emancypacyjnych. Jana Juráňová, współzałożycielka ASPEKTU, pierwszej

feministycznej organizacji słowackiej, długoletniej partnerki Fundacji im. He-

inricha Böl a, wspomina, że w pierwszych latach transformacji zarzucano jej

samej i jej koleżankom, że upominając się o prawa kobiet, marnują swoje siły

na problemy, które nie są tak ważne, jak obrona demokracji. W dyskursie

o kierunku przemian feministkom trudno było się przebić z przekonaniem,

że demokracja bez kobiet nie jest prawdziwą demokracją i w tym kontekście

udział kobiet jest wyznacznikiem jej jakości.

www.boell.pl

9

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

Rita Pawlowski pisze o trudnych relacjach dzielących środowiska ko-

biece w zjednoczonych po upadku muru Niemczech. Młode feministki z ob-

szaru byłego NRD, twierdząc, że „bez kobiet nie da się stworzyć państwa”,

energicznie włączały się w jego budowanie, zakładając Niezależny Związek

Kobiet (Unabhängiger Frauenverband), stojący w krytycznej opozycji do De-

mokratycznego Związku Kobiet w Niemczech (Demokratischer Frauenbund

Deutschland) – postsocjalistycznej organizacji, o której przetrwanie walczy-

ły ich matki, próbując znaleźć dla siebie miejsce w nowym świecie. Tekst

Rity Pawlowski, niepozbawiony samokrytycznej refleksji, skłania do porów-

nań rozwoju ruchów kobiecych w postsocjalistycznych krajach i postawie-

nia sobie pytania, na ile „państwowym” organizacjam kobiecym udało się

przedefiniować swoją rolę, czy i jak funkcjonuje współpraca środowisk ko-

biecych o odmiennym rodowodzie – oraz – czy współpraca postsocjalistycz-

nych organizacji z powstałym po 1989 roku ruchem kobiecym zwiększyłaby

efektywność równościowych działań? Tekst Kateriny Jacques, przedstawicielki

czeskiej partii Zielonych (Strana Zelených), podejmuje ocenę wpływu orga-

nizacji kobiecych na politykę. Jacques pisze o trudnościach we współpracy

między polityczkami a organizacjami kobiecymi, które za wszelką cenę starają

się pozostać „politycznie bezstronne” i apartyjne, częstokroć jednak wikłają

się w sprzeczności wynikające stąd, że „kwestię płci stawiają ponad treść pra-

cy politycznej” i tylko pod tym kątem oceniają czyjąś działalność polityczną,

nie biorąc pod uwagę reszty politycznej agendy.

Przedstawiona w publikacji w dużej mierze krytyczna ocena demo-

kratycznej transformacji z perspektywy kobiet nie jest jednak pozbawiona ak-

centów pozwalających z optymizmem spojrzeć w przyszłość. Zdaniem Jiřiny

Šiklovej, czeskiej socjolożki, sygnatariuszki Karty 77 i założycielki legendarnych

Gender Studies w Pradze, pierwszej feministycznej organizacji w Republice

Czeskiej, kobiety w Czechach startowały w roku 1989 z poziomu zerowego,

obecnie zaś – jeśli chodzi „rozwój ruchu kobiecego, feminizmu i genderowego

podejścia do kwestii społecznych”, Czechy dorównują większości państw Unii

10

WSTęP

Europejskiej. Agnieszka Graff, w oparciu o kilkunastoletnią obserwację tendencji

w dyskursie politycznym, dochodzi do wniosku, że mimo iż „w sferze faktów

jest kiepsko”, to jednak w ciągu ostatnich lat „nastąpiło coś, co można nazwać

utratą zbiorowej niewinności genderowej”. Temat płci mocno się upolitycznił:

w dyskusji o kwestiach płci przestano dowcipkować, rzucać bon motami, po-

wielać zasłyszane klisze, natomiast zaczęto się spierać i dzielić. O roli kobiety

dyskutują lewicowi i konserwatywni politycy, wychodząc z tego samego założe-

nia, że kobiety są dyskryminowane, tyle że proponują zupełnie różne recepty

na wyjście z impasu. Dwadzieścia lat po przełomie roku 1989 publiczna debata

o równości płci nie prowadzi jeszcze do spektakularnych zmian, niemniej jed-

nak nabiera treści.

Agnieszka Rochon,

dyrektorka Przedstawicielstwa

Fundacji im. Heinricha Bölla w Warszawie

Agnieszka Grzybek,

koordynatorka Programu Regionalnego

„Demokracja płci/ Polityka kobiet”

www.boell.pl

11

1.

Polska

www.boell.pl

13

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

Odzyskać

traktory

Bożena Umińska-Keff

14

BOżeNA UMińSKA-KeFF

Bolszewickie perszerony

W Świecie bez kobiet, książce wydanej w 2001 roku, która jest pierwszą większą

próbą analizy genderowej Polski po transformacji, Agnieszka Graff pisała:

„(…) zryw wolnościowy, jakim była „Solidarność”, stanowił na planie

symbolicznym akt przywrócenia porządku patriarchalnego, który system totali-

tarny zaburzył. Tak jak komunizm stał się w zbiorowej nieświadomości okresem

Seksmisji, tak wyjście na powierzchnię stanowiło moment odzyskania męskości,

odcięcia obmierzłej pępowiny”1.

Trafne zdanie, tyle że nie trzeba było „przywracać porządku patriarchal-

nego”, bo w czasie PRL-u nie groził mu żaden istotny wstrząs. Natomiast po

upadku PRL należało usunąć demokratyczne w istocie korekty dotyczące płci,

które socjalizm realny (nie komunizm, bo takiego ustroju nigdy nie było) wniósł

do praktyki społecznej, będąc skoligacony – ach, siódma to woda po kisielu –

z zestawem emancypacyjnych i lewicowych idei społecznych.

Z jakiegoś powodu najchętniej przywoływaną ikoną komunistycznej de-

wiacji związanej z płcią i nachalnym wyzwalaniem kobiet (czyli zniewalaniem

ich do obcego wzorca) stały się traktorzystki. Historycznie rzecz biorąc, chodzi

o fotografie i filmy z początku lat pięćdziesiątych, o okładki pism dla kobiet, na

których pojawiały się nowe bohaterki socjalizmu – ale i nowe bohaterki mode-

lu genderowego – młode kobiety na traktorach, często przodowniczki pracy,

wymieniane wtedy z imienia i nazwiska, często podawano też wieś, w której

pracowały i mieszkały. Wyobrażam sobie, że dla wielu młodych kobiet były

atrakcyjne jak gwiazdy filmowe i pobudzały wyobraźnię, bo reprezentowały

nowy model kobiecości. Powrót „normalności”, jak zauważała Agnieszka Graff

w Świecie bez kobiet, polegać miał na tym, żeby symbolicznie ściągnąć kobiety

z tamtych traktorów (ale tylko z tamtych) i postawić je tam, gdzie tradycyjnie ich

miejsce, np. przy kuchni. Gdzie i tak stały. Także wtedy, kiedy wracały do domu

1 A. Graff, Świat bez kobiet, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2001, s. 26.

www.boell.pl

15

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

po pracy na traktorze, bo nie propagowano w PRL-u żadnego wzorca realnej

równości płci. Więc czemu te traktory z początku PRL tak złoszczą i gorszą

tradycjonalistów i prawicę do dziś? Przecież gdyby to byli traktorzyści, nikt by

o nich dziś nie pamiętał. I nie pamięta.

A zatem przyjrzyjmy się sprawie.

Traktory to technika, postęp cywilizacyjny, więc siła i niezależność, czyli kultu-

rowo męskie atrybuty. Traktor to kontrola natury i władza nad nią. Traktor ponadto

trzeba umieć obsługiwać, jest to umiejętność techniczna, i potem już traktor jedzie,

a jadąc, oddala się od domu, bo na pewno nie należy do sfery wewnętrznie domo-

wej. (W końcu obsługa pralki nie budzi żadnych sprzeciwów, ale pralka stoi w domu

i nie oddala od niego kobiety, a może nawet odwrotnie, nie mówiąc już o tym, że

pierze rzeczy męża pod okiem żony, czyli tradycyjnie). Choć z drugiej strony traktor

nie jest samochodem terenowym, daleko nie odjedzie, i w sumie jest bezpieczny.

Z kolei jako narzędzie postępu technicznego jest swego rodzaju bronią, środkiem

władania nad zasobnością i środowiskiem. Tymczasem kobieta według schematu

kultury i religii to bierność, zależność i miła głupota. Technika daje poczucie spraw-

czości, władzy nad środowiskiem i produkcją. Bardzo męskie atrybuty.

Dla prawicy z kolei jedyną kobiecą produkcją jest produkcja dzieci,

usług i odtwarzanie przez to tej właśnie hierarchii, na dole której stoi kobieta.

W sferze wspólnoty jej nie ma lub jest postacią pomocniczą: ugotuj, zabandażuj,

sprzątnij. Ale nie żeby zaraz: zaoraj pole. Oranie pola to męskie zajęcie, to wy-

raz władania zasobami, wyraz posiadania zasobów. Męska władza nad kobiecą

płodnością ziemi. Kiedy kobieta siedzi na traktorze, płodność ziemi dostaje fioła

i nie wie, gdzie ma przynależeć w sensie symbolicznym. To dopiero jest Seksmi-

sja, produkcja płodności i płodów bez pomocy fallusa.

A dalej – traktor nie ma konotacji narodowych, nie ma w nim nic spe-

cyficznie polskiego, więc tym bardziej jest komunistyczny i wrogi. W każdym

razie wtedy, kiedy siedzi na nim kobieta. Tę kobietę na traktorze prawicowe

i tradycyjne oko może widzieć jako „naszą” kobietę, kobietę naszego plemienia,

uwiedzioną czy porwaną przez bolszewika i wsadzoną na ich konia.

16

BOżeNA UMińSKA-KeFF

(Ciekawe, jakie tu dalsze mogą być konotacje psychoseksualne, zwa-

żywszy, że ten koń był dla kobiet całkiem atrakcyjny. Wiele chciało być trak-

torzystkami i wiele nimi było. Oczywiście, powie się dziś, że traktor jest jak

perszeron, pociągowy koń bez gracji, zresztą mechaniczny i rykliwy, podczas

gdy nasz, polski, jest namiętny i galopuje jakże elegancko; kto wie, czy ten bol-

szewicki to w ogóle nie kobyła?

Nie, oczywiście, to już by było nie w duchu epoki, ale kto w końcu

wiedział, jakiej płci jest kobieta na traktorze?)

Robiąc niedawno zakupy w Carrefourze przyjrzałam się osowiałej pani jadącej

na wielkiej maszynie do czyszczenia podłogi. Oczywiście, jest rok 2009, a nie 1949,

więc kobieta w tej sytuacji nie dziwi. Ale też wiadomo, że jedzie ona w swojej spra-

wie, w sprawie swojego zarobku i jej społeczne znaczenie jest mniej więcej takie, jak

każdej sprzątaczki czy sprzątacza, nawet jeśli mają wielkiego mechanicznego mopa.

Tymczasem traktorzystka była – co nietypowe dla kobiety – w centrum życia wspólno-

ty, w centrum życia społecznego. Jej obecność na traktorze była obecnością kobiety

w życiu społecznym – nie w przestrzeni prywatnej, tylko społecznej, i nie była obecno-

ścią pomocniczą czy służebną, ale sprawczą. Bardziej nawet niż murarki na budowach,

bo te nie były wyposażone technicznie, i często zarządzał nimi majster mężczyzna2,

podczas gdy traktorzystki same zarządzały swoim traktorem, który wtedy, w zacofanej

technicznie Polsce, nie był czymś powszechnym. Był nowością, znakiem postępu, roz-

woju, osiągnięć. Swego rodzaju mercedesem. Powszechne były wtedy konie.

Dlatego w całej tej przed- i bezrefleksyjnej drwinie z tamtego emancypa-

cyjnego wizerunku nigdy nie chodziło o rzeczywistość – o to, że kobiety miały do

traktorów w końcu nie za duży dostęp, że ta praca bywała dla kobiet bardzo atrak-

cyjna i podnosiła ich samoocenę, że jednak prowadzenie traktora jak na prace

rolnicze jest stosunkowo lekkie, więc nadaje się dla kobiet, które na Zachodzie czy

w USA prowadzą i prowadziły maszyny rolnicze, i że legenda mówiąca, że kobie-

2 Omawia to na przykładzie socrealistycznych wizerunków Ewa Toniak [w:] Olbrzymki. Kobie-ty i socrealizm, Korporacja Ha!Art, Kraków 2008, s. 103-120.

www.boell.pl

17

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

tom to szkodzi, jest tylko legendą. Szkodzi tylko w pierwszym trymestrze ciąży,

natomiast podobno jako praca permanentna źle wpływa na męską płodność, bo

podgrzewając i trzęsąc stale workiem mosznowym, osłabiała plemniki.

Więc kobieta na traktorze oburza nie jako zestaw faktów, ale jako sym-

bol, oczywiście, jako uzurpacja, sięganie po to, co absolutnie męskie. I z dzisiej-

szej perspektywy można uniewinnić kobiety – są w końcu, jak wiadomo, po-

datne na męskie manipulacje (co pokazuje także wspomniana S eksmisja), winni

są komuniści, obcy, nie polscy i nie katoliccy manipulatorzy. To oni sprawili, że

subwersywny obraz nabrał popularności – i był tym, czym pozycja „odwrotna”

w powieści Konopielka Redlińskiego. Akcja, przypomnę, toczy się na Polesiu,

w odciętych od świata bagnach po II wojnie, we wsi, do której pierwszy raz

przybywa nauczycielka założyć szkołę i uczyć dzieci. Tę nauczycielkę gospodarz,

u którego zamieszkała, podejrzał kiedyś, jak ze swoim partnerem uprawiała

seks – mężczyzna na dole, nauczycielka na górze! Gospodarz niemal dosłownie

zobaczył świat na opak, i ta pozycja była jak symbol zapowiadający koniec ładu

dotychczasowego świata, przez negowanie jego podstawowych podziałów,

które są filarami porządku. Kobiece i męskie, słabsze i dominujące, kobieta pod,

mężczyzna nad. Ciekawe, że gospodarz z Polesia sam stopniowo przeszedł na

stronę tych nowości, włączył w swój obraz świata nowe elementy.

Jednak dla prawicy i polskich katolickich konserwatystów nie ma mno-

gich porządków – „tego porządku” i nowego porządku, bo „ten porządek” nie

ma alternatywy. „Ten” jest porządkiem, kropka. W tym sensie prawica zawsze

jest autorytarna, bo możliwy jest dla niej jeden jedyny porządek, który uważa za

naturalny, dany i odwieczny, którego strzeże.

Wracając do tematu głównego: o tyle więc, o ile transformacja w Pol-

sce szła w kierunku demokratycznym, obywatele Polski zyskali pewne swo-

body. Swobodę (pewnych) wyborów politycznych, wypowiadania się (coraz

bardziej w pewnych granicach), poruszania się, zatem i swobodnego opusz-

czania ojczyzny, i inne, których lekceważyć nie należy. Obywatele, czyli my,

mężczyźni i kobiety.

18

BOżeNA UMińSKA-KeFF

Lecz o tyle, o ile transformacja w Polsce była dziełem ludzi, którzy nie

mieli w praktyce do czynienia z porządkiem demokratycznym i rozumieli go

czasami powierzchownie lub anachronicznie (dobrym przykładem jest sam

Wałęsa), a dodatkowo cały ruch „Solidarności” związany był z ludźmi i ideami

Kościoła, który jest strukturą hierarchiczną, sztywną i opartą na posłuszeństwie,

a nie dyskusji – o tyle obywatele pewne swobody stracili. Zwłaszcza obywatelki

kobiety, bo wyzwolenie się od „czerwonego” było też wyzwoleniem się od idei

emancypacyjnych. Ponadto odcięcie się od jakiejkolwiek tradycji lewicowej, któ-

rą w latach dziewięćdziesiątych reprezentowali jeszcze na przykład Jacek Kuroń

i Zofia Kuratowska, a potem już nikt ze strony „Solidarności”, było zabójcze.

Solidarnościowa i postsolidarnościowa propaganda perswadowała ludziom, że

to, co jest dobre dla Kościoła, jest też dobre dla nich, bo mamy tu zbieżność

interesów i celów. „Państwo to ja” , powiedział wtedy niejako Kościół katolicki

w Polsce. Ale takiej zbieżności nie było i nie ma.

Rozumienie własnego interesu politycznego jest jednak powiązane z in-

dywidualizmem, którego niemal nie ma w polskiej tradycji, a indywidualizm

z kolei wiąże się z poczuciem szacunku dla siebie i dla własnej tożsamości,

jakakolwiek by nie była, jako że jest ludzka i moja. Na obie te posta-

wy, na indywidualizm i szacunek dla własnej (nie zbiorowej i zmitologizowanej)

tożsamości nie ma dziś w Polsce za dużo miejsca. Kościół karze i za indywidu-

alizm i za samodzielne myślenie, jest w końcu wielkim magazynem, z którego

wydaje się egzemplarze zbiorowej tożsamości masowo produkowane. Zasadą

tej tożsamości jest wykluczanie, usuwanie wszystkiego, co mogłoby zagrozić

najdrobniejszą zmianą w obrębie tej tożsamości, tzw. polskiej i katolickiej.

„(…) wszystko, co polskie, przedzierzgnęli na katolickie, wszystko kato-

lickie uznali za szczero polskie i tak tymi dwuznacznikami dziś zręcznie szermie-

rzą, że odrobili już prawie wszystko to, co od początku XVIII wieku w sumieniu

ogólnym ludzkości uczeni i bohaterowie, rozumni i poczciwi, kosztem krwi,

życia i ciężkiej pracy wypracowali na koniec”.

www.boell.pl

19

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

To dziewiętnastowieczna pisarka, Narcyza Żmichowska, która komentuje

utrwalenie się w XIX wieku zbitki Polak – katolik, a którą cytuje w roku 1929 Boy-

Żeleński, dodając komentarz na temat odrodzenia się Polski w roku 1918:

„Kamień grobowy odwalono, Polska zaczęła żyć własnym życiem. Na-

tychmiast kler wyciągnął rękę po nią, jakby po swoje prawe dziedzictwo. Umoc-

niony w potędze przez naszą ordynację wyborczą, świadom swego wpływu na

masę włościańską i na kobiety, oparł się przede wszystkim na tych czynnikach”3.

Otóż to.

Jak rozumiem zakaz przerywania ciąży

w Polsce

20 lat temu nie byłam specjalnie naiwna, ale jednak w roku 1990 uważałam,

że feminizm dość szybko może się stać wiodącą ideą dla kobiet, bo przecież

nadchodzi pluralizm idei politycznych i związana z nim możliwość artykułowania

własnego interesu politycznego, więc czemu kobiety miałyby tego nie zrobić?

Feminizm był moim wkładem w transformację, ideą wybraną dla mnie

wśród innych, niemożliwych dla mnie idei. Przypomnę, że w 1993 roku ze-

braliśmy ponad milion podpisów wspierających referendum w sprawie aborcji,

i wszystkie zostały zlekceważone przez nową demokrację polską. Dominacja

Kościoła, choć widać już było kierunek, nie była jeszcze faktem tak bardzo do-

konanym jak po kolejnych osiemnastu latach. Polska nie była jeszcze krajem

pozakonstytucyjnie wyznaniowym.

Miałam wtedy poczucie wyższości wobec działaczek z dawnej Ligii Ko-

biet Polskich – jakby były dinozaurami, które ciężko krocząc na wielkich łapach,

schodzą właśnie ze sceny świata, a my, ssaki, nowa formacja, lekkozbrojny anty-

patriarchat, wskakujemy na nią. Nie wzięłam pod uwagę faktu, że dinozaury są

różne i że żyjemy, my, ssaki, w dolinie dinozaurów, ale nie z Ligi Kobiet Polskich,

3 T. Boy–Żeleński, Dziewice konsystorskie, [w:] Pisma, t. XV, PiW, Warszawa 1958, s. 75.

20

BOżeNA UMińSKA-KeFF

tylko tych oznaczonych krzyżami. I w sumie, w praktyce wcale nie było nam

tak daleko do siebie, feministkom i tamtym działaczkom, choć sposób inter-

pretacji rzeczywistości by nas dzielił. Wtedy to może by mi nie przeszło przez

gardło, bo jako nowy ssak nie chciałabym się przyznawać do pokrewieństwa

z dawnymi dinozaurami, ale dziś, kiedy widać, że nie one i nie my byłyśmy górą,

nie ma się co tak wypierać pokrewieństwa po starej krwi emancypacji.

Dziś o wiele bardziej jestem skłonna uszanować tamte kobiety i ich kobiecą

solidarność, której w III RP nie ma za dużo. Wszystkie: i my, te nowe, feministki, i one,

te dawniejsze działaczki – byłyśmy oburzone faktem odbierania kobietom praw oby-

watelki i człowieka, co ukoronowano nową ustawą antyaborcyjną w roku 1993. A był

to sam początek odbierania, które trwa do dziś i jest, jak widać, procesem.

Chcę tu powtórzyć, że zakaz aborcji oznacza dla mnie to, że kobiety są

pozbawione elementarnych praw, z zasobu praw jednostki i człowieka.

Można się z taką sytuacją osobiście zetknąć lub nie, zależnie od tego, czy

zajdzie się w niechcianą ciążę lub czy na przykład będzie się miało nieszczęście

poważnie zachorować w ciąży.

W pierwszej sytuacji pomóc praktycznie mogą jeszcze pieniądze na nie-

legalny zabieg i to jest sposób, w jaki większość Polek sobie radzi. Za pomocą

złotówki, euro, rubla czy hrywny. W drugiej sytuacji nic może nie pomóc, jak

się zdarzyło z młodą kobietą, która zmarła na nieleczone colitis ulcerosa, ciężką

chorobę jelit. Nie leczono tej choroby, ponieważ lekarze „bali się”, że badania

uszkodzą płód. W efekcie skazali 25-letnią kobietę na ciężką agonię i śmierć4.

Zrabowali jej całe życie. Obrońcy życia.

4 W 2005 roku 25-letnia mieszkanka Piły, nie doczekawszy się pomocy, zmarła z powodu sep-

sy. Lekarze w obawie, że może dojść do poronienia, odmówili zbadania jej i leczenia, powo-

łując się na klauzulę sumienia. Rodzice dziewczyny próbowali dochodzić sprawiedliwości, ale

prokuratura umorzyła sprawę we wrześniu 2008 roku, sąd podtrzymał jej decyzję, natomiast

lekarski sąd dyscyplinarny orzekł, że lekarze nie popełnili błędu lekarskiego. Obecnie sprawa

trafiła do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu, który zajął się nią w trybie

pilnym, już w kilka miesięcy od jej wniesienia. Pomocy prawnej rodzinie zmarłej dziewczyny

udzielają prawniczki Federacji na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny.

www.boell.pl

21

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

Na złe przypadki, a na pewno już na poniżenie godności ludzkiej, nie

ma w tej sytuacji sposobu. Jak wiadomo, żadnemu mężczyźnie nikt nie odmówi

leczenia dlatego, że choruje i ma w sobie płód, bo mężczyznom nie zdarza się

jednocześnie chorować i być w ciąży. Nieprawda?

Ludzie płci żeńskiej jako zbiorowość tracą w Polsce część swoich ludz-

kich i obywatelskich praw, takich jak prawo do decydowania o sobie, o swoim ży-

ciu i jego przebiegu, prawo do ochrony życia i zdrowia, fizycznego i psychicznego

– jeśli zdarzy się im taka sytuacja, jaka się zdarza tylko ludziom płci żeńskiej.

W ten sposób ludzie płci żeńskiej są pozbawiani podmiotowości, czyli

ludzkiej mocy sprawczej dotyczącej własnego życia. W pewnych sytuacjach przed-

stawiciele Kościoła i państwa przejmują bezpośrednią kontrolę nad ciałami ludzi

płci żeńskiej, także przeciwko ich wyborom, a nawet możliwości ich dokonania.

Wszakże ludzie płci męskiej nie zachodzą w niechciane ciąże i nie

chorują, będąc w chcianych lub niechcianych ciążach. Nieprawda?

Ale skoro jedni nie zachodzą w ciążę, a drudzy tak, to w zasadzie trzeba

zadać pytanie, czy istnieją dwa czy jeden gatunek ludzi? Jeśli jeden, to prawo

musi być takie samo. Wszyscy ludzie powinni mieć prawo do decydowania

o sobie i swoim życiu. Bez różnicy płci.

Kiedy płód nabywa praw obywatelskich i ludzkich przed człowiekiem

płci żeńskiej, w którego macicy się rozwija, pytaniem jest, kto mu nadaje te

prawa, odbierając je uprzednio kobiecie? Nadaje mu je Kościół i politycy, którzy

reprezentują interesy Kościoła, przejmując kontrolę nad ciałem kobiety.

I to jest konkluzja – w Polsce tylko mężczyźni i Kościół katolicki – jako

reprezentant zbioru zasad i postaw – mają pełnię praw ludzkich. Kobiety z niej

wyparto. Kościół musi utrzymywać hierarchię nie tylko wewnątrz własnych mu-

rów, także w obrębie społeczeństwa, którym włada, właśnie po to, żeby czuć,

że nim włada i stanowi z nim jedność.

Tak, ale… Ale kobiety w Polsce otrzymały prawa polityczne i obywatel-

skie w 1918 roku. Wcale przyzwoita data, zaraz po I wojnie światowej, razem

z większością krajów Europy. Wcześniej niż inne kobiety – jeśli przypomnieć so-

22

BOżeNA UMińSKA-KeFF

bie, że Francuzki dostały te prawa w 1945, Włoszki w 1946, Hiszpanki w 1931,

Szwajcarki jeszcze później, zależnie od kantonu. Skoro więc kobiety część praw

mają, a części nie, przypominają człowieka, który jedną nogą idzie po krawęż-

niku, a drugą w rynsztoku. Zmienić swoją sytuację może sam, bez pomocy,

aktem woli, podciągając jedną nogę do drugiej.

Powiedzmy sobie bowiem szczerze: jeśli kobiety w Polsce mają nie-

dobre, dyskryminujące prawo aborcyjne, to mogą to same zmienić. Jeśli nie

zmieniają, i nawet nie próbują jako grupa społecznego interesu zabrać się za

to, to ta bierność opisuje stan ich świadomości. Kościół został w Polsce uznany

za siłę polityczną numer 1, której lepiej się nie narażać. Teksty Boya-Żeleńskie-

go o władzy kleru w Polsce międzywojennej, a zwłaszcza o jego sile nacisku

na kobiety, nazywały się Nasi okupanci. Ale kto nas okupuje? Kto nas okupuje

w sytuacji potencjalnie politycznie otwartej na różne możliwości? Sami siebie

okupujemy, nasz konformizm musi dać przyzwolenie władzy Kościoła. To pol-

ska mentalność tworzy ten stan rzeczy. Jak dotychczas Kościół katolicki, nawet

w Polsce, nie ma armii, marynarki ani wyrzutni rakiet.

To zniewolenie to jest samo-zniewolenie, ta okupacja jest auto-okupacją.

Niemniej na planie idei sprawiedliwości jest rzeczywiście tak, jakbyśmy

mieli do czynienia z dwoma, nie z jednym gatunkami ludzi – z męskim, wolnym

(relatywnie) i pod-męskim, zależnym od męskiego w bardzo podstawowych

sprawach. Jednak, jak się rzekło, historia się nie powtarza i nie jesteśmy w tym

samym miejscu. Dziś kobiety mają szerszy wybór i mogą sobie obrać – przy-

najmniej symbolicznie i przynajmniej te, które nie mają wrażliwości na własne

ludzkie upokorzenie – płeć honorową. Mogą być posłanką prawicy i zaganiać

inne kobiety do kościoła, gdzie wszystkie pokłonią się „dziecku poczętemu”,

dziwnemu tworowi wyobrażeń i języka, który wygnał kobiety z ich ciał i stał się

synonimem słowa „ciąża”. W ten sposób nie wiadomo, w jaki sposób „dziecko

poczęte” znajduje się w obrębie ciała kobiety, które właściwie nie już potrzebne

jako ciało, ale jako siedziba niebiańskiej istoty. Można więc być siedzibą. Można

też być kobietą sukcesu i mówić o sobie:

www.boell.pl

23

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

Jestem menagerem, nauczycielem, żonem

Kobiety odpowiadają na dzisiejszą sytuację, która jest rodzajem backlashu,

kontruderzenia anty-emancypacyjnego, najgorzej jak mogą, bo strategią

asymilacyjną. Asymilacja, przypomnę, czyli upodobnienie, jest za-

sadą, w myśl której mniejszość wtapia się w większość, upodab-

nia się, stara się stopić, co ma być ceną akceptacji, ale przeważnie i tak

nie jest. Tę metodę historycznie podejmowały mniejszości aspirujące do

równych praw, które miały im być przyznane przez dzierżących władzę

w społeczeństwach nie znających pojęcia różności i równości. Asymilacja

to strategia słabych i aspirujących, w której uznaje się, że istotna władza

leży poza naszym zasięgiem. Asymilacja kosztuje: ceną jest zacieranie toż-

samości i związane z nim zaburzenie szacunku dla siebie. Ale w Polsce

kobiety pełną kapitalistyczną parą asymilują się do męskiej reguły, do mę-

skiego poczucia wyższości, podzielając, jak widać bez buntu, odwiecz-

ne założenie, że to, co męskie, ma znaczenie, kobiece nie ma. Męskie

jest prestiżowe, bogate i władcze. Gdyby mężczyźni w Polsce mieli

fioletowy kolor skóry, a kobiety żółty, kobiety powszechnie ma-

lowałyby się w Polsce na fioletowo. I malują się, tylko że make up’em

jest język. Jak wiadomo, polski jest bardzo fleksyjny i dba o zachowanie

rodzaju, czyli płci osoby, która się wypowiada. Nawet w liczbie mnogiej

„zrobiłyśmy” i „zrobiliśmy”.

Niemniej niemal każda kobieta czynna zawodowo jest mężczyzną, każ-

da profesjonalistka jest profesjonalistą. Lekarki są lekarzami. Nauczycielki są na-

uczycielami. Dziennikarki są dziennikarzami. Aktorki aktorami.

„Jestem pisarzem”, oświadczyła pisarka Manuela Gretkowska, i to jako

szef/owa Partii Kobiet. Ups.

Jestem historykiem, dziennikarzem, socjologiem, psychologiem, preze-

sem (zwłaszcza kiedy prezeska jest prezesem) – mówią kobiety, i nie jest to

przypadek. Kiedy jakaś siostra, czyli brat, im się przeciwstawi, że na przykład jest

24

BOżeNA UMińSKA-KeFF

dziennikarką, inne się oburzają – jak ona się przyzna, że jest dziennikarką, to się

wyda, że i one nie są dziennikarzami! I jak to brzmi?

To brzmi tak, jakby kobiety chciały, żeby nie zauważano, że nie są ludź-

mi płci męskiej. W społecznym sensie, oczywiście. Bo prywatnie, jak się do-

myślam, chcą, żeby zauważono, że nie są płci męskiej.

Ale te końcówki nie maskują płci tej, która ich używa, tym bardziej

pokazują patriarchalny charakter polskiej kultury, drugorzędność kobiet, które

niekoniecznie świadomie zakładają przecież, że użycie prawdziwej rodzajowo

końcówki odbiera im powagę, zwłaszcza profesjonalną. Ale użycie nieprawi-

dłowej demaskuje lęk kobiet przed kobiecym brakiem znaczenia. I kobiecą nie-

umiejętność poradzenia sobie z tym inaczej niż tylko przez to, co się nazywa

identyfikacją z agresorem, z silniejszym.

A co było złego w tych traktorzystkach? Powiedziałabym, że w samych

traktorzystkach, w tych kobietach, które zdobiły okładki pism dla kobiet, w tym

nowym wzorcu dla kobiet nie widzę nic złego. Dziś może nas razi raczej to, że

tą siłą przewodnią byli mężczyźni i że to oni wsadzali kobiety na traktory. Ale

inaczej wtedy być nie mogło. W pierwszej połowie lat pięćdziesiątych o femi-

nizmie nie myślała nawet Betty Friedan, jak sadzę. Może Simone de Beauvoir

myślała, ale nie były to optymistyczne myśli.

Niemniej kiedy i dziś w Polsce prawicowi panowie mówią o śmiesznej

traktorzystce, tej obcej sile na polskiej wsi, zaczynam się gotować. Jakby to była

jakaś wilczyca chora na wściekliznę atakująca małe Czerwone Kapturki, które

akurat spieszyły na mszę do kościółka, jakby to była King Kong rozwalająca Kra-

ków pełen cudnych kościołów, jakby to była wampirzyca pro-aborcyjna, jakaś

żydowska Lilith warująca, żeby się napić świeżej krwi z serca dziecka poczętego

– poczętego dopiero wczoraj, a tej tak się spieszy, że nie rozumie, że jeszcze

tego serduszka nie ma w sensie fizycznym i że musi wziąć na wstrzymanie –

więc skoro taka zła jest ta traktorzystka, skoro taki budzi opór, to może ona jest

naszym symbolem, naszą ikoną, i trzeba by stanąć murem po jej stronie i nie

dać jej ruszyć? Może to jest ta polska wersja Rosie Spawaczki z „We can do it!”

www.boell.pl

25

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

i trzeba ją raczej na sztandary feministyczne, a nie wypierać się z nią znajomości?

Może to była nasza matka, ciotka czy babka? Bo traktorzystki to nie był wymysł,

miały twarze, imiona, nazwiska, adresy i osiągnięcia.

Bo, kiedy tak wiele stracone, czy na początek nie mogłybyśmy zama-

rzyć, po raz pierwszy, o tym, żeby odzyskać traktory?

Choćby w postaci właściwej końcówki rodzajowej. „Jestem nauczyciel-

ką” lub „jestem dziennikarką” – to brzmi silnie, jakby traktor odpalał.

Od czegoś trzeba zacząć, gdy się jest polską marnotrawną córką, która

przehulała po kościołach tak wiele z tego, co dała matka Emancypacja.

26

Gdzie się podziała

baba na traktorze

i cyniczny twardziel?

O bezpowrotnie

utraconej genderowej

niewinności

Agnieszka Graff

www.boell.pl

27

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

Wśród rocznicowych uniesień, wzruszeń i podsumowań było nas zdumiewająco

mało. Dwadzieścia lat demokracji kojarzyło się mediom z bohaterami, ale jakoś

nie z bohaterkami „Solidarności”. Z politykami, ale nie polityczkami pierwszych

lat po przełomie. Mało też było równości płci jako tematu – jakby demokracja

płci nijak się nie miała do demokracji właściwej. To miłe, że Fundacja Heinricha

Bölla życzy sobie wspomnieniowych tekstów o kobietach i przemianach… jed-

nak zastanawia zgodne milczenie polskich mediów głównego nurtu.

Reakcję na to pominięcie stanowił, moim zdaniem, entuzjazm wokół Kongresu

Kobiet Polskich1. To właśnie pominięcie nas jako grupy spowodowało, że kobiety z tak

rozmaitych środowisk poczuły się przez moment wspólnotą. To irytacja, urażona god-

ność, niejasne wrażenie, że w patriotycznym zgiełku stałyśmy się przeźroczyste, a zara-

zem potrzeba celebrowania wolnej Polski sprawiły, że w jednej sali w miarę zgodnie

mogły przebywać kobiety z przestrzeni okołokościelnych i feministycznych, lewicowych

i biznesowych, kobiety z NGO-sów i członkinie grup radykalnych. Poczułyśmy się przez te

dwa dni wspólnotą, a może wręcz grupą politycznego interesu. Ulotna to jedność, wiem.

Mówiłam nawet o tym w swoim kongresowym wystąpieniu. Nie wierzę w trwałe soju-

sze między feministką walczącą od lat o świecki wymiar edukacji a założycielką Przymie-

rza Rodzin, między pracodawczynią a kobietą, którą zatrudnia. A jednak rozmawiałyśmy.

A jednak wspólnie wzruszałyśmy się, gdy na scenę wkroczyła Henryka Krzywonos2, która

1 Kongres Kobiet Polskich „Kobiety dla Polski – Polska dla Kobiet” odbył się w dn. 20-21

czerwca 2009 roku w Warszawie. Zgromadził ponad 3 tysiące kobiet z całej Polski, w pro-

gramie znalazło się 21 paneli dyskusyjnych, przyjął ponad 100 postulatów, wśród których

znalazły się m.in. wprowadzenie do ordynacji wyborczej systemu parytetowego na listach

wyborczych oraz naprzemiennego umieszczania kobiet i mężczyzn na listach oraz utwo-

rzenie niezależnego, wybieralnego przez Sejm, urzędu Rzeczniczki ds. Kobiet i Równości.

2 Henryka Krzywonos-Strycharska – tramwajarka, działaczka „Solidarności”, sygnatariuszka

Porozumień Sierpniowych z 1980 roku; 15 sierpnia 1980 roku zatrzymała tramwaj nr

15 w Gdańsku, oświadczając, że „ten tramwaj dalej nie jedzie”, co dało sygnał do straj-

ku pracowników gdańskiej komunikacji. Zmusiła Lecha Wałęsę do kontynuowania strajku

w sierpniu 1980 roku, kiedy chciał już ogłosić jego zakończenie. „Jeśli nas porzucicie, bę-

dziemy zgubieni! Stocznię zostawią w spokoju, ale małe zakłady rozgniotą jak pluskwy! Nie

przerywajcie strajku, autobusy nie zwyciężą czołgów” – wykrzyknęła do Wałęsy. Kongres

Kobiet Polskich uhonorował ją tytułem Polki Dwudziestolecia.

28

AGNieSZKA GrAFF

otrzymała tytuł Polki Dwudziestolecia. Pojawinie się poczucia jedności ponad podziałami

było czymś realnym, zjawiskiem z gatunku polityki emocji, a przy tym znakiem czasu.

Kongres: stracona szansa czy rewolucja?

Czy Sala Kongresowa pełna kobiet z całej Polski to, jak pisali na łamach „Gazety

Wyborczej” Agnieszka Mrozik i Piotr Szumlewicz, „stracona szansa” polskiego

ruchu kobiecego?3 Ich zdaniem „imprezę organizowały kobiety o wszelkich

możliwych poglądach. Stąd trudno było wypracować jakikolwiek wspólny pro-

gram: pozostały środowiskowe sentymenty i ciepła atmosfera”, zaś wspólne

wysiłki skupiono na „pacyfikacji głosów protestu”. Nie sądzę. Byłam, słuchałam,

rozmawiałam z dziesiątkami kobiet i nie sądzę. A nawet wiem, że było ina-

czej. Czułam w powietrzu bunt i radykalizm. Słyszałam te tony w rozmowach

w kolejce do toalety. Można oczywiście pytać, ile w tym buncie jest feminizmu,

lewicowości i czy jest ich wystarczająco wiele. Dla Mrozik i Szumlewicza – zde-

cydowanie za mało. Mi tam wystarczy.

Nie łudzę się, że tłum kobiet, który ze wzruszeniem wysłuchał femini-

stycznego wykładu prof. Marii Janion, wiwatował na cześć feministki Magdaleny

Środy, oklaskiwał feministyczną przecież, napisaną przez Kazimierę Szczukę,

laudację na cześć Henryki Krzywonos, czy żywo reagował na moje, niewątpli-

wie przecież feministyczne, wystąpienie – to tłum feministek. Pewna francuska

dziennikarka powiedziała mi, że wiele kobiet, z którymi rozmawiała w koryta-

rzach Pałacu, zaczynało swoje wypowiedzi od sakramentalnego zastrzeżenia:

„nie jestem feministką, ale…”. Powtórzę dla jasności: to nie był tłum feministek,

bo taki tłum w Polsce nie istnieje. A jednak warto się skupić na tym, co pojawia

się po owym „ALE”. To coś to właśnie feminizm, i to niezależnie od tego, czy

autorka wypowiedzi gotowa jest przyjąć tę piętnującą etykietę. Jesteśmy częścią

3 A. Mrozik, P. Szumlewicz, Kongres Kobiet: stracona szansa, „Gazeta Wyborcza”, 4-5.07.2009.

www.boell.pl

29

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

kilkuwiekowej tradycji kobiecego buntu, którego sedno polega nie na nazew-

nictwie, lecz na sprzeciwie wobec patriarchalnego stanu rzeczy i na wspólnym

poczuciu, że kobiety powinny i mogą mu się przeciwstawić.

Mam nadzieję, że Kongres okaże się początkiem zmian, początkiem re-

wolucji. Jednak moim zdaniem to wydarzenie samo w sobie stanowiło rewo-

lucję. Polityka nie składa się jedynie z wywalczonych ustaw i wygranych debat

sejmowych, ale także z ludzkich emocji. A to był wybuch zbiorowej politycznej

emocji kobiet – czegoś, co dotąd jakoś nie mogło w Polsce zaistnieć. Kongres

pokazał, że coś się w Polsce wokół kwestii kobiecej zmieniło. Coś, czego nie

widać w statystykach dotyczących nierówności płac (te od lat pozostają w miarę

niezmienne), czy w ewidentnym fakcie porażki strony „pro-choice” w polskich

zmaganiach o prawa reprodukcyjne (jesteśmy w defensywie – już nie walczymy

o prawo do aborcji, ale staramy się zapobiec zakazowi in vitro)4.

Fakty swoje, intuicja swoje, czyli

dlaczego jest lepiej, niż jest

W sferze twardych faktów jest kiepsko, bardzo kiepsko. Gdy piszę te słowa,

media donoszą, że Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej pozbawiło lwiej

4 Polska ma jedną z najbardziej restrykcyjnych ustaw regulujących dostęp do przerywania ciąży. Ustawa z dnia 7.01.1993 o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży dopuszcza aborcję w przypadku zagrożenia

dla zdrowia lub życia kobiety, kiedy płód jest uszkodzony lub ciąża jest wynikiem czynu

zabronionego. Mimo od lat podejmowanych wysiłków nie udało się jej znowelizować,

a artykuł dopuszczający przerwanie ciąży, gdy kobieta znajduje się w ciężkich warunkach

życiowych lub trudnej sytuacji osobistej, wprowadzony w 1996 roku, został ostatecznie

uznany przez Trybunał Konstytucyjny w 1997 roku za sprzeczny z Konstytucją i jako taki

stracił moc prawną. Obecnie trwają prace nad ustawą dotyczącą zapłodnienia in vitro: po-

słowie z Prawa i Sprawiedliwości domagają się ustawowego zakazu, natomiast projekt Plat-

formy Obywatelskiej w dużym stopniu ogranicza dostępność tych usług, nie wprowadza

refundacji i jest sprzeczny z najnowszymi osiągnięciami medycyny. Z inicjatywy Federacji na

rzecz Kobiet i Planowania Rodziny powstał społeczny projekt ustawy wprowadzający zapis

o refundacji in vitro.

30

AGNieSZKA GrAFF

części kompetencji wiceminister Agnieszkę Chłoń-Dominiczak, wiceminister,

która wraca do pracy z urlopu macierzyńskiego. Jak powiada „Dziennikowi”

jej przełożona pani (!) minister Fedak: „To jest kobieta, która ma trójkę dzieci

i nie sądzę by brakowało jej obowiązków”. Tak właśnie, bez mrugnięcia okiem

dyskryminuje się kobietę – i to kobietę o wielkich zasługach – w kierowanej

przez inną kobietę rządowej agendzie odpowiedzialnej m.in. za przeciwdziała-

nie dyskryminacji kobiet.

Kiepsko jest także z medialną reakcją na Kongres. Odnotowała go z sym-

patią „Gazeta Wyborcza”… i to by było na tyle, panie i panowie. Ku uciesze

uczestniczek Kongresu Roman Kurkiewicz, nasz medialny sojusznik, tak sobie

kpił w „Przekroju”:

„A gdyby tak przyjechało tysiąc górników i każdy wzniósłby tysiąc okrzy-

ków? A gdyby tłukło się ze stu pseudokibiców? (…) A gdyby jeden koleżka poseł

wyszedł ze sztucznym mózgiem czy kutasem w ręku do dziennikarzy w Sejmie?

(…) To byśmy mieli święto wolności, czyli czołówki prasowe, newsy w telewi-

zjach, informacje w radiach. Ale cztery tysiące kobiet w Sali Kongresowej? Które

mówią, żądają, SĄ? Co to za historia?”5

Na czym zatem opieram swój optymizm? Powiedzmy przewrotnie, że

na kobiecej intuicji. Owa kobieca intuicja (a także kilkanaście lat obserwacji i lek-

tur) mówi mi, że temat płci się w ciągu tych 20 lat upolitycznił: nastąpiło coś, co

można nazwać utratą zbiorowej niewinności genderowej. Owa intuicja mówi

mi też, że to dobrze, że o to właśnie w feministycznej wizji świata chodzi, by

kwestie płci „odpotocznić” i „upolitycznić”. By przestało być jasne i oczywiste,

że baba to baba, a chłop to chłop, a kto jest kim i o co komu w życiu chodzi,

to każdy widzi. Pytania, które dawniej omawiało się wśród odniesień do „matki

natury” oraz „płci mózgu”, w atmosferze przaśnego żartu i potocznej oczywi-

stości, stały się przedmiotem politycznego namysłu, politycznego sporu. Stało

się tak po części dzięki jawnie politycznym konserwatywnym atakom na prawa

5 R. Kurkiewicz, Knebel jest mężczyzną, [w:] „Przekrój”, 2009, nr 26.

www.boell.pl

31

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

kobiet poczas kolejnych rządów prawicy, a po części dzięki wysiłkom ruchu

kobiecego. Kongres pokazał, że język praw i sporów zastąpił język oczywistości

także w świadomości kobiet – i to kobiet o bardzo różnych światopoglądach.

Nie da się już różnić w dostępie do rynku pracy kwitować dowcipami

o blondynkach. O sprawie zdegradowanej za macierzyństwo wiceminister me-

dia zgodnie mówią w kategoriach dyskryminacji płci. A przecież mogłyby (odpu-

kać w niemalowane) zastanawiać się zbiorowo, czy aby jest dobrą matką i czy

matka może być, hłe, hłe, ministerką. Jeszcze dziesięć lat temu z całą pewnością

tak właśnie by o tej sprawie pisano, martwiąc się przy okazji o stan ducha męża

pani vice. Jako zbiorowość przestaliśmy w kwestii płci powtarzać zasłyszane

klisze, mizdrzyć się, dowcipkować i rechotać, a zaczęliśmy się spierać i dzielić.

Jest to dla mnie zmiana uderzająca, bo rejestracji i opisowi rozmaitych tonów

owego rechotu poświęciłam pod koniec lat dziewięćdziesiątych kilka lat życia –

o tym właśnie jest Świat bez Kobiet 6. Niniejszym oświadczam z satysfakcją, że

rozdział o medialnych michałkach, które zastępują debatę na temat równości

płci, jest już nieaktualny. Aby go dziś napisać, musiałabym czytać wyłącznie ta-

bloidy i „Nasz Dziennik”, a czytać ich nie zamierzam.

Goła baba i starsi panowie

Skalę mentalnościowej zmiany uprzytomniła mi pewna niedawna próba powro-

tu do dyskursu genderowej niewinności – próba w jakimś sensie wzruszająca,

bo rozpaczliwa i z góry skazana na całkowitą porażkę. Chodzi mi o wystawę

grupy Łódź Kaliska pt. Niech sczezną mężczyźni, prezentowaną w styczniu i lu-

tym 2009 roku w Centrum Sztuki Współczesnej. Na wystawę tę składało się

czternaście wielkoformatowych inscenizowanych fotografii, na których nagie

kobiety zajęte są pracą w „męskich” zawodach: na jednej są kobiety drwale,

na drugiej kobiety budowlańcy, na kolejnych ślusarze, stolarze, marynarze itp.

6 A. Graff, Świat bez kobiet, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2001.

32

AGNieSZKA GrAFF

Innymi słowy, było to wydarzenie kulturalne, w którym przedmiotem namysłu

miał być zdumiewający wybryk natury: goła baba, której wydaje się, że może

wykonywać poważne zajęcie.

Co też artysta chciał przez to powiedzieć? Tekst kuratorski informował

odbiorcę (o odbiorczyni chyba nie myślano…), że zdjęcia te „tworzą niezwy-

kły obraz absurdalnego futuryzmu, z wszechogarniającym feminizmem” oraz że

projekt „inspirowany jest współczesną kulturą, a szczególnie tym jej aspektem,

który opatrzony jest hasłem «gender» czy ściślej «feminizm»”. Wystawie towa-

rzyszył też „Manifest”, w którym można było przeczytać m.in.:

„My, czterej mężczyźni z Łodzi Kaliskiej, będąc reprezentantami ga-

tunku męskiego, oświadczamy: 1. Segregacja płci była jest i będzie faktem;

2. Kobiety są inną rasą i mężczyźni są inną rasą; 3. Różnice są ogromne; 4.

Nie da się ich zniwelować, niezauważyć, pominąć (…) My, czterej męż-

czyźni, reprezentując cały gatunek męski (…) manifestujemy: Uwielbienie

dla kobiet, dla ich matczynej mądrości, suczej przedsiębiorczości, naturalnej

delikatności, macicznej desperacji, waginalnej wrażliwości, przyzwalającej

sile trwania Boskości Bycia Kobietą”7.

Przyznam, że jęknęłam cicho, gdy TV Kultura poprosiła mnie – swoją

dyżurną feministkę od komentowania wydarzeń kulturalnych – o wypowiedź

na temat tego dzieła. Nie po raz pierwszy stanęłam wobec sytuacji z gatunku

„tak źle i tak fatalnie”. Skomentuję – wyjdę na obrażalską i bez poczucia humo-

ru, a przy tym zrobię dokładnie to, na czym starszym panom z Łodzi Kaliskiej

zależało, czyli odegram rolę oburzonej feministki-cenzorki. Nie skomentuję –

będą mówić, że się wywyższam, popieram pornografię lub brak mi odwagi

cywilnej. Skomentowałam. A po paru dniach z ulgą i pewnym zdziwieniem od-

notowałam, że tym razem moja reakcja nie jest na polskim rynku idei niczym

7 Marek Janiak, Adam Rzepecki, Andrzej Świetlik, Andrzej Wielogórski, Łódź Kaliska, Niech sczezną mężczyźni. Manifest i fotografie można zobaczyć na stronie: http://fototapeta.art.

pl/2009/lka.php

www.boell.pl

33

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

wyjątkowym: wystawa została przyjęta przez krytyków z zażenowaniem, jako

zdumiewający anachronizm. Dorota Jarecka w miażdżącej recenzji w „Gazecie

Wyborczej” pisała:

„Łódź Kaliska wywołuje z lasu dinozaura feminizmu i pokazuje, jaki to

on jest straszny. Ma pupsko, cycki, a do tego jeszcze chce pracować w fabryce.

Słynna artystyczna grupa proszona jest o powrót do rzeczywistości. (…) Rozu-

mienie feminizmu, że chodzi w nim o to, by kobieta stała się mężczyzną, ma

mniej więcej ten poziom trafności, jak rozumienie komunizmu przez to, że była

to epoka, w której należało włożyć czerwony krawat i maszerować”8.

Czy mizoginia w wykonaniu Łodzi Kaliskiej coś nam mówi o współ-

czesnej Polsce? Czy warto w feministycznym tekście przywoływać nie-

udany projekt artystyczny, obliczony na to właśnie, że oburzenie femini-

stek doda mu splendoru? Otóż warto, bo w wydarzeniu tym – czy raczej

w jego porażce – można zobaczyć jak w soczewce pewną zasadniczą

zmianę w naszej zbiorowej mentalności. Wizyta w CSW była dla mnie

przeżyciem z gatunku deja vu: uderzyło mnie podobieństwo stylistyczne

i podobieństwo przekazu łączące ten projekt z Seksmisją (1984) Juliusza

Machulskiego, filmem którego reinterpretacja była dla mojej osobistej fe-

ministycznej drogi momentem zwrotnym. Mistrzostwo, z jakim Machulski

przedstawił feminizm jako świat na opak, stało się na długie lata przekleń-

stwem polskich feministek, ale nie dlatego, że Machulski jest geniuszem,

lecz dlatego, że ten język był gotowy, przezroczysty, bezproblemowy, a on

go zręcznie przetworzył w fabułę. Feminizm = totalitaryzm, komunizm =

baba na traktorze – to były w latach osiemdziesiątych gotowe skojarzenie,

oczywistości, których nikt nie kwestionował. A dziś tak nie jest – i sam Ma-

chulski najwyraźniej tę zmianę przeszedł, co widać w jego pro-kobiecym

filmie p.t.: Ile waży koń trojański (2008). Wiele kobiet odebrało go jako

swoiste przeprosiny za Seksmisję.

8 D. Jarecka, Łódź Kaliska na mieliźnie, [w:] „Gazeta Wyborcza”, 21.01.2009.

34

AGNieSZKA GrAFF

To se ne wrati, choć żal serce ściska

Wróćmy na koniec do gołej baby na traktorze. Takiej postaci, o ile pamiętam,

nie było wśród babochłopów w dziele Łodzi Kaliskiej, ale przecież to o nią tu

chodzi. O stwierdzenie z całą stanowczością, że cała ta gadanina o równości płci

to jakaś komunistyczna brednia, a my, Polacy, już to przerabialiśmy. Otóż fakt, że

przekaz trafił w próżnię i wzbudził irytację pokazuje nam przepaść kulturową,

jaka dzieli owe dwa bliźniacze zdarzenia w polskiej kulturze – Seksmisję Machul-

skiego i Niech sczezną mężczyźni Łodzi Kaliskiej.

Ta przepaść jest cechą odbioru obu dzieł, wynikiem wyczerpania pew-

nego języka. W obu przypadkach przemawia do nas ten sam ostentacynie „nie-

winny” i rzekomo apolityczny męski głos sławiący piękne kobiety oraz „natural-

ną różnicę płci” i kojarzący feminizm z komuną. W obu przypadkach ów głos

domaga się od nas pochwały za to, że taki jest odważny i buntowniczy. Wystawa

Łodzi Kaliskiej jest jednak żenująca przez swój anachronizm, przez nieświado-

me kombatanctwo. W roku 2009 posługuje się językiem lat osiemdziesiątych,

językiem upokorzonej męskości rzucającej się z resztką motyki na cycaty totali-

taryzm. Starsi panowie z Łodzi Kaliskiej domagają się od nas przyjęcia mizoginii

jako języka kontrkultury, artystycznej awangardy, buntu. Tymczasem współcze-

sny odbiorca nie odnajduje w tych gestach odwagi, a przeciwnie, zatęchły kon-

serwatyzm, nijak nie pasujący do Centrum Sztuki Współczesnej.

Świetnie ten dysonans wychwycił Igor Stokfiszewski, pytając w recenzji

dla „Krytyki Politycznej”: „Cóż takiego nastąpiło w ciągu minionych lat, że ośrodek

myśli krytycznej, za jaki uchodził Zamek Ujazdowski, zmienił się w przychodnię

dla podstarzałych mizoginów, afirmującą quasi-endecki porządek społeczny?”.

Dalej recenzent pastwi się już nie nad wystawą, lecz właśnie nad Zamkiem:

„A może by tak postawić kolejny krok na bujnej glebie dyskryminacji

i jebnąć wystawkę antysemicką ze zdjęciami Żydów na wysypisku śmieci albo nie

– homofobiczną! Powiesić kilku pedałów na dziedzińcu Zamku Ujazdowskiego

www.boell.pl

35

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

w ramach happeningu. Wystylizować całą scenę na znane fotografie drugowo-

jennych egzekucji, żeby pojawił się element historyczny i intertekstualny”9.

Seksmisja nie budzi podobnej irytacji, bo rozumiemy, że powstała w in-

nej epoce – w czasach, gdy mizoginia i bunt przeciw „systemowi” świetnie ze

sobą współgrały. I jeśli nadal jest filmem kultowym, to nie dlatego, że w każdym

z nas drzemie mizogin, lecz dlatego, że ten głos z przeszłości pozwala masowej

publice wrócić na chwilę do dawnych czasów, do epoki genderowej niewin-

ności.

Nostalgia to wielka siła, a mroczne lata osiemdziesiąte to były piękne

czasy dla bezrefleksyjnej, narcystycznej męskości a la polonaise, tej dziwnej mie-

szanki szarmanckich gestów, seksizmu, buntu i wstydliwego zranienia. Wtedy

można było być konserwatystą, mizoginem i malowniczym buntownikiem jed-

nocześnie. Można było kochać kobiety i nienawidzieć praw kobiet. A będąc ko-

bietą, można się było w takim seksiście-buntowniku zakochać (wierzcie mi wiem

coś o tym), zaś pokochawszy go, karmić jego zranione ego i parskać pogardliwie

na feminizm: ot zachodnia fanaberia, my tu w Polsce walczymy z komuną.

Uroczy mizogin-buntownik, nieco cyniczny, ciut niedomyty, depresyj-

ny romantyk – oto centralna postać zbiorowej wyobraźni schyłkowej komu-

ny. Resztki tego uroku miał w sobie jeszcze Bogusław Linda na początku lat

dziewięćdziesiątych. Pamiętacie?... „Bo to zła kobieta była…”. Cóż, dziś się tak

nie da. Dziś Seksmisja to nostalgiczna podróż w czasie, a Psy i Sarę ogląda się jak autoparodie. Niewinność utraciliśmy bezpowrotnie. To se ne wrati, panowie

i panie, to se ne wrati.

9 I. Stokfiszewski, Łódź, kał i ska, http://www.krytykapolityczna.pl/Igor-Stokfiszewski/Kal-iska/menu-id-194.html

36

Transformers,

czyli przemiany

w Polsce po 1989

roku w oczach

trzydziestolatki

Sylwia Chutnik

www.boell.pl

37

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

Czas mój i mojej rodziny przed 1989 rokiem upłynął między innymi na chodzeniu

do kościoła św. Stanisława Kostki, gdzie rozmodlona Sylwia tańczyła w Jasełkach

i sypała płatki róż na procesji. Na terenie parafii znajdował się grób zamordowa-

nego przez Służby Bezpieczeństwa księdza Popiełuszki, który tonął w kwiatach.

A my – dzieciaki chodzące na religię do chłodnej sali katechetycznej – objadałyśmy

się batonikami z darów. Cały świat słał nam paczki, bo byliśmy biednym, uciska-

nym krajem ze Wschodu. Bardzo nam się to wszystko podobało.

Opozycja antykomunistyczna była mocno związana z kościołem katolic-

kim, a wizja wolnej Polski nieodmiennie kojarzyła się z Krzyżem. Jak się potem

okazało, miało to dość negatywne skutki w kontekście praw kobiet.

Tymczasem na płocie oddzielającym kościół od ulicy wisiało pełno flag

i transparentów solidarnościowych. Nie pamiętam dokładnie, ale chyba nie

wolno ich było wieszać samowolnie – trzeba było najpierw iść do proboszcza

po zgodę. Sadząc po skali rozwieszonych płacht proboszcz nie mógł być aser-

tywny.

Rok 1989 kojarzył mi się z intensywnym zapachem kościelnych kwia-

tów. Miałam dziesięć lat, kiedy kolega z podstawówki przyniósł plakat z kowbo-

jem do szkoły. Miały się odbyć wybory, dlatego dobranocka była przez jakiś czas

krótsza, bo wciąż gadali o Okrągłym Stole. Pamiętam też, że raz w czasie Dzien-

nika Telewizyjnego przebrana byłam w swoją sukienkę a’la Madonna i tańczyłam

na dywanie w dużym pokoju, śpiewając „Okrągły Stół, oni mówią znów, dosyć

tego mam, przestańcie już” na melodię „Like a virgin”. I chociaż lubiłam ten stan

podekscytowania nadchodzącą zmianą, to bardzo się bałam, że po wyborach

nie będą już rozdawać paczek ze słodyczami.

Zmiany bez udziału kobiet

Obawy były bezpodstawne, czekoladę i kolorowe zabawki można było za-

cząć kupować w normalnych sklepach, a ja po raz pierwszy odczułam wielkie

sprzymierzenie rządu z kościołem: w 1990 roku wprowadzono religię do szkół.

38

SylWiA ChUTNiK

Nie wiem, jak to się stało, że jedenastoletnia wierząca i grzeczna dziewczynka

dostała szału, ale poskutkowało to stanowczą odmową uczestniczenia w lek-

cjach religii i zerwaniem wszelkich kontaktów z parafią na Żoliborzu. Do tego

zaczęłam zauważać, że sytuacja materialna mojej rodziny wcale się nie popra-

wiła, a głoszone przez nowy rząd zapewnienia jeszcze długo miały nie mieć nic

wspólnego z realną zmianą.

Po latach zaczęłam również odkrywać inne „grzeszki”, na przykład taki,

że wśród osób uczestniczących w obradach Okrągłego Stołu była tylko jedna

kobieta ze strony opozycyjnej – Grażyna Staniszewska (na 26 osób) i jedna po

stronie partyjnej – Anna Przecławska (na 29 osób). Dodajmy do tego dwóch

rzeczników prasowych i trzech obserwatorów ze strony kościelnej – dwie

panie wyglądają statystycznie dość ubogo na tle tłumu mężczyzn uczestniczą-

cych w negocjacjach opozycji z władzą. Należy również zaznaczyć, że mimo

uchwalenia parytetowych wyborów do Sejmu, żeby zapewnić odpowiedni

udział osobom należącym do partii i tym z opozycji, nie było mowy o paryte-

cie płciowym. W uszach szumiało hasło z 1980 roku namalowane na murze

Stoczni Gdańskiej: „Kobiety, nie przeszkadzajcie nam, my walczymy o Polskę”.

Ono właściwie nadal jest aktualne1. My (w podtekście: panowie) mamy wiele

spraw do załatwienia, tak więc postulaty kobiece czy też zwyczajna „kobieca

perspektywa” w polityce nadal nam przeszkadza – zarówno w kontekście sytu-

acji Wielkiej Zmiany Systemowej z ’89 roku (listy wyborcze prawie bez kobiet,

założenia Okrągłego Stołu również bez nich), jak i całej reszty działań aż do

czasów współczesnych.

Wystarczy prześledzić statystyki list wyborczych wszystkich partii, które

brały udział w tak zwanych wolnych wyborach w przeciągu ostatnich dwudzie-

stu lat. Jak niewiele się zmieniło, jak jednostajne wydają się kłótnie o pierwsze

numery na listach. Dla kogo wybory są wolne, otwarte, demokratyczne? Pro-

1 Por. A. Graff, Rykoszetem. Rzecz o płci, seksualności i narodzie, WAB, Warszawa 2008, s.

204.

www.boell.pl

39

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

centowy udział kobiet w Sejmie RP odpowiada na to pytanie: w latach 1989-

2001 ławy na Wiejskiej zajmowało średnio 13 proc. posłanek, aby w kolejnej

kadencji podskoczyć do 20 proc. (odsetek ten utrzymuje się do dziś)2. O wiele

gorzej wygląda sytuacja w Senacie: kobiet jest tylko 8 proc3. Zastanawia fakt, że

tak niewiele się zmieniło, mimo podejmowanych działań (choćby Parlamentar-

nej Grupy Kobiet czy innych inicjatyw środowisk kobiecych).

Niski odsetek obecności kobiet na wysokich stanowiskach (czy to w rzą-

dzie czy w firmach) jest jedną z kilku porażek ostatniego dwudziestolecia.

Nie należy jednak zapominać o kobietach pracujących na stanowiskach

nisko opłacanych, które niekoniecznie starają się być kierowniczkami. Feminiza-

cja biedy i nisko płatne zawody wykonywane przez kobiety (głównie szczebel

opiekuńczy, socjalny) świadczy o ekonomicznej dyskryminacji kobiet w imię

„wolnego rynku”. Jego najbardziej radykalnym odzwierciedleniem jest stwier-

dzenie, że skoro kobiety nie radzą sobie w nowym ustroju, to z pewnością

dlatego, że są zbyt leniwe czy nieprzystosowane.

To ostatnie słowo powtarzane jest w mediach i w dyskursie publicz-

nym jak mantra w stosunku do wszystkich tych, którzy nie załapali się na Nowy

Wspaniały Świat kapitalizmu.

Kiedy uzmysłowimy sobie fakt ciągłej dyskryminacji kobiet, to okaże się,

że „cud” przełomu kowbojskich wyborów nie dotyczy, niestety, cow girls.

Jak nie w Sejmie, to w trzecim sektorze

Mimo niezadowalającej sytuacji w oficjalnej polityce, kobiety organizowały

się w Polsce, nawet w warunkach niesprzyjających. Ich działania opierały się

na trzech podstawowych założeniach transformacji ustrojowej: transforma-

2 Polki w Sejmie 1918-2008, opracowanie Fundacji Kobiecej eFKa, Kraków 2008, s.12.

3 Po wyborach w 2001 roku w Senacie było 23 proc. kobiet, ale po dojściu prawicy do władzy w 2005 roku ich reprezentacja zaczęła się znowu zmniejszać.

40

SylWiA ChUTNiK

cji ustrojowej głównej (wdrażanie instytucji i procedur demokratycznych),

transformacji ekonomicznej (tworzenie wolnego rynku opartego na wła-

sności prywatnej), transformacji społecznej (zmiana mentalności społecznej,

akceptacja nowych reguł gry). Oczywiście, sposoby realizowania tych celów

były dość różnorodne, często wręcz krytyczne do ogólnych założeń. Myślę

tu przede wszystkim o kwesti ekonomicznej i wolnorynkowej, negatywnie

ocenianej w środowiskach związanych z lewicą. Mimo wszystko działania te

odbywały się w pewnym odniesieniu do zmian proponowanych w ’89.

W latach osiemdziesiątych powstało kilka nieformalnych grup okre-

ślających się jako feministyczne. Tworzyły je głównie osoby z kręgów stu-

denckich, zainteresowane teoriami i zagadnieniami gender. Z czasem grupy

te zaczęły konkretyzować swoją działalność i specjalizację. Od 1988 roku

najwięcej emocji budzi debata aborcyjna. W Warszawie grupa, która do-

tychczas zorganizowała na przykład przegląd filmów kobiecych, zwołuje

demonstracje, zbiera podpisy, pisze protesty, zbiera opinie, buduje lobby

i networki. Z czasem przekształca się w Polskie Stowarzyszenie Feministycz-

ne, które rejestruje się oficjalnie w 1989 roku. Dwa lata później, wspólnie

z czterema innymi organizacjami zakłada Federację na rzecz Kobiet i Plano-

wania Rodziny, tworząc grupę nacisku w walce o prawo do legalnej aborcji.

Momentem zwrotnym w aktywności grup kobiecych jest rok 1993 – wtedy

to wchodzi w życie ustawa antyaborcyjna (ustawa o planowaniu rodziny,

ochronie płodu ludzkiego i warunkach przerywania ciąży) dopuszczająca

aborcję tylko w takich wyjątkach jak zagrożenie życia lub zdrowia kobiety,

gwałt, nieodwracalne uszkodzenie płodu. Aborcja może być dokonywana

tylko w państwowych szpitalach. Debata na ten temat wzbudza wiele kon-

trowersji i jest toczona do tej pory. Jednocześnie w tym samym czasie orga-

nizacje kobiece i grupy nieformalne są aktywne na takich polach jak kultura,

ekonomia kobiet i ich prawa. Powstaje w Warszawie Centrum Praw Kobiet,

w Krakowie Fundacja Kobieca eFKa, w ciągu następnych lat pojawiają się

kolejne organizacje kobiece.

www.boell.pl

41

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

W 1995 roku powstaje pierwsza grupa nieformalna w ramach ruchu

anarchofeministycznego – Kobiety Przeciwko Dyskryminacji i Przemocy,

przekształcona rok później w Emancypunx. KDP starała się konsolidować

kobiety w środowisku alternatywnym i za cel stawiała sobie działania po-

lityczne i publiczne. Grupa zajmowała się między innymi takimi tematami

jak prawo kobiet do legalnej aborcji, antyfaszyzm, propagowanie feminizmu

i antyseksizmu w ramach ruchu alternatywnego oraz podejmowała działania

proekologiczne4.

Grupy nieformalne tworzyły wspólnie z organizacjami pozarządo-

wymi ostatnie dwadzieścia lat przemian w Polsce w zakresie praw kobiet.

Jednocześnie miały wpływ na specyfikę ruchu kobiecego w naszym kraju,

z sukcesem mieszając różne środowiska (akademickie, studenckie, pracow-

nicze itp.) i sposoby działania (grupy nieformalne, artystyczne, organizacje

pozarządowe lub pojedyncze inicjatywy projektowe).

Sama wychodziłam od pracy w ruchu grup nieformalnych, aby w wie-

ku 26 lat założyć swoją organizację pozarządową – Fundację MaMa. Była

to nie tyle „dojrzała” decyzja wejścia w poukładane struktury, ile próba po-

szukiwania nowych metod działania społecznego i bardziej oficjalnych form

kontaktu zarówno z władzami lokalnymi, jak i tymi z wyżyn ekip rządzących.

Dla osoby, która do tej pory pikietowała ministerstwa, samo doświadcze-

nie bycia w środku tego budynku i picia kawy z władzą jest doświadcze-

niem dość specyficznym. Mimo wszystko nie oznacza to kompromisów

i odwiecznego dylematu „radykalizm czy legalizm”, ale jest naturalnym po-

stępem i próbą wykorzystania możliwości, które dają oficjalne struktury (i

naprawdę nie chodzi tu tylko o mityczne „dotacje unijne”!, ale możliwość

realnego wpływu).

4 Według Niezależny ruch feministyczny w Polsce po 1989 roku. Wystawa przygotowana na Kongres Kobiet Polskich, 20-21 czerwca 2009 roku.

42

SylWiA ChUTNiK

Kilka lat później – alternatywy wobec

wolnego rynku

Zaryzykowałabym stwierdzenie, że prawdziwie realne działania mające na celu

poprawę sytuacji kobiet rozpoczęły się w 1995 roku, kiedy można już było mówić

o odczuwalnych skutkach wprowadzonej dwa lata wcześniej ustawy antyaborcyj-

nej, a powstające organizacje pozarządowe stawały się coraz silniejsze. Krokiem

milowym w rozwoju organizacji pozarządowych działających na rzecz praw ko-

biet była IV Światowa Konferencja w sprawie Kobiet w Pekinie (1995 rok), na

której przyjęto końcowy dokument Platformę działania. W konferencji udział brały

kobiety z Polski, które starały się wprowadzać ustalenia na gruncie krajowym5.

Jednocześnie w połowie lat dziewięćdziesiątych zauważyć można było swo-

isty wysyp inicjatyw prokobiecych i feministycznych (pikiety, festiwale, publikacje), które

miały na celu przekształcenie tych części systemowych, które po wejściu w ustrój ka-

pitalistyczny czy wolnorynkowy nie zdały egzaminu. Jednym z prądów był anarchofe-

minizm, w ramach którego i ja sama zaczęłam działać właśnie w 1995 roku. Miałam

już 16 lat, dawno przestałam sypać kwiatki pod nogi księdza i mogłam być pierwszym

pokoleniem „wolnej” Polski, które było odbiorcą zmian ustrojowych.

Nie było mi po drodze z tymi odbiorcami. Rozczarowana nadmierną

rolą kościoła, zaczęłam oglądać się za mniej hierarchicznymi środowiskami. Pod

skrzydłami poetki Danuty Wawiłow, która prowadziła zajęcia artystyczne dla

młodzieży, pisałam wiersze i włączyłam się czynnie w działania społeczne. Naj-

pierw podczas wolontariatu w Amnesty International, potem w grupach niefor-

malnych. Feminizm od dawna kiełkował w mojej głowie i kiedy tylko stałam się

na tyle duża, aby zacząć uczestniczyć w spotkaniach i „wychodzić wieczorami”

z domu, od razu włączyłam się w rozkwitający ruch wolnościowy, punkowy,

a wreszcie anarchofeministyczny.

5 Rezultaty ich działań można prześledzić studiując materiały pokonferencyjne Dziesięć lat po konferencji w Pekinie http://www.unic.un.org.pl/kobiety_rozwoj_pokoj/konferencja.php

www.boell.pl

43

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

Ciekawe, że moje rówieśnice nie zawsze podążały za konsumpcyjnym

stylem życia spod znaku „wreszcie wszystko możemy kupić” i bardzo szybko

zrozumiały, że nie zbudowano w Polsce sprawiedliwego ustroju na bazie po-

stulatów solidarnościowych. Na własne (młode, ale dzięki temu wrażliwe) oczy

widziałyśmy upadek teorii naszych rodziców i przekształcania jej w kompromisy,

na które same nie potrafiłybyśmy nigdy pójść.

Anarchofeminizm nie doczekał się nigdy konkretnych opracowań na-

ukowych (poza rozsianymi artykułami), a jest ważnym elementem działalności

środowisk kobiecych w Polsce, bowiem poprzez swój sposób działania wywie-

rał wpływ również na mainstreamowy odłam ruchu (na przykład nieformalną

grupę Porozumienie Kobiet 8 Marca, która począwszy od 2000 roku organizuje

Manify, czyli demonstracje uliczne w obronie praw kobiet)6.

W kontekście wolnego rynku i zachłyśnięcia się w Polsce po 1989 roku

„robieniem pieniędzy” i nowymi możliwościami radykalna krytyka systemu wy-

daje się być ważnym elementem demokracji. Głos krytyki ma na celu otrzeź-

wienie zauroczonych kapitalizmem i zwrócenie uwagi na grupy społeczne, któ-

re nie zostały beneficjentami i beneficjentkami tych zmian.

Aktywistka i teoretyczka ruchu amerykańskich feministek Penny Korneg-

ger stworzyła najbardziej nośną i prostą definicję anarchofeminizmu. Doszła ona

do wniosku, że cała idea opiera się na walce z trzema literami P: Patriarchatem,

Pieniądzem i Państwem. W jednym chwytliwym haśle mamy trzy idee czo-

łowych ruchów społecznych: feministycznego, antykapitalistycznego i anarchi-

stycznego. Oto kim są główni przeciwnicy anarchofeministek.

Trzy razy „P”

Patriarchat to system władzy i dominacji mężczyzn nad kobietami, będący za

pośrednictwem swoich instytucji społecznych, ekonomicznych i politycznych

6 Więcej o tej inicjatywie na www.porozumieniekobiet.home.pl

44

SylWiA ChUTNiK

źródłem opresji nie tylko kobiet, ale i mężczyzn. Pojęcie patriarchatu jest jed-

nym z podstawowych pojęć krytyki relacji społecznych w feminizmie. Można

je spotkać właściwie w każdym nurcie tego ruchu. Potocznie o patriarchacie

mówimy w odniesieniu do walki o wyzwolenie kobiet. Coraz częściej w krytyce

społecznej patriarchat staje się symbolem hierarchii wewnątrz rodziny i związ-

ków między ludźmi opartych na bezwzględnym posłuszeństwie ojcu, bratu

czy mężowi. Feministki zwracają uwagę, że niezależnie od kultury (islamskiej,

katolickiej i in.) czy sytuacji politycznej (Iran czy Europa Zachodnia) od kobiet

żąda się posłuszeństwa wobec mężczyzny. Różnica polega tylko na sposobach

egzekwowania tego żądania.

Pieniądz to dla anarchofeministek atrybut dominacji, symbol materialne-

go, nie wolnościowego sposobu patrzenia na życie. To również kolejny sposób

kontroli i wykorzystywania ludzi. Pieniądz jest tu symbolem sytuacji ekonomicz-

nej kobiet, które są dyskryminowane na rynku pracy. Mają niższe płace, mimo

iż zajmują te same stanowiska, co mężczyźni. Mamy do czynienia z feminiza-

cją zawodów niższych w hierarchii społecznej (przedszkolanka, sprzątaczka,

pielęgniarka) oraz łączenia ich z „naturalną” predyspozycją kobiet. Pieniądz to

również sytuacja matek na rynku pracy, pytania o plany reprodukcyjne w cza-

sie rozmów kwalifikacyjnych, problemy ze znalezieniem pracy ze względu na

ewentualną niedyspozycyjność z powodu opieki nad dzieckiem. To w końcu

sytuacja samotnych matek i ich traktowanie przez państwową opiekę społeczną:

brak zapomóg, funduszy pomocniczych, likwidowanie żłobków i przedszkoli,

niski procent ściągania zaległych alimentów od ojców, likwidacja Funduszu Ali-

mentacyjnego7.

W krytyce pieniądza anarchofeministki są zbliżone do sytuacjonistycznego

nurtu anarchizmu, ponieważ również zwracają uwagę na konsumpcyjną kulturę.

7 Por.: zine „Obrzydzara”, 1996, nr 2 lub „Vacula”, 2004, nr 1. Por: „Emancypunx distro”,

www.emancypunx.com lub dystrybucja „Porcamadonna”, ulotka reklamowa w posiadaniu

autorki, Włochy.

www.boell.pl

45

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

Jeśli chodzi o krytykę ekonomiczną, ich poglądy są zbieżne ze stanowiskiem syn-

dykalistów czy anarchokomunistów. Starają się tworzyć niezależne spółdzielnie

czy kolektywy, w których kwestie zarządzania czy funduszy opierają się na de-

mokratycznych formach podejmowania decyzji. Również pojedyncze inicjatywy

w ruchu anarchistycznym czy feministycznym – na przykład dystrybucja prasy i pu-

blikacji czy tekstyliów – są realizowane na zasadzie całkowitej kontroli nad inicja-

tywą przez wszystkie osoby w nią zaangażowane. Innym sposobem na poprawę

sytuacji ekonomicznej kobiet jest angażowanie się w działalność związkową.

Zdaniem anarchofeministek państwo podobne jest do systemu patriarchal-

nego, który zniewala obie płcie, ograniczając i niszcząc ich indywidualność. W kry-

tyce państwa anarchofeministki zbliżone są do tradycyjnej krytyki ograniczania swo-

body, jaką prowadzą różne nurty anarchistyczne. Wolność dla anarchofeministek

jest przede wszystkim ważna jako wyzwolenie kobiet: od władzy ojca, państwa,

społecznego przymusu czy stereotypów. Tylko wtedy, kiedy kobieta będzie mia-

ła możliwość samostanowienia o sobie, będzie mogła powiedzieć o sobie, że jest

wyemancypowana. Różnicą w podejściu anarchofeministek do zniewolenia jest

płaszczyzna zainteresowań i krytyki. W tym podobna jest do ruchu feministycznego,

którego zainteresowania obejmują prawa reprodukcyjne i kwestie cielesności, sek-

sualizmu, relacje z najbliższymi, kwestie pracy domowej i zarobkowej, prostytucję

i handel kobietami, wybory życiowe (kariera, bycie matką, bycie samotną), prefe-

rencje seksualne i kwestie twórczości kobiet. Wolność w wyborze powinna być

osiągnięta praktycznie we wszystkich tych dziedzinach. Dopiero wtedy będziemy

mogli mówić o wolności kobiet i ich prawie do samostanowienia o swoim życiu.

Jednostka według anarchofeministek buduje swoją tożsamość w opar-

ciu o zasadę prywatnej autonomii. Kobieta, na równi z mężczyzną, powinna

korzystać ze swobody do decydowania o wszystkim, co jej dotyczy. Zdaniem

anarchofeministek ani względy medyczne, ani społeczne czy jakiekolwiek inne

predyspozycje nie mogą podważyć osobistej wolności kobiet8.

8 Siren, Anarcho-feminist manifesto, [w:] Quiet rumours, Rebel Press, Londyn 1996, s. 4-5.

46

SylWiA ChUTNiK

Anarchofeministki sprzeciwiają się również wykorzystywaniu kobiet czy

ich sytuacji w celach politycznych. Mowa tu o partiach, które w przedwybor-

czych wystąpieniach zwracają uwagę na tak zwane „kwestie kobiece”, starając

się w ten sposób pozyskać swój elektorat. Jest kilka tematów, które służą tylko

politycznym rozgrywkom, a nie mają nic wspólnego z realną pomocą kobietom:

na przykład prawa reprodukcyjne, w szczególności edukacja seksualna i prawo

do legalnej aborcji. Anarchofeministki różnie podchodzą do ewentualnej współ-

pracy z partiami czy grupami parlamentarnymi, które chcą zmienić ustawodaw-

stwo w sprawach dotyczących kobiet. Nie współpracują z nimi ani nie włączają

się bezpośrednio do pracy nad zmianami, skupiają się na edukacji społecznej

i informowaniu społeczeństwa.

Czasami próbują też ominąć zakazy prawne i stwarzać alternatywę wobec

oficjalnej sytuacji. Dzieje się to na przykład na poziomie tak zwanej „radykalnej

ginekologii” (zabiegi aborcyjne, edukacja seksualna, edukacja medyczna i poza me-

dyczna-homeopatia). Anarchofeministki próbują również w miarę swoich możli-

wości omijać ingerencję państwa w ich życie w ramach alternatywnej edukacji.

Przedszkola, szkoły oparte na wolnościowych metodach edukacji (najczęściej nur-

ty antypedagogiki, metod steinerowskich, waldorfskich) są organizowane w pry-

watnych domach bądź miejscach tworzonych przez środowiska anarchistyczne –

na squatach, w kolektywach, infoshopach i miejscach spotkań9.

Nowa polityka

Całościowe działanie mieści się w ramach tak zwanej „nowej polityki”, która

w Polsce rozwijała się (w przeciwieństwie do rewolucji 1968 roku na świecie)

właśnie po 1989 roku. Prawo do stowarzyszania się, coraz częstsze kontak-

9 W opracowaniu definicji anarchofeminizmu korzystałam z pracy magisterskiej Joanny Zwierkowskiej pisanej pod kierunkiem profesor Małgorzaty Fuszary w Instytucie Stosowanych Nauk Społecznych UW, a obronionej w roku 2005 (praca niepublikowana).

www.boell.pl

47

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

ty z zagranicznymi działaczami i działaczkami społecznymi owocowało nowy-

mi inicjatywami opartymi na zasadzie niehierarchiczności. Każda uczestniczka

i uczestnik ruchu ma możliwość podejmowania decyzji oraz poczucie, że jej

i jego głos mają znaczenie. Kolejną ważną zasadą jest przekonanie o prywat-

ności człowieka, która jest kwestią publiczną, czyli stare feministyczne hasło:

„Prywatne jest publiczne”. Oznacza to, że nawet najbłahsza czynność, którą

wykonujemy, może mieć wpływ na sytuację społeczną. Tym samym odrzuca

się takie myślenie o polityce, które oddziela sferę domową od parlamentarnej.

Pozwala na odsłanianie ukrytej władzy, która nie wywodzi się od konkretnych

osób, ale jest syntezą ich działań czy podejścia do jednostki. Przykładem ta-

kiej ukrytej władzy jest kultura masowa, wykorzystująca często zmanipulowany

przekaz udający prawdę obiektywną.

Przychodzi Unia

Idea „nowej polityki” w połączeniu z silnym wsparciem strukturalnym mogłaby

stworzyć wymarzony system społeczny: oto działania społeczne na bazie de-

mokracji walczą o konkretne rozwiązania ustawowe i podparte prawami rozwi-

jają się w całej Europie.

Nadzieje związane z wejściem Polski do Unii Europejskiej szybko zostały

rozwiane, kiedy okazało się, że unijne przepisy i normy nie są automatycznie

wprowadzane na krajowy grunt. Z drugiej strony dostęp do funduszy unijnych,

programy dotacyjne i darmowe szkolenia, otwarte granice i swoboda podróżo-

wania, kształcenia się i pracowania dała kobietom z mojego pokolenia doskona-

łe narzędzia samorozwoju, o których nie śniło się naszym mamom.

Jeśli przyjrzeć się rynkowi działalności gospodarczej, można stwierdzić,

że Polki wypadają na nim całkiem dobrze: w Europie są w ścisłej czołówce.

Z raportu Komisji Europejskiej na temat równości płci wynika, że kobiety sta-

nowią 36 proc. kierowników niższych i średnich szczebli, czyli o 3 punkty pro-

centowe więcej niż średnia w Unii Europejskiej. W 2009 roku, a zatem już pięć

48

SylWiA ChUTNiK

lat po wejściu do Unii, ponad jedna trzecia Polek ma swoje firmy, które całkiem

nieźle prosperują10. Raport pomija jednak fakt, że w Polsce nagminne jest „sa-

mozatrudnienie”, czyli tworzenie jednoosobowych firm, które z biznesem mają

niewiele wspólnego. Niestety, niewiele Polek zajmuje również bardzo wysokie

stanowiska. Jedynie 2 proc. kobiet piastują stanowiska dyrektorów generalnych

i prezesów firm. Statystyki te wypadają dość blado.

Przy okazji pisania tego artykułu przeglądałam jeden z numerów biuletynu

OŚKi, który w całości poświęcony był kwestiom praw kobiet w Unii Europejskiej.

Wydany w 2001 roku informował o procesie integracyjnym Polski, dyrektywach

w sprawie równego traktowania kobiet i mężczyzn, orzecznictwu Europejskiego

Trybunału Sprawiedliwości i innym „wynalazkom” zjednoczonej Europy. Do tego

numeru napisałam tekst krytyczny dotyczący zcentralizowanych struktur i ich ne-

gatywnego wpływu na społeczność11. Mój tekst był utrzymany w ostrym tonie,

jego lektura po latach wywołuje u mnie wspomnienia dotyczące sposobu prowa-

dzenia debaty wokół wejścia Polski do Uni i referendum w 2003 roku. Z jednej

strony rządowy zachwyt nad profitami związanymi z byciem „częścią Europy”,

z drugiej ultraprawicowy dyskurs zagrożenia i potencjalnego wyniszczenia narodu

polskiego. W moim tekście dominowało poczucie rozczarowania Unią (zanim

jeszcze wstąpiliśmy w jej struktury), skupiłam się głównie na kwestii uszczelniania

granic i polityce wobec uchodźców i uchodźczyń.

Po kilku latach wydaje mi się, że teksty pisane z perspektywy praw kobiet

przez ostatnie dwadzieścia lat dotyczą zazwyczaj tego samego: rozczarowania

pokładanymi nadziejami, że podłączenie się do sprawdzonego systemu, po-

zornie eliminującego nierówność ze względu na płeć, załatwi za nas problemy

z własnego podwórka.

10 Raport Kongres Kobiet Polskich 2009. 20 lat transformacji 1989-2009, Fundacja Feminote-ka, Warszawa 2009.

11 S. Chutnik, Pozorna wolność w obrębie struktur państwowych albo śmiech wolnej meduzy,

[w:] biuletyn OŚKi, 2001, nr 3(16), s. 44.

www.boell.pl

49

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

Chodzi tu zarówno o wyjście z epoki postkomunizmu, jak i powrót do

Europy w ramach akcesji do UE. 1989 (pierwsze wolne wybory) i 2004 rok

(wejście do Unii) to w gruncie rzeczy lata nadziei, którą żywiły się ruchy kobie-

ce, oczekujące, że w reszcie sytuacja kobiet realnie się poprawi.

Nie chciałabym jednak jednoznacznie zakończyć tego tekstu pesymi-

stycznym obrazem zmian ostatniego dwudziestolecia. Wydaje mi się jednak,

że pewne polskie utrapienia, takie jak brak państwa świeckiego, konserwatyzm

poglądów i deprecjonowanie kobiecego punktu widzenia (na wszystkich pozio-

mach), sprawia, że obraz „dwudziestu lat wolności” jest mocno zafałszowany.

Co to za wolność, skoro prawa kobiet na rynku pracy nadal są łamane, osoby

nieheteroseksualne nie mają wręcz żadnych praw, a batalia o legalny dostęp do

przerywania ciąży wydaje się być z góry przegrana.

Mozolna praca kobiet zrzeszonych w organizacjach pozarządowych,

nieformalnych grupach czy zespołach będzie szła naprzód, mimo stałych pro-

blemów w zdobywaniu funduszy na działanie czy oporu kolejnych partii rzą-

dzących. Setki kobiet zaangażowanych w ruch feministyczny przypomina mi

reklamę, która pojawiła się w latach dziewięćdziesiątych w polskiej telewizji:

oto figurki Transformers przemieniają się znienacka z samochodów w groźne

potwory. Hasło zachęcające do kupna zabawek brzmiało: „to ukryta broń”. Wy-

daje mi się, że kobiety są w Polsce właśnie taką ukrytą bronią: tak było za czasów

podziemia opozycyjnego, co świetnie pokazuje w swojej książce Ewa Kondra-

towicz, przeprowadzając wywiady z kobietami zaangażowanymi w opozycję

demokratyczną12, i za czasów działalności pierwszego rządu po zmianie syste-

mowej. Tak jest i teraz: zarówno na poziomie prywatnych relacji domowych,

jak i w firmach czy partiach politycznych. Ukrytą bronią miałyby być nie tylko

metody osiągania celu, dalekie od agresywnego jątrzenia, zbliżone do dialogu,

a nie konfrontacji, ale i konsekwentna walka o prawa kobiet. Poza oficjalnym

systemem (choć coraz bliżej mainstreamu), za to coraz bardziej skutecznie.

12 Por. E. Kondratowicz , Szminka na sztandarze, wydawnictwo Sic!, Warszawa 2001.

50

SylWiA ChUTNiK

www.boell.pl

51

2.

Czechy

www.boell.pl

53

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

Szczęście bez

Seana Connery

Petra Hůlová

54

PeTrA hůlOvá

Nadeszła wiosna i jak co roku ulice rozbłysnęły kolorami. Różnobarwne su-

kienki, wymyślne buciki, kapelusze rozmaitych kształtów, kobiety młodziutkie,

młode i nieco starsze, z rozkołysanymi biodrami i rozwianymi spódnicami, suną

praskimi ulicami, przypominając łódki i łodzie.

Ta troska poświęcana szczegółom fascynowała mnie już od lat dziew-

częcych. Założyć obcisłą spódnicę sięgającą niewiele poniżej pupy potrafi każda.

Ale wabić za pomocą niedomówień i, co więcej, wyglądać tak, jakby się po

prostu przypadkiem wyszło na ulicę, to zupełnie coś innego.

Dwadzieścia lat temu ulice również ożywały na wiosnę. Kobiety dum-

nie maszerowały w trwałych ondulacjach, przypominających baranki na niebie,

stukając obcasami na kocich łbach, w spodniach do pasa, z dużymi kieszeniami

i szerokimi paskami, tylko w dłoniach zamiast figlarnych torebek trzymały obwi-

słe lub wypchane siatki, w zależności od tego, czy odstały już swoje w kolejce

po banany, czy dopiero się do tego przymierzały.

Nie było wtedy wyrafinowania polegającego na dopasowywaniu ubrań

po babci do najnowszych trendów w modzie. Starość oznaczała starość, a nie

markowe ciuchy, które udają, że niczego nie udają. Bycie sexy to była mini

spódnica i wyraźny kolor szminki, bycie intelektualistką to były tłuste włosy

upięte w kok i zamszowe buty, natomiast fioletowawe loki zdobiły bez wyjątku

komunistyczne świetliczanki z czechosłowackich szkół podstawowych. Krótko

mówiąc, człowiek od razu wiedział, z kim ma do czynienia.

Owo westchnięcie, że wtedy było łatwiej, nazywa się nostalgią. To bar-

dziej przejrzyste i czytelne. Do pracy chodzili wszyscy, ponieważ wymagano

tego od wyemancypowanych pracowników i pracowniczek w socjalistycznym

kraju, zaś domem i dziećmi opiekowały się kobiety, ponieważ to rozumiało

się samo przez się. Kobiety pracowały jako traktorzystki, towarzyszki w radach

narodowych, działaczki Partii Komunistycznej oraz agentki tajnej policji. Bez

obecności mężczyzn radziły sobie bez kłopotu nie tylko szkolne stołówki, ale

wręcz całe szkoły podstawowe, sklepy samoobsługowe, tramwaje, organiza-

cje pionierskie i długie rzędy okienek w komunistycznych urzędach. Dlaczego?

www.boell.pl

55

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

Ponieważ różnice między kobietami i mężczyznami oficjalnie nie istniały, a po-

nadto mężczyznom nie zależało na mniej płatnej pracy w tak zwanych sfe-

minizowanych zawodach. Dla kobiet praca nie kończyła się jednak w miejscu

pracy. Druga zmiana czekała kobietę-przodowniczkę w domu. W królestwie

prac domowych, nad którym z brawurą panowała. Kobieta – bohaterka – mat-

ka, kobieta – ekipa gotująca i sprzątająca, kobieta – pracowniczka, realizująca

plan pięcioletni.

Władek, mąż owej wszechstronnej kobiety, nazwijmy ją na przykład Ma-

rią, w wolnych chwilach najbardziej lubił majsterkować w domku na wsi. To, czy

w zakładzie państwowym pracuje czy też nie, wychodzi bowiem na to samo,

więc raczej nie pracuje i korzysta w wiejskim domku z sił zaoszczędzonych

w pracy i w domu, ponieważ tam również nie tylko nie jest władcą, ale także

nie ma nic do roboty. Co roku maluje bramkę, z materiałów naturalnych i drutu

robi wieszaki, przedmioty dekoracyjne i breloczki do kluczy. Kiedy Maria szo-

ruje szmatą podłogi i gotuje kompoty z renklod, nasz Władek po zakończeniu

majsterkowania zdąży jeszcze wieczorem przeczytać coś z drugiego obiegu,

nieczytelnego niemal, przepisywanego przez kalkę Havla. (Nawołuje się tam

do odwagi obywatelskiej.) Albo wieczorem, kiedy Maria układa dzieci do snu

i wiesza pranie, Władek rozmyśla z papierosem, przy otwartym oknie, żeby

smrodem tym nie przesiąkło rozwieszone pranie, albo jak się poszczęści, to

z uchem przy odbiorniku słucha Medka z Wolnej Europy.

Czytane przez Władka wydawnictwa podziemne przepisywał prawdo-

podobnie ktoś taki jak Maria. W większości robiły to kobiety. Cichą, niepozor-

ną pracę, wymagającą wyłącznie staranności i cierpliwości, niczego więcej. Bez

przepisywania teksty drugiego obiegu by nie zaistniały. Dziękujemy, Wam, ko-

biety. Za przepisywanie cudzych tekstów nie należą się jednak brawa. Havlowi

też by się nie powodziło bez pełnego żołądka, bez troski ofiarnej żony Olgi.

Ale poważaniem cieszy się on, to zrozumiałe. Olga zapewniała tylko mężowi

zaplecze, warunki do pracy, jak się to nazywa, podobnie jak Maria Władkowi,

który co nieco przeczytał Havla, i podobnie jak tysiące innych czechosłowackich

56

PeTrA hůlOvá

kobiet tysiącom innych czechosłowackich mężczyzn, którzy Havla czytali lub

nie. Jeśli chodzi o emancypację, feminizm czy samo zastanawianie się nad kwe-

stiami równości płci, to przynależność do ruchu dysydenckiego nie odgrywa tu

żadnej roli.

Ruch dysydencki zajmował się prawami człowieka, nie zaś prawami

kobiet. To zrozumiałe. Emancypacja i gender pojawiają się jako temat z reguły

w społeczeństwach, które na to „stać“. Bywają one bogate, demokratyczne i ka-

pitalistyczne. Wprawdzie w porównaniu z niektórymi krajami Czechosłowacja

była bogata również w czasach komunizmu, nie była jednak demokratyczna ani

kapitalistyczna, a tym samym chyba nie „dojrzała” do dyskusji na temat kwestii płci

i równości, o ile nie mamy na myśli pseudofeminizmu proreżimowego Związku

Kobiet. Wydaje się być naturalne, że w ustroju tratującym prawa człowieka, owi

stratowani walczyli ramię w ramię przede wszystkim przeciwko znienawidzo-

nemu systemowi, cała zaś reszta zeszła na dalszy plan. Wrogi komunizm za-

pewniał w wielkim stopniu spójność poglądową opozycji, przekonanie o wspól-

nej sprawie niwelowało brak zgody. Chyba rzeczywiście był to wówczas luksus.

Albo też obowiązuje zasada, że tego, co dzieje się na zewnątrz, nie można

porównywać z tym, co dzieje się w domu, zaś opór przeciwko ustrojowi nie

ma nic wspólnego ze sztywnym reżimem w praskim mieszkaniu opozycjonisty,

w którym pan leży w pantoflach na tapczanie i pozwala się obsługiwać. Smut-

ną prawdą jest to, że ustrój patriarchalny rozkwitał w socjalistycznej Czecho-

słowacji zarówno w rodzinach popleczników komunizmu, jak też w domach

opozycjonistów i zapewne można by znaleźć przykłady, kiedy nie wynikało to

z wzajemnej umowy dwojga partnerów, jak mówią zazwyczaj o tradycyjnym

układzie rodzinnym ci, którzy oskarżają feministki o to, że swobodny wybór to

prywatna sprawa każdego człowieka. Stosunki międzyludzkie nie są bowiem

układami zawieranymi od zera, ale są to zakonserwowane dawne więzi, które

istniały pomiędzy naszymi ojcami i matkami.

Mówi się, że po bitwie każdy jest generałem. Chodzi tutaj jednak nie

o ocenę tego, czy emancypacja miała odbywać się już w czasach opozycji,

www.boell.pl

57

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

czy też temat ten został odsunięty na później ze zrozumiałych względów, ale

o zwrócenie uwagi na fakt, że tematu równości płci jako takiego w kręgach opo-

zycyjnych jakby zupełnie brakowało. Takiej dyskusji po prostu tam nie prowa-

dzono, aczkolwiek wachlarz tematów intelektualnych na latających wykładach

był ogromny. Nie stało się tak na niekorzyść kobiet, i – jakże inaczej – z ich

winy. Niczego nie dostaje się za darmo i zmiany reżimu panującego na zewnątrz

wymagały również początkowego „szturchnięcia”. Z oczywistych względów

mężczyźni nie byli przychylni wobec takiej dyskusji, zaś kobiety nie zdołały jej

przeforsować, albo im to nawet być może nie przyszło do głowy. Paradoksalna

ulga, kiedy mąż przebywał w więzieniu, a kobieta wreszcie mogła chociażby

przez chwilę zająć się sobą, ulga, o której słyszałam od kobiet z kręgów dysy-

denckich, to jedno ze wstydliwych zjawisk, do których doprowadził ów brak

dialogu. Ofiarami nie są w takim przypadku kobiety, ale wszyscy. Same kobiety

nie zasługują na bycie ofiarami. Zdawały sobie sprawę z tego, z czym potrafią

lub potrafiły poradzić sobie również w minionym ustroju, i były w stanie taki

dialog podjąć. Po prostu zabrakło im odwagi, nie przyszło im to na myśl, nikt ich

w tym kierunku nie poprowadził. Genderowe przyzwyczajenia są naszą drugą

naturą, zgotowaną przez naszych przodków, i nawet po upadku żelaznej kurty-

ny nadal występuje trochę złych, ale też dobrych jej elementów.

Sama nie pamiętam zbyt dobrze minionej epoki. Kiedy załamał się ustrój,

miałam dziesięć lat, więc jeśli chodzi o komunizm, to zdana jestem na lektury,

rozmowy, wyobraźnię oraz własne skąpe wspomnienia. Moi rodzice to typo-

wi przedstawiciele swojego pokolenia. Nie byli chyba pozbawieni kręgosłupa

moralnego, ale z całą pewnością potrafili się dostosować. Bali się, jak większość

ludzi, i nie zamierzali w żaden sposób ryzykować, nawet jeśli miałoby to być

ryzyko w imię idei i poglądów, z którymi się zgadzali.

Z minionej epoki pamiętam przede wszystkim estetykę. Wygląd skle-

pów spożywczych, polityczne gazetki w naszej kamienicy, czapki z frędzlami

i pomponami, noszone wówczas przez dzieci, szarość stolicy, którą uważa-

łam za farbę, jaką pomalowano domy. Żadna z tych rzeczy nie wydawała mi

58

PeTrA hůlOvá

się zniszczała. Było to normalne. Pierwszą nienormalną rzeczą było to, co

nastąpiło później.

W domu nie rozmawiało się o polityce. Świętowano upadek ustroju, na

demonstracje chodziliśmy całą rodziną. To, że grzęźniemy w czymś strasznym,

uświadomiłam sobie dopiero wtedy, kiedy było już po wszystkim. No i że dysy-

denci to bohaterowie. Matka, podobnie jak tysiące innych kobiet, zakochała się

w pierwszych dniach aksamitnej rewolucji w Havlu, o którym jeszcze parę dni

wcześniej nie wiedziała prawie nic, jego fotografia wisi do teraz nad jej biurkiem.

Była to epoka jednoznaczna, relatywizacja nadeszła dopiero później.

Relatywizacja komunizmu: rzekomo nie wszystko było tak złe. Relatywizacja

kręgów dysydenckich: w końcu dogadali się z komunistami, więc jaka to re-

wolucja. Relatywizacja zwyczajowych ról płciowych. Początkowo cofnęliśmy się

nieco w porównaniu z Europą Zachodnią. Masowo zaczęto zamykać żłobki,

w mniejszym stopniu również przedszkola, ponieważ dziecku jest przecież naj-

lepiej w domu z matką. Po dekadach wykonywania planów, na początku lat

dziewięćdziesiątych do głosu dochodzi hasło powrotu do rodziny.

Kiedy po aksamitnej rewolucji przyjechały do Czech pierwsze zachodnie

feministki, by kształcić miejscowe, nieuświadomione członkinie płci pięknej, obie

strony były poniekąd skonsternowane. Zachodnioeuropejskim i amerykańskim

feministkom podobał się wysoki odsetek pracujących Czeszek, natomiast ma-

niery Czechów i wyłącznie damska obsługa dzieci i domu wzbudzały z kolei ich

zgorszenie. Podczas gdy wiele czeskich kobiet wolałoby zostać dłużej z dziećmi

w domu, co nie było wtedy w zwyczaju, zachodnie feministki były zakłopotane

przede wszystkim niewielką reprezentacją kobiet w sferze obywatelskiej, wy-

chwalały natomiast wysoki poziom zatrudnienia.

Feminizm budził wśród czeskich kobiet po rewolucji przede wszystkim

wstręt. Nie tylko dlatego, że amerykańskie i inne feministki wydawały się być

kolejnymi z grona mądrali, którzy na początku lat dziewięćdziesiątych śpieszyli

z dobrej woli z pomocą, nie rozumiejąc jednak głębiej czeskich uwarunkowań.

Ich pewne siebie zachowanie wzbudzało częściej zakłopotanie niż zachwyt, ale

www.boell.pl

59

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

Czeszki nie były po prostu zainteresowane tego typu feminizmem. Już dość się

przecież napracowały i do czego im to było potrzebne? Upadek ustroju i wyni-

kająca z tego faktu wolność sprzyjała ciekawszym sprawom. Nie było tu wcze-

śniej takich możliwości, jak okazje nie tylko do podróżowania i sensownych

studiów, ale także do poprawy sytuacji dzięki mężczyznom. A więc Czeszki,

podobnie jak Słowaczki lub Polki, stały się tuż po rewolucji wymarzonymi kan-

dydatkami na żony właśnie dzięki tym cechom, których zamierzały je oduczyć

zachodnie feministki. Dzięki gotowości przejęcia opieki nad mężem i domem

w znaczeniu bardziej tradycyjnym, niż to bywa w zwyczaju wśród wykształ-

conych kobiet w Europie Zachodniej. Krótko mówiąc, czeskie kobiety zaczęły

hurtowo wymieniać swoje tradycyjne zalety za wyższy poziom życia, chodziły

z cudzoziemcami i były ich partnerkami, w odróżnieniu od feministek nazywano

to niewstydzeniem się za swoją kobiecość.

Wizerunek feministki był (i w znacznej mierze nadal jest) zgoła niepo-

chlebny. Choć wiele składowych ówczesnego obrazu odeszło w niepamięć,

ciągle obecne jest tutaj wyobrażenie kobiety z wąsikiem, w workowatym ubra-

niu, kobiety nieładnej, której mężczyźni nie pragną i której frustracja przeradza

się w pełne nienawiści i nieuzasadnione oskarżycielstwo. Wyobrażenie feminist-

ki jako kobiety, która nie odniosła sukcesu w sferze „kobiecej” i z powodu braku

zainteresowania mężczyzn lub frustracji seksualnych zabłądziła aż do feminizmu,

nie przestało być do tej pory w Czechach aktualne.

Również te kobiety, które są feministkami, ponieważ mają własne życie i wła-

sną pracę i nie są w pierwszym rzędzie opiekunkami rodzinnego ogniska, opowiadają

się za feminizmem z wahaniem, mówiąc często: nie jestem feministką, ale …

Również dla tych, którym bliska jest feministyczna koncepcja świata, po-

jęcie to nie jest zbyt sympatyczne. Obawiają się wtłoczenia do niepopularnej

szufladki, nie chcą należeć do grona kobiet, które nie lubią mężczyzn.

Zderzenie pomiędzy zachodnim feminizmem a kobietami, które karmio-

no socjalizmem, wynikło w dużej mierze z tradycyjnego powiązania feminizmu

z lewicową ideologią. Zachodnie feministki nie były w wystarczającym stopniu

60

PeTrA hůlOvá

zdolne ani gotowe podzielać zachwytu miejscowych feministek nad nowymi

możliwościami, wynikającymi z kapitalizmu. Ich historyczne doświadczenie było

odmienne i nierzadko kojarzyły komunizm równie dobrze z brakiem wolności, jak

też z utopią wolności, w ramach której równość płci miałaby swoje stałe miejsce.

W nowym tysiącleciu zatarły się owe krawędzie „my” kontra „one”, w wyniku

naszego wytrzeźwienia z demokracji lub stopniowej utraty seksapilu przez rady-

kalną lewicę u naszych zachodnich sąsiadów. Mniej widoczne stały się także inne

różnice. Odmienność wykształcenia, sposobu ubierania, zainteresowań czy też

kultury popularnej. Dzięki globalizacji przepastne różnice między kobietami z obu

stron dawnej żelaznej kurtyny stały się zaledwie odmiennościami.

Pomimo wszelkiego rodzaju różnic Europa jest zdecydowanie bardziej

jednolita niż dwadzieścia lat temu, tym samym bardziej jednolity jest feminizm,

czy też feminizmy. Bez względu na to, czy znajdujemy się w Pradze, Berlinie lub

Barcelonie, wyraźnie dostrzegalne są dwie podstawowe tendencje. Feminizm

w postaci samorealizacji kobiety „na zewnątrz“ współistnieje z trendem „no-

wej rodziny“ czy „nowego macierzyństwa”, dążącego do ożywienia tradycji, do

swoistego kroku wstecz. Teraz my spychane jesteśmy na margines, krzyczą owe

staro-nowe głosy. Jesteśmy uciskane przez feministki, które nie przywiązują do

opieki nad rodziną takiej wagi, na jaką ona zasługuje, zaś kobiety zajmujące się

domem traktują jak obywatelki drugiej kategorii. Nie jesteśmy nimi, kobiety te

domagają się poszanowania i respektu dla wyboru treści ich życia. Zaintere-

sowanie mediów wzbudzają obie ekstremalne sytuacje. Kobiety na wysokich

stanowiskach kierowniczych i kobiety z szóstką dzieci, gotujące codziennie jak

dla regimentu. Co na to Maria i Władek?

Maria i Władek, czy też ich o pokolenie młodsi imiennicy, tak zwane

dzieci Husáka1 z okresu baby boomu czeskiej normalizacji w latach siedemdzie-

1 Gustáv Husák (1913-1991) – czechosłowacki polityk i działacz komunistyczny, wieloletni

przywódca Czechosłowackiej Partii Komunistycznej, na czele której stanął po stłumieniu

Praskiej Wiosny, w latach 1975-1989 prezydent kraju.

www.boell.pl

61

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

siątych, mają rocznego Rafaela. Wśród młodych rodziców panuje teraz moda

na niezwykłe imiona. Maria jest księgową, Władek przedstawicielem handlo-

wym w dużej, międzynarodowej firmie. Maria jest na urlopie macierzyńskim

z Rafaelkiem. Dziecko urodziła dopiero w wieku trzydziestu lat, wcześniej tro-

chę podróżowała, byli z Władkiem dwa razy na Korsyce i dwa razy w Paryżu. Jej

matka urodziła pierwsze dziecko dziesięć lat wcześniej, miała zaledwie dwadzie-

ścia lat, wtedy, za komuchów, to było normalne. Maria i jej koleżanki niekiedy

trochę wyśmiewają się ze swych matek. Młode rodziny mieszkały wówczas

z dziadkami, brr, my byśmy tego nie wytrzymały, no i pobierano się ze względu

na pożyczki dla młodych małżeństw. Panna młoda miewała w trakcie uroczysto-

ści ślubnej spory brzuch, zaś pierwszy rok z dzieckiem spędzała na praniu tetro-

wych pieluch. Mieszkania młodych par śmierdziały kupkami i moczem, a młoda

matka prawie nie wychodziła z domu, ponieważ z wózkiem nie można było

wejść do sklepu, a co dopiero wyruszyć gdzieś komunikacją miejską. Wszędzie

mnóstwo schodów, dobrze, że na osiedlach były przechowalnie wózków dzie-

cięcych, natomiast publicznym karmieniem można sobie było co najwyżej na-

robić wstydu. Siedziało się więc w domu, nie było też żadnych ulepszeń, takich

jak łóżeczka podróżne, monitory oddechu dla niemowląt, nawilżane chusteczki

i gryzaki do chłodzenia obolałych, rosnących ząbków. Dzisiejsza Maria nie siedzi

w domu, ale z koleżankami w kawiarni z kącikiem dla dzieci, gdzie wspólnie

wychwalają obecny postęp. Władek obiecał też Marii, że wracając z pracy kupi

pieluchy, a nawet szybciutko zmieni Rafaelkowi pieluszkę, jego ojciec tego też

nie robił, matce Marii nawet nie wpadłoby do głowy domagać się od męża

takich rzeczy. Maria postanowiła, że będzie z Rafaelkiem chodzić na kurs pływa-

nia dla niemowląt i na kółko taneczne, w czasopiśmie przeczytała, że dziecko

powinno się rozwijać od najmłodszych lat, o tym w czasach komunistycznych

też nie myślano. Dziś o wiele staranniej bada się poziom cukru i zawartość azo-

tanów w marchewce dla dzieci. Mnóstwo jest rzeczy, z których Maria może być

zadowolona, nie tylko jako matka. W firmie powstanie ponoć kilka niepełnych

etatów, a może nawet firmowe przedszkole, będzie więc mogła zostać z Rafa-

62

PeTrA hůlOvá

elkiem przez cztery dni w domu, a trzy dni w tygodniu pracować. Na szczęście

matka jest na emeryturze i popilnuje dziecka, to będzie super.

Władek nie uważa tego za tak bardzo idealne, ojciec nie miał po pracy

wcale tylu obowiązków, co on. Ojciec sądzi, że Władek jest odrobinę pod pan-

toflem, ponieważ wracając z pracy, wpada po pieluchy. Dobrze, że w domu

jeszcze nie prasuje i nie wyciera, bo to oznaczałoby już zupełny upadek. Sodo-

ma i Gomora, świat pozbawiony ładu. Władek też troszeczkę się z tym zgadza.

W obecności Marii milczy, niech się sama wypowie, ale do wycierania go nie

zmusi. Jeśli Maria uważa, że będzie tańczył, jak mu zagra, to się myli. Tak czy

owak, kiedyś w kinie powiedziała, że najbardziej jej się podobają Jean Claude

Van Damme i Sean Connery, goście, którzy zmiotki w życiu nawet nie widzieli.

Kiedy jej to powiedział, tylko się skrzywiła i nic nie odpowiedziała. Jasne, kobiety.

Czego byś chciał? – mówi Władek do siebie, ale wie bardzo dokładnie. Czasem

chciałby mieć w domu taką zupełnie zwyczajną babkę, która ciągle nie walczy.

Nawalczy się przecież wystarczająco w pracy, a dom powinien być przecież

oazą. Władek odnosi wrażenie, że czasy są dla niego niesprawiedliwe i jego rola

w społeczeństwie jest niejasna, ale nie wie, co z tym począć.

Zwolenniczki „nowego macierzyństwa“ powiedziałyby, że Władek

z Marią są w drodze do piekieł. Na zasadnicze pytanie, czy czeskie kobiety

są dziś szczęśliwsze, nie ma bowiem jasnej odpowiedzi, a jeśli jednak jest, to

prawdopodobnie brzmi: „nie są”.

Mężczyznom brak możliwości, by „po męsku” się sprawdzić. Okazji do

zademonstrowania siły fizycznej brakowało już wprawdzie w czasach komuni-

zmu, ale patriarchalnej, domowej etykiety jednak przestrzegano. I podczas kie-

dy wiele dzisiejszych kobiet nadal jeszcze szuka w mężczyznach oparcia, męż-

czyzna nie ma się na czym oprzeć. Maczugę i siekierę odłożył już dawno temu,

o batutę kierownika walczy z żoną, która nigdy nie zrezygnowała z kobiecej

broni, mężczyzna jednak nie ma prawa reagować na nią w sposób tradycyjny.

Liberalny feminizm osiąga szczyty w momencie uzyskania równych praw

wyborczych. Granice aspiracji radykalnego feminizmu są niewyraźne, podobnie

www.boell.pl

63

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

jak nieograniczony projekt Unii Europejskiej. Jest atrakcyjny dla szerokiego wa-

chlarza graczy tylko pod warunkiem, że mogą w sposób niezakłócony dopiesz-

czać wyobrażenie swego przyszłego członkostwa. Europa jest jak uwodzicielka,

niedostępna wprawdzie dla wielu krajów Europy Wschodniej i Turcji, jednak

ostatecznego zdania nigdy od niej nie usłyszą, możliwość słodkiego zjedno-

czenia sprawia, że jest otwarta dla wszystkich. Wyznaczenie własnych granic

zniszczyłoby urok projektu Europa, podobnie jak początkiem końca radykalne-

go feminizmu stałoby się jasne określenie jego celu. Podobnie jak wszechświat,

który – aby się nie zapaść – musi się rozszerzać, radykalny feminizm ciągnie nas

jak puszki na kocim ogonie nie wiadomo dokąd. Wydaje się bowiem, że świat

równości ciągle jest gdzieś daleko, a poza tym, nie wiemy nawet, jak dokładnie

miałby wyglądać.

Według niektórych głównym wkładem feminizmu na przestrzeni ostat-

nich trzech dekad są zbyt wysokie oczekiwania dzisiejszych kobiet wobec wła-

snego życia. Oczekują zbyt wiele zarówno od siebie, jak też od mężczyzn, zaś

frustrację wynikającą z niepowodzenia zrzucają na społeczeństwo, oskarżając je

o to, że nie umożliwia im życia pełnego sukcesów w każdej dziedzinie, tak jak

sobie tego życzyły. Trzydziestoletnia Maria rozpacza, że ciągle jeszcze nie wpro-

wadzono w firmie obiecanego pół etatu, firmowego przedszkola też jeszcze nie

ma, a Władek robi wprawdzie zakupy, ale w domu robi nie połowę, ale wręcz

nędzną ćwiartkę tego, co ona. Władek tego brudu nie widzi, ona tak. Nadzieje

pokłada więc w Rafaelku. Wycierając naczynia, wsuwa mu za każdym razem

do rąk plastikowy garnuszek i chusteczkę, aby ją naśladował, powtarzanie jest

matką mądrości, jednak Rafaelek szybko odrzuca garnuszek, mając to gdzieś.

Władka denerwuje to, że Maria nie może być od czasu do czasu zupeł-

nie normalna. Do niczego jej przecież nie zmusza, więc niech mu przynajmniej

czasem da spokój. Nie żenił się przecież po to, żeby ciągle go ktoś poprawiał,

zwłaszcza wtedy, kiedy ze względu na drzazgę w jego oku nie dostrzega belki

we własnym. Zaniedbuje się. Prawie w ogóle się nie maluje, choć wie, że za-

64

PeTrA hůlOvá

wsze głośno ją za to chwali. Jest wiosna, a tej jasnoniebieskiej spódnicy, którą

podarował jej rok temu, w tym roku w ogóle jeszcze nie wyjęła.

Władek spogląda przez okno swego biura przedstawiciela handlowego

międzynarodowej firmy i widzi zalaną słońcem ulicę. Różnobarwne sukienki,

wymyślne buciki, kapelusze rozmaitych kształtów, kobiety młodziutkie, młode

i nieco starsze z rozkołysanymi biodrami i rozwianymi spódnicami suną praskimi

ulicami, przypominając łódki i łodzie. Gdybym żył sto lat temu, mówi do siebie,

mógłbym po pracy spokojnie wpaść do burdelu, ale i tak nie wie, czy by to

zrobił. Być może Marię by to nawet ucieszyło, przychodzi mu na myśl. Utwier-

dziłaby się tylko w przekonaniu, że faceci są podli, a kobiety to biedulki na nigdy

niekończącej się ścieżce wojennej.

Z okna spogląda również Maria. Rafaelek uciął sobie właśnie popołu-

dniową drzemkę, a Maria pali w tajemnicy papierosa w oknie swojego miesz-

kania. Należy do niej, ma je po rodzicach, Władek w nim tylko mieszka, więc

jeśli coś by się stało, to mieszkanie zostanie jej. Tydzień temu, kiedy kochała się

z Władkiem po raz ostatni, zgiął ją w łazience na pralce, jej zaś ogromnie się to

podobało. Przypomniała sobie wtedy Seana Connery. Czy walczyłby w socja-

lizmie przeciw komuchom? Wyobraża sobie, że ściska ją w objęciach. Nie ten

dzisiejszy, ale ten dawny, z Jamesa Bonda, ten jeszcze całkiem młody i przystoj-

ny. Z tego wszystkiego trochę zakręciło się jej w głowie.

Tłumaczyła Katarzyna Filgasova

www.boell.pl

65

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

Kobiety

i transformacja

– przykład czeski

Jiřina Šiklová

66

JiřiNA ŠiKlOvá

Dwadzieścia lat powinno wystarczyć do oceny społeczeństwa, ale pod jakim

kątem należy je oceniać? Transformacja rozumiana jest w tym przypadku jako

niejasny proces przejścia od „realnego“ socjalizmu, czy też inaczej mówiąc, od

gospodarki centralnie planowanej do gospodarki rynkowej (używając termino-

logii ideologicznej) – do kapitalizmu. Z powyższego nie wynika jednak, jakie po-

winno być kryterium sukcesu, jakie są plusy i minusy. Czy miarą sukcesu będzie

wysokość PKB, rozwarstwienie w zależności od wysokości dochodów, czy też

włączenie państwa do światowych struktur NATO, UE?

Z perspektywy rozwoju ruchu kobiecego, feminizmu, traktowanie kwe-

stii społecznych oraz politycznych z perspektywy równości płci, zmiany, jakie

nastąpiły w Czechach po 1989 roku, są niewiarygodnie duże.

Mówiąc w uproszczeniu: rozpoczęliśmy od zera, obecnie zaś, jeśli cho-

dzi o zagadnienia równości płci, dorównujemy niemal większości państw Unii

Europejskiej. Codziennie toczą się w naszych mediach dyskusje na temat rów-

nych szans kobiet i mężczyzn, dysproporcji w zarobkach, emeryturach, repre-

zentacji kobiet w najbardziej prestiżowych zawodach, w nauce, kwot w partiach

politycznych, konieczności zmiany sposobu przedstawiania kobiet w podręczni-

kach i reklamie, roli języka w utrwalaniu dominującej pozycji mężczyzn, kobiet

z mniejszości seksualnych i etnicznych, specyficznej wykładni historii z punktu

widzenia kobiet oraz innych kwestii, takich jak przemoc domowa, molestowa-

nie seksualne, zmuszanie do świadczenia usług seksualnych, które wcześniej

w ogóle nie istniały w świadomości społecznej. W celu rozwiązania tych proble-

mów powstały i wciąż powstają grupy interesu, stowarzyszenia obywatelskie,

zakładane nie na mocy odgórnych rozporządzeń państwowych, ale bezpośred-

nio, oddolnie, z inicjatywy kobiet. W razie pojawienia się trudności, kobiety

w Czechach potrafią już formułować własne postulaty i samodzielnie występują

z inicjatywą obywatelską, żeby im zaradzić.

Jednocześnie kobiety doświadczyły wszelkich perypetii, jakie były udzia-

łem czeskiego społeczeństwa na przestrzeni ostatnich dwudziestu lat: przeżyły

reprywatyzację majątku, tzw. kuponową prywatyzację, podział państwa na Cze-

www.boell.pl

67

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

chy i Słowację, rozwarstwienie dochodów, powstanie nowego establishmen-

tu – pojawienie się nowych „onych”, na których cedujemy odpowiedzialność.

Ogólnie rzecz biorąc, kobiety rzadziej uczestniczyły w owych zmianach, jest

wśród nich mniej przedsiębiorczyń niż wśród mężczyzn, miały mniejszy wpływ

na kształtowanie się i działalność nowych ośrodków decyzyjnych, a tym samym

ponoszą mniejszą odpowiedzialność za niepowodzenia. Wchodziły do sfery pu-

blicznej o wiele mniej skompromitowane współpracą z byłym ustrojem, z ko-

laboracją ze służbą bezpieczeństwa włącznie. Miały idealne warunki wyjściowe,

ale nie skorzystały z nich w wystarczającej mierze i do tej pory w mniejszym

stopniu niż mężczyźni są reprezentowane zarówno na szczytach władzy, jak i w

dziedzinie przedsiębiorczości. W porównaniu z sytuacją sprzed dwudziestu lat

nastąpiła jednak wyraźna zmiana i zróżnicowanie ról, jakie odgrywają.

Dla porównania podaję wyrywkowo kilka przykładów: przed l989 ro-

kiem istniała tylko jedna naczelna organizacja kobieca, mająca pozwolenie na

działalność udzielone przez Komunistyczną Partię Czechosłowacji – Związek

Kobiet Czeskich, który – bo nie mogło przecież być inaczej – wchodził w skład

Frontu Narodowego1. Młodszym czytelniczkom i czytelnikom przypominam

jedynie, że każda organizacja, która powstała za komuny, musiała stać się człon-

kiem tzw. Frontu Narodowego, zadeklarować, że jej celem jest budowanie so-

cjalizmu i zaakceptować kierowniczą rolę Komunistycznej Partii Czechosłowacji.

Innym organizacjom kobiecym nie wolno było działać. Obecnie, jak wynika z ze-

stawienia opublikowanego w Alty a Soprány II 2, w Czechach działa 51 organiza-

cji, które powstały z inicjatywy kobiet – są to stowarzyszenia obywatelskie lub

organizacje pożytku publicznego. Gender Studies działają na dwóch uczelniach

1 Front Narodowy – koalicja zawiązana w Czechosłowacji po przewrocie w 1948 roku, kiedy władzę przejęli komuniści, w której dwie trzecie miejsc było zarezerwowanych dla

Komunistycznej Parti Czechosłowacji, a jedna trzecia dla pozostałych parti i oficjalnych organizacji społecznych, co miało sprawiać wrażenie politycznego pluralizmu.

2 Alty a Soprány II – kieszonkowy atlas inicjatyw na rzecz wspierania równych szans mężczyzn i kobiet opublikowany w 2005 roku.

68

JiřiNA ŠiKlOvá

– Uniwersytecie Karola w Pradze i Uniwersytecie Masaryka w Brnie, ponadto

przy Czeskiej Akademii Nauk powstał wydział ds. badań nad społeczno-kulturo-

wą tożsamością płci i równymi szansami oraz wydział do spraw monitorowania

statusu kobiet w nauce. Działają także cztery kobiece sekcje w ramach poszcze-

gólnych partii politycznych, pięć stowarzyszeń i trzy placówki zajmujące się pro-

blematyką równości kobiet i mężczyzn w Czechach. Oprócz wydziału Gen-

der Studies przy Instytucie Socjologii Czeskiej Akademii Nauk, istnieje również

Międzyresortowa Komisja ds. Równych Szans przy Ministerstwie Pracy i Polityki

Społecznej, Rządowa Rada do spraw Praw Człowieka, Komisja do spraw Likwi-

dacji Wszelkich Form Dyskryminacji Kobiet oraz Komisja do spraw Równości

w ramach ČMKOS (czyli Czesko-Morawskiej Konfederacji Związków Zawo-

dowych). Pierwsza i najstarsza pozarządowa inicjatywa obywatelska – biblioteka

„Ośrodek Gender Studies” powstała już w l991 roku. W ciągu długoletniej dzia-

łalności stała się również platformą kontaktów (pozauczelnianych, obywatelskich

z zagranicą) i dysponuje prawdopodobnie najlepszym i najbardziej obszernym

księgozbiorem z zakresu problematyki feministycznej i gender studies w Euro-

pie Środkowowschodniej, w każdym razie w krajach postkomunistycznych.

Do sukcesu częściowo przyczynił się fakt, iż Gender Studies powstało tuż po

zmianie ustroju, kiedy dawna Czechosłowacja była popularna, a Praga stała się

Mekką feministek i swego rodzaju Paryżem lat trzydziestych. Decydujące było

również wsparcie finansowe i moralne niemieckiej Fundacji im. Heinricha Bölla

oraz pomoc międzynarodowych organizacji kobiecych, a w szczególności New

School for Social Research. Tam właśnie powstała platforma współpracy femini-

stek z Zachodu z kobietami z Europy Środkowowschodniej, czyli Network of

East-West Women – NEWW. Dzięki niej powstało wiele innych organizacji ko-

biecych. Gender Studies zainicjowało bądź współtworzyło szereg projektów na

rzecz kobiet z krajów postkomunistycznych, takich jak chociażby projekt Pamięć

kobiet, szkolenia międzynarodowe, pomoc dla kobiet należących do różnych

mniejszości, migrantek, obejmującą również porady prawne, czy Koalicja Karat.

Na uaktywnienie się kobiet w życiu publicznym oraz powstanie ich własnych,

www.boell.pl

69

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

zróżnicowanych pod względem interesów, stowarzyszeń obywatelskich, miały

wpływ również starania Czech o przyjęcie do Unii Europejskiej, co wymusiło

na politykach konieczność uwzględnienia kryteriów akcesyjnych dotyczących

równości płci. Po przemianie ustrojowej dominowało w Czechach negatywne

podejście do feminizmu, natomiast obecnie debata równościowa ma już swoje

stałe miejsce w sferze publicznej. Często przypomina się o tym, że w polity-

ce jest stosunkowo mało kobiet, co nie jest jednak wynikiem ich dyskryminacji

w systemie prawnym. Znacząca jest w Czechach polityczna reprezentacja ko-

biet na szczeblu lokalnym – pełnią funkcje burmistrzyń w gminach, niewielkich

miejscowościach lub działają w sektorze pozarządowym. Nadal brakuje ich we

władzach partii politycznych i na najwyższych stanowiskach w administracji pań-

stwowej. Powodem jest nie tylko silna konkurencja między mężczyznami i ko-

bietami w życiu politycznym, które jeśli już wejdą w świat polityki, to znajdują

się w centrum zainteresowania, ale także niewielka atrakcyjność wielkiej polityki.

Mniej wtajemniczeni wskazują, że za czasów komuny w parlamencie było wię-

cej kobiet niż obecnie (wtedy 28 proc., teraz zaledwie 15 proc.). Odpowiadam

wówczas, że w epoce realnego socjalizmu decyzje polityczne podejmowano

w Komitecie Centralnym Komunistycznej Partii Czechosłowacji, parlament

o niczym nie decydował oraz że gwarantowano w nim ściśle określoną liczbę

miejsc dla robotników, rolników, inteligencji pracującej oraz kobiet. Tak jakby nie

miały znaczenia kwalifikacje i pozycja zawodowa kobiet, a jedynym kryterium

wyodrębnienia ich jako grupy była płeć biologiczna. Równie często pojawiają się

pytania, dlaczego kobiety, które były zaangażowane w działalność opozycyjną,

a potem w 1990 roku uczestniczyły w pierwszych strukturach politycznych,

zniknęły później z parlamentu i władz partii politycznych. Moim zdaniem nie

usunięto ich z zajmowanych pozycji ani nie odsunięto od władzy, tylko w za-

sadzie dobrowolnie powróciły do pierwotnych zawodów, których w okresie

tzw. normalizacji po stłumieniu Praskiej Wiosny nie mogły wykonywać. Zresztą

podobnie wygląda to również w Polsce (sytuację polską opisała – co znamien-

70

JiřiNA ŠiKlOvá

ne – amerykańska autorka Shana Penn3), na Węgrzech, w państwach bałtyckich

i w niektórych krajach wchodzących w skład byłej Jugosławii. Prawdopodobnie

w Rosji i na Ukrainie sytuacja jest podobna, nie znam jednak tamtejszych badań.

Kobiety, które uczestniczą dziś w Czechach w polityce najwyższego szczebla,

nie wywodzą się z ruchu dysydenckiego, stanowiska objęły dzięki członko-

stwu w partiach politycznych. Partie polityczne nie były szczególnie łaskawe dla

dawnych dysydentek. Wobec prawa wszystkie kobiety i mężczyźni są równi,

choć nadal źródłem dyskryminacji są uprzedzenia. Mówienie i pisanie o tym,

że kobiety mają dziś znacznie lepszą pozycję niż dwadzieścia lat temu, nie jest

popularne. Wskazywanie, co jeszcze należałoby poprawić, jest jak najbardziej

na miejscu, jednak ciągłe użalanie się nad sobą, przedstawianie w roli ofiary,

pozbawia kobiety siły, sugerując daremność ich wysiłków.

W Czechach praktycznie nie ma dyskusji na temat feminizmu – czy ra-

czej feminizmów – jako idei i ideologii, rzadko też z taką debatą można się

spotkać w kręgach akademickich. Badania skupiają się głównie na zagadnieniach

społecznych z perspektywy równości płci, media zaś prezentują ich wyniki

w sposób niezwykle uproszczony. Nikogo nie interesuje feminizm jako filozo-

fia, światopogląd zmierzający do odmiennej interpretacji kultury i historii, czy

też jako ideologia domagająca się zmiany paradygmatu cywilizacyjnego. Wiele

kobiet pamięta jeszcze obowiązkowe zatrudnianie kobiet (pracowało wówczas

97,8 proc. kobiet aktywnych zawodowo) i przymusowe „przechowywanie”

dzieci w żłobkach i przedszkolach. Być może w podświadomości pobrzmiewają

echem komunistyczne hasła głoszące, iż feminizm to wroga ideologia, którą Za-

3 S. Penn, Podziemie kobiet, tłum. Hanna Jankowska, Warszawa 2003. Shanna Penn jako jedna z pierwszych badaczek zainteresowała się „zniknięciem” kobiet stanowiących większość w ruchu opozycyjnym ze struktur władzy po 1989 roku. Początkowo swoje badania

prowadziła w Polsce i ówczesnej Czechosłowacji, ostatecznie zawęziła je do Polski, a ich

efektem jest wydana w 2003 roku książka. Badania Penn obudziły zainteresowania udzia-

łem kobiet w podziemnej „Solidarności” – zainspirowały m.in. głośny artykuł Agnieszki Graff

Patriarchat po seksmisji, opublikowany na łamach „Gazety Wyborczej” w 1999 roku, oraz

książkę Ewy Kondratowicz Szminka na sztandarze. Kobiety Solidarności 1980-1989. Rozmo-

wy, Warszawa 2001 (przyp. red.).

www.boell.pl

71

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

chód chce zniszczyć walkę robotników i robotnic o zwycięstwo socjalizmu. Ko-

biety młodsze i słabiej wykształcone często powtarzają pogląd, że kobiety miały

w czasach socjalizmu lepsze warunki życia, ponieważ każda mogła łatwo znaleźć

pracę. Wiele z nich być może naprawdę uważa, że fakt, iż kobieta potrafi wy-

konywać taką samą pracę, jak mężczyzna, dowodzi, że są mężczyznom równe.

Ideologia komunistyczna podkreślała, że wartością podstawową jest jednolitość.

Odrzucanie odmienności kobiet i specyfiki kobiecego doświadczenia rozumiane

było jako przejaw ich równouprawnienia. Mało kto pamięta o nierównej pozycji

społecznej kobiet i mężczyzn oraz o tym, że jeszcze w 1989 roku ich wynagro-

dzenia wynosiły zaledwie 69 proc. zarobków mężczyzn (dziś wskaźnik ten wy-

nosi 73 proc.). Nie wolno było mówić o biedzie, a jedynie o grupach „o ograni-

czonej możliwości konsumpcji”, natomiast przemoc wobec kobiet, prostytucję,

rozwody, przerywanie ciąży i niemożliwość podjęcia przez kobiety po studiach

pracy w wyuczonym zawodzie uważano za pozostałości kapitalizmu. Ponieważ

o tych negatywnych zjawiskach w socjalizmie ani nie pisano ani publicznie o nich

nie mówiono, wiele osób uważa, że ich po prostu nie było.

Teoretyczne zagadnienia feminizmu i dyskusja na temat różnych ideolo-

gicznych nurtów teorii feministycznych należą do rzadkości. Dzięki studiom nad

społeczno-kulturową tożsamości płci (tzw. gender studies) obecnie wiemy już

z reguły, że rozwiązanie problemów społecznych dotyczących kobiet nie jest

tożsame z feminizmem czy feminizmami. Podejmowanie tych problemów wy-

nika przede wszystkim z koncepcji praw człowieka, o których jednak w czasach

realnego socjalizmu również nie wolno było pisać i mówić. Wykłady na temat

kwestii kobiecych prowadził już Masaryk4 w latach dziewięćdziesiątych XIX wie-

ku, zagadnienia równouprawnienia kobiet podejmowane były przed pierwszą

wojną światową i po niej, między innymi przez senatorkę Fránię Plamínkovą oraz

4 Tomasz Garrgiue Masaryk (1850-1937) – socjolog, filozof, czechosłowacki mąż stanu, zwolennik niepodległości Czechosłowacji, jej pierwszy prezydent po pierwszej wojnie

światowej.

72

JiřiNA ŠiKlOvá

Miladę Horákovą, straconą przez komunistów w l950 roku. Również w epoce

realnego socjalizmu zmieniał się oficjalny stosunek do kobiet. Na początku lat

pięćdziesiątych kobiety zatrudniano w charakterze taniej, niewykwalifikowanej

siły roboczej, dopiero w następnej dekadzie kobiety zdobyły wyższe kwalifikacje

i poprawił się ich status zawodowy.

Podczas gdy po przełomie l989 roku trudno było zainicjować w me-

diach dyskusję na temat statusu kobiet i feminizmu, dziś problematyka równości

płci jest elementem debaty publicznej, podobnie jak kwestia twórczości kobiet

i krytyki twórczości uwzględniającej perspektywę społeczno-kulturowej tożsa-

mości płci. Po l989 roku udało się wprowadzić takie podejście do dyscyplin

uniwersyteckich. Kwestie równości płci dyskutuje się podczas tworzenia ewen-

tualnych struktur politycznych, organizacje pozarządowe podejmują działania

w tym zakresie.

Każdą tę dziedzinę należałoby właściwie omówić oddzielnie w odręb-

nym studium, przedstawiając nie tylko sam rozwój, ale uwzględniając również

jego specyfikę w Czechach jako kraju postkomunistycznego.

Aksamitnej rewolucji w listopadzie l989 roku towarzyszyło także spon-

taniczne odradzanie się społeczeństwa obywatelskiego i powstawanie stowa-

rzyszeń i fundacji, tj. znanego już teraz u nas tzw. trzeciego sektora, czyli sek-

tora pozarządowego. Również i w tym wypadku rolę odegrały bodźce płynące

z Zachodu. Pierwszą połowę lat dziewięćdziesiątych można określić jako okres

identyfikowania, poszukiwania i nowej stratyfikacji statusu i interesów wszystkich

obywateli oraz – naturalnie – kobiet, cechujący się jednocześnie odrzuca-

niem niemal wszystkiego, co wiązało się z poprzednim ustrojem politycznym.

W tamtym czasie równolegle z teoriami feministycznymi pojawiła się także kry-

tyka feminizmu i próby jego ośmieszania. Lepiej wiedzieliśmy, na czym polega

antyfeminizm niż feminizm. Pojęcie płci społeczno-kulturowej było wówczas dla

czeskich kobiet wówczas bardziej zrozumiałe i łatwiejsze do zaakceptowania

niż feminizm. Po przełomie, ze względu na kilkudziesięcioletni wpływ Frontu

Narodowego, intuicyjnie odrzucaliśmy możliwość powstania jakiejś organizacji

www.boell.pl

73

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

nadrzędnej. Do tej pory zresztą nie powstała struktura tego typu, jakkolwiek

dziś bardziej uświadamiamy sobie korzyści płynące ze ściślejszej współpracy i łą-

czenia się organizacji i grup tworzących ruch kobiecy.

Przy praskich Gender Studies, przy wsparciu organizacji zagranicznych,

zrodziła się także inicjatywa założenia placówki, która skupiłaby się na studiach

teoretycznych, tam również odbywały się pierwsze wykłady na temat teorii

feminizmu. Początkowo seminaria faktycznie prowadzono w pomieszcze-

niach organizacji, później jednak, mniej więcej od l993 roku, organizowane

przez Gender Studies wykłady odbywały się na Wydziale Filozoficznym, teraz

zaś prowadzone są już na wielu uczelniach, a ponadto stały się elementem

uniwersyteckiego programu nauczania. Jednocześnie przy Czeskiej Akademii

Nauk, przede wszystkim z inicjatywy obecnej dyrektorki Instytutu Socjologii,

Marii Čermákovej, powstał wydział gender studies, zajmujący się bardziej pro-

blematyką społeczno-kulturowej tożsamości płci niż teoriami feministycznymi.

Prezentacją teorii feministycznych i tego, co na Zachodzie określane jest mia-

nem women’s studies, zajmuje się od l999 roku placówka akademicka powstała

z inicjatywy Gender Studies w Pradze, wchodząca w skład Wydziału Studiów

Humanistycznych Uniwersytetu Karola. Jej absolwenci mogą uzyskać tytuł ma-

gistra. Gender Studies powstały również na drugim pod względem wielkości

Uniwersytecie Masaryka w Brnie.

Szeroka opinia publiczna interesuje się raczej zagadnieniami społecznymi

i politycznymi, takimi jak równe szanse kobiet i mężczyzn, zakaz dyskryminacji

kobiet, dlatego też pojawiły się badania dotyczące włączania kwestii równości

płci do głównego nurtu (tzw. gender mainstreaming). Chodzi o monitorowa-

nie wszelkich działań prawnych czy społecznych na szczeblu centralnym lub

lokalnym pod kątem ich wpływu na sytuację kobiet i mężczyzn, a także o bu-

dżetowanie uwzględniające perspektywę równości płci (tzw. gender budgeting).

Obecnie pod kątem równości płci zaczyna się monitorować również rozwój

demograficzny, zabezpieczenie społeczne osób starszych, politykę emerytalną,

płatną i nieodpłatną pracę w gospodarstwie domowym oraz świadczenie opieki

74

JiřiNA ŠiKlOvá

w rodzinie. Niekiedy używa się nowego pojęcia genderagemainstreaming, po-

legającego na sprawdzaniu, jak społeczno-kulturowe uwarunkowania płci wpły-

wają na sytuację różnych grup wiekowych. Dotyczy to zarówno starzejącego się

społeczeństwa, którego dwie trzecie stanowią kobiety, jak i kobiet młodych, któ-

re także mają mniejsze lub większe trudności ze znalezieniem pracy ze względu

na płeć i tradycyjne role przypisywane kobiecie. Wspomniałam już wcześniej,

że integracja europejska wymusiła przyjęcie całego szeregu ustaw w okresie

przedakcesyjnym. W porównaniu z rokiem l989 naprawdę zasadniczo popra-

wiła się umiejętność grup kobiecych monitorowania sytuacji kobiet i obrony ich

interesów, zauważalne są także zmiany w ich pozycji w społeczeństwie.

Dzięki takim działaniom wzmacnia się współpraca w ruchu kobiecym.

Rozwój ruchu kobiecego został w Czechach przerwany po l948 roku, zaś

obecnie, gdy można by było odbudować jego ówczesną specyfikę, nie podej-

muje się wysiłków w tym kierunku, skupiając się głównie na dążeniach, żeby

dorównać państwo zachodnim. Działalność organizacji kobiecych opiera się

głównie na naśladowaniu modelu działania zachodnich organizacji kobiecych,

próbuje się bowiem zdobyć środki finansowe, których głównym źródłem są

obecnie granty unijne. Konkursy grantowe dotyczą tematów, które uważa się

obecnie w Europie za istotne. W ten sposób pośrednio nadal dostosowujemy

się do kryteriów obowiązujących w krajach starej piętnastki unijnej. Trudno jed-

nak powiedzieć, jak rozwijałby się ruch kobiecy w Czechach, gdyby nie wpływ

Unii Europejskiej. Jeżeli mamy żyć w Europie, a ze względu na nasze położenie

geograficzne innego wyjścia nie ma, to należy zrównać status poszczególnych

grup społecznych. Kobiety są jedną z takich grup. Osobiście najbardziej cenię

sobie obecną umiejętność kobiet w Czechach obrony własnych interesów

oraz, nawet gdyby miałoby to się odbywać powoli, ich stopniowego forsowania

i zdobywania reprezentacji w demokratycznych strukturach, a także działalność

kobiet w inicjatywach obywatelskich.

Tłumaczyła Katarzyna Filgasova

www.boell.pl

75

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

Czekając

na aksamitną

rewolucję kobiet

Kateřina Jacques

76

KATeřiNA JACqUeS

W oczekiwaniu na kobiecą aksamitną re-

wolucję – taki tytuł nosi książka zawie-

rająca wywiady z kobietami działającymi

w czeskiej polityce, wydana w 2006

roku przez stowarzyszenie obywatelskie

o nazwie Fórum 50 %, zajmujące się

równością płci1. Tytuł książki stosunko-

wo trafnie podsumowuje obecną sytu-

ację kobiet dwadzieścia lat po upadku

żelaznej kurtyny.

Ogromne zmiany, które pociągnęła za sobą tzw. aksamitna rewolucja, kontrastu-

ją z powolnym i jak dotąd niewystarczającym zaangażowaniem kobiet w liczne

obszary życia społecznego. Sytuacja kobiet i ich samoocena uległy wprawdzie

poprawie, w wielu dziedzinach trudno jednak mówić o równości obu płci, zaś

udział kobiet w życiu publicznym jest niezadowalający. Ich reprezentacja wśród

osób zajmujących decydujące i wpływowe stanowiska jest ciągle niewielka – po

dwudziestu latach istotny wpływ na funkcjonowanie państwa mają nadal przede

wszystkim mężczyźni. Wyraźna jest także liczebna przewaga mężczyzn nad ko-

bietami na stanowiskach cieszących się prestiżem społecznym.

Daleko nam do światowej średniej

Zdecydowanie niezadowalający jest udział kobiet w polityce, szczególnie na

najwyższym szczeblu. Statystyki dowodzą, że w tej dziedzinie jesteśmy zacofani

nie tylko w porównaniu z europejską średnią, ale także z większością krajów na

świecie – według najnowszych danych Republika Czeska w światowym rankin-

1 Čekání na ženský samet. Třináct a jeden politický rozhovor s českými ženami, Fórum 50 %, Praha 2006.

www.boell.pl

77

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

gu Unii Międzyparlamentarnej zajmuje wśród 135 państw 76. pozycję. Jedno-

cześnie z badań opinii publicznej, włącznie z ostatnimi sondażami, przeprowa-

dzonymi przez agencję CVVM w czerwcu 2009 roku dla stowarzyszenia Fórum

50 %, wynika, że 86 proc. ankietowanych przekonanych jest o zaletach zwią-

zanych z włączaniem się kobiet w politykę, zaś ponad trzy czwarte uważa, że

należałoby aktywnie wspierać zaangażowanie kobiet w tej dziedzinie. Budująca

jest także tendencja wzrostowa na przestrzeni ostatnich lat. W 1991 roku obec-

ność kobiet w polityce uważało za korzystną zaledwie 61 proc. respondentów,

w połowie lat dziewięćdziesiątych tego zdania było 75 proc. ankietowanych,

zaś w roku 2004 już 84 proc. Optymistyczne dane liczbowe są wyzwaniem

zarówno dla reprezentacji politycznej, jak też dla organizacji pozarządowych,

dążących do zwiększenia udziału kobiet w polityce. Na razie jednak wydaje się,

że nie potrafią one optymalnie wykorzystać istniejącej konstelacji…

Wiele osób nie akceptuje kwot

Wprawdzie potrzeba zwiększenia reprezentacji politycznej kobiet spotyka się

z powszechną zgodą społeczeństwa, zdania na temat sposobu osiągnięcia tego

celu są jednak nadal podzielone. Wspieranie wszelkich pozytywnych działań,

takich jak chociażby wprowadzenie kwot, postrzegane jest zazwyczaj krytycznie

i odrzucane przez czeską opinię publiczną i samych polityków, a nawet wiele

polityczek, zaś partie polityczne nie muszą się przejmować presją opinii publicz-

nej czy mediów, żeby więcej kobiet umieszczać na listach wyborczych. Wy-

borcy życzą sobie wprawdzie większego udziału kobiet w polityce, wydaje się

jednak, że podczas wyborczych decyzji kryterium to jest niemal bez znaczenia.

Zaplecze ideologiczne partii czy też ich programy wyborcze są dla wyborców

znacznie ważniejsze niż liczba kobiet kandydujących z ramienia danej partii. Do-

brym przykładem jest doświadczenie „kobiecej” listy wyborczej, przygotowanej

przez ugrupowanie polityczne o nazwie Strana Rovnost šancí (Partia Równość

Szans), które w roku 2004 i w latach następnych wzbudziło zainteresowanie

78

KATeřiNA JACqUeS

bardziej jako kuriozalne zjawisko niż znacząca siła polityczna. Pogląd ten po-

twierdzony został również przez słaby wynik wyborczy tego ugrupowania.

W wyborach parlamentarnych, które odbyły się w 2006 roku, partia ta uzyskała

zaledwie 0,20 proc. głosów. Warto także przypomnieć, że wizerunek medialny

ugrupowania sprzyjał takiej interpretacji. W Republice Czeskiej niewielu jest na

razie wyborców i wyborczyń, dla których podstawowym kryterium podczas

podejmowania decyzji jest równa reprezentacja obu płci.

Niedawno minister ds. praw człowieka i mniejszości, nominowany

z ramienia Partii Zielonych, Michael Kocáb, przedstawił „rewolucyjny” w cze-

skim środowisku plan, zgodnie z którym ministerstwo spraw wewnętrznych

ma opracować do końca 2009 roku projekt ustawy gwarantującej co najmniej

30-procentową reprezentację kobiet na listach wyborczych partii politycznych

w wyborach do parlamentu i samorządów wojewódzkich. Ponieważ projekt

uzyskał aprobatę rządu nie mającego mandatu politycznego2, nie wiadomo,

czy ma on szansę na wprowadzenie w życie. Z obojętnych reakcji mediów

oraz przedstawicieli partii politycznych wywnioskować można, że są na to ra-

czej nikłe szanse. Niestety. Tak czy owak to dobrze, że projekt ustawy zostanie

opracowany i w przyszłości może stać się fundamentem do kolejnych unowo-

cześnień czeskiej sceny politycznej.

Jedyną znaczącą partią, która bardziej akcentuje kwestię obecności ko-

biet i mężczyzn na listach wyborczych oraz w programach wyborczych zajmuje

się tematem równych szans, jest Partia Zielonych, współpracująca z partner-

skimi zielonymi partiami na świecie, a szczególnie z Unii Europejskiej. Na ra-

zie wydaje się, że mamy do czynienia bardziej z przejawem dojrzalszej kultury

partyjnej niż z przekonywującym sposobem pozyskiwania głosów wyborczych.

Dowodem na to jest choćby doświadczenie związane z listą wyborczą do Parla-

2 W marcu 2009 roku parlament przegłosował wotum nieufności dla czeskiego rządu, który

musiał sie podać do dymisji. Uformowano nowy rząd, tzw. rząd „bez mandatu politycz-

nego“, który będzie sprawował władzę do wyborów zapowiedzianych na późną wiosnę

2010 roku.

www.boell.pl

79

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

mentu Europejskiego w 2009 roku, która ułożona została według tzw. systemu

suwakowego, czyli naprzemiennie kobieta i mężczyzna na liście. Chociaż zieloni

byli jedyną partią, która przedstawiła taką propozycję, fakt ten nie został jednak

pozytywnie odnotowany przez media, analityków ani też samych wyborców

i nie spowodował lepszego wyniku partii w wyborach.

Niewiele kobiet w polityce najwyższego

szczebla

Niewiele jest kobiet, które po roku 1989 wyraźniej wpisały się w świadomość

jako polityczki. Wiele z nich angażowało się i nadal angażuje w struktury partyjne

niższego szczebla, rzadko natomiast wchodzą w skład kierowniczych gremiów

partii. Większość kobiet działała lub działa z reguły na poziomie lokalnym czy

też regionalnym – o wiele mniej było i jest kobiet w polityce ogólnokrajowej,

monitorowanej przez najbardziej wpływowe media, dzięki czemu mogłaby je

zapamiętać szeroka opinia publiczna.

W liczącej 200 posłów Izbie Poselskiej na początku kadencji w 2006

roku było zaledwie 31 kobiet, czyli 15,5 proc. Po ostatnich wyborach do Sena-

tu w 2008 roku wśród 81 senatorów było zaledwie 14 kobiet, czyli 17 proc.

Lepiej sytuacja wyglądała w radach miast i gmin, ponieważ reprezentacja kobiet

wynosi tam 25 proc.

Ważne jest to, jak kobiety się czują…

Oceniając przemiany czeskiego społeczeństwa dotyczące stosunku do kobiet,

warto sprawdzić, jak sytuację kobiet przed rokiem 1989 i w okresie późniejszym

oceniają same kobiety. Interesująca jest w tym kontekście wypowiedź socjolożki

Jiřiny Šiklovej, byłej dysydentki, która stwierdziła, że należy nie tylko monito-

rować zaangażowanie kobiet po listopadzie 1989 roku, ale także zbadać ich

subiektywne odczucia. Wiele kobiet podkreśla, że w demokratycznym ustroju

80

KATeřiNA JACqUeS

człowiek jako taki ma większą wolność, sugerują jednak, by w celu dokonania

rzetelnej oceny zbadać również poszczególne aspekty statusu kobiet w czasach

„realnego socjalizmu“ i po przełomie politycznej i porównać je. Próbą takiej

analizy było seminarium zorganizowane w 2006 roku przez stowarzyszenie

Gender Studies w ramach projektu Pamięć kobiet.

Poświęcono je czesko-niemieckiej pisarce Alenie Wagnerovej, z okazji

jej siedemdziesiątych urodzin. Jiřina Šiklová stwierdziła wówczas, iż bezsensow-

ne są próby oceniania sytuacji przed i po roku 1989 za pomocą skali „gor-

sza-lepsza” i apelowała o bardziej kompleksowy opis przemian, które nastąpiły.

Šiklová mówiła o życiu codziennym i wspominała o kobietach w ówczesnej po-

lityce – na przykład w latach osiemdziesiątych kobiety w parlamencie (zgodnie

z kwotami) zajmowały 30 proc. miejsc. „Kiedy ktoś mnie pyta, dlaczego teraz

nastąpił taki spadek, odpowiadam jak w starym kawale: wtedy parlament był

czymś pomiędzy muzeum a teatrem – było całkowicie obojętne, kto w nim

siedzi” – stwierdziła Šiklová3.

Trzy etapy realnego socjalizmu

Według Aleny Wagnerovej realny socjalizm nie był monolitem, ale składał się

z trzech odmiennych etapów. Pierwszy rozpoczął się w 1950 roku, po zatwier-

dzeniu ustawy o rodzinie, która w sposób formalny deklarowała równość ko-

biet i mężczyzn (ciekawe, że w Republice Federalnej Niemiec podobną ustawę

przyjęto dopiero w 1971 roku). Drugi etap nastąpił w 1959 roku, kiedy zaczęły

pojawiać się wystąpienia specjalistów i specjalistek na dany temat, zaś najistotniej-

szym punktem był, zdaniem Wagnerovej, kongres pediatrów i pediatryczek, który

odbył się w Bratysławie w 1961 roku. Zainicjowano na nim nowe podejście do

wychowania dziecka. Podstawą wychowania była rodzina, zaś jej uzupełnieniem

3 Budynek ówczesnego parlamentu usytuowany był między operą a muzeum narodowym

(przyp. tłum).

www.boell.pl

81

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

– kolektyw. Efektem było na przykład przedłużenie urlopu macierzyńskiego. Trze-

ci etap rozpoczął się według Wagnerovej w 1969 roku. Cechowała go przede

wszystkim stagnacja, skupienie się wielu kobiet na sobie i na opiece nad dziećmi

oraz brak zainteresowania ówczesną komunistyczną ideologią.

Aksamitna rewolucja i ja

Po okresie realnego socjalizmu w 1989 roku nadeszła tzw. aksamitna rewolucja,

oznaczająca brak ciągłości w wielu dziedzinach życia społecznego i stanowiąca

zarazem przełom w moim życiu. Początek pełnoletności, osiemnaste urodziny

obchodziłam w owym przełomowym roku, otrzymując tym samym wspania-

ły i nieoczekiwany prezent w postaci upadku reżimu totalitarnego i odzyskania

wolności. Postrzeganie przeze mnie okresu przed rokiem 1989 pokrywa się

z moim dzieciństwem i dojrzewaniem, zaś po nim – z dojrzałością.

Zmiana, która nastąpiła w 1989 roku, niewątpliwie wyraźnie wpłynę-

ła nie tylko na moje życie. W czasach licealnych wyobrażenia na temat życia

kształtowałam poza głównym nurtem społecznym, w środowisku praskich dy-

sydentów, nie pragnąc studiów wyższych, ciekawego stanowiska czy aprobaty

społecznej. Szukałam sensu życia, który byłby zgodny z wymogami etycznymi,

w ścisłym gronie rodziny i przyjaciół, oraz zajęcia, które nie wymagałoby żad-

nych powiązań z ówczesną totalitarną władzą.

Wzorem były dla mnie odważne dysydentki

Wzorem były wówczas dla mnie odważne kobiety, zaangażowane w polity-

kę poza oficjalnymi strukturami, zazwyczaj z kręgów Karty 77 i środowisk jej

bliskich. Z reguły były to matki moich kolegów z dzieciństwa, które w sposób

całkowicie naturalny godziły życie rodzinne z polityczno-apolitycznym zaanga-

żowaniem. Wpłynęły one wyraźnie na moje poglądy, podobnie jak ciekawe

lektury, natomiast szkoła, według mnie, miała w tym względzie całkowicie mar-

82

KATeřiNA JACqUeS

ginalne znaczenie. Nie angażowałam się w działalność organizacji dziecięcych

czy młodzieżowych, zaś relacje koleżeńskie nawiązywałam przede wszystkim

poza oficjalnym kolektywem.

Wyraziste kobiece osobowości charakteryzuje w moich wspomnieniach

między innymi również odwaga. Dysydentki cieszyły się naturalnym i silnym

autorytetem. W ich przypadku również metody wychowawcze i stosunek do

rodziny i gospodarstwa domowego odbiegały od poglądów większości spo-

łeczeństwa. W ich rodzinach dzieci traktowano raczej po partnersku, granica

między dziećmi i dorosłymi była stosunkowo cienka. Dzieci konfrontowane były

z cynizmem ówczesnej władzy i informowane o sensie dążeń rodziców.

Własne wspomnienia i początki mojego

zaangażowania obywatelskiego

Inspirujące środowisko Karty 77 przyczyniło się naturalnie do mojego zaanga-

żowania w sprawy obywatelskie. Byłam wyjątkowo aktywna już w szkole śred-

niej, brałam udział w licznych demonstracjach, włącznie z tą kluczową, w dniu

17 listopada 1989 roku, w Alei Narodowej w Pradze, gdzie doszło do najpo-

ważniejszych starć z uzbrojoną i brutalną władzą. Później organizowałam strajk

w naszym liceum i po raz pierwszy przemawiałam do zgromadzonych na Rynku

Starego Miasta z prowizorycznego podium na ciężarówce…

Tak czy owak, podobnie jak dla większości osób w kraju, upadek żelaznej

kurtyny był dla mnie zaskoczeniem. Nie potrafiłam wyobrazić sobie przyszłości

innej niż za drutem kolczastym i nie przygotowywałam się do alternatywy życia

w wolnym społeczeństwie. Natychmiast jednak skorzystałam z okazji i tuż po

maturze w 1990 roku wyjechałam do Berlina do pracy i na studia, by zdobyć

doświadczenie za granicą.

Z perspektywy czasu pewną bezwładnością w sposobie myślenia, pozostało-

ścią z okresu przed rokiem 1989, nazwałabym wczesne pragnienie posiadania dzieci,

dającymi mi zakorzenienie, od którego uzależnione były pozostałe możliwości samo-

www.boell.pl

83

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

realizacji. Moje wyobrażenia na temat macierzyństwa jako decydującego zadania, które

kobieta – a więc również ja – realizuje w sposób naturalny, aktualne były również wte-

dy, kiedy większość moich rówieśniczek zmieniła nastawienie i na nowe możliwości,

które pojawiły się wraz z wolnością po 1989 roku, zareagowała odłożeniem decyzji

o macierzyństwie na później. Tak się złożyło, że urodziłam dzieci i wychowywałam je,

jednocześnie studiując, a potem pracując zawodowo, podczas gdy pokolenie moich

aktywnych rówieśniczek w większości zrezygnowało z tego modelu. Najpierw studio-

wały i budowały karierę, na dzieci zaś przyszła kolej później.

Bohaterki roku 1989

Z okresu „rewolucyjnego” pamiętam szereg kobiet o wyraźnych osobowościach, któ-

re były jego symbolem i aktywnie w nim uczestniczyły, takich jak chociażby Marta Ku-

bišová, wyklęta piosenkarka, sygnatariuszka Karty 77, symbol oporu wobec radzieckiej

okupacji, piosenkarka, która nadała listopadowym dniom nieodłączny, emocjonalny

akcent. Później jednak nie angażowała się w politykę. Obecnie działa w sferze arty-

stycznej i w trzecim sektorze, z powodzeniem zajmując się ochroną zwierząt. Jest

na swój sposób typowym przykładem wielu innych kobiet o wyraźnej osobowości,

które przed rokiem 1989 nie mogły pracować w zawodzie, były więzione i działając

w ruchu dysydenckim, przyczyniły się do upadku reżimu totalitarnego. Oczywiście

uczestniczyły w przemianach, jakie nastąpiły w roku 1989 i tuż po nim. Pozostały jed-

nak w cieniu mężczyzn i stopniowo odsunęły się na drugi plan. Zazwyczaj z różnych

przyczyn nie chciały dłużej zajmować się polityką lub po krótkim okresie działalności

porzuciły pracę polityczną, wracając do dawnych zawodów.

Unia Europejska ma wpływ na pozycję

czeskich kobiet

Po zmianie ustroju polityczna reprezentacja i większość opinii publicznej za je-

den z najważniejszych celów Republiki Czeskiej uznała dążenie do członko-

84

KATeřiNA JACqUeS

stwa w Unii Europejskiej. Pełna integracja zajęła ponad dziesięć lat, podczas

których w okresie transformacji czeskie społeczeństwo pod wieloma względami

zapadło na „szereg chorób“ i z niektórych nie wyleczyło się do dziś. Nastąpił

gwałtowny wzrost korupcji, powszechne rozkradanie mienia, pogoń za łatwym

zyskiem i brak poszanowania dla bardziej trwałych wartości. Reprezentacja po-

lityczna pod wieloma względami również zrezygnowała z większych ambicji

polegających na dążeniu do sprawiedliwego ustroju społecznego. Przejawiało

się to w postaci znacznej tolerancji dla zbrodni minionego ustroju, powrotu

związanych z totalitaryzmem kadr do najwyższych stanowisk i niewystarczające-

go poszanowania zarówno dla emigrantów, jak też dla przeciwników bądź ofiar

poprzedniego ustroju. Kwestii równych szans i związanej z tym pozycji kobiet

także nie uważano za szczególnie ważną.

Do owych żywiołowych procesów stopniowo przenikała presja Unii

Europejskiej, która zaaplikowała naszej raczkującej demokracji szereg uzdra-

wiających norm i reguł, które pozytywnie kształtowały czeskie środowisko. Do

dziedzin formujących się pod naciskiem Unii należała i nadal należy problema-

tyka równości płci. Wpływ Unii Europejskiej na pozycję kobiet w czeskim spo-

łeczeństwie, z rozwojem organizacji kobiecych włącznie, był i jest wyjątkowy,

osobiście zaś uznałabym go za jeden z kluczowych czynników. Jest rzeczą nie-

podważalną, że kryteria akcesyjne Unii, które Republika Czeska musiała spełnić,

oraz liczne wymiany studenckie, pracownicze, kulturalne i turystyka przyczyniły

się do poprawy czeskiego środowiska. Spowodowały wzrost tolerancji wobec

samorealizacji kobiet i ich prawa do decydowania o własnym życiu. Kobiety uzy-

skały więc większą wolność w dziedzinie planowania macierzyństwa i zatrudnie-

nia, nie narażając się zarazem na silną presję społeczeństwa, które do tej pory

wyznaczało im wyłącznie określone role. Płciowe role kobiet i mężczyzn w Re-

publice Czeskiej zmieniały się na przestrzeni ostatnich dwudziestu lat podobnie

jak w innych krajach bardziej rozwiniętych gospodarczo i politycznie, przy czym

tendencje panujące w tych państwach były swego rodzaju bodźcem dla naszego

kraju. Kobiety w Czechach odczuwają w ostatnich latach coraz większą potrze-

www.boell.pl

85

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

bę realizowania się w pracy zawodowej, zaś życie rodzinne i macierzyństwo

coraz częściej dostosowują do kariery zawodowej.

Zmagania o ustawę antydyskryminacyjną

Po wieloletnich tarapatach i w obliczu groźby rygorystycznych sankcji ze strony

Unii Europejskiej, pięć minut po dzwonku, w czerwcu 2009 roku, uchwalo-

no ustawę o równości szans i ochronie przed dyskryminacją. Właśnie wokół

tej ustawy rozpętała się największa chyba debata polityczna i ogólnospołeczna,

w którą w sposób niezwykle zaangażowany i skuteczny włączył się zarówno

trzeci sektor, jak też środowiska akademickie. Paradoksalnie doszło do tego,

że socjaldemokracja, która oficjalnie opowiada się za ideą równych szans i nie-

dyskryminacji, przez długi czas blokowała zatwierdzenie kompromisowego,

choć cieszącego się poszanowaniem trzeciego sektora i fachowej opinii publicz-

nej, projektu ustawy4. A przecież fakt, że nie byliśmy w stanie przez długi czas

uchwalić ustawy, sprawił, że Republika Czeska była prawie jedynym państwem

członkowskim Unii, które nie chroniło konsekwentnie obywatelek i obywateli

przed dyskryminacją i nawet po upływie pięciu lat od akcesji nie wdrożyło sto-

sownych dyrektyw, choć był to jeden z warunków naszej integracji, co spowo-

dowało, że w końcu Bruksela wniosła przeciwko Czechom sprawę do Euro-

pejskiego Trybunału Sprawiedliwości. W ciągu ostatnich trzech lat ustawa stała

się przedmiotem niebezpiecznych gier politycznych. Jedyną partią, która podjęła

wyjątkowy wysiłek na rzecz jej wypromowania, była Partia Zielonych. Osiągnęła

4 W 2008 roku prezydent Republiki Czeskiej Vaclav Klaus zawetował ustawę antydyskryminacyjną, którą Czechy były zobowiązane przyjąć w ramach dostosowania krajowego

ustawodawstwa do dyrektyw unijnych w zakresie równości płci i przeciwdziałania dyskry-

minacji. Pytanie, co zrobić z prezydenckim wetem, było przedmiotem zagorzałych sporów.

Czeska Partia Socjaldemokratyczna – ČSSD domagała się rozpoczęcia na nowo prac nad

ustawą, twierdząc, że zawetowane prawo dawałoby w istocie słabą ochronę przed dyskry-

minacją, natomiast Partia Zielonych, która wówczas tworzyła z partiami konserwatywnymi

koalicję rządową, wolała odrzucić prezydenckie weto i ewentualnie później ustawę zno-

welizować (przyp. red.).

86

KATeřiNA JACqUeS

ona również to, że koalicyjny, centroprawicowy rząd zakończył prace nad usta-

wą i przekazał ją parlamentowi do zatwierdzenia. Ustawę zawetował słynący

z antyeuropejskiego nastawienia prezydent Václav Klaus, odrzucenie jego weta

przez Izbę Poselską zajęło niemal rok. Będąca w opozycji socjaldemokracja –

z posłankami z ramienia tej partii włącznie – pod rozmaitymi pretekstami przez

wiele miesięcy blokowała głosowanie, umożliwiając zatwierdzenie ustawy do-

piero po upadku rządu. W ten sposób Republika Czeska pięć lat po wejściu

do Unii Europejskiej dołączyła – przynajmniej pod względem formalnym – do

kręgu cywilizacyjnego, na który składają się rozwinięte państwa europejskie.

Rozbieżność między słowami i czynami

Zabawne jest to, że jednym z głównych rzeczników sprzeciwu wobec ustawy

antydyskryminacyjnej była socjaldemokratyczna posłanka Anna Čurdová, która

zajmuje się właśnie problematyką równych szans i w wystąpieniach wspiera ko-

biety. Niestety, również ona jest przykładem problemu, który, jak sądzę, należy

otwarcie opisać. Jest nim sprzeczność między pozornym dążeniem niektórych

polityków i polityczek do zmian na korzyść kobiet a ich zachowaniami, które

częstokroć kolidują z zadeklarowanym przez nich stanowiskiem lub wyznaczo-

nymi celami politycznymi5.

Ciekawym i zarazem alarmującym przykładem ostrej sprzeczności oso-

bistych przekonań konkretnego polityka z oficjalnie zadeklarowanymi celami

państwa było całkowicie niestosowne wystąpienie ówczesnego premiera, Mir-

ka Topolánka, z okazji uroczystej inauguracji Europejskiego Roku Równych Szans

w kwietniu 2007 roku w Pradze. Wystąpienie Topolánka wzbudziło ogromne

zainteresowanie, wywołało ogólnospołeczną debatę i masowy sprzeciw orga-

nizacji prokobiecych i walczących z wszelkimi formami dyskryminacji. Premier

zakwestionował sensowność wszelkich „działań pozytywnych”, które eliminu-

5 Zob. przypis powyżej.

www.boell.pl

87

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

ją bariery wobec grup znajdujących się w niekorzystnej sytuacji, twierdząc, że

działania wyrównawcze powodują właśnie niekorzystną pozycję owych grup.

Zdaniem Topolánka, ochrona grup powoduje ich dyskryminację. Dla przykładu

wymienił – całkowicie błędnie – „zbyt wysoką i rygorystyczną ochronę kobiet

przez kodeks pracy, zwiększającą, jego zdaniem, ryzykowność zatrudniania ko-

biet i powodującą w efekcie preferowanie mężczyzn”. W rzeczywistości jednak

nowy czeski kodeks pracy w ogóle nie dzieli pracowników na kobiety i męż-

czyzn i posługuje się pojęciem „rodzic” w celu wyrównania roli mężczyzn i ko-

biet w opiece nad dziećmi.

W swoim wystąpieniu Topolánek posunął się jeszcze dalej, stwierdza-

jąc, że kobiety nie stanowią mniejszości pozostającej w niekorzystnej sytuacji,

choć zazwyczaj w ten sposób się o nich mówi, i zakwestionował koncepcję

równości szans. Ciąża i macierzyństwo są według niego przywilejem kobiet,

który a priori powoduje ich odmienność od mężczyzn, co jest rzeczą naturalną,

logiczną i zdrową. Kobieta zaś może podjąć swobodną decyzję nieposiadania

dzieci i wtedy ma takie same możliwości zatrudnienia jak mężczyzna. Zdaniem

premiera ustawa powinna o tym pamiętać i nie narzucać kobietom ochrony,

na której im nie zależy i która paradoksalnie powoduje ich dyskryminowanie.

Jeśli kobieta zdecyduje się na przyjęcie roli wyznaczonej jej przez naturę, nie

są jej wówczas potrzebne ustawowe wysiłki zmierzające do zapewnienia jej

równości. Potrzebny jest jej natomiast elastyczny rynek pracy, który pozwoli jej

na zatrudnienie na odpowiednich dla obu stron warunkach. Potrzebne jest jej

oczywiście również wsparcie ze strony rodziny.

Przemówienie Topolánka zostało zdecydowanie potępione w liście

otwartym przedstawicieli i przedstawicielek organizacji pozarządowych

i środowisk akademickich, do których dołączyła również Partia Zielonych.

Wspólnie zwrócili oni uwagę na to, że premier w wystąpieniu opowiedział

się po stronie koncepcji sprzecznej z zasadami, do których Republika Czeska

zobowiązała się, wstępując do Unii Europejskiej oraz z innymi zobowiąza-

niami międzynarodowymi.

88

KATeřiNA JACqUeS

Duże znaczenie trzeciego sektora

Do obszarów, które szczególnie rozwinęły się w okresie budowania standar-

dowego, demokratycznego społeczeństwa, należy sektor obywatelski i poza-

rządowy, w którym, co ciekawe, kobiety angażują się liczniej niż mężczyźni.

Pojawiły się w nim (również na stanowiskach kierowniczych) wyraziste kobiece

osobowości, wraz z silnym pokoleniem kobiet należących do przedlistopado-

wej opozycji (Libuše Šilhánová, Dana Němcová, Jiřina Šiklová, Rut Kolínská czy

Marta Kubišová).

Duża liczba organizacji oraz placówek akademickich i naukowych zaj-

muje się kwestiami społeczno-kulturowej tożsamości płci, feminizmu i kobiet

w polityce. Jako studentka politologii i aktywna polityczka, w dużym stopniu

korzystałam z ich wiedzy, śledziłam ich działania, uczestniczyłam w wielu spotka-

niach i projektach, w ich działalności pokładam też określone nadzieje.

Polityka pułapką dla organizacji

pozarządowych

Na podstawie własnych doświadczeń mogę powiedzieć, że organizacje kobiece

bardzo dobrze sprawdzają się na polu ogólnej edukacji oraz praw kobiet i ich

równego statusu w społeczeństwie. Natomiast ich działalność na niwie politycz-

nej oceniam jako problematyczną i jak dotąd raczej mało skuteczną.

Powodów jest kilka. Do głównych należy moim zdaniem nieznajomość śro-

dowiska politycznego i niechęć do jego głębszego poznania, a także nieumiejętność

zastosowania wiedzy z dziedziny teorii polityki. W Republice Czeskiej brakuje specja-

listów i specjalistek z wykształceniem interdyscyplinarnym, którzy potrafiliby zapropo-

nować strategie oparte na wiedzy z zakresu równości płci i zarazem politologii.

Organizacje dążą oficjalnie do tzw. „apolityczności“ i „ponadpartyjności“

własnych działań, co w przypadku promowania kobiet w polityce jest dość pro-

blematyczne, ponieważ polityka to działalność na wskroś praktyczna, ale zara-

www.boell.pl

89

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

zem wyrastająca z konkretnego programu i ideologii. Deklarowane ponadpar-

tyjne, nieideologiczne i równe podejście do wszystkich kobiet zaangażowanych

w politykę ściera się w praktyce z wyraźnie przeważającą lewicową orientacją

organizacji i ich przedstawicielek/przedstawicieli, czy wręcz z ich własnym ukie-

runkowaniem politycznym, preferującym dany nurt lub podmiot polityczny.

Jeśli chodzi o kobiety i politykę, dostrzegam w przypadku organizacji

kobiecych kilka tendencji. Dążenie do neutralności w sprawach polityczno-pro-

gramowych, które w efekcie podważa merytoryczną treść działań politycznych.

Organizacje pozarządowe ujednolicają swoje podejście do wszystkich podmio-

tów politycznych i do wszystkich polityczek, a kwestię płci stawiają wyżej niż

istotę pracy politycznej. Następnie, na podstawie „obiektywnie” sformalizowa-

nych kryteriów, oceniają i wspierają polityczki, nie uwzględniając pozostałych

aspektów ich pracy. W ten sposób na przykład przedstawicielki Komunistycznej

Partii Czech i Moraw mogą być niezwykle pozytywnie oceniane jako polityczki (i

często tak właśnie się dzieje), choć reprezentują partię mającą korzenie w totali-

taryzmie i głoszącą ideologię, której nie da się pogodzić z zasadami demokracji.

Z drugiej strony często zdarza się, że organizacje pozarządowe i ich

przedstawiciele/przedstawicielki odzwierciedlają w swej strategii własne sympa-

tie polityczne, które wpływają następnie na ich podejście do polityczek. Niektó-

re kobiety są więc preferowane tylko i wyłącznie ze względu na przynależność

do ugrupowania politycznego, z którym sympatyzuje dana organizacja.

Lewicowość organizacji pozarządowych6

Przykładem niechęci organizacji kobiecych do krytykowania lewicowej partii

mogą być niedawne wypadki w Czeskiej Partii Socjaldemokratycznej – ČSSD.

6 Autorka klasyfikuje Czeską Partię Socjaldemokratyczną – ČSSD oraz Komunistyczną Par-

tię Czech i Moraw – KSČM jako partie lewicowe. Czeska Partia Zielonych (Strana ze-

lených) nie sytuuje się ani po lewej ani po prawej stronie sceny politycznej w Czechach

(przyp. red.).

90

KATeřiNA JACqUeS

Ta bardzo silna pod względem liczebności partia, deklarująca otwartość wobec

kobiet i wrażliwość na kwestie równości płci, nie była w stanie wybrać choć-

by jednej kobiety na stanowisko wiceprzewodniczącej zgodnie z zaleceniami

wewnątrzpartyjnego regulaminu. Cały proces nieudanych poszukiwań coraz

bardziej przypominał farsę.

Po kilku daremnych próbach wyłonienia jednej z grona kandydujących

kobiet, prezydium partii wytypowało w końcu kandydatkę bez jakichkolwiek

kwalifikacji, ale młodą i atrakcyjną. Jednak nawet ona nie uzyskała mandatu w taj-

nych wyborach.

Media szczegółowo informowały o tym wydarzeniu, pojawił się też

szereg krytycznych komentarzy. Powyżej opisałam burzliwą reakcję organizacji,

które natychmiast i bardzo zdecydowanie zareagowały na niestosowne wystą-

pienie prawicowego premiera Mirka Topolánka podczas inauguracji Roku Rów-

nych Szans w 2007 roku. W przypadku porażki partii lewicowej nie słychać było

jednak krytyki ze strony organizacji kobiecych ani samych działaczek. Niechęć

do nazwania po imieniu pewnych ewidentnie negatywnych zjawisk, które do-

tyczą lewicowych partii politycznych, podważa jednak autorytet organizacji nie

tylko w oczach opinii publicznej, ale także w samych partiach politycznych, które

wiedzą, że ich działań się nie monitoruje.

Niezdrowe idealizowanie kobiet

Do grona kolejnych zagrożeń, wynikających z podyktowanego dobrymi intencja-

mi dążenia do zwiększenia udziału kobiet w polityce, zaliczyłabym niezdrową ide-

alizację, opartą na przekonaniu o szczególnych przymiotach charakteru polityczek,

co łatwo podważyć, przytaczając negatywne przykłady z praktyki. Z reguły są to

często twierdzenia hipotetyczne w rodzaju: więcej kobiet w polityce to większa

efektywność, zmniejszenie liczby konfliktów i wzrost racjonalizmu itp.

Moim zdaniem także naiwne i optymistyczne uzasadnienie konieczności

zwiększenia udziału kobiet w procesach decyzyjnych raczej zniechęca opinię pu-

www.boell.pl

91

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

bliczną, natomiast ze względu na łatwość, z jaką można je podważyć, i słabość argu-

mentacji jest moim zdaniem wręcz przeciwskuteczne. Osobiście uważam, że celo-

wym uzasadnieniem postulatu obecności kobiet w polityce jest zwykłe stwierdzenie,

że reprezentacja kobiet na stanowiskach decydenckich powinna być taka sama, jak

w całej populacji. Zdecydowanie mniejszy udział kobiet niż mężczyzn jest przeja-

wem deficytu demokracji jako takiej i ten niezadowalający stan należy zmienić.

Solidarność jako efekt strategii

Szereg działań edukacyjnych odwołuje się do tzw. kobiecej solidarności. Powszechnie

uważa się, że zaczyna ona funkcjonować – podobnie jak w przypadku pozostałych

mniejszości w społeczeństwie – dopiero wtedy, kiedy uda się osiągnąć tzw. masę kry-

tyczną powyżej 30 proc. Wypowiedzi czeskich polityczek dowodzą jak na razie, że

w czeskiej polityce kobieca solidarność wyraźniej się nie przejawia. Wyjątkiem są pró-

by powołania i działalność kobiecych frakcji lub klubów w partiach, a także stworzony

przez socjaldemokratki „kobiecy gabinet cieni” będący protestem przeciwko całkowi-

cie męskiemu rządowi ówczesnego (również socjaldemokratycznego) premiera Mi-

loša Zemana w 2000 roku. W polityce solidarność i zespołowość buduje się trudniej

niż w innych zawodach i społecznościach, ponieważ środowisko polityczne z natury

rzeczy jest konkurencyjne – polityka to współzawodniczenie idei i koncepcji oraz wal-

ka o władzę i stanowiska. Kobiety w polityce również uczestniczą w tych procesach.

One również walczą o stanowiska w partiach lub pomiędzy partiami. W przypadku

kobiet, podobnie jak w przypadku mężczyzn, możemy zaobserwować autentyczną

niezdolność porozumienia się na temat wspólnej strategii, bez względu na to, czy cho-

dzi o forsowanie punktów programu lub o zdobywanie miejsc na listach wyborczych.

Nawet w gremiach samorządowych nie ma wspólnych tzw. kobiecych interesów,

zarówno jeśli chodzi o politykę równych szans, politykę rodzinną czy budżetowanie

z uwzględnieniem równości płci. Praktycznie nie ma zgodnego stanowiska lub jedno-

litej strategii wśród kobiet z różnych partii politycznych, w tzw. polityce najwyższego

92

KATeřiNA JACqUeS

szczebla nie zdarzyło się to nigdy. Natomiast często kobiety działające w polityce wy-

twarzają własny sposób rywalizacji, często osobisty i emocjonalny.

Sądzę jednak, że solidarność między kobietami jest ważna i niekoniecznie musi

być spontaniczna. Może być efektem racjonalnej strategi, wypracowanej przez kobiety

stopniowo z jakiegoś powodu. Sposobów jest więcej, ciekawe są przykłady samoświa-

domości i początek solidarności wśród polityczek w wyniku osobistych, negatywnych

doświadczeń. Znane są przykłady polityczek, które zmieniły pogląd na temat równości

szans wtedy, kiedy odczuły, że same są poszkodowane i szukały usprawiedliwienia dla

własnych niepowodzeń. Na przykład Miroslava Němcová, czołowa polityczka Obywa-

telskiej Partii Demokratycznej, wielokrotnie i zdecydowanie odrzucała wszelkiego rodza-

ju działania mające na celu wyrównanie szans kobiet w polityce i nie chciała w żaden

sposób kojarzona z tymi inicjatywami. Swoją porażkę w wyborach do władz partii uza-

sadniła właśnie tym, że jest kobietą, co postawiło ją w niekorzystnej sytuacji. Podobnie jej

koleżanka partyjna, Alena Páralová, krytycznie odnosząca się do polityki równych szans

zdefiniowanej przez UE i odrzucająca dążenia do zwiększenia udziału kobiet w polityce,

szukała pomocy organizacji kobiecych wtedy, kiedy nie udało jej się objąć stanowiska

ministra w gabinecie cieni. Fakt, iż ministrem został jej partyjny kolega – mężczyzna, sko-

mentowała zaskakująco jako efekt braku równości kobiet i mężczyzn w polityce.

Do wypracowania strategii na rzecz zwiększenia udziału kobiet w polityce

mogłyby przyczynić się między innymi analizy przypadków tych polityczek, które

odniosły sukces. Choć w Republice Czeskiej na przestrzeni ostatnich dwudziestu lat

niewiele było kobiet w polityce, wpłynęły one bardziej na opinię publiczną niż dzia-

łania edukacyjne (na przykład Hana Marvanová, Petra Buzková, Jaroslava Moserová

i inne). Przykłady z życia są magnesem i doskonałą inspiracją dla kobiet do naśla-

dowania. Warto byłoby sprawdzić, czy w politycznym współzawodnictwie między

partiami na pierwszy plan wysuwają się te kobiety, które nikomu nie przeszkadzają,

czy też te, które potrafią zdecydowanie wywalczyć sobie miejsce na czołowych

pozycjach list wyborczych. Można byłoby również opisać, jak sytuacja ta wygląda

w poszczególnych partiach. Nawet bez przeprowadzenia bardziej szczegółowej

analizy wydaje się, że w czeskiej polityce najwyższego szczebla występują dwa ro-

www.boell.pl

93

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

dzaje kobiet: wyjątkowo pasywne lub na odwrót – aktywne. Kobiety aktywne wal-

czą o własną przestrzeń, a pasywne reagują raczej na zachęty parti politycznych.

Za bardzo przydatne uważam działania trzeciego sektora ukierunko-

wane na praktyczne szkolenie kobiet rozpoczynających działalność polityczną,

publikowanie rozmów z doświadczonymi polityczkami, pracę z mediami oraz

organizowanie seminariów.

Nie sądzę, by polityka realizowana przez kobiety była jakościowo lep-

sza od polityki męskiej, niewątpliwie jednak mają one odmienne doświadczenia

i strategie. Argumentacja w pewnych kwestiach programowych może opierać

się na owych doświadczeniach, zyskując w ten sposób na sile przekonywania.

Dotyczy to głównie opieki nad dziećmi, kwestii rodzinnych, ale także takich

tematów jak zdrowie, ochrona konsumentów itp. Kobiety w polityce utożsamia

się na ogół bardziej z dziedzinami humanistycznymi, takimi jak edukacja, kultura,

sprawy społeczne itp. Takie ukierunkowanie tematyczne uzasadnia się niekie-

dy ograniczoną możliwością oddziaływania kobiet w tzw. siłowych – bardziej

prestiżowych – resortach lub na odwrót – niechęcią mężczyzn do oddawania

kobietom pozycji w obszarach kluczowych z punktu widzenia władzy.

Problematyczna rola mediów

Wprawdzie coraz liczniejsze są artykuły poświęcone równouprawnieniu i w wielu

komentarzach pojawiają się ciekawe oceny, to jednak trudno jednoznacznie pozy-

tywnie ocenić media. Kobiety w polityce odpierają inne naciski niż mężczyźni i ich

wizerunek medialny skonstruowany jest inaczej. Polityczki na co dzień odpowiadają

na pytania, których nie zadaje się ich kolegom, mężczyznom. Najczęściej muszą

opisywać swoją sytuację rodzinną i dowodzić umiejętności godzenia macierzyństwa

z pracą. Polityczki częściej niż mężczyźni oceniane są także według kryteriów este-

tycznych, tematem bywa ich wygląd, media (nie tylko brukowce) ogłaszają rozmaite

konkursy na „najmodniej ubraną polityczkę“ i nadają im różne przydomki (najczęściej

blondynka – jeśli mamy do czynienia z kobietą o jasnych włosach…).

94

KATeřiNA JACqUeS

Polityczki oceniane są przez społeczeństwo i media według innych kryteriów niż

mężczyźni-politycy. Odmienny sposób oceny mężczyzn i kobiet potwierdzają również

empiryczne badania czeskiej opini publicznej, która przypisuje politykom i polityczkom

odmienne cechy i ma wobec nich różne oczekiwania. Media (których argumentację

przejmuje w znacznej mierze także opinia publiczna) dowodzą niekiedy na przykładach

kobiet, które opuściły scenę polityczną lub w jakiś sposób się na niej nie sprawdziły, że

płeć żeńska nie nadaje się do polityki, zaś dążenie do wyrównania liczby mężczyzn i ko-

biet określają jako zbędne lub daremne. Kobiety bardziej niż mężczyźni ulegają niepo-

żądanym uogólnieniom. Często pojawia się dążenie do znalezienia wśród polityczek

elementu ujednolicającego, który uczyniłby z nich homogeniczną i możliwą do opisania

grupę. Potknięcie jednej kobiety bywa uogólniane i wykorzystywane jako argument na

rzecz z góry określonej tezy o bezsensowności politycznego zaangażowania kobiet. Po-

lityczki muszą zmierzyć się również z tą tendencją. W odróżnieniu od mężczyzn muszą

bardziej walczyć o indywidualne podejście i burzyć dotyczące ich stereotypy.

Z własnego doświadczenia wiem, że istnieją też inne bariery, utrudniające

kobietom dostęp do polityki. Należy do nich przede wszystkim trudność pogodze-

nia działalności politycznej z życiem rodzinnym. Partyjne obrady pochłaniają wiele

czasu, odbywają się wieczorami i w weekendy, zaś kobiety matki nie mające od-

powiedniego zaplecza rodzinnego z trudem mogą w nich uczestniczyć. Zaistnienie

w partii wymaga zaś intensywnego zaangażowania się w działalność partyjną.

Po upływie dwudziestu lat od przełomu politycznego uważam, że dyskusję

na temat udziału kobiet w życiu publicznym i w polityce należy koniecznie przenieść

na inną płaszczyznę. Trzeba będzie zrezygnować z niektórych utartych ogólników

i poszukiwać nowych bodźców, które pozwoliłyby na osiągnięcie wyników lepszych

niż dotychczasowe. Wymaga to otwartej i krytycznej dyskusji. Kobiety miały istotny

wpływ na rozwój w ciągu ostatnich dwudziestu lat, był on jednak mniej spektakular-

ny niż wpływ mężczyzn. Z punktu widzenia wpływu na władzę kobiety znajdowały

się raczej na obrzeżach. Nadal czekamy na kobiecą aksamitną rewolucję…

Tłumaczyła Katarzyna Filgasova

www.boell.pl

95

3.

Słowacja

www.boell.pl

97

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

O tym, jak

przeszłość jest

wciąż obecna

w naszej

teraźniejszości

Jana Juráňová

98

JANA JUráňOvá

Obrazy

Tuż po tzw. aksamitnej rewolucji przypadkiem oglądałam w towarzystwie przy-

jaciółki i koleżanki jakiś głupawy program rozrywkowy w jednej z niemieckoję-

zycznych stacji telewizyjnych. Występowały w nim, poprzebierane w kostiumy

stylizowane na „owoce”, kobiety, które sprawiały wrażenie bardziej obnażo-

nych niż ubranych, a ich zadaniem było kokietowanie i uwodzenie kilku męż-

czyzn. Wyraźnie zdegustowana programem moja przyjaciółka skomentowała tę

scenę: „Mam nadzieję, że zmiana systemu politycznego nie przyniesie nam tego

rodzaju «wolności»”. Nie wiem, czemu właśnie to zdanie utkwiło mi w pamięci.

I chociaż do dzisiaj czegoś tak strasznie głupiego jeszcze w telewizji słowackiej

nie widziałam, to jednak jest wiele programów, w których kobiety – prawdziwe

„seksbomby” – są ni mniej ni więcej jak tylko obiektem seksualnym, „daniem

serwowanym” mężczyznom, tak aby z apetytem sięgnęli po łakomy kąsek.

Tuż po zmianie systemu wizerunek, jaki się wyłaniał, był co najmniej tak

samo wymowny i interesujący, jak rzeczywista pozycja kobiet w społeczeństwie.

Tuż po upadku komunizmu media przystąpiły do kreowania różnorodnych wi-

zerunków kobiet. Trudno było przeoczyć tę nową falę wizerunków, które zde-

cydowanie odbiegały od realiów życia rzeczywistych kobiet, lecz wywierały nie-

zaprzeczalnie silny wpływ na ich życie i to do tego stopnia, że czasem wydawały

się bardziej realne niż życie rzeczywistych kobiet. Mimo iż owe „nowe” obrazy

bywały często mocno irytujące, a czasem i frustrujące i pełne przemocy wobec

kobiet, to mogło się także wydawać, iż w jakimś sensie są dla kobiet korzystne,

bowiem „dopieszczały” je i przynosiły ukojenie.

Jaką atmosferę kreują dziś w słowackich mediach takie obrazy? Z czym

mogą się utożsamiać kobiety? Czy jest to coś ważnego czy „tylko” nieprzyjemne

zaśmiecenie środowiska? Co właściwie kryje się za tym, że niemal wszystkie

produkty są dziś reklamowane kobiecym ciałem? A właściwie jakie jest to ciało?

Czy to młode i nagie ciało jest „wyłącznie” dekoracją? Czy jest to prawdziwe

ciało, a może sztucznie wytworzone, anonimowe, nienależące do żadnej kon-

www.boell.pl

99

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

kretnej kobiety? I dla kogo to ciało jest ważne? Dla kobiet, dla mężczyzn? Jakie

relacje zachodzą pomiędzy statusem kobiet w społeczeństwie a wizerunkami

kobiet w miejscach publicznych? Czy obrazy te wpływają na zmianę sytuacji

kobiet? Albo na odwrót: to one ulegają zmianom, tak jak zmienia się sytuacja

i rola kobiet w społeczeństwie? Co ma większą siłę oddziaływania: rzeczywista

sytuacja kobiet czy obrazy, które po upadku komunizmu nagle wzięły kobiety

w swoje posiadanie?

Poniekąd można wyróżnić dwie przeciwstawne tendencje kreowania

wizerunku kobiety: jako piękności albo jako matki. W ciągu ostatnich dwudziestu

lat kobiety musiały się mocno konfrontować z jednym i drugim.

Piękna kobieta musi za wszelką cenę zachować idealną urodę. Musi

mnóstwo czasu poświęcać pielęgnowaniu własnego ciała, bo piękna kobieta

musi być naprawdę piękna. Musi być młoda, seksowna, szczupła, równocześnie

biuściasta. Ma do spełnienia jasno określoną funkcję: skutecznie zademonstro-

wać towar i sprzedać. I matka musi być doskonała. Swój czas musi poświęcać

wyłącznie dzieciom i mężowi. Ten rodzaj wizerunku najbardziej wyraziście po-

jawia się w reklamach produktów spożywczych, środków czystości i higieny,

kosmetyków, a więc w reklamach asortymentu, którego rodzina używa co-

dziennie, a najczęściej jego zakupów dokonują same kobiety.

I chociaż te wszystkie „dobre matki” i gospodynie domowe są zawsze

ładne i zadbane, a nawet piękne, to obydwa mity – urody i macierzyństwa – były

wyraźnie rozgraniczone. Ale trzeba przyznać, iż ostatnio coraz częściej zaczy-

nają się do siebie upodabniać i zlewać w jeden mit. Ujednolicony mit przedsta-

wia jakąś absolutnie doskonałą i absolutnie piękną młodą matkę, która nie tylko

pięknie wygląda, ale i perfekcyjnie troszczy się o swoją rodzinę. Ta doskonała

kobieta wszystko potrafi i na wszystkim się zna: wie, jak wyczyścić toaletę, jak

ugotować pyszne jedzenie, jak wygolić pachy, tak aby były idealnie gładkie itd.

W Słowacji wciąż żywym i kultywowanym jest mit o pięknych Słowacz-

kach. Nawet z ust polityków od czasu do czasu można usłyszeć, iż w Słowa-

cji mieszkają kobiety najpiękniejsze na świecie, a uroda Słowaczek jest naszym

100

JANA JUráňOvá

dobrem narodowym. Te seksistowskie poglądy są typowe dla całego spektrum

politycznego, bez względu na przynależność partyjną, niezależnie od tego, czy

mówią to politycy partii bardziej tradycyjnych i patriarchalnych, socjalistyczno-

komunistycznej, czy nawet bardzo liberalnych. I nawet obecny prezydent Re-

publiki Słowackiej ma na swoim koncie kilka takich wystąpień, a były minister

spraw zagranicznych – w przedostatnim gabinecie – niedawno o pewnej mo-

delce powiedział, iż właśnie ona należy do tych, którzy najlepiej reprezentuje

Słowację w świecie.

Przed kilkoma laty, najprawdopodobniej pod wpływem tzw. gwiazdek

show biznesu, a zwłaszcza modelek zapełniających strony brukowców, mit

piękności i mit macierzyństwa zaczęły się zlewać w jedno. Obnażone ciało cię-

żarnej kobiety, o wiele częściej niż dawniej, jest dziś eksponowane. W czasach

komuny ciało ciężarnej kobiety objęte było tabu. Tuż po upadku komunizmu

ciało w ciąży również stanowiło tabu – eksponowano wyłącznie smukłe ciało,

niekojarzące się wcale z macierzyństwem. Dziś młode i piękne ciężarne kobiety

przedstawiane są jako bardzo atrakcyjne. Na jednym obrazku kobieta w ciąży

jedną ręką podtrzymuje niemowlę, a drugą pracuje przy laptopie. Ten wizeru-

nek – odwołujący się jedynie formalnie i powierzchownie do zasady równości

płci – możemy oglądać na plakacie reklamującym wprowadzenie w życie de-

mokracji płci.

Można się więc, niestety, spodziewać, że podwójne, a nawet potrójne

obciążenie, jakiemu poddawane były kobiety w czasach socjalizmu głoszącego

socjalistyczną „emancypację”, zostanie w sferze politycznej zastąpione fałszywie

rozumianą, bo pustą i beztreściową, demokracji płci.

Role

Role, jakie narzuca obecnie kobietom dyskurs publiczny, zwłaszcza reklamy,

media, są ściśle określone i wyznaczone. Nawet na starsze kobiety wywiera się

presję i oczekuje, że będą piękne, szczupłe, zadbane, a jednocześnie troskliwe

www.boell.pl

101

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

wobec najbliższego otoczenia. Media są przesycone seksem i seksualnymi ob-

razami, a równocześnie wmawiają kobietom, że muszą być matkami. Ten stan

z jednej strony wytwarza specyficzne napięcie, a z drugiej narzuca kobietom

swego rodzaju schizofreniczny imperatyw i instrukcję: równocześnie bądźcie

obiektami seksualnymi i troskliwymi matkami.

Po upadku komunizmu niezwykle interesujące, w kontekście narzuca-

nych kobietom ról, są empiryczne obserwacje dotyczące praktyk celebrowania

niektórych świąt, tradycyjnie poświęconych kobietom. Jeszcze po dwudziestu

latach Międzynarodowy Dzień Kobiet obchodzony 8. marca pozostaje w po-

wszechnej świadomości świętem komunistycznym, które nie ma już żadnych

treści ani przesłania. Faktem jest, że praktyki świętowania tego dnia w czasach

komunizmu pozostawiły głęboki niesmak i do dzisiaj w naszym postkomuni-

stycznym społeczeństwie stanowią symbol pustej, socjalistycznej emancypacji

kobiet, za którą nie kryją się żadne treści. Przed paroma laty feministyczne dzia-

łaczki w naszej części Europy, a nawet częściowo w Słowacji zainicjowały po-

wrót do tego święta. Inicjatywy te nie spotkały się jednak z szerszym odzewem,

propagowane były bowiem głównie przez młode kobiety, które w ten sposób

protestowały przeciwko oficjalnym obchodom tego święta. Ale i te nieliczne

i skromne działania z rozmysłem się deprecjonuje i ośmiesza.

Z drugiej strony obecnie rządząca partia SMER, która podszywa się pod

socjaldemokrację, regularnie organizuje, głównie z myślą o starszych kobietach,

spotkania partyjne w dniu 8. marca. Ich atmosfera i treść żywo przypominają

dawniejsze obchody Dnia Kobiet w czasach komunizmu: jest to mieszanka ki-

czowatych programów „artystycznych” i wątpliwej jakości komplementów z ust

obecnych tam polityków. Paniom obowiązkowo wręcza się czerwony goździk.

Pomimo iż spotkania te nie przyciągają licznej publiczności, to pokazywane są

przez wszystkie media, z czego jasno wynika, iż zatracił się sens Międzynarodo-

wego Dnia Kobiet, a jego znaczenie zostało całkowicie zdewaluowało.

W czasach komunizmu Dzień Matki nigdy nie był oficjalnym świętem.

To, w słowackiej kulturze tradycyjne święto, było natomiast w okresie przed

102

JANA JUráňOvá

komunizmem obchodzone w maju. Dzisiaj media podejmują usilne starania,

by ponownie zacząć je obchodzić – i dlatego co roku musimy wysłuchiwać

częstych wystąpień i czytać o znaczeniu macierzyństwa i „funkcji” matek w spo-

łeczeństwie. Zupełnie niedawno zaczęły się pojawiać głosy krytyczne, trudno

bowiem ukryć, że z jednej strony macierzyństwo stawiane jest na piedestał,

a z drugiej strony, w realnym życiu matki, zwłaszcza matki małych dzieci, bynaj-

mniej nie są faworyzowane. Z okazji Dnia Matyki z mediów płyną ciepłe, pełne

uznania słowa pod adresem macierzyństwa, pokazywane są obrazki zwłaszcza

wielodzietnych matek, podczas gdy przez resztę roku panuje w stosunku do

matek i ich dzieci atmosfera zobojętnienia czy nawet niechęci.

Przemoc wobec kobiet

Nie tak dawno przypadkowo widziałam pewien program telewizyjny – banalne

widowisko, w którym jakaś kobieta z odległej wioski ze wschodniej Słowacji

opowiadała między innymi o rozwodzie swojej córki. Stwierdziła, że ludzie nie

powinni się rozwodzić, albowiem dla całej rodziny rozwód jej córki był praw-

dziwą tragedią. Następnie ton jej wypowiedzi zmienił się i już bardziej humory-

stycznie oświadczyła, że „jeśli kobieta jest dobra, mąż musi ją bić, żeby była jesz-

cze lepsza; ale jeśli jest zła, mąż i tak musi ją bić, żeby była dobra”. Słuchając tych

słów prowadząca program nie kryła zażenowania, ale nie zareagowała. Jeszcze

kilka lat temu osoba prowadząca program – niezależnie od tego, czy byłaby to

kobieta, czy mężczyzna – pewnie zareagowałaby niefrasobliwym śmiechem,

traktując taką wypowiedź jak dobry żart. Na szczęście dziś społeczeństwo jest

już trochę bardziej wyczulone na kwestię przemocy wobec kobiet.

Następnym gościem rzeczonego programu telewizyjnego była mło-

da kobieta pracująca w ośrodku pomocy dla ofiar przemocy. Młoda kobieta

opowiadała o swojej pracy, a w trakcie relacji spotkała się w programie jedną

z klientek ośrodka. Tym razem dziennikarka prowadząca program wykazała się

większą wrażliwością i zaangażowaniem – i choć samego tematu przemocy

www.boell.pl

103

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

wobec kobiet nie omawiano z perspektywy feministycznej, to jednak w spo-

sób zdradzający otwartość, co jeszcze dwadzieścia lat temu byłoby nie do po-

myślenia. Ale sęk w tym, że dziennikarka nie skomentowała humorystycznej

wypowiedzi z początku programu – wypowiedź starszej kobiety ze wsi zbyto

całkowitym milczeniem.

Po 2000 roku stosunek do problemu przemocy wobec kobiet uległ wy-

raźnej zmianie, przede wszystkim za sprawą dwóch ogólnokrajowych kampanii

zorganizowanych przez koalicję feministycznych i kobiecych organizacji poza-

rządowych. Obydwie kampanie zrealizowano bez jakiegokolwiek wsparcia ze

strony ówczesnego rządu. Hasło jednej z kampanii: „Co piąta kobieta jest ofiarą

przemocy w rodzinie. Interesuje Cię to?” zaszokowało słowackie społeczeństwo

w 2000 i 2001 roku. Postępujące zmiany w społecznej świadomości przejawiły

się do pewnego stopnia także w praktyce (w ustawodawstwie wprowadzono

kilka istotnych zmian), jednakże ważniejsze są zmiany w dyskursie publicznym.

Dopóty, dopóki problematyki przemocy wobec kobiet nie zaczęły po-

ruszać feministyczne organizacje pozarządowe, pojawiała się ona jedynie w bru-

kowcach. O przemocy pisano jako o sensacji, jak o osobistym fiasku konkretnej

kobiety. W owym czasie nikt nie odważył się twierdzić, iż problem w rzeczywi-

stości dotyczy dużej liczby kobiet. I chociaż sam temat napotykał z początku duży

opór społeczny, spora część społeczeństwa – głównie kobiety – uznała prawdzi-

wość hasła kampanijnego i to, że przemoc wobec kobiet jest faktycznie proble-

mem. Cyfrę „pięć” („Co piąta kobieta jest ofiarą przemocy w rodzinie”) przejęto

wtedy z kampani europejskich; jedna z nich miała miejsce także w Austri .

W owym czasie w Słowacji nie przeprowadzano żadnych badań, któ-

re mogłyby ową liczbę potwierdzić lub zakwestionować. Po dwóch podob-

nych kampaniach w 2003 przeprowadzono badania, których wyniki okazały

się o wiele bardziej zaskakujące: co czwarta kobieta w Słowacji doświadczyła

przemocy. Gdyby badania te zrealizowano przed przeprowadzeniem kampa-

nii, wyniki mogłyby być „lepsze”, ponieważ wtedy kobiety nie odważyłyby się

o swoich doświadczeniach mówić otwarcie. A niestety, w niektórych grupach

104

JANA JUráňOvá

społecznych przypadki przemocy wobec kobiet są jeszcze częstsze. Na przy-

kład na jednym z bratysławskich blokowisk przebywające na urlopie macierzyń-

skim kobiety, które założyły Centrum Matek, przyznają, iż według ich wiedzy

w ich środowisku co trzecia kobieta doświadczyła przemocy w jakimś okresie

swojego życia.

Feminizm w Słowacji

Podobnie jak w większości krajów postkomunistycznych, także w byłej Czecho-

słowacji, czyli i obecnej Słowacji, pod trybunami aksamitnej rewolucji w listopa-

dzie 1989 roku stały tłumy kobiet i mężczyzn, ale z trybun przemawiali prawie

sami mężczyźni. I chociaż pojawiło się tam kilka politycznie zaangażowanych

studentek, to później funkcje polityczne prawie wyłącznie powierzono mężczy-

znom. Na trybunach rewolucyjnych i podczas wystąpień publicznych w listopa-

dzie 1989 roku głos oddano niewielu kobietom. Jedno z przemówień szcze-

gólnie zapadło w pamięć. Przemawiała znana słowacka aktorka Emilia Vášárová.

Motywem przewodnim jej bardzo emocjonalnego wystąpienia była „miłość”,

słowo wypowiadane z wielkim dramatycznym patosem brzmiało w naszych

uszach bardzo nieodpowiednio i budziło śmiech. Nie dlatego, że inni mówcy

emocjom nie ulegali. Jednakże wspomniana aktorka jedynie odegrała swoją rolę

– miała być emocjonalna i mówić o miłości.

Niebawem miało się okazać, że w świecie, w którym właśnie komu-

nizm upadł, wszystkie co ważniejsze stanowiska zostały zajęte przez mężczyzn.

I chociaż kobiety udzielały im pomocy, w większości pozostawały niezauważal-

ne lub bardzo mało widoczne, nawet ambitne kobiety zajmowały podrzędne

stanowiska. Dlaczego tak się działo? – właśnie to i wiele podobnych pytań stało

u początków naszej inicjatywy w 1991 roku, która w 1993 roku przerodziła się

w oficjalną organizację ASPEKT.

Brak publikacji feministycznych, feministycznej literatury, kultury, polityki itd.

był w Słowacji dotkliwy. W 1993 roku zainicjowałyśmy wydawanie feministyczne-

www.boell.pl

105

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

go czasopisma kulturalnego „Aspekt” – i wydarzenie to można uznać za formalne

początki gender studies w Słowacji. Większość założycielek ASPEKTU parała się

w owym czasie literaturą – pisałyśmy własne teksty literackie lub zajmowałyśmy

się krytyką literacką, i dlatego literatura stała w centrum naszych zainteresowań.

Szybko jednak pojęłyśmy, że potrzebujemy wsparcia od nauk społecznych, bo

o wiele bardziej palące stawały się głównie problemy socjalne. Zaczęłyśmy wobec

tego podejmować kwestie, które uznałyśmy za najważniejsze po zmianie systemu

społecznego. Z tego powodu zajęłyśmy się problemem przemocy wobec kobiet,

prawami mniejszości seksualnych, prawami człowieka kobiet, partycypacji poli-

tycznej kobiet, edukacji uwzględniającej kwestie równości płci i in.

W moim subiektywnym odczuciu tematy te były jak powiew świeżego

powietrza, nowym światem, który nagle stanął przede mną otworem. Poja-

wiało się wiele pytań, a właściwie mogę powiedzieć, iż więcej było pytań, niż

odpowiedzi na nie, ale moje i nie tylko moje odczucia w tym czasie były jasne:

tak, teraz zaczynam rozumieć wiele z tego, czego dotychczas nie potrafiłam

zrozumieć, bo brakowało mi odpowiednich instrumentów. To moje, i nie tylko

moje, wspaniałe uczucie świeżości wkrótce zostało poddane trudnej próbie ze

względu na niechęć, z jaką się spotykałyśmy ze strony „demokratycznej” części

naszego postkomunistycznego społeczeństwa. Kobiety, które utożsamiały się

z feminizmem, musiały stawić czoło negatywnym reakcjom. Porównywano je

na przykład do komunistycznych aktywistek (chociaż komuniści również nie do-

puszczali kobiet do kluczowych stanowisk, rezerwując je prawie wyłącznie dla

mężczyzn). Ani jedna z kobiet związanych z ASPEKTEM nie należała do partii

komunistycznej, mimo to wciąż próbowano utożsamiać nas z komunistkami.

W ciągu ostatnich szesnastu lat działalności pierwszej feministycznej or-

ganizacji pozarządowej ASPEKT, Gender Studies na Uniwersytecie Komeńskiego

w Bratysławie oraz jeszcze kilku innych feministycznych i kobiecych organizacji

pozarządowych świadomość społeczna zmieniła się na lepsze. Tematy poruszane

przez nas w czasopiśmie „Aspekt” docierały do wciąż poszerzającego się kręgu

czytelniczek. I chociaż refleksja nad społeczeństwem z perspektywy feministycznej

106

JANA JUráňOvá

odbierana była jako nasza próba partycypacji w strukturach władzy, to od początku

było dla nas oczywiste, że chodzi o dobrze przemyślaną krytykę społeczną.

Ponad dwadzieścia lat temu wielokrotnie nas przekonywano, iż „najważ-

niejsza jest teraz obrona demokracji, wy zaś marnujecie swoje siły na problemy,

które nie są istotne”. My na to miałyśmy własną odpowiedź, którą sformułowa-

łyśmy dość dawno temu: „Nie ma demokracji bez kobiet”. Obawiam się jednak,

iż wielu nie chciało i wciąż nie chce naszego stanowiska zrozumieć. Do dzisiaj

pamiętam to fantastyczne uczucie z tamtych czasów: to jest moja wolność. Mam

teraz własne plany i pomysły i możemy je wspólnie realizować, albowiem do

tamtej pory uczestniczyłyśmy na ogół w realizacji planów i pomysłów, jakie mieli

mężczyźni. A teraz wreszcie i my mogłyśmy poczuć się wolne. Prawdą jest, iż za

to poczucie wolności trzeba było zapłacić dość wysoką cenę: byłyśmy niechciane,

odrzucane, czasem całkowicie negowane, ale na szczęście nie zawsze.

Kobiety w polityce

Po upadku komunizmu pojawiało się wiele trudnych tematów, które w naszym

odczuciu były niezwykle ważne. Mit urody, mit macierzyństwa, udział kobiet

w polityce – to tylko niektóre z nich. Jednakże obecność kobiet w najwyższych

strukturach polityczno-rządowych była w naszej części świata od początku wy-

mownym wskaźnikiem demokracji płci. Nie było kobiet w „wielkiej polityce”.

Dużo dyskutowano o tym, czy kobiety w ogóle powinny się zajmować polityką

czy nie, mimo iż jednocześnie część z nich – wprawdzie nieliczne, ale jednak –

już była w niej obecna. Wszystkie wybory parlamentarne bywały doskonałą oka-

zją, by gorące dyskusje nabierały takiego właśnie, choć wątpliwego, jeśli chodzi

o sensowność toczenia tego typu sporów, polemicznego kierunku.

Warto przywołać w tym kontekście dość typową jak na tamte czasy histo-

rię z początku lat dziewięćdziesiątych, kiedy przedstawicielki ASPEKTU zaproszo-

no do udziału w debacie na temat udziału kobiet w polityce. Jedna z polityczek

parti chrześcijańsko-demokratycznej wyznała nam wtedy, że bardzo by chciała

www.boell.pl

107

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

wysłuchać naszego wystąpienia, ale przewodniczący partii kazał jej natychmiast

przyjść na zebranie partyjne, na którym zamierza wygłosić przemówienie.

Po kilku latach kobiety stały się bardziej widoczne w polityce, ale choć dla

wyborców kobiece twarze okazały się atrakcyjniejsze i bardziej przekonujące,

liderzy partyjni traktowali kobiety instrumentalnie, powierzając im wypełnienie

jakichś specjalnych „zadań”, skutecznie uniemożliwiając zajęcie funkcji kierow-

niczych. Można przytoczyć wiele przykładów takiego nastawienia, najbardziej

znanym są perypetie Ivety Radičovej, profesorki socjologii, wiceprzewodniczą-

cej SDKU (Słowackiej Unii Demokratyczno-Chrześcijańskiej), która w 2009

roku ubiegała się o stanowisko prezydenta Słowacji. Ostatecznie wybory pre-

zydenckie przegrała, lecz jednocześnie odniosła ogromny sukces, natomiast jej

macierzysta partia zamiast zdyskontować jej popularność, odsunęła polityczkę

na bok, gdyż mogłaby przecież zagrozić obecnemu przywódcy partii.

Mimo iż dziś jest sporo kobiet w polityce, to nie pełnią one funkcji po-

litycznych, które zapewniałyby realną „władzę”. Z drugiej strony można po-

wiedzieć, że temat partycypacji politycznej kobiet skupia w sobie wiele innych

zagadnień, między innymi jak w soczewce odbijają się tu wszystkie stereotypy

płciowe dość uwewnętrznione przez słowackie społeczeństwo. Jednocześnie

przecież sporo się zmieniło: jeszcze dziesięć lat temu media i politycy-męż-

czyźni byli bardzo krytycznie nastawieni do Magdy Vášáryovej, która wówczas

ubiegała się o stanowisko prezydenta Słowacji, albowiem ich zdaniem nie była

dość „grzeczna”. Faktem jest, że podczas kampanii, w trakcie debat z innymi

politykami, czasami przerywała zdecydowanie swoim interlokutorom, ale tylko

w ten sposób mogła dojść do głosu. Z drugiej strony nacjonalistyczny polityk Jan

Slota przyszedł na debatę do telewizji na mocnym rauszu i mimo to nie spotkał

się z taką krytyką jak Vášáryová. Podczas tegorocznej kampanii prezydenckiej

sytuacja wyglądała cokolwiek lepiej dla kandydatki na główny urząd w państwie,

choć i tak kobiety są w zdecydowanie gorszym położeniu, są bowiem ocenia-

ne na podstawie wyglądu zewnętrznego, wieku, stanu cywilnego itp. W tym

kontekście charakterystyczna była wypowiedź pewnego polityka partii chrześci-

108

JANA JUráňOvá

jańsko-demokratycznej, który na pytanie: „dlaczego w poprzednich wyborach

parlamentarnych na listach wyborczych jego partii nie było ani jednej kandydat-

ki?”, odparł: „Mamy u boku żony, a więc można powiedzieć, że to prawie tak,

jakby były na listach wyborczych”. Kobiety aktywne w słowackiej polityce pełnią

głównie funkcje podrzędne – służą głównie pomocą mężczyznom: w debatach

telewizyjnych biorą udział tylko wtedy, gdy pojawia się jakiś trudny problem do

rozwiązania, niekorzystna sytuacja dla partii, wówczas liderzy wysyłają je, by

zaradziły kłopotom, a one na ogół robią to dosyć chętnie.

W zasadzie trudno znaleźć polityczkę, która by zajmowała się kwe-

stiami równouprawnienia. Mało komu uda się zrobić polityczną karierę dzięki

uwzględnieniu w swoim programie tych kwestii, bowiem z jednej strony nie

są one uznawane za ważne, za mające związek z „wielką polityką”, a z drugiej

traktowane są jako niebezpieczne. Przyczyn tego stanu rzeczy pewnie należy

szukać w przeszłości.

W byłej Czechosłowacji, której Słowacja była częścią, nie narodził się

ruch kobiecy. W latach sześćdziesiątych zaczęła się odwilż po ciężkich latach sta-

linowskich, ale w 1968 roku armia radziecka wraz z wojskami Układu Warszaw-

skiego interweniowała w Czechosłowacji, by skutecznie położyć kres Praskiej

Wiośnie i stłumić wszelką aktywność obywatelską. Z kolei lata siedemdziesiąte

to dekada „normalizacji”, co w naszym wypadku oznaczało zamknięcie granic –

tych realnych, i tych mentalnych.

Żyliśmy w czasach tzw. komunistycznej emancypacji kobiet, która głów-

nie wzięła się stąd, że w dawnym systemie potrzebna była kobieca siła robocza.

Nie było jednak politycznego ruchu kobiecego, a zatem nie uświadamiano so-

bie problemów, z którymi borykały się kobiety. ASPEKT był pierwszą femini-

styczną organizacją w Słowacji i z tego tylko względu, chcąc nie chcąc, często

jesteśmy skonfliktowane z różnymi grupami i środowiskami. Po dwudziestu la-

tach od upadku komunizmu i po szesnastu latach działalności ASPEKTU moż-

na stwierdzić, że sytuacja nieco się poprawiła, wciąż jednak niebezpieczne jest

dziedzictwo komunizmu – silny formalizm, jałowość i brak jakichkolwiek treści

www.boell.pl

109

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

i idei. Wiele problemów, szczególnie tych dotyczących sytuacji kobiet, pozostaje

w świadomości społecznej niewidocznych, a jeśli są widoczne, to nie towarzy-

szy temu żadna refleksja, fakt, że się o nich zaczyna mówić, nie pociąga za sobą

żadnych działań, a one rodzą konflikty.

Życie toczy się dalej, pełne nadziei i rozczarowań. Pięć lat po upadku

komunizmu na jednej z konferencji wygłaszałam referat, w którym między in-

nymi napisałam: „Problemu Słowacji nie można sformułować w ten oto prosty

sposób: demokracja czy brak demokracji. Tu ważniejsze jest co innego: jaka to

będzie demokracja? Czy będzie to demokracja uwzględniająca prawa kobiet,

czy demokracja bez kobiet?”. I muszę przyznać, że po dalszych piętnastu latach

od tamtej konferencji niewiele się zmieniło.

Tłumaczyła Magdalena Suwara

110

Powiedzcie Zsófice

i innym...

Anna Grusková

www.boell.pl

111

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

...że dobra dziewczynka najpierw

nauczyła się pucować buciki...

Jesteśmy na wsi u rodziców ojca. Mam około dwunastu lat. Mój kuzyn, rówieśnik,

przez całe popołudnie „naprawia“ motor po moim ojcu. Na dworze jest warsztat,

a przed nim leży na trawie umorusany olejem kuzyn i dysząc odkręca jakieś śruby.

„Weźmiesz mnie na przejażdżkę, jak skończysz?“ – pytam nieśmiało.

„Zobaczy się“ – odburkuje z poczuciem świeżo przyswojonej męskiej wyż-

szości i wraca do majsterkowania. Ojciec już go nauczył prowadzić samochód.

„Naczynia!” – krzyczy z kuchni ojciec. Przebieram nogami, nie chce mi

się, strasznie nie lubię tego codziennego dwufazowego rytuału, w dodatku bez

porządnego zlewu. Wodę najpierw trzeba zagrzać na piecu, potem przelać do

archaicznych miednic, umyć wszystko w pianie z płynu do mycia naczyń, na-

stępnie przerzucić do drugiej miednicy i wypłukać w wodzie, z początku czystej,

z czasem przemieniającej się w brudne mydliny. Nie mam na to ochoty, ale

w końcu idę do kuchni, bo jestem dobrą, posłuszną dziewczynką.

Po umyciu, wytarciu i ułożeniu na półkach naczyń uciekam z ulgą do roz-

poczętej książki, lecz ojciec ma dla mnie kolejne zadanie: pucowanie bucików.

Wychodzę przed dom z parą białych butów z dziurkami na czubku. Kuzyn ciągle

leży przy motorze. Obserwuję go kątem oka. Już rozłożył na kawałki ładną starą

Jawę ojca i teraz dodaje do niej nowe części. Trudno uwierzyć, że ten dziwo-

ląg znów będzie jeździł. W końcu młody majsterkowicz porzuca porozkładane

wokół motoru części i wybiega na ulicę. Przyjechał po niego ojciec, mój wujek,

bardzo sympatyczny człowiek, który nigdy nie dostosował się do obowiązującej

w naszej rodzinie reguł, zawsze ucina sobie poobiednią drzemkę, a co gorsza –

i co w rodzinie uważa się za szczyt rozpusty – pali.

Kuzyn wsiada do samochodu wujka i odjeżdżają razem na lotnisko, gdzie

jakiś znajomy ma im zademonstrować szybowiec. Po ich zniknięciu ojciec patrzy

z niepokojem na rozkręcony motor i porozrzucane części, ale nic nie mówi.

Następnie podnosi moje wypastowane buty i woła: „Czy Tobie nie przeszkadza,

112

ANNA GrUSKOvá

że dziurki są zapchane pastą? Weź wykałaczkę i wyczyść to! Musisz się wreszcie

nauczyć robić rzeczy porządnie!“

....lecz nie umiała tańczyć

Przez wiele lat śniły mi się żywe, niemal identyczne sny. Między innymi śniła

mi się na tysiące sposobów opisana wyżej sytuacja. W jednym ze snów widzę

dwie kobiety. Jedna z nich jest piękna, ma rozkloszowaną spódnicę, biżuterię na

szyi i rękach, gra na małym bębenku zawieszonym na szyi i tańczy dla własnej

przyjemności. Druga z kobiet nie tańczy, tylko patrzy na swoją koleżanką z po-

dziwem i zazdrością. Jest chora, nie może tańczyć – myślę sobie we śnie.

W jednym ze snów jestem na balu. Podchodzi do mnie młody mężczy-

zna, ja jestem przerażona, bo nie umiem tańczyć. Proszę go, by mnie nauczył,

ale on jest przekonany, że znam kroki. Rozglądam się wokół siebie, jest mi

wstyd i nagle zauważam, jak pięknie tańczy moja przyjaciółka. Cudnie wygląda

w tańcu. Wtem podchodzi do mnie ojciec, na łopatce niesie popiół z pieca

i podsuwa mi go pod nos. Przestaję tańczyć, wysypuję popiół na ziemię i od-

chodzę. Już nie mam ochoty na taniec.

Kiedy indziej śnią mi się przejeżdżające tuż obok mnie wozy wiejskie. Sie-

dzą w nich roześmiani młodzi ludzie w kolorowych strojach, śpiewają i radują się.

To nie dobrze – tłumaczę sama sobie. Wozy nie mają dachów, gdyby zaczęło

padać, ludzie zmokną. Nie mają żadnej ochrony. Pamiętam, że jeden sen wywarł

na mnie duże wrażenie: stoję przed wielkim stołem uginającym się pod ciężarem

dojrzałych żółtych dyń. Wiem, że to są moje zbiory, mój plon, o który muszę się

zatroszczyć i zmagazynować go. Z jednej dyni zrobię przetwory, reszty się nawet

nie dotknę, zresztą po chwili widzę, że zniknęły. Potem mam to sobie za złe.

Dopiero niedawno zrozumiałam znaczenie tych snów, kiedy zaczęłam tań-

czyć. Bardzo rzadko notuję coś w dzienniku, ale to uczucie, jakie mi towarzyszyło,

gdy mając czterdzieści lat, zaczęłam się realizować artystycznie, próbowałam opisać:

„Radość z tego, że tworzę, nie mogę w to uwierzyć, sprawia mi to ogromną frajdę,

www.boell.pl

113

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

tak jak kochanie się, pieszczoty, ze zdziwieniem odkrywam, że to jest prawdą, że nie

jest to tylko snem, że dzieje się to teraz, a zarazem boję się, że nie potrwa to długo

i znów wróci ten straszny bezużyteczny czas płonnych pragnień i marzeń. Ciągle

wracają do mnie stare związki, stare krzywdy, stare blizny”.

...szanowała swoją rodzinę...

Zanim naprawdę zaczęłam tworzyć i tańczyć, wielokrotnie potknęłam się, czasami

ktoś podłożył mi nogę. Reżim, który nie sprzyjał swobodzie twórczej, rodzice ufor-

mowani przez reżim i swoich rodziców, ja sama, uformowana przez reżim i rodziców,

uformowanych przez rodziców i reżim... Trudno ocenić, kto jest właściwie winny.

Gdzie była moja mama, gdy ojciec mnie uczył czyścić buty wykałaczką?

Pewnie gdzieś w pobliżu. Moja mama jest Słowaczką, rodzina ze strony ojca

pochodzi z Czech. Ona była biedna, nie miała własnego domu. Nie pasowała

do domu rodziców ojca. Do dzisiaj nie lubi sprzątać, gotowanie nie sprawia

jej przyjemności i widać tego efekty, z czasem nauczyła się wprawdzie robić

przetwory i piec ojcu jego ulubione ciasta świąteczne, lecz sama nigdy nie jadła

tych dżemów i ciast, ponieważ dbała o urodę i linię. Ona lubi się śmiać, oni

byli wiecznie posępni, mieli poważny stosunek do pracy. Mama była i nadal jest

moim słońcem. Dopiero teraz widzę jednak i jego cienie. Jako kobieta nie była

dla mnie dobrym przykładem, żyła i nadal żyje z mężczyzną, który jej nie sza-

nuje i poniża ją. Zrezygnowała ze spełnienia w miłości i seksualności i zwróciła

się do Boga. Tak jak to bywa ze słowackimi katoliczkami. Z drugiej strony jako

prawie czterdziestoletnia kobieta skorzystała z oferty podniesienia kwalifikacji

na studiach podyplomowych, żeby móc zmienić pracę. Moja babcia z upodo-

baniem opowiadała historię, jak zaraz po ślubie, jeszcze w ślubnej sukience,

osiadła z mężem na gospodarstwie ciotki. Ta od razu pokazała jej przez okno:

„Tam mamy pola. Tam będziesz pracowała”.

Nie zdawała sobie sprawy, że ten model traktowania ludzi przeniosła do

relacji ze swoją synową, moją mamą.

114

ANNA GrUSKOvá

Babcia bardzo długo miała czarne włosy, z wiekiem przybywało jej uro-

dy. A nie było to wcale jej zasługą. Najlepszym wspomnieniem, jakie miała, była

jazda na rowerze z małym prosiakiem na plecach, piętnaście kilometrów z miasta

powiatowego, zwierzę rozrabiało całą drogę. Pewnego razu w czasie wielkich

upałów ujrzała na polu fatamorganę. Mówiła, że przed jej oczami pojawiła się śre-

dniowieczna, pewnie włoska, wioska. Obraz drgał w rozżarzonym powietrzu.

Moja babcia doczekała wprawdzie czasów rewolucyjnych, ale spokój ducha uzy-

skała wcześniej. Nie miała wygórowanych oczekiwań. „Najważniejsze, że ludzie mają co

do ust włożyć” – mówiła. „Z czasów młodości pamiętam biednych ludzi podkradających

świniom obierki z ziemniaków”. Nie podobało jej się, że długo studiowałam, chciała,

żebym tańczyła. Wtedy śmiałam się z tego... Chciała, żebym nosiła jasne kolory i krótkie

spódnice, ale ja gustowałam w zupełnie czymś innym. Jej syn, a mój coraz bardziej do

niej podobny ojciec, nie potrafił dać sobie rady ze swoim bohaterstwem. Złamało go.

Gdy w trakcie kontroli partyjnej po wejściu wojsk Układu Warszawskiego do Czecho-

słowacji w 1968 roku powiedział, że nie zgadza się z taką „braterską pomocą”, wyrzucili

go z ukochanej pracy. Mój ojciec miał wtedy 37 lat i był bardzo dobry pilotem. Chciał

latać, chociażby dwupłatowcem rozsiewającym nawozy, chciał być przewodnikiem po

Czechosłowacji, ale po wielu nieudanych próbach zatrudnił się w końcu jako spawacz

w fabryce samochodów. Swoją delikatnością różnił się od kolegów z pracy. Oni to wy-

czuwali i śmiali się z niego. Mój ojciec, szarmancki i serdeczny, tak jak go zapamiętałam

z dzieciństwa, zmienił się w zgorzkniałego człowieka.

W domu zaczął składać modele samolotów. Zaczął mnie bić. Czasami bił mnie

codziennie. Za błahostki, za to, że go nie posłuchałam, że czegoś nie posprzątałam.

Najczęściej wymierzał mi policzki, czasami sięgał po pasek. Nie robiłam

mu na złość, po prostu myślałam o czymś innym. Po raz ostatni mnie uderzył,

kiedy jak miałam 19 lat. Pracowałam wtedy w Brnie i chciałam tam zostać na

weekend, choć zwykle wracałam do domu. Zaczął na mnie krzyczeć i zaczął

mnie bić. Zbuntowałam się i oddałam mu. Zdziwił się i wreszcie przestał mnie

bić. Później rozmawiałam na ten temat z moimi rówieśnikami. Większość z nich

była bita. W tamtym czasie było to normą.

www.boell.pl

115

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

Gdy upadł komunizm, ojciec miał 57 lat. Został zrehabilitowany i dostał

symboliczne zadośćuczynienie. Wielu z jego kolegów założyło szkoły lotnicze,

wynajmowali małe samoloty, ale on stracił ochotę na latanie. Przeszedł na eme-

ryturę, troszczył się o swoich rodziców, jeździł na nartach. I jeszcze przez długie

lata szukał domu na wsi. Wyjazdy do domu na wsi były za komuny sportem

narodowym, ucieczką do natury, do świata własnych reguł. „Za komuny” moż-

na było tanio kupić stary wiejski dom w ładnej okolicy. Pojawiało się dużo takich

okazji, z żadnej nie skorzystaliśmy. Teraz zdaję sobie sprawę z tego, że dla ojca

liczyła się tylko adrenalina. Wiedział, że niedługo dostanie dom po rodzicach,

wiedział, że nie widzą sensu w kupowaniu domu na wsi. W gruncie rzeczy on

także był dobrym chłopcem.

... słuchała swoich złych nauczycieli...

Pewnego dnia, gdy byłam w ostatniej klasie szkoły podstawowej, mama wró-

ciła do domu załamana. „Rozmawiałam z twoją nauczycielką, nie dostaniesz

rekomendacji do liceum. Powiedziała mi, że była u niej mama twojej najlep-

szej koleżanki i nakrzyczała na nią, zarzucając jej, że daje rekomendacje wro-

gom klasowym”. Do liceum mnie nie przyjęli, mimo iż miałam świetne wyniki.

Żeby uniknąć zawodówki, poszłam do szkoły bibliotekarskiej, najpierw w Brnie,

potem w Pradze. Z moim pochodzeniem społecznym w ogóle nie przyjęliby

mnie na studia, ale moja wspaniała mama to załatwiła. Umówiła się na spotkanie

w ministerstwie gospodarki z bratem znanego członka ruchu oporu, partyzanta

Jána Nálepki. Znali się z lat młodzieńczych, kiedyś się w niej durzył. Do minister-

stwa poszłyśmy razem. W końcu z odwołania przyjęli mnie na studia. Tylko ja

i jeszcze jedna koleżanka byłyśmy w takiej sytuacji. I tylko my dwie tak naprawdę

zajmowałyśmy się potem przez długie lata tym, co studiowałyśmy, czyli teatro-

logią. Uzyskałyśmy nawet stopień naukowy.

Na wydziale filozoficznym Uniwersytetu Karola w Pradze mieliśmy semina-

rium z teoretykiem i krytykiem teatralnym będącym postrachem wszystkich studen-

116

ANNA GrUSKOvá

tów. Tylko on jeden spośród wykładowców zwracał się do nas per „towarzyszu”

i „towarzyszko”. Był prodziekanem do spraw ideologii. Kiedyś zapytał złowrogo ko-

leżankę z roku, po tym, jak przedstawiła analizę sztuk Bułhakowa, czy ma jej słowa

interpretować jako pochwalę ideologi chrześcijańskiej i co za tym idzie, wyciągnąć

z tego odpowiednie wnioski. Przestraszona koleżanka wyparła się wszystkiego. Był

to człowiek, który potrafił zadziwiająco zwinnie przepłynąć przez fale zmian po 1989

roku. Po rewolucji piastował nawet krótko funkcję ministra kultury.

Za czasów komuny i po jej upadku miał spory krąg wielbicieli, a głównie

wielbicielek. Wyrażał się niezwykle lakonicznie i kulturalnie, znał biegle angiel-

ski, co w tamtych czasach było rzadkością, potrafił boleśnie obrażać, czy wręcz

upokarzać, dlatego dla wielu osób był postrachem.

Ten mężczyzna uczył nas między innymi analizy krytycznej. Pewnego

razu kazał mi w ciągu jednej nocy napisać recenzję. Po spektaklu zaproponował,

że mnie odwiezie swoim samochodem do akademika, pod pretekstem, żebym

szybciej mogła zacząć pisanie. Gdy podjechaliśmy pod akademik, zaparkował

w półmroku, wyłączył motor i siedział w ciszy. Nie wiedziałam, co się dzieje,

jak mam reagować, więc nie odezwałam się ani słówkiem. Po chwili wysiadłam

i pożegnałam się. O ile do tej pory „mnie lubił”, od tego wydarzenia mnie zniena-

widził. Na początku byłam świetną studentką, potem szło mi coraz gorzej. Przy

egzaminach końcowych miałam duże kłopoty. To dziwne, że dopiero teraz, po

latach, dostrzegam związki między tymi wydarzeniami. Wtedy winą ciągle obar-

czałam siebie, że nie jestem wystarczająco mądra, wykształcona, ładna...

Pracę dyplomową chciałam pisać o metodzie jednego z najbardziej inte-

resujących twórców teatralnych na świecie, zajmującym się zwłaszcza teatrem

politycznym – Auguście Boali, który w tym czasie działał w Paryżu. Napisałam

do niego, a on odpisał zapraszając mnie do siebie. Mój wykładowca-ideolog

wydał zakaz wyjazdu, a od jego rekomendacji wszystko zależało. Powiedział:

„Pani jeszcze by tam wyszła za mąż i została na zawsze.”

Po przełomie 1989 roku jedna z koleżanek, również jego wielbicielka,

zaprosiła go na pewne seminarium międzynarodowe. „A to jest kto?” – zwróciła

www.boell.pl

117

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

się do mnie podczas jego prelekcji pewna feministyczna teatrolożka kanadyjska,

zaproszona na seminarium przeze mnie. „Przecież gada o niczym”. Rzeczywi-

ście. W tłumaczeniu z jego wypowiedzi zniknęły wszystkie ozdobniki retorycz-

ne, dramatyczne pauzy, a to, co zostało, nie było wcale ciekawe.

Dziś zdaję sobie sprawę z tego, że ten mały, drobny mężczyzna, któ-

ry mimo iż był żonaty, przez długie lata miewał romanse z licznymi kobieta-

mi, między innymi z moją koleżanką, który poniewierał ludźmi, był typowym

produktem reżimu totalitarnego bazującego na manipulacji i strachu. Pamiętam

również moje sny z tamtych czasów. Jeden z nich się powtarzał. Jestem jednym

z elementów szarej martwej natury, na horyzoncie sterczą konary martwych

drzew, a ja brodzę w brudnej wodzie. Wokół mnie nie ma nikogo.

...jeździła w rozklekotanym autobusie

Karosa

Odkąd pojawiły się tanie bilety lotnicze, nie podróżuję na długie dystanse auto-

busami, na krótko przed wejściem do strefy Schengen nie miałam jednak innej

możliwości. W nocy zatrzymaliśmy się na niemieckiej granicy. „Proszę przygo-

tować dokumenty” – powiedział przez mikrofon kierowca i włączył światło. Do

autobusu między rozespanych podróżnych wszedł niemiecki celnik.

W Austrii, dokąd jeżdżę najczęściej, takich kontroli już nie ma. Na grani-

cy czesko-niemieckiej to pewnie normalna procedura. Celnicy zabierają wszyst-

kie dokumenty i gdzieś z nimi znikają. Jestem zaskoczona swoją emocjonalną

reakcją. Wróciły wspomnienia: lata poniżenia, kontrola bagaży w autobusie, for-

mularze wizowe, atmosfera wycieczkowych zakupów w NRD organizowanych

przez Rewolucyjny Związek Zawodowy w nowej pracy ojca.

Ten okres mojego życia, który przeżyłam w socjalizmie, dzisiaj kojarzę z wy-

cieczką rozklekotanym Karosem, z zamkniętymi oknami, mimo zatęchłego powie-

trza, żeby było ciepło. Despotyczny kierowca, znudzeni podróżni, ciężki zapach

smażonych kotletów i bułek z wędliną, herbata w plastikowych butelkach po occie...

118

ANNA GrUSKOvá

Całe szczęście, że można było patrzeć przez okno, wysiąść, żeby rozprostować

nogi, od czasu do czasu grupowo załatwić potrzebę w odpowiednich miejscach...

...żyła w świecie „uniwersalnym”...

Listopad 1989 roku zlewa mi się z radością z poczęcia mojego syna, krótko

przed rewolucją. Wtedy już wiedziałam, że jestem w ciąży. Na ulicach, na które

wyległy tłumy, ogarniał mnie stan euforii! Do zarządów rewolucyjnych się nie

zgłaszałam, przekonana, że to zadanie przede wszystkim dla mężczyzn, i rze-

czywiście, z paroma wyjątkami, faktycznie tak było. Żyłam w uniwersalnym

świecie, który w rzeczywistości był męskim światem, co odzwierciedlało się

oczywiście w naszym języku.

(Jeszcze dziś muszę się kontrolować, żebym na przykład nie napisać „dzie-

sięciu autorów“, jeśli wśród nich są także kobiety.) Niemcy rozwiązali dylemat,

wprowadzając jedno słowo – AutorInnen, ale my musimy pisać: „autorzy i autorki”.

...nie potrafiła o siebie walczyć...

W pierwszej obronie mojej pracy doktorskiej w 1995 roku brały udział tylko

dwie kobiety – obydwie byłe komunistki. Jedną była promotorka mojej pracy,

wykształcona kobieta, później pierwsza profesorka teatrologii w Słowacji. Druga

należała do wykładowczyń, które za komuny miały dobrą pozycję i władzę –

i nie zamierzała tego po zmianie systemu stracić.

Przyjaźniła się z szefem mojej instytucji naukowej, który też był kiedyś ak-

tywnym komunistą. W komisji było jeszcze kilku starych mężczyzn, w większości

w wieku emerytalnym, ci chcieli jeszcze pracować, więc mocno byli uzależnieni

od szefa. Ani moja promotorka ani ja nie miałyśmy bladego pojęcia o tym, że cała

grupa umówiła się, że zagłosuje za nieprzyznaniem mi tytułu naukowego.

Powodów było kilka. W dysertacji doktorskiej powinnam była napisać o osią-

gnięciach naukowych niektórych z nich, ale w zgodzie z własnymi przekonaniami

www.boell.pl

119

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

wskazywałam na myślowe i metodologiczne stereotypy, które funkcjonowały w Sło-

wacji. Co więcej, różniliśmy się przekonaniami politycznymi. Nigdy nie potrafiłam za-

akceptować prymitywnego nacjonalizmu ani skrywanej niechęci do Czechów, prze-

cież sama wychodząc za mąż za Słowaka, przeprowadziłam się do Słowacji z Czech.

Ale takie właśnie zachowania były wtedy mile widziane. Premierem został Vla-

dimír Mečiar, pokłosiem jego rządów są podejrzane konszachty władzy ze światem

przestępczym, niewyjaśnione afery i głęboki upadek kultury politycznej w Słowacji.

Przeczytano oceny recenzentów – w zasadzie pozytywne – wszystkie

zarzuty odparłam, aczkolwiek niektóre z nich były śmiesznie nieprofesjonalne.

Wszystko wskazywało na to, że obrona zakończyła się sukcesem. Pogratulo-

wano mi z nieszczerym uśmiechem. Po dwóch dniach przewodniczący komisji

zadzwonił do mnie z informacją, że właściwie to się nie obroniłam, bo nastąpił

jakiś błąd przy liczeniu głosów. Od mojej promotorki zażądano, by jeszcze raz

podpisała protokół z obrony. Kiedy zdecydowała się odejść z Instytutu, szef

krzyczał za nią: „Trzeba było wygrać wybory!”.

Moja promotorka nie wniosła sprzeciwu, nie walczyła o mnie. Ja też odpu-

ściłam. W ogóle nie przyszło nam do głowy, że należało walczyć... Dzisiaj nie potra-

fię tego pojąć. Dlaczego nie złożyłyśmy skargi do władz Słowackiej Akademi Nauk?

Być może dlatego, że byłyśmy przekonane, iż ludzie z komisji najprawdopodobniej

mają nie tylko profesjonalne wejścia i możliwości. Myślę, że jeszcze wtedy socjali-

styczny strach nas mocno trzymał w ryzach, a bogate doświadczenie podpowiadało,

że skarga nie ma żadnego sensu i więcej z niej będzie szkody niż pożytku.

Uratował mnie pewien mężczyzna, znana postać aksamitnej rewolu-

cji, jeden z recenzentów mojej pracy. W obronie nie brał udziału, ponieważ

był akurat za granicą. Zorganizował jednak nową obronę, w innym instytucie

naukowym. Moja praca została później wydana i była wielokrotnie pozytywnie

recenzowana. Mój były szef zemścił się na mnie, publikując informację na stro-

nie internetowej, że przed komisją teatralną swojej pracy nie obroniłam. Perfidia

tego postępowania polega na tym, że osoby niezorientowane mogą sądzić, że

pracy doktorskiej w ogóle nie obroniłam.

120

ANNA GrUSKOvá

Kiedy przestałam mu się kłaniać, zaczął mnie publicznie obrażać, bo na-

pisałam złą pracę... Jestem przekonana, że to było moje najsilniejsze doświad-

czenie porewolucyjnego starcia z miazmatami przeszłości.

Tym ciężkim czasom odpowiadały i moje ówczesne sny. Wchodzę do

starego domu, próbuję zapalić światło, ale nie udaje mi się, naciskam kontakty

na różne sposoby, ale w pomieszczeniach wciąż panuje ciemność. Następnie

znajduję starą szatnię, cieszę się, że może w niej będą jakieś skarby i rzeczywi-

ście znajduję stary futrzany kołnierz, ale w świetle widzę, że jest już wyleniały.

Uświadamiam sobie, że nie ma tu nic ciekawego.

Kolejny sen: siedzę z kimś w zimnym, nieogrzewanym, nieoświetlonym

pociągu. Po jakimś czasie dostrzegam, że w pociągu są jeszcze inne wagony,

choćby restauracyjny. Nie można w nim wprawdzie usiąść, ale mnie to nie

przeszkadza. Tam jest przynajmniej ciepło, widno, tam są ludzie, jedzenie, a ja

siedzę, właściwie nie wiem z kim, marznąc gdzieś po ciemku i na uboczu.

Na całe szczęście w owym czasie otwierał się już przede mną inny świat,

miała nowe perspektywy. Świadczy o tym kolejowy sen: podróżuję nowocze-

snym, pięknym pociągiem, ale nie ma w nim już miejsc siedzących, muszę po-

dróżować stojąc. Kładę gdzieś torebkę, przechodzę dalej i zapominam o niej.

Następnie przypominam sobie o niej, rozglądam się i widzę, jak jakaś kobieta coś

z niej wyjmuje. Przepycham się w jej kierunku i widzę, że otwiera nie moją, ale

swoją torebkę, leżącą tuż obok. A na dodatek, to jakaś moja znajoma, a może

nawet jesteśmy rodziną. Początkowy brak zaufania zmienia się w radość.

...a potem już nie chciała być ani dobrą

dziewczynką ani kosmopolitką...

Po rewolucji najważniejszym dla mnie odkryciem była kobieca solidarność i rów-

noległe do niej odkrywanie własnej kobiecości. Wcześniej zafascynowana byłam

dekadencją, secesją, stylizowałam się na femme fatale, kosmopolitkę i to dawa-

ło mi powód do dumy. Nie podejrzewałam nawet, że femme fatale to przede

www.boell.pl

121

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

wszystkim męski fantazmat. Jednak któregoś dnia, zupełnie bez powodu, napisa-

łam: femme fatale to kobiecy klaun. Klaun przenicowany. Na kartce z życzeniami

noworocznymi w 2000 roku, którą własnoręcznie zrobiłam, domalowałam swo-

jej „fatalnej“ fotografii czerwone policzki klauna. Chciałam już być jedynie femme

według własnego widzimisię, a nie wytworem cudzych projekcji.

...bo doświadczyła siły kobiecej

wspólnoty i stała się kobietą...

Moje pierwsze znaczące spotkanie z esencją kobiecej solidarności i kobiecego in-

telektu miało miejsce podczas wyjątkowej konferencji, prekursorskiego stowarzy-

szenia feministycznego ASPEKT. Miałam już wtedy doświadczenie z konferencji

naukowych, na których dominowali mężczyźni. Dobrze już znałam reguły konfe-

rencyjnych gier – doskonała autoprezentacja, przynudzanie, prezentowanie wąsko

ujętych i wyspecjalizowanych tematów, ukrywanie braku własnego zdania i wiedzy

pod płaszczykiem obcojęzycznej terminologii i powoływania się na autorytety...

Bardzo rzadko na takich konferencjach dochodziło do ciekawej dyskusji, rzadko po-

jawiało się na nich coś żywego, prawdziwego, aktualnego. Aż tu nagle znalazłam się w innym

świecie. Kobiety z dużą uwagą się słuchały, wypowiadały na temat, a nie po to, by zwrócić

na siebie uwagę. Najważniejsze było jednak to, o czym dyskutowano. Wszystkie tematy były

dla mnie niezwykle ciekawe, rozważane interdyscyplinarnie i ze znawstwem, z zaangażowa-

niem, chęcią dogłębnego ich zrozumienia, wszystkie jakby mnie osobiście dotyczyły.

Dzisiaj wspomnienia z tym związane kojarzą mi się z powieścią o dojrzewa-

niu Powiedzcie Zsófice węgierskiej autorki Magdy Szabó [wydana w Polsce w 1965

roku – przyp. red.]. Czytałam ją w okresie, kiedy obserwowałam kuzyna, a przy tym

pucowałam buciki, ale sens tej książki odkryłam dużo później. Tak jak sens moich

snów. Powieść opowiadała o osieroconej przez matkę dziewczynce. Pozostawiła

córce przesłanie, ale nie zdążyła go dopisać. Dziewczynka poszukuje wyjaśnienia, aż

wreszcie odkrywa, że na świecie jest wiele matek, które wspólnymi siłami i nieprze-

rwanie mogą wynagradzać jej to, czego od własnej mamy nie mogła dostać.

122

ANNA GrUSKOvá

...która poszukuje i znajduje swoje

siostry i matki...

Przeczytałam Biegnącą z wilkami Clarissy Pinkoly Estés, a także książkę amery-

kańskiej lekarki Christiane Northrup Women’s Bodies, Women’s Wisdom, czyta-

łam wspaniałe książki wielu innych „sióstr i matek”, które opublikowały moje

„siostry i matki” Jana Cviková i Jana Juráňová w czasopiśmie i wydawnictwie

ASPEKT: Karen Horney, Judith L. Herman, Elisabeth Badinter... Pracuję dla te-

atru i w trakcie pracy spotkałam wiele kobiet. W Bronxtonie, w Amsterdamie,

Bernie, Pradze, Bańskiej Bystrzycy i u siebie Bratysławie mam swoje teatralne

matki i siostry, piszę dramaty, wybieram teksty literackie dla teatrów, reżyseruję,

czasem występuję na scenach... Nie zapominam o teoriach.

Zainteresowałam się różnymi kursami tańca. Noszę jasne kolory i krót-

kie spódnice.

Nie śnię. Żyję.

...a jeszcze nie skończyła

Niedawno podczas warsztatu The Inner Child prowadzonego przez izrael-

ską aktorkę Net Plotzki widziałam obrazek dziewczynki skaczącej przez skakankę

trzymaną przez dwóch chłopców. Od razu przyszło mi do głowy, że chłopcy ma-

nipulują dziewczynką, która skacze, w narzuconym przez nich (skakanką) rytmem.

Potem uświadomiłam sobie, że oni właściwie jej pomagają, aby była szczęśliwa.

I że przyszedł czas na zmiany w mojej głowie. Teraz mam przed sobą bardzo

ważne zadanie. Odnaleźć moich ojców i braci. Wiem, że muszę to zrobić.

Tłumaczyła Magdalena Suwara

www.boell.pl

123

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

Feminizm jako

praktyka wolności

Ľubica Kobová

124

ĽUBiCA KOBOvá

Miało to miejsce w lipcu 1996 roku w Humenné. Wracaliśmy właśnie z mało

atrakcyjnego dla mnie kąpieliska. Taplanie się w przepełnionym basenie uważa-

łam za zabawę miejską, niezbyt zrozumiałą dla dziewczyny, która i tak zazwyczaj

spędzała wakacje na wsi. Dla miejskich dziewcząt i chłopaków woda była czymś

tak podstawowym, jak dla dorastających wiejskich intelektualistek czasopisma

i książki w czasie wakacji, wiosenne sadzenie ziemniaków i jesienne wykopki.

Humenné nazywane jest metropolią Zemplina. Ponieważ znajdowała się tam

wtedy jdyna w okolicy księgarnia, a nazwy wszystkich sklepów były dwujęzyczne – sło-

wackie i ukraińskie, to chyba można się z tą oceną zgodzić. Prawdopodobnie tylko ma-

chinalnemu funkcjonowaniu ówczesnego rynku księgarskiego mogę zawdzięczać, że

na jednej z ciemnobrązowych półek z dykty w księgarni w jednopiętrowej kamienicy

na rynku znalazłam czasopismo „Aspekt”. Na okładce widniał podtytuł „feministyczne

czasopismo kulturalne”, w sklepie leżały dwa numery poświęcone pisarstwu kobiet

i egzystencji lesbijskiej. Z księgarni wyszłam z jednym z nich i wieczorem, zamiast oglą-

dać z wujostwem na wideo horrory kupione podczas ich pierwszej porewolucyjnej

wizyty w Szwajcarii u prawuja i jego rodziny, zajęłam się lekturą czasopisma femini-

stycznego. Następnego dnia poszłam kupić drugi numer.

I tak oto kilka lat po tym, jak grupa kobiet z Bratysławy i Pragi stwierdziła, „że już

pora na serio zająć się problemem równości i demokracji i wcielić je w życie ludzi płci

żeńskiej na Słowacji” 1, połączyłam się z tymi feministkami za pomocą tak dziś już prze-

starzałego medium jak czasopismo. Bo czyż nie jest to spełnieniem marzeń o dotarciu

„pod strzechy z feminizmem”, skoro siedem lat „po rewolucji” jakaś siedemnastolatka

wertuje czasopismo feministyczne na peryferiach peryferii, we wschodniej Słowacji?

Nie miałam „swojego” ‘89 roku. W czasie listopadowych dni aksamitnej

rewolucji leżałam w szpitalu z zapaleniem płuc, targana młodzieńczymi emocja-

mi, z dziwnym poczuciem, że na zewnątrz dzieje się coś ważnego. Miałam za

to swój ‘96. Wtedy odkryłam feminizm jako praktykę wolności. 2

1 O Aspekte, 2009, www.aspekt.sk/about.php

2 L. M. Zerilli, Feminism and the abyss of freedom, University of Chicago Press, Chicago 2005.

www.boell.pl

125

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

Czy w ogóle ktokolwiek, kobiety i mężczyźni, miał swój ‘89? W obiektyw-

nych opisach zmianę ustroju politycznego przedstawiano jako rewolucję, po któ-

rej zacząć się miało coś nowego. Przecież „tylko tam, gdzie występuje ten patos

nowości i gdzie nowość wiąże się z ideą wolności, mamy prawo mówić o rewo-

lucji” 3. Czy dla kobiet i mężczyzn, obywatelek i obywateli staro-nowego państwa,

owa zmiana polityczna i społeczna oznaczała początek praktyki wolności?

Gdy przypominam sobie niedawną przeszłość, szperam w artykułach pra-

sowych i raportach analizujących sytuację kobiet na Słowacji, czytam kobiecą lite-

raturę, feministyczną publicystykę, nie dostrzegam jednego początku, nie widzę,

żebyśmy jednym haustem nabrali powietrza, po czym nastąpił proces przekształ-

cania się w demokrację i ekonomię rynkową z korzyścią dla kobiet. Ostatnie dwu-

dziestolecie nie polegało na odtwarzaniu idealnego schematu liniowego postępu,

którego początkiem byłaby deklaracja wyzwolenia w 1989 roku, a potem stop-

niowa, choć kulejąca, demokratyzacja aż do 2009 roku. Być może to przekonanie

o nielinearności demokratyzacji weszło już do kanonu analiz dotyczących transfor-

macji, ale jest to zaledwie jedno z wielu wyobrażeń i ocen minionego okresu.

Z pewnością większość kobiet i mężczyzn chciała – i nadal tego pragnie – być

częścią społeczeństwa politycznego, którego kierunek, przyszły rozwój, podobnie jak

„szczęście naszych dzieci” jest ustalony. Być może wiele osób spodziewało się takiego

rozwoju wydarzeń po upadku republiki, którą nie wiedzieć czemu nazywano „socja-

listyczną”, bo przecież i tak „nie ma innej alternatywy” poza kombinacją demokracji

i wolnego rynku. Stary porządek miał pęknąć tylko raz. Mam jednak wrażenie, że

z powodu zmieniających się z niejakim trudem stosunków społecznych i politycznych,

tych przełomów było znacznie więcej, które za każdym razem powodowały mniej-

sze bądź większe kryzysy. Do rozwiązywania tych problemów politycy wykorzystują

najróżniejsze strategie mające na celu stabilizację wymyślonego przez nich systemu

społecznego i politycznego. Jednym ze sposobów radzenia sobie z kryzysem jest

przerzucanie jego przyczyn, a nawet ciężaru jego rozwiązywania na kobiety.

3 H. Arendt, O rewolucji, tłum. Mieczysław Godyń, Czytelnik, Warszawa 2003, s. 38.

126

ĽUBiCA KOBOvá

Teoria feministyczna przestrzega, iż „nie należy z góry przyjmować, że

istnieje kategoria «kobiet», którą trzeba tylko wypełnić rozmaitymi elementami

rasy, klasy, wieku, etniczności i seksualności, aby stała się kompletna” 4. Kiedy

w poszukiwaniach przyczyn kryzysu i próbach jego rozwiązania pojawia się ka-

tegoria „kobiety”, nie odwołuje się ona do jednego podmiotu, ani nie jest zbio-

rem wielu konkretnych podmiotów. „Kobiety” są próbą stworzenia podmiotu

politycznego w określonym miejscu i czasie, podczas konkretnego konfliktu, tu

i teraz. Gdyby nie ta próba, w ogóle nie pojawiłyby się w dyskursie publicznym,

podobnie jak nie istnieje kategoria polityczna „mężczyźni”.

Wybory powinny być demokratyczne

– powiedziały kobiety

Po raz pierwszy poparłam swoim podpisem obywatelską inicjatywę dotyczącą

praw kobiet w 2001 roku. Dołączyłam do tysięcy kobiet i mężczyzn, którzy

nie zgadzali się na proponowaną przez posłów i posłanki Partii Chrześcijańsko-

Demokratycznej (Kresťansko-demokratické hnutie – KDH) zmianę w Konstytu-

cji Republiki Słowackiej zakazującą aborcji. Dzięki petycji przygotowanej przez

organizację Możnost Volby (Możliwość wyboru) kobiety zmobilizowały się jako

podmiot, którego stosunek do państwa powinien określać się zdaniem części

słowackich parlamentarzystów zdolnością rodzenia dzieci. Kobiety zmobilizo-

wane jako podmiot polityczny zdecydowanie odrzuciły tę definicję kobiecej

tożsamości.

Zaledwie kilka miesięcy później, po tym, jak kobiety i mężczyźni oraz

organizacje działające na rzecz praw kobiet połączyli siły we wspólnej inicjaty-

wie obywatelskiej, na scenie politycznej pojawił się pewien „nieformalny ruch

kobiecy”. Chyba po raz pierwszy po 1989 roku kolektywne działanie kobiet

4 J. Butler, Uwikłani w płeć, tłum. Karolina Krasuska, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2008, s. 66.

www.boell.pl

127

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

przyjęło nazwę ruchu. Feministki, intelektualistki, badaczki w dalszym ciągu bar-

dzo ostrożnie stosowały termin „ruch” w odniesieniu do działalności organizacji

kobiecych w Europie Środkowo-Wschodniej i w Słowacji5.

„Kobiety, mówmy o tym, co nas dręczy! Kobiety, żądajmy naszych praw!” Takie

apele do kobiet pojawiały się kolejno na billboardach wzdłuż autostrad i dróg w czasie

kilku ostatnich tygodni kampanii wyborczej w 2002 roku. Kiedy i gdzie należy mówić?!

Kiedy i gdzie należy przedstawić swoje żądania? Czy mamy się jeszcze bardziej skarżyć

koleżankom? Mamy pokłócić się z partnerem/ partnerką, wygarnąć rodzicom, żeby

przestali w końcu wściubiać nos w nie swoje sprawy? Nikt nie rozumiał tajemniczego

przesłania, które pojawiło się na billboardach. W dodatku ruch przyjął nazwę „ZRÓBMY

TO!” (UROBME TO!). To nie była reklama najnowszej kolekcji ubrań sportowych dla

kobiet firmy Nike, lecz reklama „ruchu kobiecego”. Emitowano także spoty telewizyjne:

na ekranie telewizora, z obrazu kręconego jakby złej jakości kamerą, pojawiał się jakiś facet

i całą wieczność, choć trwała zaledwie pół minuty, perorował o swoim cierpieniu. Skarżył

się, że jego kobietę wciągnął „ruch kobiecy”. Prosił o trochę litości. Nie pragnął niczego

innego, tylko powrotu żony. Obok tatusia siedziała córeczka, smętnie gapiąc się w kame-

rę. Oboje nie mogli się doczekać, żeby „ta nasza” mama wróciła wreszcie do domu, do

rodziny. Namawiali inne kobiety, żeby dołączyły do „ruchu”, bo wtedy mama mogłaby już

wrócić na swoje miejsce – do córki i męża. Ruch bez niej już sobie sam poradzi.

5 Na temat dyskusji na temat kobiecego ruchu w Czechach i Słowacji zobacz np. E. Farka-

šová, Bola to naozaj šťastná zhoda okolností, referat przedstawiony podczas debaty z okazji

dziesięciolecia ASPEKTU, 2003, http://www.aspekt.sk/desat.php?desat=43; H. Havelková,

Ženské hnutí a genderová kultura v Česku 1989-2003, referat przedstawiony podczas deba-

ty z okazji dziesięciolecia ASPEKTU, 2003, http://www.aspekt.sk/desat.php?desat=31; Z.

Kiczková, Stretnutie s feministickou filozofiou bol na začiatku skutočne osobný a intelektuálny

šok, referat przedstawiony podczas debaty z okazji dziesięciolecia ASPEKTU, 2003, http://

www.aspekt.sk/desat.php?desat=44; Ľ. Lacinová, Subjektívne dejiny slovenského feminizmu,

referat przedstawiony podczas debaty z okazji dziesięciolecia ASPEKTU, 2003, http://www.

aspekt.sk/desat.php?desat=41; M. Vodrážka, Diskursivní smrt a feminismus bez feminizmu,

referat przedstawiony podczas debaty z okazji dziesięciolecia ASPEKTU, 2003, http://

www.aspekt.sk/desat.php?desat=46; V. Wöhrer, Spôsob hovorenia o feminizme na Slovensku

by som nazvala ako „doing feminism“, referat przedstawiony podczas debaty z okazji dzie-

sięciolecia ASPEKTU, 2003, http://www.aspekt.sk/desat.php?desat=47 oraz dyskusje do

podanych artykułów konferencyjnych na podanych stronach www.

128

ĽUBiCA KOBOvá

Na kilka dni przed wyborami pojawił się trzeci billboard, któremu towa-

rzyszył spot telewizyjny z udziałem znanej aktorki apelującej: „Kobiety, głosuj-

my!”. Dzięki za przypomnienie. Co za frajda, że billboardami, kartami płatniczy-

mi z rabatem w sklepach partnerskich ruchu przypomina się kobietom, że mają

prawo głosować i od nich zależy demokracja.

Czym sobie kobiety zasłużyły na tyle uwagi? Dlaczego poświęcono im tyle czasu

na antenie telewizyjnej, tyle billboardów i wydano tyle pieniędzy? Odpowiedź jest pro-

sta: ponoć demokracja była zagrożona, dlatego trzeba było sięgnąć po elektorat kobiecy.

W 2002 roku tworzące koalicję rządową partie, którym udało się wcześniej, w 1998 roku,

przełamać kilkuletnie autorytarne rządy Vladimíra Mečiara, bynajmniej nie były pewne po-

nownego zwycięstwa. Sondaże przedwyborcze pokazywały jednak pewien potencjał –

elektorat kobiecy – do którego rządząca koalicja mogłaby się zwrócić. Zwłaszcza że wiele

kobiet po 55. roku życia, z podstawowym wykształceniem, z mniejszych miejscowości

do 5 tys. mieszkańców, a także wiele kobiet z wykształceniem średnim maturalnym pla-

nowało głosować na głównego przeciwnika rządzącej koalicji – Ruch dla Demokratycznej

Słowacji – Partię Ludową (Hnutie za demokratické Slovensko–Ľudovú stranu – HZDS-

ĽS). Wiele wyborczyń po 55. roku życia było jednak nie zdecydowanych6. Czy w Słowa-

cji są znaczące różnice w zachowaniach elektoratu w zależności od płci? Według sondaży

przedwyborczych miało głosować mniej więcej tyle samo kobiet co mężczyzn, nie mogło

być zatem mowy o jakimś gigantycznym zróżnicowaniu w preferencjach wyborców ze

względu na płeć7. Grupa docelowa „nieformalnego ruchu kobiecego” UROBME TO!

odpowiadała idealnie charakterystyce niezdecydowanego i zdecydowanego elektora-

tu kobiecego partii HZDS-ĽS: wiek 30-65 lat, wykształcenie podstawowe lub średnie,

mieszkanki mniejszych miast i wsi8. Ta adresowana do kobiet kampania przedwyborcza

6 O. Gyarfášová, K. Pafková, Potenciál aktívnej účasti žien vo verejnom živote, Inštitút pre verejné otázky, Bratislava 2002, s. 9.

7 E. Filadelfiová, Z. Bútorová, O. Gyarfášová, Women and men in politics, [w:] Slovakia 2002: a global report on the state of society, red. G. Mesežnikov, M. Kollár, T. Nicholson, Institute for Public Affairs, Bratislava 2003, s. 335.

8 Ľ. Slušná, Päť mýtov o Urobme TO!, SME.sk, 2002.

www.boell.pl

129

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

odniosła duży sukces – główna partia wchodząca w skład koalicji rządzącej potwierdziła

swoją pozycję, a kobiety wydatnie pomogły w budowie koalicji prawicowej9.

„Osiągnięcia” ruchu UROBME TO! przed i po wyborach są rzeczywiście

imponujące. Nie tylko przyciągnął kobiety do urn, ale dodatkowo udało mu się

na czas dłuższy, niż trwała sama kampania skojarzyć określenie „ruch kobiecy”

z paszkwilem i wytworem marketingowym, co było dziełem pewnej amerykań-

skiej specjalistki od mediów i współpracującej z nią słowackiej agencji PR.

Wszystko poszło gładko. O ile wcześniej organizacje feministyczne i działające

na rzecz praw kobiet na próżno zabiegały o lepszą współpracę z instytucjami państwo-

wymi, o tyle ruch UROBME TO! Wszystko otrzymał podane na tacy. Po wyborach

przedstawicielki ruchu spotkały się z politykami i przekazały im swoje postulaty, a mini-

strowie i parlamentarzyści przyjęli je bez mrugnięcia okiem. Uściski dłoni, uśmiechy do

kamery – tak oto zawarto nowy kontrakt płci w Słowacji. Przedstawicielki słowackiego

kobiecego ludu spotkały się z przedstawicielami słowackiego męskiego ludu – i bez

sprawdzenia, jak zostaną spełnione obietnice złożone przez polityków-mężczyzn,

w imieniu „kobiet Słowacji” namaściły staro-nową elitę polityczną.

I tak oto po raz kolejny kobiety pomogły w momencie kryzysu, tym razem

śpiesząc z pomocą kulejącej demokracji. Te, które zazwyczaj nie śledzą procesów

demokratyzacji, przynajmniej podczas wyborów okazały się jej fundamentem. Nie

pasowały do starego porządku i nie znały dobrze jego reguł politycznych. Podobno

nie potrafiły skorzystać ze swoich praw wyborczych. Dopiero szlachetny projekt

„nieformalnego ruchu kobiecego” pozwolił im podnieść czoło, dzięki czemu dźwi-

gnęły słowacką demokrację, która rzekomo oddała głos kobietom. Cóż z tego, że

na krótko. Cóż z tego, że tylko formalnie. To wystarczy, żeby w pamięci pozostał

ślad tego, jak „kobiety Słowacji” żmudnym wysiłkiem złożonym na ołtarzu demo-

kracji zasłużyły sobie na to, aby stać się obywatelkami państwa, które od 2002 roku

coraz mocniej wolało neoliberalną politykę zarządzania społeczeństwem.

9 E. Filadelfiová, Z. Bútorová, O. Gyarfášová, Women and men in politics, dz. cyt., s. 336; Slovakia parliamentary elections, 20-21 września 2002.

130

ĽUBiCA KOBOvá

Za Boga lub za Konstytucję

Repertuar proponowanych kobietom ról w życiu publicznym nie kończy się

na identyfikacji z demokratyzacją. Polityczny podmiot „kobiety” wytrwale ko-

jarzono z grupą zadziornych babsk, z moralnością całkowicie zniszczoną przez

zbyt liberalne prawo aborcyjne przyjęte pod koniec lat pięćdziesiątych. Według

prawicowych i konserwatywnych polityków płci męskiej i żeńskiej, religijnych

organizacji pozarządowych, przedstawicieli Kościoła i jedynego popularnego

czasopisma neokonserwatywnego „Ženy” („Kobiety”), nie reprezentowały one

prawdziwych kobiet. Ta koalicja sprzeciwiająca się sekularyzacji państwa stoso-

wała nową moralistykę (praktykę polityczną popularną nie tylko w Słowacji),

tworząc z kategorii „kobiety” narzędzie dyskursywne i próbując w ten sposób

nakreślić granice pożądanego ładu politycznego. Nieposłuszne kobiety potrze-

bują ciągłej dyscypliny, trzeba wskazywać tkwiące w nich zło, żeby potrafiły od-

kryć w sobie dobro. Skoro nie można tego załatwić raz na zawsze, to od czasu

do czasu należy poskromić publicznie przynajmniej jedną z nich.

Podczas kampanii prezydenckiej w kwietniu 2009 roku jedna z kandydatek –

Iveta Radičová (socjolożka, od jesieni 2005 roku do wyborów w 2009 roku minister

pracy, polityki społecznej i rodziny) dopuściła się rzeczy niewybaczalnej. Oświadczy-

ła publicznie, iż „to, co się w społeczeństwie uznaje za moralne lub nie, jest kwestią

umowy społecznej” 10. Mówiła o aborcji oraz o tym, że stosunek Kościoła do aborcji

ma swoje ścisłe ograniczenia, a mianowicie: państwo bezwyznaniowe, konstytucja,

prawa obywatelek i obywateli. Zakładam, że nie miała na myśli jednostronnego

dekretu, który by ona jako prezydentka, mogła kiedyś wydać. Być może jednak

w ten właśnie sposób wyobrażają sobie umowę społeczną ci, których władza reali-

zowana jest w strukturze opartej na hierarchii, czyli przedstawiciele kościoła katolic-

kiego w Słowacji. Dlatego trudno się dziwić, że do słów kandydatki na prezydentkę

10 M. Tódová, Radičová : Slová biskupa ma ranili, SME.sk, 2009, dostępne na stronach http://

volby.sme.sk/c/4325397/radicova-slova-biskupa-ma-ranili.html

www.boell.pl

131

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

odwoływali się księża wszystkich szczebli hierarchi kościelnej – od polskich księży,

którzy przybyli przed kilku laty, by ewangelizować ten „bezbożny” kraj, począwszy,

na biskupach katolickich, których jest wprawdzie w Słowacji osiemnastu, lecz słychać

zawsze ten sam głos, góra dwa, skończywszy.

Wkrótce po wygłoszeniu owej deklaracji w sprawie moralności i aborcji

przedstawiciele Kościoła katolickiego zaczęli kwestionować kandydaturę Radi-

čovej. W trakcie kazań i wystąpień w mediach podobno wyrażali jedynie swoją

prywatną obywatelską troskę. Jeśli faktycznie tak było, to w takim razie kto z kim

się właściwie spotkał w siedzibie biskupstwa w Bańskiej Bystrzycy w kilka dni po

tym, jak podczas kazania biskup Rudolf Baláž implicite przyrównał Radičovą do

Hitlera? Czy było to spotkanie Ivety Radičovej, obywatelki, kandydatki na urząd

prezydencki, z Rudolfem Balážem, mieszkańcem Bańskiej Bystrzycy, czy też

spotkanie Ivety Radičovej, wierzącej katoliczki, kandydatki na urząd prezydencki

z Rudolfem Balážem jej biskupem pasterzem i politykiem?

Po czterogodzinnej rozmowie złożyli wspólnie oświadczenie dla prasy,

deklarując, że „nie różnią się opinią w kwestiach podstawowych” 11, ale nie będą

odpowiadali na ewentualne pytania. Próbowałam sobie wyobrazić przebieg tego

spotkania oraz to, jakiej politycznej, nieobywatelskej i duszpaster lekcji udzielono

Radičovej. Być może wyglądało to jak rozmowa biskupa z siostrą zakonną, boha-

terką powieści Jany Juráňovej pt. Orodovnice: „«Dziecię moje, musisz się nauczyć,

że nikt nie jest panem własnych planów» – powiedział ostatnio biskup. Klara jed-

nak nie rozumie, dlaczego te plany ma ludziom zmieniać biskup. Czyżby i w tym

zastępował Boga na ziemi?” 12. Wystarczy tylko, że zamiast Klary wyobrazimy sobie

na jej miejscu Radičovą, a pierwsze polityczne przesłanie kościoła katolickiego dla

kandydatki na pierwszą obywatelkę w państwie się zmaterializuje. Radičova mu-

11 SITA, Radičová si vyjasnila svoje postoje s biskupom Balážom,. SME.sk, dostępne na stronach: http://volby.sme.sk/c/4341167/radicova-si-vyjasnila-svoje-postoje-s-biskupom-bala-

zom.html

12 J. Juráňová, Orodovnice, ASPEKT, Bratysława 2008, s. 85.

132

ĽUBiCA KOBOvá

siała doskonale zrozumieć lekcję, jakiej jej udzielono – przedstawiciel Boga ma

w Słowacji większą władzę niż symboliczny przedstawiciel ludu.

A gdyby tak zamiast Klary wyobrazić sobie inne kobiety, które protesto-

wały przeciwko próbom wprowadzenia do Konstytucji zakazu aborcji w 2001

roku? Podpisując się pod petycją inicjatywy obywatelskiej Možnosť voľby prze-

ciwko zmianie Konstytucji, pisały: „Propozycja KDH jest absurdalba”; „Dołączam

moim głosem do wspierających możliwość wyboru. I oczywiście, jestem ko-

bietą, i najchętniej bym tym facetom, co wygadują takie głupoty, skopała tyłek”;

„To absurdalne, że sekty polityczne uzurpują sobie prawo decydowania o nas

– obywatelkach i obywatelach”; „Nie zgadzam się z tym, żeby panowie z KDH

decydowali zamiast kobiet. Żaden mężczyzna nie ma prawa decydować zamiast

kobiety. Każda z nas ma prawo decydować o sobie samodzielnie i z własnej

woli”; „Jak to się dzieje, że tego rodzaju zmiany w prawie forsują zazwyczaj

mężczyźni?”; „Jestem przeciw zakazowi aborcji. Mam chyba prawo podejmo-

wać decyzje z własnej woli, żyjemy w państwie demokratycznym, czyż nie?” 13.

Ostatecznie nie doszło do zmiany konstytucji w 2001 roku. Poli-

tyczne zabawianie się konfliktem aborcyjnym było w 2002 roku powodem

upadku rządu, życie słowackich kobiet i mężczyzn pod rządami socjalde-

mokratów toczy się dalej. Pod koniec 2008 roku na posiedzenie rządu

trafił projekt Narodowego Programu Ochrony Życia Seksualnego i Repro-

dukcyjnego, długo odkładany dokument o znaczeniu strategicznym. Bilans

pertraktacji w sprawie jego przyjęcia jest katastrofalny: przedstawiający go

minister zdrowia utracił stanowisko, żadna ze stron sporu nie osiągnęła za-

mierzonego celu, a sam program zmienił się w niezrozumiały dla nikogo

zlepek różnych kompromisów. Cały demokratyczny proces zgłaszania uwag

do dokumentu powoli zmierzał do sytuacji patowej. Charakterystyczne

w przypadku polityki decydującej o życiu kobiet jest jednak to, że prace nad

13 Iniciatíva za možnosť voľby, [w:] Možnosť voľby: aspekty práv a zodpovednosti, red. J. Cviková, J. Juráňová, ASPEKT, Bratysława 2001.

www.boell.pl

133

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

dokumentem nie zostały zablokowane ani wskutek stanowiska organizacji

opowiadających się za wolnością ani organizacji pro life. Sprawę przesądziło

jedno spotkanie premiera z biskupami, podczas którego „biskupi umówili

się (w końcu) z premierem Robertem Fiką, że kontrowersyjny materiał nie

zostanie przedstawiony rządowi do zatwierdzenia” 14. Spotkanie upłynęło

z pewnością w przyjemnej atmosferze, konwersacja przebiegała bezkon-

fliktowo i padło mnóstwo gładkich słówek, bo przecież nie wypada psuć

nastroju w czasie „wspólnego obiadu”.

Brzemiona czasu emancypacji

Co zrobić z kobietami, które ze względu na wiek nie będą już matkami, a z po-

wodu zmarszczek nie pasują do reklam „ruchu kobiecego”? Emerytki zeszły

dosłownie na psy. Są mało atrakcyjne, zdaniem niektórych wyjadają tylko budżet

państwa, nadają się już chyba tylko do pilnowania wnuków, dla których nie ma

miejsca w przedszkolach i żłobkach. Najlepiej, gdyby stały się niewidoczne.

A jednak w ostatnich dwóch latach poświęcono im sporo uwagi, albo-

wiem stały się kumpelkami znienawidzonej przez niektóre media partii rządzącej

SMER-SD. Ta zorganizowała dla nich uroczystości z okazji Międzynarodowego

Dnia Kobiet. Setki kobiet, emerytek, stały się wizualnym ucieleśnieniem „socjali-

stycznego” rozumienia społeczeństwa – tłoczyły się w domach kultury, w halach

sportowych, byle tylko zobaczyć program rozrywkowy, kilku polityków i dostać

czerwoną różę.

Portale internetowe dzienników słowackich z lubością publikowały póź-

niej relacje z uroczystości, w których złośliwie sfilmowano emerytki: stare ko-

biety szukające miejsc siedzących w przepełnionej hali, staruszka przeżuwająca

14 Program sexuálneho zdravia nebude. Cirkev uspela, [w:] aktuálne.sk, 2009, dostępne na stronach:

http://aktualne.centrum.sk/domov/zdravie-skolstvo-spolocnost/clanek.phtm-

l?id=1173702

134

ĽUBiCA KOBOvá

hamburger, inna zakrywająca twarz dłonią, żeby ukryć emocje w czasie finału.

Ale z czego tu się śmiać? Premier, minister spraw wewnętrznych i minister kul-

tury ozdabiają torty, opowiadają dowcipy, uchylają kulisy polityki. Lansują się,

zwracając się do wystrojonych kobiet – tylko co poniektórych z mężem – per

„miłe dziewczęta”, sami prezentują się w roli „przystojniaków”. Nic nie zakłóca

atmosfery. Nie ma tu erotyki flirtu damsko-męskiego. Nie ma gniewu zapo-

mnianych i wykluczonych starych kobiet.

Do kobiet uczestniczących w uroczystościach z okazji Międzynarodowego

Dnia Kobiet podobna jest także matka polityka, która tak samo ciężko pracowała,

a poza tym wychowała polityka i jego rodzeństwo. Skoro nie można dziś finan-

sowo docenić jej pracy, należy docenić ją rytualnie. Na widowni przed politykami

siedzą kobiety, które w życiu były ponad miarę obciążone ciężarem „socjalistycz-

nej emancypacji”. Teraz one są ciężarem we współczesnej epoce „emancypacji”,

co z nimi począć? Nic, najlepiej nic. Ich liczba ciągle rośnie, więc lepiej zawrzeć

z nimi pokój, złożyć im najlepsze życzenia „z okazji waszego święta, z okazji Mię-

dzynarodowego Dnia Kobiet” 15 i zażądać w zamian, by nie sprawiały kłopotu.

Gdy społeczeństwo, politycy, mężowie, pracodawcy i dzieci okazują

kobietom „szacunek” – niezależnie od tego, czy będzie to Międzynarodowy

Dzień Kobiet, czy Dzień Matki – pokazują tym samym, że przez pozostałe 364

dni roku mają je w głębokim poważaniu. Tego jednego dnia w roku trzeba je na

powrót wcielić do społeczeństwa, nie traktować jak nieporadne osoby, niema-

jące pojęcia o swoich emeryturach, niskich wynagrodzeniach, wykorzystywaniu

ich przez rodziny i państwo. Premier bardzo dobrze to rozumie, gdy mówi:

„Pozwólcie, bym objął was wszystkie symbolicznie (…)” 16. A gdy je państwo

uściska, będzie spokój.

15 R. Fico, cyt. za R. Mátyus, Video dňa : MDŽ skončil, šou musí pokračovať, [w:] aktuálne.sk, Bratysława 2009.

16 R. Fico, cyt. za: Z. Holičková, Video dňa : Premiér oslavoval MDŽ aj v Bratislave. Zdobil tortu, [w:] aktuálne.sk, Bratysława 2008.

www.boell.pl

135

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

Ile wyzwolenia, ile wolności

Bez względu na to, czy mówimy o społeczeństwie w okresie transformacji, czy o sys-

temie politycznym, społecznym i ekonomicznym, kobiety nie istnieją w oderwaniu od

kontekstu. Każde pytanie o sytuację kobiet żyjących w określonym czasie i miejscu jest

właściwie pytaniem o ich pozycję w kontekście ówczesnych stosunków społecznych oraz

to, jakie znaczenie same sobie przypisywały. W tekście starałam się pokazać trzy sposoby

przedstawiania kobiet: aktywistek, ulegających moralizowaniu matek oraz niepotrzebnych

emerytek – za pomocą tych trzech grup wykreowano w polityce i debacie publicznej

w Słowacji po 1989 roku kategorię polityczną „kobiety”. To działanie miało innej możliwej

problematyzacji tej kategorii. Upolitycznienie kobiet powinno być realizowane w zupełnie

odwrotny sposób. Kategoria „kobiety” powinna być otwarta, by w ten sposób umożliwić

również konfliktowe transfiguracje kobiecego podmiotu. Ten rodzaj upolitycznienia powi-

nien stać się nieodłącznym elementem niestabilnej polityki demokratycznej o charakterze

konfliktowym, wynikającym stąd, że demokracja jest praktyką wolności, a nie machiną

administracyjną realizującą demokrację według określonych wytycznych czy schematów.

Na koniec chcę wrócić do dwóch pytań, na które próbowałam odpowiedzieć

w tym tekście. Ile zyskały, a ile straciły kobiety podczas transformacji? Nawet jeśli pominę

kwestię braku jednolitego kobiecego podmiotu, jeśli ograniczę go czasoprzestrzennie

tylko do terytorium Słowacji i lat 1989-2009, nie potrafię odpowiedzieć na to pytanie

mimo podejmowanych starań. Częściową odpowiedź mogłyby zapewne przynieść

gromadzone przez państwo statystyki z podziałem na płeć, ewaluacja z perspektywy

równości płci niedawno zakończonych projektów „europejskich”, liczba parlamenta-

rzystek lub liczba instytucji zajmujących się kwestią równości płci w Słowacji. Uważam

jednak, że analiza ilościowa nie przyniesie żadnych korzyści, jeśli nie ma odpowiednio

dużej grupy badaczek, nauczycielek, publicystek, po prostu intelektualistek, które miały-

by czas i środki na to, by zająć się krytyczną interpretacją, identyfikowaniem i badaniem

problemów kobiet, a następnie publikowały wyniki badań i prowadziły krytyczną dysku-

sją. W Słowacji nie ma tego rodzaju badań feministycznych – i to nie z powodu braku

zainteresowania badaczek, nauczycielek, publicystek, intelektualistek, ale z powodu wa-

136

ĽUBiCA KOBOvá

runków materialnych, w jakich pracują. Gdyby prowadzono takie badania, to mogłabym

rzetelnie o nich poinformować. W tekście interpretację oparłam na informacjach praso-

wych lub raportach końcowych „projektów kobiecych” realizowanych przez organizacje

pozarządowe. Niewiele wiem na przykład o bezrobotnych kobietach ze wschodniej

Słowacji, które towarzyszą umierającym Rosjankom lub Polkom w USA, o warunkach

pracy w małych, rozsianych po całej Słowacji, zakładach dostarczających półproduktów

dla przemysłu samochodowego lub o tym, dlaczego niedoceniana praca nauczycielek

w szkołach podstawowych i średnich nie wywołała do tej pory masowych protestów.

Nie sądzę, by problemy tych kobiet były mniej ważne od problemów kobiet opisanych

przeze mnie w tekście. Po prostu moja wiedza o nich jest dość znikoma i wydaje mi się,

że podobnie sądzą inne słowackie, feministyczne intelektualistki.

Wracając do drugiego pytania: czy zmiany, które nastąpiły po przełomie

1989 roku, „wyzwoliły” kobiety? Długo traktowałam wolność (inaczej niż rów-

ność, którą jak mniemałam można zmierzyć) jako pojęcie mgliste i zbyt często

zinstrumentalizowane, a zatem mało adekwatne. Ilekroć zastanawiałam się nad

wolnością, najczęściej była dla mnie pojęciem zamkniętym w cudzysłowie. Miał

on sygnalizować wagę tego wielkiego słowa, a jednocześnie problemy związane

z jego znaczeniowym ciężarem. Myślę jednak, że wolność jest namacalna i od-

czuwalna jako strategia działania przeciw zniewoleniu. Czym, jeśli nie praktyką

wolności, był protest kobiet przeciw zakazowi aborcji, który był atakiem na ich

wolność? W „wyzwoleniu” kobiet po 1989 roku w przypadku ich praw repro-

dukcyjnych i seksualnych nie ma patosu zawartego w pytaniu postawionym na

początku akapitu. Kryje się w nim inny rodzaj patosu – zbiorowa reakcja kobiet

na działania, które ograniczają ich wolność. I mimo iż ów protest był spektaku-

larny, nie chcę zawężać problemu wolności kobiet w Słowacji do jednej tylko

kwestii. Nie wątpię w to, że wiele kobiet i dziewczyn swobodnie decyduje

o swoim życiu w kwestiach mniejszej i większej wagi. Dla mnie to właśnie femi-

nizm jest praktyką wolności.

Tłumaczyła Magdalena Suwara

www.boell.pl

137

4.

Niemcy

Wschodnie

www.boell.pl

139

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

Nie da się

stworzyć państwa

bez kobiet!

Niemieckie

doświadczenia

transformacji

1989-1990

Rita Pawlowski

140

riTA PAWlOWSKi

Na określenie przemian społecznych w okresie 1989-1990 Niemcy ukuli po-

jęcie „przełom” (niem. Wende). Rzeczywiście, od listopada 1989 roku do paź-

dziernika 1990 roku między Odrą a Renem miał miejsce ogromny przełom.

Zakończył się czterdziestoletni podział Niemiec na dwa państwa, runął mur

między Wschodem i Zachodem, socjalistyczna NRD i kapitalistyczna RFN po-

łączyły się… Co powstało w wyniku owego połączenia? Dziś, dwadzieścia lat

później, odpowiedź brzmi: Niemcy, które nie określają się mianem kapitalistycz-

nych, a już na pewno nie socjalistycznych.

Na temat tej metamorfozy do dziś prowadzi się niekończące się debaty i za-

pisuje się tony papieru. W zjednoczonych Niemczech nie ma zgody co do tego, jakie

były zyski i straty wynikające z tego przełomu. Zaś o interpretację przeszłości – przede

wszystkim dawnej NRD – toczy się spory coraz bardziej zażarte i ideologiczne.

Wśród niekończących się debat tylko jeden temat zdaje się pomijany:

kobiety przed, w trakcie i po przełomie. Za przykład posłużyć może duża wy-

stawa fotograficzna na berlińskim Alexanderplatz, która dokumentuje okres

między 1988 a 1990 rokiem. Wielu silnych i odważnych mężczyzn spogląda

z góry na odwiedzających wystawę, gdzie natomiast podziało się wiele silnych

i odważnych kobiet? Czy może w ogóle ich nie było? Wydaje się, iż w niemiec-

kiej retrospektywie kobieca podmiotowość zniknęła wśród wiwatów wykrzyki-

wanych na cześć demokracji i wolności.

Ale oczywiście pozory znowu mylą. „Nie da się stworzyć państwa bez

kobiet” – tak samoświadomie wołały nasze córki w okresie transformacji, które

3 grudnia 1989 roku założyły nowy, feministyczny związek kobiet – Unabhän-

giger Frauenverband (UFV – Niezależny Związek Kobiet). Protestowały prze-

ciwko patriarchalnym strukturom i polityce w NRD, protestowały także prze-

ciwko nam, ich matkom, które w większości akceptowały i współtworzyły owe

struktury i politykę. Pragnęły innej NRD i zmiany stosunków między płciami.

„Musimy nalegać, aby kwestie kobiece nie były jedynie marginalnymi proble-

mami społecznymi, lecz stanowiły zasadnicze kwestie egzystencjalne” – ten po-

stulat sformułowały założycielki UFV 3 grudnia 1989 roku, które stwierdziły, że

www.boell.pl

141

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

brakuje świadomości społecznej i reprezentacji politycznych interesów kobiet.

Postulowały zatem zmianę tego stanu rzeczy. Zaangażowanie naszych córek

było porywające, prawie bezgraniczne i bezwzględnie samoświadome.

Zdefiniowały one pojęcie feminizmu dla kobiet NRD – w odróżnieniu

od zachodniej RFN opierało się przede wszystkim na centralnej kategorii „in-

teresów kobiet” oraz reprezentacji ich interesów bez wykluczania mężczyzn.

W 1990 roku wywalczyły stanowisko minister ds. kobiet w rządzie Modrowa.

W szerokim sojuszu partii i ruchów obywatelskich przeforsowały własne femi-

nistyczne wyobrażenia na temat przyszłości NRD w postaci „karty społecznej”.

W lutym i marcu 1990 roku, nie mając żadnego doświadczenia, rzuciły się do

walki wyborczej w wyborach parlamentarnych, nie doceniając przy tym dotych-

czasowych sojuszników-mężczyzn w starciu o władzę w nowym parlamencie

NRD. Podjęły tematy uchodzące dotychczas za tabu, takie jak miłość homosek-

sualną i przemoc w rodzinie. W wystąpieniach telewizyjnych prowokowały po

to, aby nagłośnić problem nierówności społecznych między kobietami i męż-

czyznami oraz aby zanegować rzekome równouprawnienie kobiet w NRD.

Reakcje kobiet i mężczyzn były najróżniejsze: od pełnej zachwytu akcep-

tacji aż po pozbawione zrozumienia, czy wręcz wrogie odrzucenie. Jednakże

u wielu kobiet zapoczątkowały one pewien proces mentalny, który odczuwalny

jest po dziś dzień. W chwili zjednoczenia obydwu niemieckich państw w paź-

dzierniku 1990 roku feministki z NRD zajęły publicznie jasne stanowisko, opo-

wiadając się przeciwko zjednoczeniu kosztem kobiet i wyszły na ulice, walcząc

o prawo do zatrudnienia, do samostanowienia kobiet oraz o prawo do współ-

decydowania we wszystkich obszarach życia politycznego i gospodarczego.

Władze nowej Republiki Federalnej Niemiec zupełnie zignorowały po-

stulaty i propozycje kobiet z NRD, opierając się na ponownie rozbudzonym

poczuciu wyższości enerdowskich mężczyzn. W 1989 roku feministyczny zwią-

zek kobiet zniknął z życia politycznego nowej Republiki Federalnej. Tym samym

zakończył się jeden z najbardziej emocjonujących i inspirujących rozdziałów

w niemieckiej historii ruchu kobiecego.

142

riTA PAWlOWSKi

Tak, nasze mądre, wyemancypowane córki nie należą do grona zwy-

cięzców procesu transformacji.

Z mojego punktu widzenia nowy, feministyczny ruch kobiet w NRD

w latach 1989-1990 był jedynym ruchem politycznym owych czasów, który

jednocześnie stanowił obszar mniej lub bardziej otwartego konfliktu pokoleń.

Odrzucenie jedynego istniejącego do tamtej pory związku kobiet NRD – De-

mokratischer Frauenbund Deutschland (DFD) – jest dla mnie ważnym czyn-

nikiem tego procesu. Młodsze pokolenie kobiet interpretowało skrót DFD

w następujący sposób: „Dienstbar – Folgsam – Dumpf“ (z niem.: służebne-

posłuszne-tępe). To surowy wyrok w stosunku do pokolenia kobiet, do którego

i ja się zaliczam. Co więcej, wyrok niesprawiedliwy, ponieważ w NRD wykorzy-

stywałyśmy szanse, które nam oferowano, lecz na które także ciężko zapraco-

wałyśmy. Czy nasza wdzięczność wobec kraju była dlatego bezkrytyczna? Czy

nasz brak feminizmu wynikał z braku świadomości?

Transformacja lat 1989-90 nie dała staremu związkowi kobiet DFD, li-

czącemu 1,5 mln członkiń, szansy zaryzykowania nowego początku bez ogląda-

nia się na przeszłość. Przez czterdzieści lat organizacja ta była związana z SED1

i NRD i opierała się na tych strukturach. Aż tu nagle musiała zacząć sama o sobie

decydować, bez wsparcia ze strony ukształtowanych struktur.

Wszechobecny i mocno zinternalizowany centralizm związku kobiet na-

leżało przekształcić w struktury federalne oraz utworzyć nowe zakresy odpowie-

dzialności wśród 17 tys. grup lokalnych działających w miastach i we wsiach. Oka-

zało się jednak, że był to złożony problem. Bardzo wiele członkiń i pracowniczek

opuściło związek z poczuciem rozczarowania i braku pewności. Wiążący się z tym

brak składek członkowskich oraz rządowych dotacji zmuszały do drastycznych re-

dukcji, co dla ponad tysiąc kobiet oznaczało utratę miejsca pracy. Do lutego 1990

1 Niemiecka Socjalistyczna Partia Jedności (Sozialistische Einheitspartei Deutschlands – SED)

– powstała w 1946 roku z połączenia Komunistycznej Partii Niemiec (KPD) i Socjaldemo-

kratycznej Partii Niemiec (SPD), sprawująca hegemoniczne rządy w NRD; w 1989 roku

przekształciła się w Partię Demokratycznego Socjalizmu (PDS) (przyp. red.).

www.boell.pl

143

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

roku prowadziłyśmy spory i szukałyśmy nowych form i pomysłów na działalność

w związku kobiet, a zatem przede wszystkim prowadziłyśmy pracę z dala od

opini publicznej. Ponadto, jako organizacja bliska państwu, DFD dostał się pod

kontrolę towarzystwa powierniczego, którego zadanie polegało na prywatyzacji

i reorganizacji majątku państwowego NRD. W sporach z towarzystwem powier-

niczym mądre głowy w naszej organizacji miesiącami, a nawet latami zajmowały

się obroną interesów związku, a przede wszystkim jego własności. W tej sytuacji

pozycja polityczna DFD nie wykazywała się siłą, skutecznością ani nie była wi-

doczna w przestrzeni publicznej. Któż wtedy chciał słuchać „starych” i wdawać się

z nimi we współpracę? Przecież takim osobom per se przypisywano współodpo-

wiedzialność za upadek NRD, a wykluczenie powiązanego ze strukturami pań-

stwowymi związku kobiet uważano za uzasadnione. Ile czasu potrzebowałyśmy,

aby przełamać dotychczasowy postulat przemawiania w imieniu wszystkich kobiet

i swobodniej patrzeć na znajdującą się obok nas konkurencję w postaci naszych

córek ze związku feministycznego?

Być może jednak to wykluczenie było pomocne w tym sensie, że stara

enerdowska organizacja kobieca nie zniknęła z powierzchni ziemi nawet dwa-

dzieścia lat po transformacji.

Być może jest w tym pewien paradoks, ale związek, który w latach

1989-1990 – w przeciwieństwie do feministycznego związku kobiet UFV – nie

znalazł sojuszników politycznych w opinii publicznej, skoncentrował się, nieja-

ko z konieczności, na swych mocnych stronach, a mianowicie na lokalnej pra-

cy społecznej. Solidna wiedza na temat sytuacji i potrzeb kobiet w regionach,

doświadczenie w kontaktach z urzędami, istniejące już w czasach NRD oferty

doradctwa i pomocy dla kobiet oraz – o czym nie należy zapominać – nadal

aktywne członkinie na całym terytorium NRD – teraz przysłużyły się DFD. Miał

on już bowiem sieć, którą inne związki dopiero z trudem musiały utworzyć.

Nie ukrywam, że należę do tych członkiń, które poparły przekształce-

nie DFD w organizację dobroczynną o obecnej nazwie „demokratischer frau-

enbund“ (dfb – demokratyczny związek kobiet) i postulowały wypracowanie

144

riTA PAWlOWSKi

nowego stanowiska politycznego. Jednakże widzę także sukces tej przemiany

i osiągnięcia związku dla kobiet. Przez wiele lat związek organizował dla tysięcy

kobiet okresowe miejsca pracy w niepełnym wymiarze godzin oraz szkolenia

zawodowe, które rząd federalny finansował przede wszystkim dla bezrobotnych

kobiet z NRD. W 1996 roku organizacja Sozialwerk dfb w Berlinie zbudowała

jedyny w swym rodzaju projekt mieszkaniowy dla bezdomnych kobiet (obecnie

także i mężczyzn) o nazwie „Undine“, który nagrodzono w ogólnokrajowym

konkursie „Społeczne Miasto 2006”. Zaś dyrektorka Sozialwerk, która przed

rokiem 1989 przez krótki okres czasu pełniła funkcję sekretarza federalnego

w zarządzie federalnym DFD, w 2006 roku otrzymała federalny krzyż zasługi za

zaangażowanie społeczne.

Nawet jeśli dziś związek liczy nieco ponad milion członkiń, a 50 tys.

dawnych względnie nowych członkiń to głównie przedstawicielki starszego po-

kolenia, zaś sam związek nie zdołał zakorzenić się na terytorium dawnych Nie-

miec Zachodnich, jako organizacja o charakterze socjalnym na Wschodzie kraju

odnalazła swe podstawy działania i osoby ją wspierające.

Wracając dziś wspomnieniami do tygodni i miesięcy, które upłynęły od

początku roku 1990 do zniknięcia NRD i powstania zjednoczonej Republiki Fe-

deralnej Niemiec, zadaję sobie pytanie o to, kim bym się stała, gdyby pokolenie

córek i matek NRD zasiadło do wspólnego stołu ze związkami kobiet ze starej

Republiki Federalnej? I dlaczego nie powiodły się nasze próby pokonania mu-

rów dzielących kobiety na Wschodzie i Zachodzie Niemiec? Miałyśmy przecież

wspólny język, a mimo to nie rozumiałyśmy się lub udawało się to z dużymi

oporami. Zbędne pytania? Z pewnością, lecz być może ważne dla pokolenia

naszych wnuczek?

Podczas gdy my, kobiety, w latach 1989-1990 próbowałyśmy się wza-

jemnie zrozumieć, polityka, a tym samym przede wszystkim mężczyźni, wiązali

paczki decydujące o przyszłości kraju. I w paczkach tych nie znajdziemy wywal-

czonych dotychczas praw kobiet. Obowiązujące dziś prawo i system zabez-

pieczenia społecznego dla mnie, jako kobiety z dawnej NRD, to krok wstecz

www.boell.pl

145

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

w tym sensie, że wspieranie kobiet przez państwo i zakłady pracy, samostano-

wienie kobiet, opieka nad dziećmi i osobami starszymi oraz opieka zdrowotna

rozumiane są przede wszystkim w kategoriach ekonomicznych jako podlegające

prawu pieniądza. W moim rozumieniu jest to strata, którą nie do końca może

zrekompensować zwycięstwo transformacji. Oczywiście to ja, a nie żadna par-

tia, decyduję dziś o tym, co robię, a czego nie, co powiem, a kiedy będę mil-

czeć, o moim zaangażowaniu czy wycofaniu się. Uczucie wolności to piękne

uczucie. A jednak… jednak to poczucie wolności to dla mnie za mało, jeśli

kobiety obok mnie nie wiedzą, czym nakarmić swoje dzieci, nie mówiąc już

o możliwości planowania przez nie karier uniwersyteckich.

Ponownie nadchodzi czas, abyśmy my, kobiety, pokazały nasze żądła. Tym

razem jednak należy wykorzystać doświadczenie niemieckiej transformacji.

Tłumaczyła Iwona Łatwińska

146

Moja pechowa

włoska biografia

Jana Simon

www.boell.pl

147

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

W moim dzieciństwie Europa oznaczała dla mnie Włochy. La strada była pierw-

szym filmem, na którym płakałam; uwielbiałam włoską kuchnię, a raz otrzymałam

pocztówkę rzymskich Hiszpańskich Schodów oblanych słońcem. Stało się – za-

kochałam się. Włochy jednoczyły w sobie wszystkie dziecięce marzenia i tęsk-

noty: spaghetti z dużą ilością sosu pomidorowego, lody we wszystkich smakach,

przystojni, czarnowłosi chłopcy na skuterach, kabriolety mknące wąskimi, nad-

brzeżnymi uliczkami – słodkie życie zwieńczone sjestą oraz mieszanka swobody

i nieskończonego piękna. Narysowałam kontur Włoch na ścianie mojego pokoju,

obok przykleiłam zdjęcia, a najważniejsze miasta zaznaczyłam czarnym pisakiem.

Mieszkałam daleko od tych miejsc, w Berlinie Wschodnim lat osiemdziesiątych

i marzyłam o kraju, którego nigdy nie widziałam i którego prawdopodobnie nigdy

nie zobaczę, podobnie zresztą jak i reszty Europy Zachodniej.

W szkole wdawałam się w specjalistyczne dyskusje z moją przyjaciółką,

która popełniła jeden błąd – wolała Francję. Pewnego dnia na lekcji geografii

spojrzała na mnie z boku i szepnęła mi do ucha: „Jana, Włosi są przecież leni-

wi”. Z tego powodu nie rozmawiałam z nią przez kilka dni. Zraniła moją dumę

narodową, więc rozmyślałam nad zemstą. Ku mojej uciesze wkrótce po tym

wydarzeniu odniosłam triumf, ponieważ w 1982 roku Włosi zostali mistrzami

w piłce nożnej, a pokonana Francja wylądowała na czwartym miejscu. NRD

i tak nie brała udziału w tych mistrzostwach, a nawet gdyby grała, to i tak wątpię,

czy kibicowałabym naszej drużynie.

Żyliśmy w absurdalnym świecie. Nasze fantazje nie miały nic wspólnego

z życiem codziennym, starannie oddzielaliśmy obie rzeczywostości: na lekcjach

pilnie notowaliśmy o wyższości systemu socjalistycznego – doskonale przemy-

ślanych planach pięcioletnich, węglu brunatnym, solach potasu, budowie ma-

szyn. Szkoda tylko, że w sklepach nie było ani keczupu, ani płyt Depeche Mode.

Dostawaliśmy pocztówki z okropnymi budowlami w stylu socrealistycznym.

Zupełnie nieznane nam dziewczynki i chłopcy z ZSRR pisali do nas: „Drogi nie-

miecki przyjacielu! Gratuluję Ci z okazji rocznicy założenia organizacji pionier-

skiej im. Ernsta Thälmanna! Twoja radziecka przyjaciółka”. Podobne zdania pi-

148

jana Simon

sałam na pocztówkach z berlińską wieżą telewizyjną i wysyłałam je do Moskwy

i Władywostoku. Zdawaliśmy sobie sprawę, że nigdy się nie zobaczymy, nigdy

nie poznamy. Cieszyliśmy się z tego. Sama myśl o spotkaniu i rozmowie na

temat organizacji pionierskiej wywoływała jedynie panikę. Razem z przyjaciółką

pod ławką nadal potajemnie wiodłyśmy naszą egzystencję człowieka z Zachodu

i pisałyśmy sobie karteczki, na których wymieniałyśmy się uwagami o fryzurach

Madonny. Naszą przyszłość planowałyśmy daleko stąd – w Rzymie lub w Pary-

żu – najchętniej u boku Marcello Mastroianniego. Być może my, ci ze Wschodu,

byliśmy pierwszymi, prawdziwymi Europejczykami – codziennie zmienialiśmy

naszą narodowość, przymierzaliśmy nowe kostiumy, jak nam się podobało. Zu-

pełnie bez pojęcia. W wyobraźni już wtedy żyliśmy w Europie bez granic.

Gdy poszłam do trzeciej klasy, postanowiłam, że zmienię się w pełno-

wartościową Włoszkę. Do tego potrzebny mi był także język, bez niego nic

by z tego nie wyszło. Moi rodzice dali ogłoszenie do prasy i tydzień później

w naszym mieszkaniu zjawił się pan Kurz. Mój pierwszy nauczyciel języka wło-

skiego nosił spodnie z syntetycznego materiału, miał ciemną brodę, zaś jego

oczy znikały za okularami, których szkła sięgały niemalże do brody. Pewnie kupił

je w ZSRR. Delikatnie mówiąc, wyobrażałam sobie, że pan Kurz będzie ty-

pem trochę bardziej południowym. No ale cóż, żeby stać się Włoszką, byłam

przygotowana na nieprzewidziane trudności. Od tamtej pory raz w tygodniu

jeździłam do pana Kurza, który mieszkał na nowym osiedlu w dzielnicy Lich-

tenberg, położonym daleko od naszego mieszkania. Lekcja zawsze wyglądała

tak samo. Najpierw pani Kurz stawiała przede mną szklankę soku z rokitnika

zwyczajnego, następnie wyjmowałam z torby zeszyt i recytowałam słówka,

wpatrując się w brązową meblościankę. W moim zachodnim podręczniku do

nauki języka włoskiego ludzie ciągle spacerowali po weneckim Lido, zamawiali

un vino per favore i rozmawiali o tym, gdzie spędzili wakacje. To pasowało do

moich wyobrażeń. Brałam swój osobisty urlop w Berlinie Wschodnim, zanurza-

łam się w fascynującym świecie professores, dottores, ingenieres i zapominałam

nawet o klaustrofobicznie niskich sufitach w mieszkaniu pana Kurza. Powtarza-

www.boell.pl

149

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

łam zdania takie jak: Ah buon giorno dottore, anche mia moglie e qui, co znaczy

tyle co: „Ach, dzień dobry panie doktorze, moja żona też tu jest”. Niezbędny

zwrot dla dziesięciolatki, pan Kurz traktował mnie poważnie. Po godzinach spę-

dzonych na weneckiej plaży wracałam do Berlina-Johannisthal, gdzie zdaniem

moich rodziców wino miało słodkawy smak, gdzie gelato miały tylko waniliowy,

czekoladowy lub owocowy smak, ja zaś musiałam wykuwać historię rewolucji

październikowej. Włochy, jak cała Europa Zachodnia, należały do równoległego

wszechświata, o którym wprawdzie codziennie słyszałam w radio i telewizji,

lecz niestety nie wiedziałam, jaki on jest naprawdę. W duchu opuszczałam oj-

czyznę i stawałam się istotą pośrednią. Wiodłam podziemną egzystencję Włosz-

ki w Berlinie Wschodnim i czułam się przy tym jakoś tak dywersyjnie.

Absorbowało mnie, że moja prawdziwa tożsamość nie szczególnie

mi się podobała. No bo któż chciałby być obywatelem kraju, którego zespoły

nazywały się Kreisel lub Inka, którego obywatele bili się o neonowy lakier do

paznokci Action i w którym podczas rozmów telefonicznych pozdrawiało się

także domniemanych uczestników rozmowy służących państwu. Moja tożsa-

mość była wspaniałą mozaiką, składającą się z wielu kolorowych elementów,

które nie były ze sobą związane. Jednego dnia mogłam czuć się Włoszką, a na-

stępnego dnia Angielką. Stałam się mistrzynią inscenizacji. Zaprzeczałam swojej

prawdziwej tożsamości.

W późnych latach osiemdziesiątych wraz z przyjaciółką latem często jeź-

dziłyśmy do Budapesztu. To była nasza stolica Zachodu na Wschodzie. To ironia

dziejów, że Węgry wiele lat później niż NRD stały się członkiem UE. W Buda-

peszcie była Coca-Cola, spodnie koloru różowego, a w kinie leciał Flashdance.

Pewnego wieczoru w lipcu 1987 roku postanowiłyśmy, że przez jedną noc

będziemy udawać Angielki. Utapirowałyśmy włosy, pomalowałyśmy oczy i tak

wyruszyłyśmy w miasto. W drodze do dyskoteki co chwila się zatrzymywały-

śmy, wykrzykiwałyśmy głośno wonderful i pytałyśmy przechodniów po angielsku

o kierunek, który bardzo dobrze znałyśmy. Dyskoteka znajdowała się w środku

jednego z parków, budapeszteńczycy tańczyli pod gołym niebem, usiadłyśmy

150

jana Simon

elegancko z boku i obserwowałyśmy. Wkrótce z prawej strony podeszło do

nas dwóch chłopaków, którzy zapytali, skąd jesteśmy. Krzyknęłyśmy: „Londyn”.

Chłopcy spojrzeli na nas z szacunkiem, w ich oczach w tym momencie osią-

gnęłyśmy najwyższy poziom splendoru, a przynajmniej tak się nam wydawało.

Ale niestety w ogóle nie mogliśmy porozmawiać. Mnie przychodziło do głowy

tylko jedno zdanie z lekcji angielskiego: Hello Ìm Mike and I am a boxer, a moja

przyjaciółka mruczała po cichu niczym mantrę Big Ben, Big Ben. Być może miała

nadzieję, że zapytają ją o zabytki Londynu, te już przerabiałyśmy w szkole. Mil-

czeliśmy przez chwilę, ja planowałam ucieczkę i w końcu zakończyłam zdaniem

„I przyniosę us jakieś drinks“. Chłopcy pokiwali głową ze zrozumieniem, ironicz-

nie się przy tym uśmiechając.

Ale ja nie chciałam tego widzieć, nie chciałam zrozumieć. Jakiś czas póź-

niej miała miejsce podobna historia: pod koniec lat osiemdziesiątych na polu

namiotowym nad Balatonem poznałam dwie dziewczyny z Holandii. Rozma-

wiałyśmy przez chwilę, po czym pojawiło się pytanie, którego nie można było

uniknąć – pytanie o moje pochodzenie. „Z Berlina Zachodniego” odpowiedzia-

łam bez namysłu. Mimo że z daleka można było zobaczyć, że przed naszym

namiotem stała zaparkowana Łada mojego ojca z tablicą rejestracyjną z Berlina

Wschodniego. Wymyśliłam długą, skomplikowaną historię. Powiedziałam, że

mieszkam z mamą (co się zgadzało), a ta uciekła do Berlina Zachodniego (co

się nie zgadzało) i tylko wakacje spędzam z moim wschodnioniemieckim ojcem.

Przechyliłam głowę, spojrzałam poważnie i dodałam, że to wszystko jest bar-

dzo skomplikowane. Holenderki patrzyły na mnie nieco zdziwione, ale zdawały

się mi wierzyć. Historia miała tę zaletę, że nie musiałam doskonale mówić po

angielsku, lecz mogłam swobodnie posługiwać się językiem ojczystym. Udosko-

nalałam swoje metody. Kłamstwo pozbawiło mnie radości z wakacji i beztroski.

Od tej chwili żyłam w ciągłym strachu, że moja prawdziwa tożsamość zostanie

odkryta lub też że ojciec przypadkiem zdradzi moją tajemnicę. Zakładałam na

siebie tylko te najbardziej kolorowe koszulki, całymi dniami czytałam wygniecio-

ny komiks z Kaczorem Donaldem i zastanawiałam się nad tym, czy powinnam

www.boell.pl

151

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

usunąć znaczek VEB1 z mojego ręcznika. W końcu któraś z Holenderek mogła

mnie przyłapać pod prysznicem ze wschodnim ręcznikiem. Mogłoby to ozna-

czać niebezpieczne konsekwencje. Byłam do tego stopnia pochłonięta mistyfi-

kacją, że powoli odsuwałam się od wszystkich. Nie pamiętałam już dokładnie,

co komu powiedziałam, więc lepiej było nie rozmawiać z nikim. Zostałam po-

konana przez własne kłamstwo. Na krótką chwilę zespoliłam się z moją nową

tożsamością, mogłam jej posmakować – słodyczy Zachodu wyróżniającej się na

tle jałowej codzienności Wschodu. Niestety uczucie to nie utrzymało się długo,

miało gorzki smak oszustwa i zdrady. Ostatecznie cieszyłam się, gdy już wyjeż-

dżaliśmy i mogłam zaprzestać tej gry.

Także proces przemiany we Włoszkę zatrzymał się, pan Kurz się nie odzy-

wał. Po tym, jak szczegółowo wypytał mnie o relacje rodzinne, pożegnał się i prze-

padł. Już nigdy z nim nie rozmawiałam, jedynie trzy tomy podręcznika Italienisch für

sie pozostały na moim regale. Szkoda, dobrze bawiłam się niepolitycznie spędzając

czas na Lido w Wenecji w kraju, w którym wszystko podlegało politycznej ocenie.

Już jako małe dziecko solidaryzowałam się z Angolą. Generalnie w NRD

ciągle zajmowaliśmy się jakimiś krajami na końcu świata. Wysyłaliśmy listy do Ni-

karagui, zbieraliśmy ubrania dla Mozambiku. Pamiętam, jak kiedyś stałam długo

przed moją dziecięcą szafką i zastanawiałam się, co mam wysłać głodującemu

dziecku w Afryce. Zdecydowałam się wysłać mu smurfa. To była prawdziwa

ofiara. W końcu przybył on z Zachodu i w Afryce dzieci z pewnością tak samo

chciały go mieć jak w Berlinie Wschodnim, pomyślałam. Moja polityczna socja-

lizacja sięgnęła zenitu w jedenastej klasie, w połowie 1989 roku, gdy na lekcji

geografii mieliśmy dokonać dialektycznej oceny powstania gór fałdowych. Ża-

den Bóg nie mógł przyczynić się do tego swymi świętymi rękoma. Ale mimo że

nawet góry były po naszej stronie, niedługo później NRD upadła. Opuściłam ją

na długo przed upadkiem muru, tyle że moja ojczyzna tego nie zauważyła.

1 VEB z niem. Volkseigener Betrieb – przedsiębiorstwo państwowe; określenie formy prawnej przedsiębiorstw przemysłowych i usługowych w dawnej NRD (przyp. tłum).

152

jana Simon

Okres transformacji był czasem ekstremalnym z każdego punktu widze-

nia. To, że cały system wraz z jego nielubianymi reprezentantami i produktami

może zniknąć, jest doświadczeniem, które różni nas od rówieśników na Zacho-

dzie. Na lekcji historii naukę rozpoczęliśmy od praczłowieka, jednak do końca

szkoły dotarliśmy tylko do średniowiecza. Wszystkie autorytety znajdowały się

w stanie rozkładu, nasz nauczyciel wiedzy obywatelskiej, który wzbudzał w nas

strach, wylądował w szpitalu psychiatrycznym, zaś wpływowy niegdyś dyrektor

szkoły przeszedł na wcześniejszą emeryturę. Książki piętrzyły się obok koszy na

śmieci, były to tomy historii klasy robotniczej, których treści po części musieliśmy

uczyć się na pamięć. Kto raz przeżył coś takiego, temu trudno będzie ponownie

uwierzyć w autorytety lub poważnie traktować partie polityczne. Przekonaliśmy

się, że nic nie jest pewne i nic nie jest dane na zawsze – żaden system, partia,

żaden autorytet ani nawet niegdyś silny porządek świata.

W tym czasie straciłam poczucie jednoznaczności. Przed upadkiem muru

berlińskiego widziałam w sobie wymarzoną Europejkę z Zachodu, która prze-

bywała na Wschodzie na skutek pomyłki niebios. Teraz, po zmianie systemu,

wreszcie mogłam powrócić do mojego naturalnego środowiska. Ku mojemu

wielkiemu zdziwieniu, nikt na Zachodzie nie odkrył mojej prawdziwej tożsa-

mości, widzieli we mnie prawdziwą obywatelkę Wschodu, którą w głębi serca

nigdy się nie czułam. Wszyscy wychodzili z założenia, że potrafię mówić płynnie

po rosyjsku, znam na pamięć treść dzieł Karola Marksa i materializm dialektycz-

ny. Tyle że mnie to wszystko nigdy nie interesowało. Po bolesnych doświad-

czeniach w Budapeszcie skoncentrowałam się bardziej na języku angielskim,

a i w mądrościach Kaczora Donalda czułam się pewnie. A zatem pod żadnym

względem nie spełniałam ich oczekiwań. Z drugiej strony nie miałam wspólnych

tematów z młodymi ludźmi z Niemiec Zachodnich. Wprawdzie dobrze znałam

batoniki Milky Way, dżinsy Levis i Madonnę, jednakże drobne różnice, które

określały specyfikę ich życia, powodowały, że czułam się bezradna. Nie miałam

pojęcia, jak to państwo, ten zachodnioeuropejska konstrukcja została zbudowa-

na. Teoretycznie – owszem, ale nie wiedziałam, co spaja je od wewnątrz. Do

www.boell.pl

153

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

dziś zdarza mi się, że nie potrafię po kolei wymienić wszystkich zachodnionie-

mieckich kanclerzy i ministrów spraw zagranicznych. Wychowałam się w innym

kraju. Sowieckie głowy państwa zaginęły w pamięci, ja zaś byłam zawieszona

poza czasem i przestrzenią w ziemi niczyjej.

Gdy w 1992 roku po raz pierwszy pojechałam do Włoch, kraju mych

marzeń, byłam zarazem szczęśliwa i rozczarowana. W Perugii było gorąco, cap-

puccino było kremowe, pojedynczy starsi panowie odpoczywali podczas sjesty,

ale wszystko to miało niewiele wspólnego ze mną. Dzieliłam pokój z dziewczyną

z Holandi , byli tam także Anglicy, Austriacy, Szwajcarzy, a nawet Brazylijczycy.

Ale ze Wschodu byłam tylko ja. Czasami miałam wrażenie, że patrzę na moich

współlokatorów z daleka, przychylnie, jednak ich przeżycia związane z protestami

antyatomowymi w Gorleben czy wymiana szkolna ze Stanami Zjednoczonymi

w dziwny sposób nie wywierały na mnie żadnego wrażenie. Moje historie o na-

uczycielu przysposobienia obronnego, majorze Mendlu, imprezach zakrapianych

wódką z colą, o wahaniach, czy mam wstąpić do komunistycznej organizacji mło-

dzieżowej FDJ2, czy nie i piosenki w stylu: „Niebo nad Hiszpanią rozświetla się

gwiazdami ponad naszymi okopami” brzmiały ekscytująco, niemalże egzotycznie,

ale teraz oddzielały mnie od reszty. Nagle na wszystkich minionych wydarzeniach

spoczął niewyobrażalny ciężar i powaga. Zdawało się, że nie ma już dla mnie ka-

tegorii, do której mogłam się uciec. A więc próbowałam dokonać ponownej me-

tamorfozy od wymarzonej Włoszki do obywatelki Europy Wschodniej. Zaczęłam

się uczyć języka rosyjskiego i po raz pierwszy pojechałam do Moskwy. Wcześniej,

za czasów NRD, za nic w świecie nie pojechałabym do Moskwy. Włoszce na

wschodniej emigracji po prostu nie wypadało.

Na Wielkim Wschodzie mieszkałam u Iriny, bezrobotnej nauczycielki

języka francuskiego, i jej córki Katji. Do końca nie udało mi się dowiedzieć, co

właściwie robiły całymi dniami. Niezależnie od tego, czy wchodziłam czy wy-

chodziłam z mieszkania, ciągle miały na sobie frotowe szlafroki w kwiatki i suszy-

2 Freie Deutsche Jugend – Wolna Młodzież Niemiecka (przyp. tłum.).

154

jana Simon

ły sobie włosy. Katja miała 23 lata i właśnie sie rozwiodła. Wydawało się, że jest

bardzo niezadowolona, bo jej mama wynajęła mi jej dawny pokój, a ona mu-

siała spać na sofie. Być może dlatego patrzyła na mnie z góry lub zupełnie mnie

ignorowała. Dlatego byłam bardzo zaskoczona, gdy pewnego ranka zagadnęła

mnie w kuchni i zmęczonym głosem spytała, kto na ostatniej Olimpiadzie zdobył

więcej medali – Niemcy czy Rosja. „Prawdopodobnie Rosja”, odpowiedziałam.

Zapaliła papierosa, jej ręka opadła na stół w geście „no-przecież-tak-właśnie-

przypuszczałam”, odwróciła się i zniknęła nic więcej nie mówiąc. Chciała tylko

pokazać nie mającej pojęcia osobie z Zachodu, gdzie było jej miejsce. Zachód

nie wiedział przecież o sławnych zwycięstwach minionej potęgi sowieckiej. Bar-

dzo dobrze rozumiałam Katję, widziałam kolorowy kalendarz z owczarkami

niemieckimi na ścianie i tomy dzieł Lenina, oprawione w skórę i zalegające pod

łóżkiem. Tęsknotą owiany był tu każdy przedmiot – figurki z jajek-niespodzianek

poustawianych za szybą, naklejki Coca-Coli na szafce. Było tak, jakbym patrzyła

w lustro przeszłości. Czułam tę ciasnotę, tę melancholię. Znałam jej marzenia,

ale między nami nie było już zaufania. Ja przeszłam na drugą stronę, w jej oczach

byłam Europejką z Zachodu.

Dziś zawsze gdy jadę do byłych państw bloku wschodnich, jestem kobie-

tą z Zachodu. Niedawno robiłam reportaż w Azerbejdżanie, kraju posiadającym

duże złoża ropy naftowej (która wszędzie pozostawiła okropne, czarne jeziora),

prezydenta będącego byłym funkcjonariuszem KGB, który uwielbia prześlado-

wać obywateli swoimi portretami i hasłami propagandowymi. W jednej z ka-

wiarń w Baku spotkałam się z politykiem opozycji, korpulentnym mężczyzną

o ciemnych wąsach, który dużo palił i ciągle się uśmiechał. Mówił do mnie przez

kilka godzin, próbując zahipnotyzować mnie swoim wzrokiem. Bez wątpienia

miał misję. Jego kraj należy do Europy, a nie gdzie indziej, powiedział. Demo-

kracja, wartości zachodnie już od stuleci są głęboko zakorzenione w Azerbej-

dżanie. Czułam się jak unijna dyplomatka, która zaraz powinna wydać wyrok za

lub przeciwko Azerbejdżanowi i Europie. Spojrzałam na niego i było mi przykro.

Skąd mam wiedzieć, czym właściwie jest Europa i kto do niej może należeć,

www.boell.pl

155

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

a kto nie? Zawsze wyobrażam sobie Europę jak duży dom, gdzieś w Brukseli,

znajduje się w nim wiele akt, są one przenoszone z miejsca na miejsce, od czasu

do czasu coś ginie lub jest sprzeniewierzone. Decyduje się tam o wielkości pre-

zerwatyw oraz o tym, jak mają wyglądać jabłka. Nie wiem, co to ma wspólnego

ze mną. Siedzący naprzeciwko mnie przedstawiciel opozycji zaczął się pocić;

na jego koszuli pojawiły się małe, mokre plamy. Wtedy nagle znowu ogarnęło

mnie to uczucie z czasów NRD: ktoś w rozpaczy próbuje brać udział w grze

ważnych tego świata i za wszelką cenę stara się nie przegapić możliwości przy-

łączenia się. W takich chwilach naśladuję Europejkę z Zachodu, której wyjaśnia

się, na czym polega Wschód oraz komunizm, od której oczekuje się prezentów

i dla której zawsze ma się czas, nawet jeśli ma się inne sprawy do załatwienia.

Obserwuję się w tej roli i próbuję nie popełniać błędów, nikogo nie urazić czy

też nie wywrzeć aroganckiego wrażenia. Nie mogłam przecież opowiedzieć

temu politykowi o moich niepowodzeniach w stawaniu się Włoszką, uznałby

mnie za szaloną. Dlatego milczałam. „Robię reportaż na temat ropy naftowej”,

– powiedziałam na zakończenie rozmowy i życzyłam mu dużo szczęścia.

Tłumaczyła Iwona Łatwińska

156

O transformacji,

czyli o niepodważalnej

kategorii zachodniej

na przykładzie

postkomunistycznych

Niemiec

Mirjam Hirsch

www.boell.pl

157

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

Wprowadzenie

Od chwili, gdy poproszono mnie o napisanie artykułu o sytuacji kobiet

w Niemczech Wschodnich w okresie transformacji, zastanawiałam się,

co w tym kontekście znaczą dla mnie kategorie takie jak „kobiety” czy

„transformacja”. Dlatego chciałabym poddać je bliższej analizie. Ponieważ

krytyczne spojrzenie wynika po części z mojego podejścia do kwestii so-

cjalnych, chciałabym na początku powiedzieć kilka słów o sobie. Podstawą

mojej argumentacji jest przede wszystkim krytyczne ujęcie transformacji,

która często bywa przedstawiana w sposób jednoznaczny. W tekście ana-

lizuję przede wszystkim kwestię „zachodo-centryzmu” 1. Proponuję dyna-

miczne ujęcie transformacji, uwzględniającej jej historyczną integralność

i pokazujące przede wszystkim jej wszechstronny wymiar. Wyjaśnię to na

przykładzie równoległości pewnych zjawisk: „feminizacji” biedy w byłej

NRD i szczególnej „upartości” kobiet z Niemiec Wschodnich, dla których

celem nadal jest pełne zatrudnienie i możliwości godzenia życia rodzinne-

go z zawodowym. Ale przecież wyzwania ekonomiczne, którym kobiety

muszą sprostać, nie wynikają wyłącznie z przełomu politycznego, lecz są

również skutkiem neoliberalnych procesów restrukturyzacji. W rezultacie

„państwo socjalne” i system zabezpieczenia społecznego tracą na znacze-

niu. Skłoniło mnie to do postawienia pytania o współzależność rozmaitych

wymiarów władzy. Odwołując się do koncepcji PeggyWatson2, proponu-

ję uwzględnienie aspektu Wschód-Zachód oraz wskazuję na wspomnia-

ne współzależności na przykładzie dyskursów o rasizmie w Niemczech

Wschodnich w „okresie po transformacji”.

1 Pojęcie „zachodo-centryzmu” stosuję analogicznie do terminu „europocentryzmu”.

2 Por.: P. Watson, Gender and Politics in Postcommunism, [w:] Gender in Transition in Eastern and Central Europe Proceedings, red. Gabriele Jähnert i in., Berlin 2001, s. 37-39.

158

MirJAM hirSCh

Wyjaśnienie pojęć

Kobiety

Nie zamierzam mówić w imieniu kobiet mojego pokolenia z byłej NRD, ponieważ wy-

chodzę z założenia, że nie istnieje wspólnota kobiet, którą można by wyrazić zaimkiem

„my” i przeciwstawić innej ogólnej kategorii „mężczyzn”. Widać to tym wyraźniej, gdy

porównam własną biografię z życiorysami wielu innych kobiet z byłej NRD i z dużą dozą

prawdopodobieństwa mogę wówczas stwierdzić, że nie będą miała wielu wspólnych

doświadczeń z większością z nich. Wynika to stąd, że do 1989 roku i w okresie po prze-

łomie mieszkałam na wsi we Wschodnich Niemczech, byłam córką pastora. Z powodu

opozycyjnej postawy moich rodziców i dalszej rodziny (prześladowanej, niektórzy krewni

byli nawet aresztowani za działalność opozycyjną) jako jedyna w szkole nie mogłam wstą-

pić do młodzieżowej organizacji pionierskiej. Osobom, które nie pamiętają tamtych cza-

sów, może się to wydawać banalne, inne mogą to uznać nawet za przejaw opozycyjnego

zaangażowania, ale dla mnie osobiście było to w dzieciństwie doświadczenie wykluczenia

i dyskryminacji. Na przykład podczas słynnych apeli, kiedy na maszt wciągano flagę, a my

musieliśmy się ustawiać według wzrostu, zawsze stałam w ostatnim rzędzie, mimo że

byłam jedną z najniższych osób w szkole. Nie mogłam także brać udziału w spartakiadzie,

choć w mojej klasie byłam najlepszą biegaczką. Nie rozumiałam wówczas, dlaczego je-

stem wykluczona, co rodziło we mnie silne poczucie niesprawiedliwości.

Poza tym moja matka była jedną z nielicznych kobiet w NRD niepracujących za-

wodowo, zajmowała się domem, była matką, a na dodatek pełniła „społeczne” funkcje

żony pastora. Mówię o tym dlatego, gdyż to pokazuje, że z opozycyjną postawą moich

rodziców wiązały się nie tylko konkretne wykluczenia z istotnych obszarów życia społecz-

nego, lecz także miała ona przełożenie na styl życia naszej rodziny. Pod wieloma względami

odbiegaliśmy od normy, zgodnie z którą kobiety i mężczyźni powinni pracować zawodo-

wo, a wychowanie i opieka nad dziećmi w dużej mierze były powierzone państwa3.

3 Trzeba jednak zauważyć, że mimo wszystko kobiety były obciążone pracą reprodukcyjną,

co skutkowało podwójnym obciążeniem.

www.boell.pl

159

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

Dziś piszę ten artykuł z pozycji młodej feministki mieszkającej w Berlinie,

krytycznie spoglądającej zarówno na „Wschód”, jak i na „Zachód”. W moich

studiach nad społeczno-kulturową tożsamością płci największy wpływ wywarły

na mnie zachodnie teorie feministyczne oraz feminizm Ameryki Łacińskiej.

Transformacja

Zważywszy na moją biografię, biorąc pod uwagę, że już w dzieciństwie nie-

obce mi były takie pojęcia jak „Stasi“, „szpicel“, „inwigilacja” czy „pluskwy”, nic

dziwnego, że „transformację” roku 1989 postrzegałam jako rodzaj „wyzwo-

lenia”. Taki sposób rozumienia owych wydarzeń był oczywiście obowiązującą

wykładnią w mojej rodzinie, która i dziś jeszcze myśli w kategoriach „wyzwo-

lenia”. Podstawowymi kwestiami, z których znaczenia już w dzieciństwie zda-

wałam sobie sprawę, były: odzyskana wolność słowa i wyrażania poglądów,

swoboda podróżowania czy wolność stowarzyszania się w partiach politycz-

nych i organizacjach. Znamienne w tym kontekście jest nieustanne przywo-

ływanie pojęcia „wolności”. Prowokuje wręcz do postawienia pytania o sens

„wolności”, która w tym wypadku w linearnym ujęciu historii łączy się z tym,

co „nowe”. W tym miejscu chciałabym wyraźnie podkreślić, że nie przeczę,

iż wiele osób dostrzegało zapewne namacalne różnice w warunkach życia po

transformacji i później oraz że mogą swobodnie korzystać z wymienionych wy-

żej praw. W takim stosunku do zmian po 1989 roku przeszkadza mi to, że

implicite „Zachód utożsamia się z wolnością. Zakodowanie pojęcia «wolności»/

«niewoli» w różnicach między Wschodem i Zachodem opiera się na jednowy-

miarowej opozycji – teoretycznie «wyzwolenie» powoduje, że «oni» stają się

teraz «nami». W efekcie tworzy się naturalna historia przełomu politycznego,

w której wszelkie odstępstwa od normy przypisuje się nienormalnym warun-

kom systemu komunistycznego” 4. Towarzyszy temu wyobrażenie o transfor-

macji, w którym w upraszczający sposób zakłada się to, co było „przedtem”,

4 P. Watson, Gender and Politics in Postcommunism, dz. cyt., s. 42.

160

MirJAM hirSCh

i to, co nastąpiło „potem”. W tym łańcuchu skojarzeń „przedtem” łączy się ze

„Wschodem”, a zatem z państwem totalitarnym i uciskiem, zaś „potem” z Za-

chodem – demokracją i wolnością. Jednocześnie obie kategorie konstruuje się

jako ahistoryczne i statyczne, pozbawione dynamizmu. W rezultacie zarówno

rozwój historyczny, różnice i sprzeczności w obrębie obu systemów, jak i dzia-

łalność „przed” i „po” uciekają z pola widzenia. Dlatego należy zmienić podejście

do transformacji ze statycznego na dynamiczne, w którym to ujęciu stosunki

społeczne analizowane są w swej integralności historycznej z uwzględnieniem

rozmaitych, niejednokrotnie sprzecznych wymiarów, bowiem tylko tego typu

kompleksowa analiza będzie użyteczna.

W binarnym przeciwstawieniu „Wschodu” i „Zachodu” kryje się klarow-

na hierarchia uprzywilejowująca Zachód: „W określonym kontekście definiowa-

nia transformacji Zachód przedstawiany jest jako jedyne «miejsce», gdzie ludzie

są «wolni»” 5. Wolność tę przyjmuje się za normę, której się zwykle nie kwestio-

nuje. Weźmy choćby jako przykład uzyskaną na nowo swobodę podróżowania.

Z jednej strony wiąże się z nią przekonanie, że ludziom z Niemiec Wschodnich

nie wolno było podróżować, że żyli niejako w „zamknięciu”, choć jest to tylko

po części prawdą, gdyż obywatelkom i obywatelom dawnego bloku wschod-

niego jak najbardziej wolno było podróżować, tyle że w granicach owego bloku.

Wyjazdy na Zachód tylko po uzyskaniu oficjalnej zgody były oczywiście proble-

mem. Jednakże utożsamienie tej sytuacji z faktycznym zakazem podróżowania

powoduje, że Zachód staje się niekwestionowaną normą w myśl maksymy:

„kto nie może jechać na Zachód, nie może podróżować”. Jest to tym bardziej

cyniczne, jeżeli przyjrzymy się bliżej procesowi zjednoczenia Niemiec. „Ponow-

ne zjednoczenie” Niemiec dało wprawdzie obywatelkom i obywatelom tego

państwa swobodę podróżowania, ale jednocześnie wiązało się z zamknięciem

granic niemieckich, czego jednym ze skutków jest faktyczne zlikwidowanie pra-

wa do azylu z 1993 roku. Uchodźców w Niemczech nadal obowiązuje tzw.

5 Tamże, s. 38.

www.boell.pl

161

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

obowiązek stałego zamieszkiwania polegający na tym, że uchodźca zobowią-

zuje się do pobytu w konkretnym powiecie. Jeśli chce stamtąd wyjechać, musi

uzyskać zezwolenie, które często jest przedmiotem arbitralnie podejmowanej

decyzji, najczęściej jednak spotkać się może z odmową. Widzimy więc, że nie

wszyscy jednakowo korzystają z odzyskanej swobody podróżowania. Prawo

zagwarantowało tę swobodę dawnym obywatelom i obywatelkom Niemiec

Wschodnich, ale inni, którzy dotychczas bez problemu mogli wjeżdżać na te-

rytorium byłej NRD, teraz zostali tej wolności pozbawieni. Ponieważ jednak

Zachód kojarzy się z demokracją i prawami człowieka, o wiele trudniej jest nie

tylko mówić o problemach, ale przede wszystkim uświadomić je innym. Moż-

na zaryzykować twierdzenie, że koncepcja „wolności” służy przede wszystkim

usprawiedliwieniu forsowania zachodnich interesów dominacji6.

Transformacja i płeć

Wraz ze zmianą systemu politycznego instytucje, normy prawne i gospodarka

rynkowa zostały przeniesione z Niemiec Zachodnich na Wschód. Wschodnie

regulacje prawne w zakresie sytuacji kobiet czy polityki rodzinnej, dziś często

uznawane za postępowe, zignorowano przy tworzeniu nowego kształtu społe-

czeństwa. Wskutek tego wiele kobiet znalazło się w trudnej sytuacji, bowiem zli-

kwidowano ułatwienia pozwalające godzić życie rodzinne z zawodowym, prze-

jęto natomiast zachodni model rodzinny, w którym mężczyzna jest jedynym

żywicielem rodziny, a kobieta, często pracująca w niepełnym wymiarze godzin,

zajmuje się domem i dziećmi. Zaostrzono prawo do aborcji, które w NRD od

1973 roku dopuszczało przerwanie ciąży do trzeciego miesiąca. Aborcja w RFN

jest dokonywana pod pewnymi warunkami, o ile zabieg został przeprowadzony

6 Usprawiedliwianie interesów panowania pojęciem wolności nie jest nowe, lecz ma ono

długą historię. Ważne było to zwłaszcza w okresie oświecenia i kolonializmu, kiedy to

„dzicy” mieli być wyzwoleni z „barbarzyństwa”.

162

MirJAM hirSCh

po konsultacjach. „(…) wraz z przejściem do nowoczesnego społeczeństwa

kapitalistycznego różnica płci jako czynnik zróżnicowania społeczeństwa zaczęła

odgrywać jeszcze większą rolę, niż miało to miejsce w NRD” 7.

Kobiety z dawnej NRD najdotkliwiej odczuły skutki bezrobocia, zwłasz-

cza długotrwałego, są także dyskryminowane, jeśli chcą wrócić do pracy po uro-

dzeniu dziecka. Choć oczywiście trudno mówić o kobietach jako „przegranych

procesu zjednoczenia“8. Ta „jednowymiarowa percepcja“9 jest zbytnim uprosz-

czeniem. W dalszym ciągu wyższe wskaźniki zatrudnienia są wśród kobiet

z landów wschodnich niż zachodnich, jednocześnie dalej pełnoetatowa praca

zawodowa jest dla nich czymś oczywistym. Dlatego często mówi się o „upar-

tości” kobiet z Niemiec Wschodnich10. Ów „upór” jest uwarunkowany różnymi

czynnikami. Z jednej strony zatrudnienie w pełnym wymiarze jest podyktowa-

ne koniecznością ekonomiczną, przede wszystkim dlatego, że wynagrodzenia

w landach wschodnich są dużo niższe i zarobki jednej osoby nie wystarczą na

utrzymanie rodziny. Wydaje mi się jednak, że uparta chęć pracy zawodowej

wynika nie tylko z uwarunkowań ekonomicznych, ale także z uwewnętrznienia

normy społecznej, która fakt, że kobiety pracują zawodowo, uznaje za oczywi-

stość nie podlegającą dyskusji. Praca jest istotnym kryterium prestiżu społeczne-

go i wysokiej samooceny, dla większości kobiet i mężczyzn bowiem źródłem

poczucia własnej wartości jest między innymi aktywność zawodowa.

Obecnie zaobserwować możemy powrót do tradycyjnych ról płciowych,

przede wszystkim w zakresie podziału pracy i seksualności. Proces ten wyraża się

w dyskursach na temat dzieci i rodziny. Trzeba jednak czasu, aby przekonać się,

7 I. Dölling, Ten Years After. Gender Relations in a Changed World – New Challenges for Women’s and Gender Studies, [w:] Gender in Transition in Eastern and Central Europe Proceedings,

dz. cyt.

8 H. Nickel, Zurück in die Moderne? Kontinuitäten und Verändreungen im Geschlechterverhält-nis, [w:] Funkkolleg Deutschland im Umbruch. Studienbrief 5, Tübingen 1998, s. 23.

9 Tamże.

10 18; I. Dölling, Ten Years After. Gender Relations in a Changed World…, dz. cyt., s. 59.

www.boell.pl

163

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

czy zmieni się on w trwały trend, choć już teraz można zauważyć, że ów dyskurs

i polityka nie są wyłącznie skutkiem politycznej zmiany ustroju, lecz również efektem

neoliberalnej globalizacji. „W Niemczech Wschodnich faktem stały się elastyczne

umowy o pracę, elastyczny czas i warunki zatrudnienia, co traktuje się jako rzeczy-

wistość, która czeka także Niemcy Zachodnie ze względu na konieczność neolibe-

ralnych deregulacji i ograniczenia państwa opiekuńczego” 11.

Towarzyszące tym procesom uelastycznienie, indywidualizacja i po-

gorszenie się warunków życia spotęguje coraz wyraźniejsze nierówności spo-

łeczne, które z kolei pogłębią nierówności między kobietami i mężczyznami

oraz między samymi kobietami. Dlatego tym ważniejsze jest rozumienie płci

społeczno-kulturowej w kontekście relacji władzy. Dlatego, jak już była o tym

mowa wcześniej, istotne jest również obserwowanie nierówności i różnic na

„Zachodzie” oraz dynamiczne ujęcie transformacji.

Krytyka zachodo-centryzmu

Jeśli przyjmiemy dynamiczne ujęcie transformacji, będziemy musieli również

pokazać jej wszechstronny wymiar. Dlatego zgadzam się z Watson, że wymaga

to dalszego zróżnicowania. Odwołując się do krytyki jednolitej, ogólnej kategorii

„kobiety”, którą zawdzięczamy czarnym feministkom amerykańskim, a dziś bę-

dącej częścią kanonu teorii feministycznych, Watson proponuje wprowadzenie

rozróżnienia Wschód-Zachód. „Idea Zachodu, nawet jeżeli nie jest wyrażona

wprost, jest nieodłącznym elementem aparatu pojęciowego, w ramach którego

konstruowany jest dyskurs transformacji, tak jak ten sam dyskurs produkuje «Za-

chód». Dlatego, ponieważ «Zachód» stanowi milcząco przyjęty punkt odniesie-

nia dla reprezentacji Europy Wschodniej, zachodocentryczność – analogicznie

do kategorii «białej rasy» – sktrukturyzuje interpretacje przełomu” 12. Watson

11 I. Dölling, Ten Years After. Gender Relations in a Changed World…, dz. cyt., s. 60.

12 P. Watson, Gender and Politics in Postcommunism, dz. cyt., s. 38.

164

MirJAM hirSCh

wyraźnie jednak pokazuje, że stosunek Zachodu do postkomunizmu nie jest

tym samym, co stosunek Zachodu do orientalizmu, jak przedstawia to Edward

Said13. W tym wypadku chodzi przede wszystkim o orientację analityczną, na-

tomiast rasizm białych kobiet, zakorzeniony strukturalnie, w żadnym razie nie

można utożsamiać z dominacją Zachodu wobec kobiet z dawnego Wschodu.

Rozszerzenie kategori zastosowane przez Watson należy postrzegać przez

pryzmat współzależności, ponieważ także na Wschodzie mamy do czynienia z ra-

sizmem, który reprodukuje normy. W tym wypadku także i wschodnioniemieckie

białe kobiety występują w roli „sprawczyń”. Dlatego też zjednoczenia Niemiec i to-

warzyszących temu od 1989 roku procesów nie można opisywać bez pominięcia

rasistowskich incydentów, które miały miejsce w latach dziewięćdziesiątych. Napady

na ośrodki dla azylantów w Rostocku i Lichtenhagen w 1992 roku oraz w Hoy-

erswerder w 1993 roku, przypominające pogromy, kiedy policja interweniowała

z opóźnieniem, zwróciły uwagę międzynarodowej opinii publicznej ze względu na

przemoc o podłożu rasistowskim. Przy czym często powodów doszukiwano się

w dorastaniu sprawców w państwie komunistycznym, co następnie skutkowało

negatywnym odbiorem „Wschodu”. Moim zdaniem przyczyn napadów na ośrodki

dla azylantów należy szukać gdzie indziej i są one rozmaite. Po pierwsze, jestem

przekonana, że pogorszenie się sytuacji materialnej i socjalnej oraz powszechnie

dyskutowane zwiększenie się poczucia niepewności w chwili przełomu polityczne-

go mogą doprowadzić do nasilenia się postaw rasistowskich, byłoby jednak fatalnym

uproszczeniem zakładać, że to jedyny powód takich zachowań.

Po drugie, przyczyną odrodzenia się postaw rasistowskich jest także nowy

nacjonalizm, który zrodził się na fali upojenia niemieckim zjednoczeniem. „Nareszcie

połączyło się to, co jest naturalną całością” – ten i tym podobne slogany były na po-

rządku dziennym. Obywatele i obywatelki NRD przedstawiano jako ofiary totalitar-

nego reżimu, co konstruowano zarazem z zachodniego punktu widzenia – w tym

świetle zachodnia kapitalistyczna demokracja jawiła się jako jedyna alternatywa.

13 E. Said, Orientalizm, tłum. M. Wynuas-Wiśniewska, Zysk i S-ka, Poznań 2005.

www.boell.pl

165

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

Po trzecie, nie wszystkie formy rasizmu były nowe, niektóre funkcjonowały już

w czasach komuny. Widać to na przykład w wymiarze instytucjonalnym, w podejściu

do ofiar narodowego socjalizmu, które traktowano jako „bohaterów pracy”, podczas

gdy ofiary antysemityzmu lub rasizmu albo ignorowano albo – jak było w przypadku

Żydów należących do burżuazji – potępiano lub nawet prześladowano.

Po czwarte, jest także wymiar instytucjonalny – na przykład przeforso-

wano restrykcyjną politykę azylową i migracyjną. W ten sposób dokonała się

instytucjonalizacja społeczeństwa klasowego z podziałem na osoby posiadające

niemieckie obywatelstwo i osoby bez obywatelstwa: uchodźcy nie mogą swo-

bodnie decydować o miejscu swojego zamieszkania ani swobodnie poruszać

się po Niemczech, są zakwaterowani w specjalnych ośrodkach, które często

położone są na przedmieściach lub na zupełnym odludziu.

Ponadto wraz z powstaniem Unii Europejskiej znaczenia nabrały nowe

granice. Na płaszczyźnie dyskursywnej stworzono rasistowski wizerunek „niele-

galnych imigrantów”, których często utożsamia się ze „zorganizowaną przestęp-

czością”, mafią parającą się handlem ludźmi i wymuszoną prostytucją.

Większość z wymienionych aspektów postaw rasistowskich nie dotyczy za-

tem wyłącznie byłej NRD, także i na Zachodzie istnieje rasizm, w landach zachodnich

również zdarzają się napady na tle rasistowskim, jak na przykład w Solingen w maju

1993 roku. Utrwalenie się w opinii publicznej przekonania, że incydenty rasistowskie

ograniczają się wyłącznie do obszaru byłej NRD, jest produktem zachodniej normy

głoszącej, iż we własnych szeregach nie ma mowy o postawach rasistowskich.

Aktualne pozostaje jednak pytanie, na ile ów zachodo-centryzm charakterystycz-

ny dla postkomunistycznych dyskursów, w których Zachód utożsamiany jest z wolnością,

konstruuje uniwersalny patriarchat i reprodukuje się na płaszczyźnie ponadnarodowej? 14

Warto przywołać słowa Šmejkalovej, która postulat zachodniego femini-

zmu „prywatne jest polityczne” określa jako „kiepski żart”, gdy mowa o kobie-

tach, które przez całe życie walczyły o to, aby uwolnić się od wpływu państwa

14 P. Watson, Gender and Politics in Postcommunism, dz. cyt., s. 38.

166

MirJAM hirSCh

na życie prywatne15. Moim zdaniem w tym zarzucie jest wiele racji, pokazuje

on wielowymiarowość i niejednoznaczność oceny, umożliwiającą analizę cech

wspólnych i różnic i uwzględnienie jej w feministycznej nauce i praktyce.

Podsumowanie

Jak starałam się pokazać w moich rozważaniach, pojęcie transformacji w ujęciu, jakie

się stosuje w postkomunistycznych Niemczech, jest niewątpliwie kategorią prowe-

niencji zachodniej, skutkującą zamazywaniem dalszych, zasadniczych wymiarów wła-

dzy i dominacji. Dlatego wprowadzenie wymiaru Wschód-Zachód pomaga unaocznić

specyfikę położenia kobiet z dawnego Wschodu oraz sensownie sformułować własne

stanowisko – jako badaczki i jako działaczki. Uświadamia bowiem, że rozmaite struk-

tury władzy występują równolegle. Z jednej strony pozwala przedstawić specyficzne

doświadczenie w reżimie komunistycznym, jednocześnie w kontekście globalnym

oznacza niewątpliwie przyjęcie perspektywy „zachodniej”, wraz ze wszystkimi przy-

wilejami, jakie się z tym wiążą. Wymaga to uważnego namysłu nad skomplikowanymi

strukturami władzy, ponieważ tylko dzięki temu możliwa będzie trafna diagnoza nauko-

wa połączona z aktywnością polityczną. Dekonstrukcja binarnych systemów myślenia,

takich jak „męski” lub „żeński”, „Wschód” i „Zachód”, „ucisk” i „wolność”, ma kluczowe

znaczenie w podejściach emancypacyjnych. Tylko w ten sposób uda się przełamać sta-

tyczne podejście do interpretowania pojęcia transformacji. Dlatego ważna jest analiza

rozmaitych kontekstów i uwarunkowań, która pozwala przede wszystkim uwzględnić

w odpowiedni sposób najróżniejsze sytuacje życiowe, podejścia teoretyczne i praktyki

feministyczne, ponieważ w różnych kontekstach mogą co innego znaczyć.

Tłumaczyła Iwona Łatwińska

15 Por.: J. Šmejkalová, Gender as an Analytical Category of Post-Communist Studies, [w:]

Gender in Transition in Eastern and Central Europe Proceedings, dz. cyt., s. 50.

www.boell.pl

167

5.

Ukraina

www.boell.pl

169

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

Być czy uważać się

za…, czyli

o niepopularności

feminizmu w Ukrainie

Natalka Śniadanko

170

NATAlKA ŚNiAdANKO

Czasem trudno mi udzielić odpowiedzi na pytanie, czy uważam się za feminist-

kę. Przede wszystkim z powodu niepewnej formy zwrotnej czasownika „uwa-

żać się”, z którym od razu kojarzy mi się odwieczna słowiańska przepaść między

tym, co powiedziane, a tym, co zostało zrobione, między tym, co obiecane

a stanem faktycznym, między własną identyfikacją i trzymaniem się tych ustaleń

w codziennym życiu. W tym miejscu od razu przypominają się najróżniejsze

figury retoryczne – na przykład, co lepsze – „uważać się za” czy „być”, i co jest

śmielsze, co komu potrzebniejsze.

Z drugiej strony trudno nie zgodzić się z kategorycznym stwierdzeniem

mojej polskiej koleżanki pisarki Olgi Tokarczuk, która kiedyś zauważyła: żadna

współczesna kobieta po prostu nie może nie być feministką. Chociaż właśnie

w tej kategoryczności czai się ofiara smutnej rzeczywistości – przecież nie chce-

my łączyć feminizmu z brakiem wyboru.

Ważnym aspektem, który u mnie zazwyczaj łączy się z rozważaniami na

temat feminizmu, jest geografia. W Ukrainie jeszcze nikt nie zadał mi pytania,

czy uważam się za feministkę. Również w Europie Zachodniej rzadko zdarza

mi się słyszeć to pytanie. Jedynie raz, w Wiedniu, podeszła do mnie dzienni-

karka z jakiegoś feministycznego pisma i poprosiła o wywiad, ale po rozmowie

przyznała, że nie widzi możliwości dostosowania tego, co usłyszała, do forma-

tu pisma, które lansuje przebojowy feminizm, ponieważ wszystko, czego się

o mnie dowiedziała, jest „zbyt normalne”. Nie opowiadałam ani o przeżytych

traumach, związanych z przemocą w rodzinie, jak to robiła współrozmówczyni

z Afryki, ani o prześladowaniach z powodu płci czy orientacji seksualnej, które

przytrafiały się innym kobietom, o których ona pisała. Moje życie okazało się

zbyt udane, spokojne, spełnione, to znaczy nie było w nim nic ciekawego, co

nadawałoby się do publikacji. Przypominam sobie, że w głębi ducha westchnę-

łam z ulgą, że u mnie wszystko tak dobrze się układa i nie przejęłam się utraco-

nym PR. Lansowanie się nie jest warte takiej ceny.

Najczęściej o to, czy uważam się za feministkę, pytano mnie w Polsce.

I pytanie to padało bez żadnych uściśleń – nie pytano, do którego z kierunków

www.boell.pl

171

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

feminizmu siebie zaliczam: czy jest mi bardziej po drodze z ekofeminizmem, fe-

minizmem pacyfistycznym, separatystycznym, liberalnym, neoliberalnym, marksi-

stowskim, radykalnym, modernistycznym, postmodernistycznym, poststrukturali-

stycznym, psychoanalitycznym, lesbijskim, sadomasochistycznym czy queer. Choć

nie należy chyba na tej podstawie formulować tezy o przestrzenno-czasowych

podobieństwach i przewidywać, że być może dopiero za kilka lat w Ukrainie na-

stąpi gwałtowny wybuch aktywności feministycznej. Byłoby to zbyt proste, gdyby

światem miały kierować takie proste przyczynowo-skutkowe analogie.

Feministyczny światopogląd mógłby dla ukraińskich kobiet być jakąś al-

ternatywą, jakkolwiek wydawałoby się, że jest inaczej, biorąc pod uwagę znane

radzieckie doktryny o rzekomym „rozwiązaniu” kwestii kobiecej już w latach

trzydziestych i czterdziestych XX wieku. W krajach zachodnich ruch femini-

styczny jest wyraźnie usytuowany w czasie i często wiąże się z politycznymi

zmianami w społeczeństwie. Na przykład w zeszłym roku przeczytałam w nie-

mieckiej prasie informację o jubileuszu niemieckiego feminizmu, za którego

początek uważa się datę uchwalenia ustawy liberalizującej aborcję. W krajach

Europy Wschodniej ożywienie dyskursu feministycznego nastąpiło po rozpa-

dzie bloku socjalistycznego. W Ukrainie trudno byłoby wskazać jakieś konkretne

daty. Ukraiński feminizm nie zaczął się gwałtownie rozwijać ani z początkiem

niepodległości, ani po pomarańczowej rewolucji.

Internetowa encyklopedia „Wikipedia” informuje: „w niepodległej Ukra-

inie odbywa się aktywny proces powrotu do wartości liberalizmu, odradzają się

organizacje kobiece (szczególnie Związek Kobiet), powstają nowe, umacniają

się kontakty krajowych organizacji kobiecych z międzynarodowymi organizacja-

mi kobiecymi”. Jednak wśród wymienionych dla przykładu kobiecych organizacji

trudno znaleźć powstałe poza diasporą.

Opinie „praktykujących” feministek nie nastrajają optymistycznie. Na

przykład Tamara Złobina, znana jako autorka pop-feministycznego projektu

Feminism Is…, książki z pocztówkami i rysunkami, nastawionej na „ekskluzyw-

ną” popularyzację feminizmu (w stylu: „o feminizmie można mówić wtedy,

172

NATAlKA ŚNiAdANKO

kiedy sama sobie kupujesz diamenty”), pisała w zeszłym roku w artykule Być

feministką / być kobietą w Ukrainie, zamieszczonym w czasopiśmie „Krytyka”,

następująco: „Przez te kilka lat, kiedy jestem świadomą feministką, zebrałam

kolekcję typowych reakcji na własną tożsamość. Wiele razy miałam okazję sły-

szeć gniewne tyrady: «Ach, te feministki! To potworne babsztyle, których nikt

nie chce i dlatego nienawidzą wszystkich mężczyzn!» itd. Im mniej rozmówcy

wiedzieli o feminizmie, tym bardziej emocjonalne były ich wypowiedzi. Choć

najczęściej byłam jedyną znaną im feministką i z pewnością nie odpowiadałam

określeniu «starego babsztyla», to mój feminizm przyjmowano albo jako mło-

dzieńczy idealizm (i wówczas wszystko wracało do normy), albo peszono się

i próbowano udowodnić, że «mimo wszystko mężczyzna jest kimś lepszym od

kobiety». Zdarzało się również, że wyemancypowane kobiety czy dziewczyny,

opowiadające się za niezależnością i równouprawnieniem, zaczynały lub koń-

czyły słowami «tylko nie myślcie sobie, że jestem feministką». Tak jakby bycie

feministką to był wstyd”.

Negatywny, stereotypowy odbiór „feminizmu” w Ukrainie bezpośred-

nio potwierdza również tłumaczenie tytułu klasycznej pracy amerykańskiej ba-

daczki ukraińskiego pochodzenia Marty Bogaczewskiej-Chomiak Feminists de-

spite themselves. W Ukrainie książkę wydano pod tytułem Białym po białym:

kobiety w życiu społecznym Ukrainy w latach 1884–1939 (Kijów 1995). Prawdo-

podobnie ukraiński wydawca postanowił uniknąć „kłopotliwego” terminu, żeby

nie odstraszyć potencjalnych czytelników.

Jednym z niewielu teoretycznych opracowań na temat ukraińskiego

feminizmu, jakie udało mi się znaleźć w Internecie, była rozprawa dyplomo-

wa O. Stiażkinej Kobiety w historii ukraińskiej kultury w drugiej połowie XX wieku,

obroniona w 2003 roku w Donieckim Państwowym Uniwersytecie. Mimo iż

w pracy wyraźnie podkreśla się, że feministyczne podejście w analizie materiału

historycznego stosuje się „po raz pierwszy”, pocieszające jest już to, że takie

badania się prowadzi. Autorka rozprawy stwierdza, że w czasach poradzieckich

nastąpił znaczący przełom w odbiorze feminizmu i stara się wyjaśnić źródła ne-

www.boell.pl

173

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

gatywnego, stereotypowego ujęcia: „Pierwszą przyczyną może, psychologiczne

zmęczenie kobiet, którym państwo radzieckie proponowało wcielanie w życie

ideału «matki pracującej». W warunkach nierozwiniętej sfery socjalnej podwój-

ne obciążenie pracą zawodową i obowiązkami domowymi powodowało, że

model ten kojarzył się negatywnie i nie wywoływał szczególnego entuzjazmu

jako przykład do naśladowania w życiu codziennym. Piękna, zadbana, dosko-

nała i zrelaksowana kobieta stanowiąca przeciwwagę dla „ciotki z kolejki” mo-

gła wydawać się wielu kobietom kuszącym obrazem i kuszącym marzeniem.

Innym czynnikiem powodującym tworzenie się nowych stereotypów kulturo-

wych jest globalizacja i rozpowszechnienie w Ukrainie «zachodniego stylu ży-

cia». Bezkrytyczny stosunek do tak zwanych zdobyczy cywilizacji europejskiej

doprowadził do powierzchownego naśladownictwa upokarzających dla kobiet

stereotypów”.

Badaczka Oksana Kiś, w artykule Kobiece strategie w ukraińskiej polityce,

opublikowanym w ubiegłym roku na stronie internetowej Zachodniej Grupy

Analitycznej, pisze o dominacji w postradzieckim społeczeństwie ukraińskim

dwóch głównych modeli kobiecych ról – Obrończyni i Barbie. „Obrończyni jest

zakorzeniona w tradycyjnym dla Ukraińców modelu ról płciowych, który opie-

ra się na micie, szczególnej, od dawna równouprawnionej ukraińskiej kobiety.

Całościowy wizerunek Obrończyni powstał stosunkowo niedawno – pod ko-

niec lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku. Jakkolwiek stanowi ona eklektyczne

połączenie różnorodnych w swej istocie i ze względu na pochodzenie elemen-

tów (od pierwiastków wierzeń pogańskich i matriarchalnego mitu, charaktery-

stycznych motywów folklorystycznych i cech różnych postaci literackich – aż po

chrześcijański kult maryjny), społeczeństwo traktuje ją jako prawdziwe wcielenie

kanonicznej, tradycyjno-narodowej kobiecości. Kluczowymi przedstawicielka-

mi tego modelu kobiecości są Wielka Matka, Żarliwa Chrześcijanka i Ofiarna

Patriotka. Istotne jest również to, że w obrazie Obrończyni dostrzegalne są

również elementy matriarchalne, to znaczy kobieta powinna dominować, być

stanowcza i kompetentna w zakresie przypisanej jej sfery. Kolejny model ko-

174

NATAlKA ŚNiAdANKO

biecości – wizerunek Barbie – zrodziła ideologia rynkowa i kultura konsumpcji

masowej”. Służenie narodowi i służenie estetycznemu i erotycznemu męskie-

mu zadowoleniu – oto role przypisane obydwu modelom. Wspólnym mianow-

nikiem pozostaje służenie, w którym brak wolności indywidualnego wyboru,

kluczowego elementu dla teorii feminizmu. Żeby odnieść realny sukces – na

przykład w politycznej karierze – oba elementy wizerunkowe powinny się po-

łączyć – kobieta, której się to uda, zostanie prawdziwym seksualnym symbolem

narodu. Właśnie taki fenomen Oksana Kiś bada na przykładzie biografii ukraiń-

skiej premierki Julii Tymoszenko.

Oczywiście, są jeszcze inne wzorce kobiety sukcesu, mają jednak margi-

nalne znaczenie, nie znajdują zrozumienia w szerokich kręgach społecznych.

Feminizm w ukraińskich realiach odbierany jest trochę podobnie do ukraiń-

skojęzycznego produktu kulturowego. Z jednej strony to niby modne i postępowe,

ale z drugiej trudno pozbyć się „prowincjonalno-wiejskich” skojarzeń, narzuconych

obu dyskursom w radzieckich czasach. Nierzadko można zauważyć, że ukraińsko-

języczne kobiety w średnim wieku w rozmowie przechodzą na język rosyjski, żeby

nie wyglądać na „ciotki z kolejki”, ale panie „kulturalne i wykształcone”.

Ta dwoistość odbioru wyjaśnia również nastawienie przedstawicielek

pokolenia dzisiejszych trzydziesto- i czterdziestoletnich kobiet, spełnionych ro-

dzinnie i zawodowo, które pomimo sukcesu dręczą wątpliwości i niepewność,

co opisała Tamara Złobina. Właśnie takie kobiety najczęściej przeżywają rozdar-

cie, nie do końca wiedząc, czy mają uważać się za feministki czy nimi po prostu

być. W praktyce żyją i myślą jak feministki, natomiast nie odważyłyby się chyba

zdefiniować w ten sposób ze strachu przed negatywnymi skojarzeniami, jakie

budzi feminizm. Brak pozytywnego postrzegania feminizmu prowadzi do tego,

że ich sukces nie jest doceniany przez otoczenie, bo przecież zamiast spełniać

się po prostu w roli kobiety i matki, one obciążają się dodatkowo „niepotrzeb-

nymi kobiecie” zmartwieniami.

W Ukrainie dominuje wychowanie sprofilowane pod kątem płci, dla-

tego współcześnie malcom często zdarza się słyszeć, jeżeli nie od rodziców,

www.boell.pl

175

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

to od dziadków i babć, wychowawczyń i nauczycieli, do bólu znajome moje-

mu pokoleniu: „Jesteś dziewczynką / Jesteś chłopcem!”. Opowiada im się także

o tym, co jest potrzebne, a co zbędne w życiu prawdziwej kobiety i praw-

dziwego mężczyzny. Mnie na przykład zdarzało się słyszeć, że dziewczynce

znajomość języków obcych nie jest do niczego potrzebna, bo „obojętne, bo

przecież wyjdzie za mąż, urodzi dzieci”, a chłopców nie należy uczyć muzyki,

„bo i po co im to?”.

Symptomatycznym przykładem tego typu edukacji w oświeconym ukra-

ińskim społeczeństwie są tradycyjne artykuły w gazetach w okresie świąt Bożego

Narodzenia i Wielkanocy, w których zazwyczaj pyta się żony urzędników o ulu-

bione przepisy na świąteczne dania. Z takich publikacji wyjątkowo rzadko można

dowiedzieć się o tych żonach czegoś więcej oprócz ich kulinarnych upodobań.

Antyfeministyczne nastroje społeczeństwa nierzadko dotyczą również

praw człowieka. Przede wszystkim w sferze kontaktów z własnymi dziećmi.

Na przykład mojemu mężowi odmówiono w przychodni wydania zwolnienia

lekarskiego do opieki nad chorym dzieckiem, domagając się przedstawienia do-

wodów, że jego żona nie może pełnić takiej opieki. Jak się później wyjaśniło,

taka odmowa była prawnie bezpodstawna, ale podczas wieloletniej praktyki le-

karskiej pediatra ta nie spotkała się jeszcze z przypadkiem, żeby zwolnienie na

chore dziecko brał mężczyzna, dlatego nie miała pojęcia o przepisach dopusz-

czających taką możliwość.

Pewnie nie ma sensu wspominać, że feminizm nie dotarł jeszcze do czysto

teoretycznych dyscyplin, takich jak gramatyka, w związku z czym do tej pory nie

odbyła się szeroka dyskusja dotycząca możliwości używania żeńskich końcówek –

na przykład w rzeczownikach określających zawody. Mimo moich protestów na

zaświadczeniach służbowych piszą mi zazwyczaj: „dziennikarz” albo „redaktor”,

jedynie na okładkach książek czasem piszą „autorka” lub „pisarka”.

Rzadkie są przypadki, kiedy kobieta po ślubie nie zmienia własnego na-

zwiska na nazwisko męża. Dlatego, kiedy opłacam rachunki za przedszkole czy

szkołę, za każdym razem muszę znosić przeciągłe i wymowne spojrzenie księ-

176

NATAlKA ŚNiAdANKO

gowej, kiedy zamiast odpowiedzieć od razu na pytanie o nazwisko, uściślam:

„Moje czy dziecka?”. Sytuacje, kiedy matka, ojciec i dzieci mają różne nazwiska,

w codziennej świadomości nie kojarzą się z wartościową i szczęśliwą rodziną.

W języku ukraińskim jest wyrażenie „nazwisko panieńskie”, ale nie ma „kawaler-

skiego” odpowiednika tego pojęcia.

Nie zdarzyło mi się spotkać z praktyką używania podwójnych. Dzieci

przeważnie noszą nazwisko ojca, nawet jeśli rodzice są rozwiedzieni. Powiem

więcej, nawet jeśli ojciec na wiele lat „znika” z życia dziecka i nie bierze udziału

w jego wychowaniu, matka nie ma prawa na przykład wywieźć dziecka za gra-

nicę bez pisemnej, poświadczonej notarialnie zgody ojca. W obecnej sytuacji,

kiedy tysiące emigrantów zarobkowych przebywa nielegalnie za granicą, a ich

rodziny czasem nie wiedzą nawet w jakim kraju, to dość częsty problem. Cza-

sem uniemożliwia nie tylko wyjazdy turystyczne, wakacyjne, podróże edukacyj-

ne, ale również wyjazdy na leczenie poważnych schorzeń. Pomimo częstego

omawiania takich przypadków w prasie, nie widać, aby podjęto jakieś kroki, by

ten problem rozwiązać.

W Ukrainie dzieci rzadko zostają z ojcem po rozwodzie, ukraińskie

prawodawstwo nie jest przystosowane do takich sytuacji. Ojcom jest znacznie

trudniej niż matkom otrzymać po rozwodzie prawo do opieki nad dzieckiem,

nawet wtedy, kiedy byli małżonkowie porozumieli się i zdecydowali, że dzieci

zostaną z ojcem.

Znana amerykańska badaczka, profesorka Uniwersytetu Valparaiso, Ma-

riana Rubczak w jednym z wywiadów dowcipnie opowiada o własnych per-

turbacjach z codzienną ukraińską interpretacją feminizmu. Kiedy pewien znany

ukraiński naukowiec od progu rzucił się całować ją w rękę, pani Rubczak naj-

pierw próbowała wyjaśnić, że takie zachowanie ją poniża i sprawia, że czuje

się jak lalka na piedestale, a nie jak kobieta. Na próżno prosiła, żeby zwyczajnie

uścisnął jej dłoń. Aż w końcu, kolejnym razem, przestąpiwszy próg jego gabi-

netu, sama ujęła rękę profesora i pocałowała. Ten zmieszał się i mocno poczer-

wieniał. O tym przypadku jeszcze długo opowiadano anegdoty. Innym razem

www.boell.pl

177

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

na Chreszczatyku (jedna z głównych ulic w Kijowie – przyp. red.) nieznajomy

mężczyzna zwrócił się do pani Rubczak zwyczajem radzieckim per „Dziewczyn-

ko...”, na co ona mu odpowiedziała: „Słucham cię chłopczyku...”. Mężczyzna

wpadł w złość, o mało nie doszło do bójki.

O ile w archaicznym i dziś mało popularnym ceremoniale szarmanckiego

całowania kobiecej dłoni można się jeszcze dopatrzeć pewnego uroku, to na ogół

współczesne rytuały ukraińskich powitań dużo bardziej otwarcie demonstrują

lekceważący stosunek do kobiet. Za każdym w towarzystwie mężczyzn muszę

daleko wyciągnąć dłoń na powitanie, żeby ją w ogóle zauważyli. Przecież z góry

wiadomo, że mojej ręki nie uścisną, obdarzywszy mnie zamiast tego wyniosłym,

niedowierzającym spojrzeniem. Czasem jednak udaje się, uścisną mi wtedy dłoń

na powitanie, ale twarz rozmówcy mocno pąsowieje i maluje się na niej wyraz

zmieszania. Tak czy inaczej, trudno uniknąć nieprzyjemnego momentu – zawsze

ktoś albo mężczyzna albo kobieta – czuje się podczas tego rytuału upokorzony.

Z nie mniejszym zdziwieniem pani Rubczak powtarza zasłyszane od róż-

nych znanych polityków – zarówno mężczyzn, jak i kobiet – klasyczne formułki:

„Nie potrzebny nam żaden obcy feminizm, bo Ukraińcy zawsze byli feministycz-

nym narodem” albo: „U nas kobiety i tak mają realną władzę nawet, jeśli nie po-

kazują tego na zewnątrz”. Nie mogła zrozumieć, jakim cudem zdołano wmówić

kobietom, że „kobiecie w Ukrainie niczego nie potrzeba, bo ona i tak jest silna”.

Specyficzny ukraiński wariant feminizmu jako starożytnej tradycji z upodobaniem

ilustrowany jest faktami historycznymi. Na przykład przywołuje się zapis z Trebni-

ka z 1646 roku, zgodnie z którym ksiądz, udzielając ślubu młodej parze, zwraca się

do pana młodego słowami, że kobieta jest we wszystkim równa mężczyźnie i że

powinien traktować ją jak swojego przyjaciela, a nie służącą czy niewolnicę. Innym

przykładem jest powszechnie znany liberalny stosunek do czarownic w ukraiń-

skim średniowieczu. Podczas kiedy w Europie czarownice palono na stosach,

wcześniej odcinając im po kawałku piersi, w Ukrainie wiedźmom często dawano

jedynie na koromyśle dwa pełniutkie wiadra wody – jeżeli udało im się przenieść

je do wyznaczonego miejsca, nie wychlapując ani kropli, puszczano je wolno.

178

NATAlKA ŚNiAdANKO

Interesujące jest również prześledzenie w danych statystycznych pew-

nych osobliwości dotyczących dominacji kobiet w różnych zawodach. W swojej

rozprawie O. Stiażkina odnotowuje wyraźny spadek liczebności kobiet w zawo-

dach twórczych na początku lat dziewięćdziesiątych w porównaniu z okresem

radzieckim, tłumacząc to nasileniem się mizoginii i negatywnych wizerunków

kobiet w sztuce. W ostatnim czasie znów zauważalnie wzrosła liczba młodych

debiutantek w różnych dziedzinach twórczych, przede wszystkim w literaturze.

Nie wydaje się jednak, by można było mówić o jakościowej zmianie w świado-

mości społecznej i większym uwrażliwieniu na kwestie równości płci. Być może

należałoby raczej wyciągnąć stąd wniosek, że większa aktywność kobiet w tej

dziedzinie łączy się z utratą prestiżu twórczych zawodów. Utratę prestiżu moż-

na by również tłumaczyć ograniczeniem korzyści materialnych, które w czasach

radzieckich wiązały się z uprawianiem takich zawodów – darmowe pracownie,

zamówienia publiczne, domy wypoczynkowe dla twórców itp.

Podobną tendencję można zauważyć w ukraińskiej armii zawodowej.

Według danych statystycznych obecnie 40 proc. ukraińskich żołnierzy zawo-

dowych stanowią kobiety. Te optymistyczne statystyki sytuują Ukrainę w czo-

łówce wielu europejskich krajów – na przykład w Norwegi jest zaledwie

7,6 proc. żołnierek. W wywiadzie opublikowanym niedawno w czasopiśmie

„Korespondent” major Natalia Dubczak z departamentu polityki humanitar-

nej ukraińskiego ministerstwa obrony narodowej wyjaśniła jednak: „Ukrainki

wstępują do armi głównie nie po to, aby się samorealizować, ale żeby mieć

jakiekolwiek zatrudnienie. Niestety, mężczyźni nie chcą służyć w armii za

kiepski żołd, natomiast kobiety zgadzają się na niskie zarobki. Dwa lata temu

przeprowadziliśmy badanie ankietowe, żeby dowiedzieć się, dlaczego kobiety

wstępują do wojska. Okazało się, że większość z nich pochodzi z rodziny

wojskowych, dzięki którym łatwiej im dostać pracę”.

Identyczną tendencję zauważa O. Stiażkina w odniesieniu do kobiet zaj-

mujących się twórczością artystyczną, stwierdzając, że w czasach radzieckich

kobiety zaczynały uprawiać zawody twórcze dzięki koneksjom rodzinnym.

www.boell.pl

179

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

Natalia Dubczak opowiada również o codziennych kuriozach zwią-

zanych z życiem kobiet w wojsku. Na przykład obowiązkowy w kobiecym

mundurze krawat mocuje się do koszuli specjalną zapinką w kształcie tryzuba.

Projektanci nie uwzględnili jednak, że kobieca koszula zapina się z lewej, a nie

z prawej strony, dlatego żołnierki zmuszone są nosić symbol państwowy do

góry nogami, co jest obrazą narodowego symbolu. Pani Dubczak przekazała

nawet jedną taką koszulę z zapinką jako eksponat do utworzonego niedawno

w Charkowie pierwszego ukraińskiego „Muzeum Równości Płci”.

Nowoczesny sposób wychowania dzieci również traktowany bywa

jako dziwactwo. Tatiana Isajewa, jedna z inicjatorek utworzenia charkowskie-

go Muzeum Równości Płci, opowiada w wywiadzie o pewnym eksperymen-

cie – grupie dzieci opowiedziano, że teraz ojciec również może wziąć urlop

wychowawczy i poproszono, aby narysowały, jak by to mogło wyglądać. Na

dziecięcych rysunkach rodzice zostali przedstawieni w tradycyjnych rolach –

mama w fartuchu krzątająca się przy kuchni, tatuś w garniturze zabiera dziecko

na interesującą wycieczkę. Żadnemu z dzieci nie przyszło do głowy, żeby

rodziców zamienić rolami – żeby tatuś w fartuszku krzątał się przy kuchni,

a mamie wręczyć kluczyki do samochodu, żeby mogła zabrać pociechy na

interesującą wycieczkę.

Większość publikacji na temat kwestii kobiecych ukazujących się w Ukra-

inie tradycyjnie kończy się konstatacją smutnego faktu dotyczącego mężczyzn.

Według statystyk w Ukrainie mężczyzna żyje średnio 62 lata, czyli o 12 lat krócej

od Ukrainki i o 5-6 lat krócej od mężczyzn z krajów zachodnich. Ze wszystkich

państw europejskich tylko w Rosji sytuacja przedstawia się gorzej – tam różnica

w spodziewanej długości życia kobiety i mężczyzny wynosi 14-15 lat. Dlatego

trudno się dziwić, że utrwala się wizerunek Ukrainy jako „państwa dziewcząt-

narzeczonych”. Z ankiet przeprowadzonych przez czasopismo „Korespondent”

wyłania się ideał mężczyzny dla trzydziesto-, czterdziestoletnich Ukrainek: „po-

winien być mądry, przystojny, uprzejmy, hojny, bogaty, chętny do żeniaczki”.

180

NATAlKA ŚNiAdANKO

Zdaniem rosyjskiej narzeczonej taka długa lista wymagań mogłaby się

wydawać przesadą. W zeszłym roku spotkałam w pociągu rówieśnicę z Ro-

sji, literaturoznawczynię z Jekaterynburga. Wygłosiwszy dziwaczną tyradę wy-

chwalającą prezydenturę Miedwiedwiewa, która jest błogosławieństwem dla

przeciętnego Rosjanina, nagle posmutniała i dość niespodziewanie oznajmiła:

„Wszystko dobrze, tylko dzieci nie ma komu rodzić. Wszyscy mężczyźni są pi-

jani, zanim się obejrzysz. Może u was, w Ukrainie, nie jest aż tak źle, ale u nas

piją wszyscy na umór”.

Nie pytałam, jak tam u nich wygląda sprawa z feminizmem, ani czy moja

rozmówczyni, badaczka folkloru narodów zamieszkujących Ural, czuje się femi-

nistką. Nie odważyłabym się, choć może niepotrzebnie.

Tłumaczyła Anna Kupińska

www.boell.pl

181

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

Jedzenie i picie

Tania Malarczuk

182

TANiA MAlArCZUK

Kobieta jest tym, co je i pije. Kobieca wolność – to swoboda wyboru jedze-

nia i picia. W każdym przypadku ta wolność jest niebezpieczna, bo korzystając

z niej, kobieta jest w jakimś sensie społecznie upośledzona. Albo popada w ob-

żarstwo albo w alkoholizm. Osobiście nie widzę innej alternatywy.

1.

Obie moje babcie przeżyły głód. Jedna – w 1933 roku, druga – w 1947. Głód

radykalnie je odmienił. Babcie na zawsze pozostały „głodne”. Wartość jedze-

nia wyparła z ich wyobrażeń o szczęśliwym życiu pozostałe wartości. Nakryty

stół, spiżarnia zapełniona workami z pszenicą, beczki z kiszoną kapustą i ogór-

kami, dziesięciolitrowe wiadra z przetopionym wieprzowym tłuszczem – to

było wszystko, do czego dążyły w ciągu roku kalendarzowego, co czyniło je

szczęśliwymi. Świadome swojego gastronomicznego szczęścia, babcie stawały

się dobre i łagodniały, ich twarze jaśniały godnością i szacunkiem do samych

siebie. Obie jednak doskonale rozumiały, że nie można przestać się niepokoić.

Gastronomiczne szczęście trwa dopóty, dopóki jest pszenica w workach i sma-

lec w wiadrach.

Babcia Jadzia, na przykład, lubiła wychodzić do ogrodu podczas przedłu-

żającej się suszy i narzekać, że na pewno nie będzie urodzaju, że znów będzie

głód. Widziałam, że te narzekania sprawiają jej przyjemność. Czasem podejrze-

wałam, że babcia Jadzia w gruncie rzeczy czeka na głód, że chciałaby, aby znów

nastał. Oczywiście po to, żeby pokazać lekkomyślnym dzieciom i wnukom jedy-

ny i najprawdziwszy sens życia – zamieniający się w kawałku chleba.

Babcia Jadzia pozostała niewolnicą okruchów na stole. Po obiedzie do-

kładnie zgarniała wszystkie okruszki ze stołu i wkładała je do ust. Prawdopodob-

nie smakowały jej najbardziej i dawały ostateczne nasycenie. Babcia Jadzia mnie

też próbowała przekonać do zjadania okruszków ze stołu, a kiedy się opierałam,

złościła się i krzyczała. Mówiła, że nic ze mnie nie wyrośnie, że nie mam żad-

nych szans na to, żeby stać się człowiekiem, bo nie szanuję chleba danego mi

www.boell.pl

183

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

z serca. Kiedy chleba zabraknie – a przecież niebawem może go zabraknąć!

–pożałuję, i wtedy wszystko zrozumiem, ale będzie już za późno.

Bardzo lubiłam słuchać babcinych historii o głodzie. Oto Jadzia lat 5:

sierota, chodzi po żytomirskim bazarze i zbiera pestki śliwek. Potem rozbija je

o kamienie i zjada ich miękki środek. Wokół chodzą spuchnięci od głodu ludzie.

Na ogół kobiety. Snują się jak zjawy, opierają o ogrodzenia i parkany, żeby nie

upaść. I oto Jadzię zabierają do sierocińca. Pewnie dlatego, żeby porzucone

dzieci umierały w jakimś jednym miejscu. W przytułku dawano jeść raz dzien-

nie. Jadłospis – zupa fasolowa, przy czym fasolową nazywała się dlatego, że

w talerzu z postną wodą pływała jedna, nie wiadomo skąd zdobyta, fasolka.

Ostatnia scena: Jadzię przyprowadzają do młodej Żydówki do opieki nad dziec-

kiem. Jadzia posłusznie stoi w kącie pokoju i czeka na decyzję. Żydówka ogląda

chude, umorusane pięcioletnie stworzenie i kłóci się ze swoim mężem. Mówi:

Jak ona może opiekować się moim dzieckiem?! A Jadzia myśli sobie: daj mi tyl-

ko kawałek chleba, a będę służyła jak pies, będę lizała twoje ręce i stopy, tylko

mnie nakarm. Żydówka karmi Jadzię bułką z masłem i Jadzia przez całe swoje

późniejsze życie będzie mówiła: „Bułka, i to na dodatek z masłem!”. Przecież

wystarczyłaby sama bułka.

Babci Wasyłynie głód 1947 roku szczególnie zapadł w pamięć. W tym

roku wyszła za mąż. Miała nawet wesele, choć trudno mi sobie wyobrazić, co

na nim podano do jedzenia. Pewnie jakieś placki z lebiody. Wiem, że po pół-

nocy, kiedy zaproszone dzieci już poszły spać, goście weselni tańczyli „golaka”.

O tym babcia Wasyłyna opowiedziała dopiero całkiem niedawno, kiedy uznała

mnie za wystarczająco dorosłą, żebym mogła usłyszeć coś takiego. Doskonale

potrafię sobie wyobrazić taki „goły” taniec. Dziki taniec śmierci. Jeść nie ma co,

to chociaż potańczymy na koniec, jak należy.

Kiedy nadeszła wiosna 1948 roku, babcia Wasyłyna nie miała co po-

sadzić w ogrodzie. Wrzucała do ziemi ziemniaczane obierki zamiast kartofli.

I te obierki, o dziwo, wyrosły. Takich wielkich ziemniaków babcia Wasyłyna już

nigdy później nie zebrała. Mówiła, że to był cud.

184

TANiA MAlArCZUK

Kiedy na zachodnią Ukrainę przyszła sowiecka władza, babcia Wasyłyna

musiała oddawać do kołchozu 200 kilo mięsa. To mniej więc dwia świniaki.

Babci szkoda było oddawać świnie. Żeby zaspokoić apetyt przewodniczącego

kołchozu, w jamie w ogrodzie hodowała króliki. Nikt nie wiedział, ile dokładnie

ich było, gdyż rozmnażały się w niesłychanym tempie i rosły do metra długości.

Wykopywały tunele i, jak mówiła babcia, wyłaziły popaść się, aż pod lasem.

Kiedy trzeba było oddać mięso do kołchozu, babcia otwierała jamę i po omacku

łapała za uszy pierwszego lepszego królika. Wystarczało dziesięć królików. Bab-

cia Wasyłyna twierdziła, że to był kolejny cud.

Babcia gotowała dziwne potrawy. Na przykład zacierkę – mleczną kaszę

z roztartą w jajku mąką. Albo gołąbki z kaszy, zawinięte w liście buraka pastew-

nego. Albo pierogi z „piórkami” (tak babcia nazywała szczypiorek). Jej najdziw-

niejsze danie to „krepłyky”, pieczone pierogi ze śledziami. Przygotowywało się

je wyłącznie na Boże Narodzenie – i była to w istocie najsmaczniejsza potrawa

jaką kiedykolwiek jadłam. Myślę, że Bogu warto byłoby urodzić się wśród ludzi

choćby tylko po to, żeby skosztować babcinych „krepłyków”.

Babcia Wasyłyna skończyła zaledwie dwie klasy szkoły – na naukę nie

było czasu. W szkole nauczyła się prawidłowo trzymać rękę i podpisywać się

krzyżykiem. Nauczyła się na pamięć dwóch wierszy, które monotonnym gło-

sem deklamowała krowom podczas każdego dojenia. Lubiłam leżeć obok na

sianie i słuchać tych wierszy. Za każdym razem brzmiały inaczej. Wydawało mi

się, że z żadnej książki nie dowiem się niczego więcej.

Przez całe życie babcia Wasyłyna nie opuściła ani razu swojej wsi.

Zawsze mówiła, że mądrym można zostać i na swoim podwórzu. Do niej

ta zasada stosowała się jak najbardziej. Ona była mądra i dobra. Żyła ci-

cho i bez pretensji. Uprawiała hektary ogrodów, opiekowała się wnukami,

raz w tygodniu czesała włosy w mocny warkocz i gotowała swoje pierogi

z „piórkami”. I dziś wspominam babcię Wasyłynę jako jedyną znaną mi

kobietę, która cieszyła się tym, co miała, bo wiedziała, jak to jest, kiedy

nie ma niczego.

www.boell.pl

185

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

2.

W 1991 roku miałam dziewięć lat. Mgliście pamiętam sowieckie czasy, ale wy-

raźnie to, czego mi brakowało. A brakowało wszystkiego. Gum do żucia, po-

marańczy, ubrań, kolorowych flamastrów, lalek, kapronowych rajstop w drobną

siatkę, masła czekoladowego, roweru, amerykańskich kreskówek i brazylijskich

seriali. Te lata na zawsze pozostaną dla mnie czasem, kiedy brakowało niezbęd-

nych rzeczy. Czasem niezaspokojonych pragnień i dziecięcego obrażania się

na kogoś wielkiego i nieznajomego, kto nie płaci moim rodzicom pensji. Moja

mama oduczyła mnie proszenia o kupowanie czegoś, czego i tak nie mogłam

mieć. Siedziałam nad książkami i pisałam namiętne wypracowania szkolne o tym,

że prawdziwym szczęściem nie są pieniądze, tylko swoboda idei. Nosiłam su-

kienki po starszej siostrze i pocieszałam się tym, że cały świat kręci się wokół

mnie, bo tylko ja rozumiem jego istotę. Właściwie, tylko ja go rozumiem.

Mama, jak przystało na prawdziwe dziecko szóstej suszy, pragnęła wyłącz-

nie tego, żeby być taką jak wszyscy. Bała się choć minimalnie odstawać od wła-

snych wyobrażeń o przyzwoitości i dobrych manierach. Wszystkie jej spódnice

były ciut za kolano. Krótszych lub dłuższych w ogóle nie kupowała. Wszystkie buty

miały trzycentymetrowe obcasy, ani wyższe, ani niższe. Jej noworoczna sałatka

ziemniaczana przez dziesięciolecia miała te same, niezmienne składniki: tania go-

towana kiełbasa, groszek konserwowy, ziemniaki, marchewka, cebula, dwa jajka

i majonez. Całkiem niedawno mama zaczęła dodawać do sałatki średniej wielko-

ści kiszony ogórek. Nie wiem po co. Smak sałatki ani trochę się nie zmienił.

Najczęściej jadaliśmy ziemniaki. Gotowane, smażone, pieczone, tarte. I ta-

kie ziemniaczane dzieciństwo, muszę przyznać, to nie najgorsza alternatywa, ale

dziś właściwie zajadam się ryżem polanym sosem sojowym. Żeby odnowić bilans

gastronomiczny i obniżyć poziom wpływu ziemniaków na własny światopogląd.

Estetyczny smak mamy w całej pełni ujawniał się jedynie podczas jesien-

nego przygotowywania sałatek i kompotów. Mama układała półlitrowe, litrowe

i trzylitrowe słoiki z najróżniejszymi smakołykami na półkach w korytarzu. Te

186

TANiA MAlArCZUK

słoiki przyciągały mnie do siebie jak magnes. Zwyczajnie lubiłam im się przyglą-

dać, lubiłam je sortować według wysokości, koloru, zawartości. Marynowane

pomidory do marynowanych papryk i ogórków. Kompoty z gruszek i wiśni bli-

żej, a z jabłek i te kwaśne, z winogron dalej, tak żeby nie można było dostać się

do nich bez taboretu. Mama pozwalała otwierać przetwory wyłącznie z okazji

wielkich świąt, a ja miałam na nie ochotę bez przerwy, każdego dnia, w każdej

chwili. Pamiętam, jak pewnego razu nie wytrzymałam i, kiedy nikogo nie było

w domu, otworzyłam od razu wszystko, na co miałam ochotę. Jeden kompot,

dwie sałatki i marynowane kabaczki. Urządziłam sobie prawdziwy bankiet z mu-

zyką i eleganckim ubraniem: włączyłam odtwarzacz z ulubionym wtedy Arleki-

nem Ałły Pugaczowej, nałożyłam maminą czapkę z norek (uznałam ją za najdroż-

szy element stroju) i przez kilka godzin wyjadałam sałatki i truskawki z kompotu.

Mój bankiet musiał wyglądać naprawdę żałośnie, bo mama aż się popłakała,

kiedy zastała mnie śpiącą w czapce z norek obok niezaprzeczalnych dowodów

popełnionego przeze mnie przestępstwa – czterech pustych słoików.

Ogłoszenie niepodległości Ukrainy nie uczyniło mamy szczęśliwą.

Wręcz przeciwnie. Mama okazała się bezradna w walce z nowymi czasa-

mi, które wymagały od kobiet jedynie tego, aby umiały dobrze sprzedawać.

Wszystkie znajome mamy mamy zaczęły pracować na bazarze. Nasze nie-

wielkie zachodnio-ukraińskie miasteczko przekształciło się w jedno wspólne

getto kobiet-sprzedawczyń. Pojawiła się nowa moda – wielkie skórzane kurtki

z wieloma kieszeniami, w których wygodnie można było chować zarobione

pieniądze. Wtedy po raz pierwszy zobaczyłam rękawiczki z obciętymi palca-

mi – żeby w zimie wygodnie było palić, tupiąc obok rozwieszonych tureckich

swetrów w obrzydliwe bordowe kwiaty. Jeden taki sweter dostałam również ja.

W ciemności sypały się z niego iskry, a ja myślałam, że posiadam nadludzką moc

zapalania wzrokiem przedmiotów.

W trzeciej klasie rozpoczęły się u mnie typowe dla nastolatek proble-

my z nadwagą, choć mamie, sądząc po jej zachowaniu, to się podobało. Jej

córka jest pulchniutka, czyli jada do syta. Mama pieszczotliwie nazywała mnie

www.boell.pl

187

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

„pączusiem” i co niedziela piekła przepyszne pączki z powidłami śliwkowymi.

Jadłam za trzech, wymiatałam wszystko po kolei. Makarony, gołąbki, pielmieni,

znów makarony, chleb z kiełbasą i majonezem, makarony, makarony, makaro-

ny. Jedzenie sprawiało mi olbrzymią przyjemność, która leczyła rany, których

źródłem był kompleks człowieka drugiej kategorii. Oczywiście, myliłam tuszę

z byciem człowiekiem pełnowartościowym. Napełniałam żołądek i zdawało mi

się dzięki temu, że nie ma we mnie żadnej pustki.

Dziś mama mieszka przy „Arsenie” – gigantycznym supermarkecie, który

znajduje się w odległości pięciu minut drogi pieszo. Mama lubi supermarket „Arsen”

jak żywą istotę, prawdopodobnie płci męskiej. Niezależnie od tego, czy lodówka jest

pusta czy pełna i możliwości portfela, odwiedza go trzy razy w tygodniu. Uważnie ob-

chodzi półki sklepowe, notuje wszelkie nowinki, czasem pozwala sobie na zamorskie

specjały, na przykład butelkę czeskiego piwa. Mama z „Asenem” czuje się przyjemnie.

Tak jakby on miał ją w razie konieczności uratować, kiedy, nie daj boże, znów nastaną

złe czasy. Mama mówi: kobieta – to supermarket, do którego ona chodzi. Wolność

kobiety – to co najmniej dziesięć rodzajów śmietany w dziale z nabiałem.

3.

Tak jakoś się ułożyło, że w 2004 roku przeżyłam jednocześnie dwie rewolucje – ro-

dzinną i ogólnopaństwową. Obie wygrałam, choć nie zamierzałam z nikim walczyć.

Na początku roku bez zgody rodziców wyszłam za mąż i uciekłam do

Kijowa. Uciekłam w dosłownym sensie. Cała moja przeszłość zmieściła się

w niewielkim plecaku, choć, szczerze mówiąc, łatwiej by mi było obejść się

bez niego. W kieszeni miałam kilka hrywien na kolejną paczkę papierosów, i to

wszystko. Zakochani palacze są zupełnie niewymagający.

Mąż pracował jako dziennikarz telewizyjny w programie śledczym, praw-

dopodobnie jedynym w owym czasie w miarę obiektywnym. Raz, dwa razy

w miesiącu mąż jeździł w delegacje, a ja wpraszałam się, by mu towarzyszyć.

Myślałam, że kiedy będę obok nic mu się nie stanie. Że uda mi się go uratować.

188

TANiA MAlArCZUK

W Mukaczewie, podczas pierwszej tury wyborów prezydenckich, na

nasz samochód w ciemnościach napadli nieznani, ogoleni na łyso mężczyźni

i o mało nie przewrócili auta. W ostatniej chwili udało nam się zamknąć okna

i drzwi, pokładając nieuzasadnione nadzieje w wytrzymałość produktu krajo-

wego. Łysych interesowała kaseta z kamery wideo, a mnie interesowało tylko

jedno: co to za kraj, który wciąż domaga się ofiar i niczego nie daje w zamian.

Druga tura wyborów minęła nam w Łuhańsku. Od Łuhańska do granicy

z Rosją można dojść pieszo, choć jak dla mnie, wcale nie trzeba nigdzie iść –

cała Rosja jest tutaj – w samym centrum Łuhańska, na ulicy Radzieckiej w hotelu

„Rosja”. Wynajęliśmy kierowcę rajdowca i on bardzo nam się przydał, kiedy

trzeba było uciekać przed zbirami. Czarny jaguar najpierw trzymał się od nas

w pewnej odległości, ale potem przykleił się na dobre. Dla kierowcy rajdowca

(młody chłopak, nie więcej niż dwadzieścia pięć lat) to pewnie była najbardziej

emocjonująca Formuła-1. On się nie bał. Mocno trzymał kierownicę i gnał tak,

że aż mi ciemniało w oczach. Przy czym spokojnie stwierdził, że zna właścicieli

jaguara. Dzięki bogu, bić nie będą. Po prostu zastrzelą.

Co wtedy jadłam? Przyprawy. W niebywałych ilościach. Wszystkie moż-

liwe, oprócz klasycznego ziela angielskiego i liścia laurowego. Ignorując wszelkie

przepisy kulinarne, wrzucałam do dowolnej potrawy po trochę z każdej paczki.

A paczek miałam kilkadziesiąt. Współczuję tym, którzy musieli jadać moje nie-

mal przestępcze eksperymenty. Bez opamiętania nadużywałam w kuchni imbiru

i rozmarynu. Rozmaryn zostawał między zębami, a imbir piekł w język i przełyk.

Od curry usta robiły się pomarańczowe, ale wtedy na szczęście, pomarańczo-

wy kolor był bardzo popularny. Przyprawy stawały się symbolem zmian, na

które czekałam od urodzenia. Jedzenie, tak jak życie, nabierało zupełnie innego,

niezwykłego smaku. Nawet makaron, po dodaniu oregano, smakował inaczej,

a kura z estragonem przypominała spieczoną na słońcu śliwkę.

W dniu, kiedy zaczął się „Majdan”, byłam przyjęta nie sprawiedliwością

i przyszłością kraju, lecz bezpieczeństwem ukochanej osoby. Kobiety idą na ba-

rykady mimowolnie, żeby być blisko swoich niemądrych mężczyzn, których

www.boell.pl

189

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

czasem, nie wiedzieć dlaczego, korci bohaterstwo. Na Majdanie dużo było ta-

kich mężczyzn. Praktycznie wszyscy moi przyjaciele i znajomi. Dziennikarze,

poeci, artyści, fotografowie, wykładowcy uniwersyteccy. Przy nich stały dziew-

częta i żony – pozorne rewolucjonistki. I one, jestem o tym przekonana, są

dużo groźniejsze w swoim gniewie, bo bronią głów swoich mężczyzn, a nie

iluzorycznych, nic nie wartych sloganów politycznych. Czasem, pośród głuchej

nocy, myślałam, że oto, zaraz przyjdą i wszystkich rozstrzelają – dziennikarzy,

poetów, artystów, wykładowców – a kto zostanie? Ja, na przykład, nie chciałam

się znaleźć pośród tych, którzy zostaną. Wydaje mi się, że w takiej grupie dalsze

życie byłoby śmiertelnie nudno kontynuować życie.

Nie przechwalam się udziałem w Majdanie, unikam rozmów o poma-

rańczowej rewolucji, ale bardzo nie lubię, jak inni narzekają: po co i dla kogo

walczyliście? Co osiągnęliście? Czy zrobiło się lżej? Wykorzystano was jedynie

w politycznych intrygach jak bezmózgie marionetki. Śmieszy mnie, gdy to sły-

szę, bo ja nie czuję się ani oszukana ani wykorzystana. Jeszcze żadna rewolucja

nie spełniła oczekiwań swoich uczestników. Jej wartość polega na czymś zu-

pełnie innym. Prawdopodobnie na tym, żeby zasmakować chilijskiej papryki na

ostrzu tępego noża.

4.

Kobiety, które piją, podobają mi się dużo bardziej, niż kobiety, które jedzą. Choćby

strasznie wyglądały kobiece popijawy, ukryta jest w nich jakaś ogromna siła oporu

i protestu, niesłychany urok, wywołujący jednocześnie i współczucie, i zachwyt.

Rozumiem, dlaczego kobiety są bardziej zagrożone alkoholizmem – one nie

mogą zatrzymać się w połowie butelki. Alkohol jest jak rzeka, w której większość

brodzi po kolana, ale kiedy wejdzie się po pas, to znosi go nurt. Pijana kobieta

zakochuje się w samej sobie, w katastroficznym nastroju i dlatego nad wyraz pięk-

nej. Opadają starannie dobrane maski społeczne i staranny wieczorowy makijaż.

To, co na trzeźwo było ważne, po pijanemu ulega zapomnieniu. W końcu ważne

190

TANiA MAlArCZUK

pozostaje tylko jedno pytanie: po co to wszystko? Mężczyźni potrzebują od czasu

do czasu być bohaterami, przekonać się od czasu do czasu, że są ważni, a czego

potrzebują kobiety? Podejrzewam, że alkoholiczki znają odpowiedź na to pytanie,

ale nie mają już artykulacyjnej możliwości, żeby je wyrazić.

Moja sąsiadka, nie wiem nawet jak ma na imię, nigdy nie trzeźwieje.

Nie wiem, ile ma lat i czy ma jakąś rodzinę. Z wyglądu przypomina rozczaro-

wanego życiem koszykarza. Jest bardzo wysoka i chuda, krótko ostrzyżona,

nosi sportowe buty i sportową kurtkę niezależnie od pory roku. Ma malut-

kiego jamnika, którego często wyprowadza na spacer pod moimi oknami.

Kiedy nadchodzi czas picia, kobieta ożywia się. Zaczepia ludzi na ulicy, głośno

coś omawia, co godzinę chodzi do pobliskiego spożywczego po nową porcję

najtańszej wódki i śmieje się, śmieje się, śmieje się. Jej picie zawsze kończy

się tak samo: kobieta leży bezradnie na korytarzu obok własnych drzwi i prosi

wszystkich, kogo zobaczy, żeby pomógł jej otworzyć. Podchodzę, sprawdzam

drzwi – zamknięte. Proszę kobietę o klucz. Wtedy ona mówi to, co może

powiedzieć wyłącznie alkoholiczka, to, dzięki czemu właśnie bardziej szanuję

alkoholiczki niż wiele gorliwych abstynentek. Ona mówi: „Kluczem to ja sama

mogę otworzyć drzwi, ty spróbuj bez klucza! Tylko tak mogę pomóc” – i wci-

ska mi pilota od telewizora.

Nienawidzą jej wszystkie sprzedawczynie w pobliskim spożywczym.

Sam sklep to sowiecki przeżytek, w którym są, jak się patrzy, trzy działy i wszyst-

kie trzy są jednocześnie zamykane na remanent. I oto moja sąsiadka alkoholiczka

ciągnie do spożywczego w bardzo konkretnym celu – chce kupić coś do wy-

picia. Długo ogląda asortyment alkoholi, prosi, żeby jej coś pokazać, grzecznie

przeprasza i prosi, żeby pokazać coś innego. Sprzedawczyni kipi ze złości, ale

się powstrzymuje. Wybucha wtedy, kiedy moja koszykarka prosi, żeby pokazać

jej butelkę najdroższego w sklepie wina gruzińskiego. Żeby ją zdjąć z wystawy,

sprzedawczyni musi wdrapać się po specjalnej drabinie. Alkoholiczka trzyma

butelkę wina jak świętość, ostrożnie zdmuchuje pyłek, uważnie czyta etykietę

i – uwaga! – interesuje się, czy butelkę przechowywano w odpowiednich wa-

www.boell.pl

191

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

runkach. Kiedy sprzedawczyni zielenieje ze złości, kobieta z godnością oddaje

butelkę i zamawia zwykłą ćwiartkę wódki.

Często mam ochotę porozmawiać z sąsiadką, zapytać ją o coś banalne-

go, coś w rodzaju: „na czym polega sens życia?”, ale boję się, że ona zwyczajnie

roześmieje mi się w nos.

****

Kobieta jest tym, co je i pije. Ciągłe łaknienie i obsesja jedzenia czynią z niej

niewolnicę ziemniaków i makaronów, nadmiar wolności – niewolnicę super-

marketów. Nie wiem, być może tak właśnie powinno być. Balansując pomiędzy

niewolnictwem jednym i drugim, kobieta ma szansę, by coś poczuć, zdziałać,

zrozumieć.

Tłumaczyła Anna Kupińska

192

O Autorkach

www.boell.pl

193

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

Sylwia Chutnik (1979) – absolwentka Instytutu Kul-

tury Polskiej i Gender Studies Uniwersytetu Warszaw-

skiego. Od lat dziewięćdziesiątych działa aktywnie

w ruchu kobiecym, jest współzałożycielką Fundacji

MaMa (2006), która działa na rzecz praw matek. Jest

autorką powieści Kieszonkowy atlas kobiet (2008), za

którą otrzymała nagrodę Paszport Polityki w dziedzinie literatury. W 2009 roku

książka była także nominowana do nagrody literackiej NIKE.

dr Agnieszka Graff (1970) – jest adiunktem w Ośrod-

ku Studiów Amerykańskich Uniwersytetu Warszawskie-

go, gdzie prowadzi zajęcia z zakresu literatury i kultury

amerykańskiej. Od lat uczy też w ramach Gender Stu-

dies UW. Absolwentka Amherst Col ege, Oksfordu

i Szkoły Nauk Społecznych przy Instytucie Filozofii i So-

cjologii PAN (doktorat: 1999); autorka dwóch książek: Świat bez kobiet. Płeć w pol-

skim życiu publicznym (2001) i Rykoszetem. Rzecz o płci, seksualności i narodzie

(2008) oraz licznych artykułów poświęconych myśli feministycznej, płci w kulturze

popularnej i ruchowi kobiecemu w USA i w Polsce. Stypendystka Fundacji Fulbri-

ghta (2004/2005), w ramach programu “New Century Scholars: Towards Equali-

ty. The Global Empowerment of Women”. Współpracuje z Helsińską Fundacją

Praw Człowieka, jest członkinią zespołu Krytyki Politycznej.

Anna Grusková (1962) – autorka sztuk teatralnych

i słuchowisk radiowych oraz scenariuszy filmów doku-

mentalnych zrealizowanych i prezentowanych w Sło-

wacji, Republice Czeskiej i Austrii. Z wykształcenia te-

atrolożka, absolwentka Uniwersytetu Karola w Pradze,

pracuje także jako dyrektorka teatru i dziennikarka,

mieszka w Bratysławie.

194

O AUTOrKACh

Mirjam Hirsch (1982) – studiuje Gender Studies

i historię współczesną na Uniwersytecie im. Hum-

boldta w Berlinie, zajmuje się tangiem argentyńskim

i problematyką społeczno-kulturowej tożsamości płci,

ruchami społecznymi i feministycznymi w Europie

i Ameryce Łacińskiej oraz współzależnościami między

seksizmem, rasizmem, (neo)kolonializmem i kapitalizmem. Działa w międzyna-

rodowym ruchu feministycznym, antyrasistowskim i antykapitalistycznym.

Petra Hůlová (1979) – ukończyła kulturoznawstwo

i mongolistykę na Uniwersytecie Karola w Pradze. Jest

autorką kilku powieści Paměť mojí babičce (2002, pol-

skie wydanie: Czas czerownych gór ukazało się w 2007

roku), Přes matný sklo (2004), Cirkus Les Mémoires

(2005), Umělohmotný třípokoj (2006) and Stanice tajga

(2008), tłumaczonych na język angielski, niemiecki, francuski, węgierski, holen-

derski, polski.

dr Kateřina Jacques (1971) – członkini czeskiej par-

tii Zielonych (Strana zelených). W 2006 roku została

wybrana do izby deputowanych w parlamencie cze-

skim, wcześniej była dyrektorką departamentu praw

człowieka w kancelarii premiera. W latach 1994-2002

studiowała politologię i germanistykę na Uniwersytecie

Karola w Pradze, w 2006 roku obroniła doktorat z politologii.

www.boell.pl

195

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

Jana Juráňová (1957) – słowacka pisarka, feministka

i współzałożycielka ASPEKTU, pierwszej feministycznej

organizacji w Słowacji. Ukończyła anglistykę i rusycysty-

kę na Uniwersytecie Komeńskiego w Bratysławie. Jest

autorką sztuk teatralnych Salome (1989), Misky striebor-

né, nádoby výborné (1997) i powieści Zverinec (1994),

Siete (1996), Utrpenie starého kocúra (2000), a także książek dla dzieci Iba baba (1999), Bubliny (2002), Babeta ide do sveta (2003), Ježibaby z Novej Baby (2006).

Powieść Orodovnice (2007) była nominowana do najbardziej prestiżowej nagrody

literackiej w Słowacji Anasoft Litera 2006. Najnowsza powieść Žila som s Hviez-

doslavom również była nominowana do tej nagrody w 2009 roku. Tłumaczyła na

słowacki książki Margaret Atwood, Judith Butler i Virginii Woolf.

Ľubica Kobová (1978) – filozofka, pisze doktorat na

Uniwersytecie Komeńskiego w Bratysławie, absol-

wentka Gender Studies na Uniwersytecie Środkowo-

europejskim w Budapeszcie. Współpracuje z ASPEK-

TEM w Bratysławie od 1998 roku, jest współautorką

kilku publikacji ASPEKTU, m.in. Aká práca, taká pláca?

Aspekty rodovej nerovnosti v odmeňovaní (2007), Kradmá ruka feministky rozvažu-

je za plentou. Aspekty parlamentných volieb (2007), Histórie žien. Aspekty písania

a čítania (2007), Žena nie je tovar. Komodifikácia žien v našej culture (2005), Lesby-by-by. Aspekty politiky identít (2004). Zajmuje się filozofią społeczną i polityczną, teorią feminizmu i teorią queer. Stypendystka Fundacji Fulbrighta

(2008/2009) w Women’s and Gender Studies Department na Uniwersytecie

w Rutgers (USA).

196

O AUTOrKACh

Tania Malarczuk (1983) – ukończyła filologię ukraińską na Uniwersytecie

Wasyla Stefanyka Prykarpatskiego w Iwano-Frankowsku. Od 2004 roku mieszka

w Kijowie. Jest autorką czterech powieści Endspiel Adolfo abo Troyanda dla Lizy,

Zhory vnyz (knyha strahiv), Jak ja stala sviatoju, Hovoryty. W 2006 roku otrzymała ukraińską nagrodę BBC za książkę roku.

Rita Pawlowski (1941) – dziennikarka, od 1977 roku

pracowała w różnych oddziałach Związku Kobiet NRD

(Frauenverband der DDR); do 1989 roku pełniła funk-

cję referentki ds. kontaktów z prasą w zarządzie federal-

nym DFD. Po 1990 roku przez kilka lat pracowała w ar-

chiwach kobiet w Wiesbaden i Berlinie, była kilkakrotnie

bezrobotna, a od 2001 roku jest na emeryturze i mieszka w Berlinie.

prof. Jirina Šiklova (1935) – socjolożka i publicystka,

członkini opozycji demokratycznej w byłej Czechosło-

wacji, sygnatariuszka Karty 77, aresztowana za przewo-

żenie przez granicę zakazanych książek dysydenckich,

uczestniczka Praskiej Wiosny w 1968 roku i zwolniona

z Wydziału Socjologi Uniwersytetu Karola w Pradze,

którego była współzałożycielką. Po 1989 roku wróciła na uczelnie, gdzie założyła

Instytut Socjologi Pracy. Jest założycielką Gender Studies, pierwszej feministycznej

organizacji w Republice Czeskiej, autorką wielu artykułów i dwóch książek Deník

staré paní (2003) and Dopisy vnučce (2007). W 1995 roku została uhonorowana

tytułem „Kobieta Europy“ za zasługi dla integracji europejskiej.

www.boell.pl

197

KOBieTy W CZASACh PrZełOMU 1989-2009: POlSKA,

CZeChy, SłOWACJA, NieMCy WSChOdNie, UKrAiNA

Jana Simon (1972) – dziennikarka i pisarka. Pracowała dla niemieckiej telewizji

ZDF oraz gazet „Der Spiegel”, „Berliner Zeitung”, od 1997 roku związana z „ta-

geszeitung”. W 2001 roku została nagrodzona nagrodą Axel-Springer-Preis dla

młodych dziennikarzy. Absolwentka italianistyki i politologii, studiowała w Berli-

nie i Londynie. Jest autorką kilku książek, m.in. Denn wir sind anders. Geschichte

des Felix S. (2002), Alltägliche Abgründe: Das Fremde in unserer Nähe. Reporta-

gen und Porträts (2004).

Natalka Śniadanko (1973) – tłumaczka i dzienni-

karka, pisarka, mieszka we Lwowie. Tłumaczyła na

język ukraiński polskich autorów, m.in. Zbigniewa

Herberta, Jarosława Iwaszkiewicza, Czesława Miłosza,

Jana Brzechwę, Olgę Tokarczuk, a także autorów nie-

mieckich, m.in. Franza Kafkę, Friedricha Dürrenmatta,

Güntera Grassa, Stefana Zweiga. Jej powieści ukazały się także w Polsce (m.in.

Ahatanhel i Kolekcja namiętności, Rosji, Republice Czeskiej, Niemczech, Austrii,

Belgii i Białorusi.

dr Bożena Umińska-Keff (1948) – poetka, pisarka,

eseistka, nauczycielka akademicka. Z wykształcenia

polonistka i filozofka. Interdyscyplinarną pracę doktor-

ską obroniła w Instytucie Badań Literackich PAN. Od

początku powstania Gender Studies na UW przy In-

stytucie Stosowanych Nauk Społecznych, uczy na UW

i innych uczelniach zajmując się interdyscyplinarną humanistyką. Pracuje w Ży-

dowskim Instytucie Historycznym. Autorka książek: Postać z cieniem. Portrety

żydówek w polskiej literaturze (2001), Barykady. Kroniki obsesyjne (2006) oraz to-

mów poezji: Razem osobno (1986), Sen o znaczeniu snów (1995), Nie jesteś gotowy (2000). Za Utwór o matce i ojczyźnie (2008) była nominowana do literackiej Nagrody NIKE w 2009 roku.

198

O PrZedSTAWiCielSTWie FUNdACJi iM. heiNriChA BÖllA

Heinrich Böll Stiftung z siedzibą w Berlinie jest niemiecką fundacją polityczną,

bliską partii Sojusz 90/Zieloni.

Podstawowym zadaniem Fundacji zarówno w kraju, jak i za granicą, jest edu-

kacja obywatelska, której celem jest popieranie kształtowania postaw demo-

kratycznych, zaangażowania społeczno-politycznego i porozumienia pomiędzy

narodami. Kieruje się przy tym swymi podstawowymi wartościami: ekologią,

demokracją, solidarnością oraz wolnością od przemocy.

W regionie Europy Środkowej, m.in. w Polsce, Fundacja działa od ponad 10 lat.

Przedstawicielstwo Fundacji im. Heinricha Bölla w Polsce zainaugu-

rowało działalność na początku 2002 r., w końcowej fazie rokowań związanych

z przystąpieniem do Unii Europejskiej państw z regionu Europy Środkowej.

Jednym z zadań Przedstawicielstwa było obserwowanie i wspieranie działań

na rzecz uwzględniania perspektywy równości kobiet i mężczyzn w procesie

integracji tych państw z UE. Po rozszerzeniu Unii Europejskiej tematyka kobieca

wciąż stanowi główne zainteresowanie Fundacji im. Heinricha Bölla, jednak już

od 2003 r. zadania Przedstawicielstwa zostały rozszerzone o tematy takie jak

wspólna polityka zagraniczna Unii Europejskiej, polityka energetyczna i ochrona

klimatu oraz demokratyczny rozwój Ukrainy.

Przedstawicielstwo inicjuje i wspiera społeczno-polityczną debatę w Europie

Środkowej i Wschodniej (Polsce, Czechach, Słowacji i Ukrainie) także z perspek-

tywy innych „zielonych“ tematów.

Więcej informacji o naszych aktywnościach na

www.boell.pl oraz www.boell.de

www.boell.pl

199

Polska, Czechy,

Słowacja,

Dwudziestolecie przełomu roku 1989 skłania do rocznicowych podsu-

mowań. Pomimo dwudziestu lat demokratycznej transformacji kobietom

Niemcy Wschodnie,

nie udało się w sferze życia publicznego zniwelować na tyle dzielącego

Ukraina

je od mężczyzn dystansu, aby ich głos w debacie publicznej był wyraźnie

słyszany – a ponadto – ocena minionych dwóch dekad z perspektywy kobiet

1989-2009

nie do końca wpisuje się w klimat rocznicowego święta. Jest bowiem

pewnym paradoksem, że dla kobiet z krajów byłego bloku wschodniego

odzyskana w roku 1989 wolność wiązała się często ze znacznym ograni-

czeniem praw ekonomicznych, socjalnych i reprodukcyjnych.

zełomu

pr

Wobec deficytu debaty publicznej na temat roli kobiet w okresie przemian,

publikacja Przedstawicielstwa Fundacji im. Heinricha Bölla w Warszawie

podejmuje próbę wielowątkowego dialogu o doświadczeniach transformacji,

Kobiety w czasach

oddając głos kobietom. Autorki publikacji oceniają minione dwudziestolecie

reform z punktu widzenia kobiet z byłych krajów bloku wschodniego:

czasach

Czech, Polski Słowacji, Ukrainy i w byłych Niemiec Wschodnich – i na tym

przełomu 1989-2009

w

tle – z perspektywy osobistych doświadczeń. Publikacja stanowi zarazem

platformę międzypokoleniowego dialogu, albowiem autorki reprezentują

różne pokolenia. W publikacji przeplatają się teksty osobiste z bardziej

teoretycznymi rozważaniami, zaś teksty literackie stanowią niejednokrotnie

obiety

dopełnienie bardziej obiektywnych prób opisu minionych dwudziestu

K

lat. Wśród autorek publikacji m.in. Sylwia Chutnik, Agnieszka Graff, Petra

Hůlová, Jiřina Šiklová, Natalia Śniadanko, Bożena Umińska-Keff i in.

Bölla

Heinricha

im.

Fundacja im. Heinricha Bölla

Przedstawicielstwo w Polsce

ul. Żurawia 45, 00-680 Warszawa, Polska

tel.: +48 22 59 42 333, e-mail: hbs@boell.pl

Fundacja