płci

Na czym właściwie polega specyfika wpływów Kościoła katolickiego na

a

życie publiczne w Polsce? Jakie to ma przełożenie na kwestie równości

płci? Jakie są społeczne koszty jego dominacji? Jak się zmieniają postawy

polskiego społeczeństwa wobec Kościoła i religii? Czy Polska może być

państwem świeckim? To tylko niektóre pytania, na które odpowiadają

i polityk

autorki i autorzy publikacji: Iza Desperak, Anna Dzierzgowska, Maciej Gdula,

Agnieszka Graff, Agnieszka Kościańska, Adam Ostolski, prof. Barbara Stanosz,

Katarzyna Szumlewicz, Piotr Szumlewicz, prof. Magdalena Środa, Joanna

Tomaszewska i Anna Zawadzka. W swoich tekstach analizują zależności

między religią a polityką, zastanawiają się, skąd się bierze siła Kościoła,

państwo

dlaczego nie zrodził się w Polsce masowy ruch antyklerykalny, dlaczego

tkwimy w oparach katolickiej magmy, czy jest szansa na pluralizm

i redefiniowanie stosunków między Kościołem i państwem.

ościół, K

Kościół, państwo

i polityka płci

Bölla

Heinricha

im.

Fundacja im. Heinricha Bölla

Przedstawicielstwo w Polsce

ul. Żurawia 45, 00-680 Warszawa, Polska

tel.: +48 22 59 42 333, e-mail: hbs@boell.pl

Fundacja

Kosciol panstwo i polityka plci_Okladka_DRUK.indd 1

2010-3-29 14:03:02

Kościół, państwo

i polityka płci

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 1

26.3.2010 15:51:16

Publikacja powstała w ramach projektu „Religion, Politics and Gender Equality in Poland”,

finansowanego ze środków programu Demokratieförderung und entwicklungspolitische

Friedensarbeit Fundacji im. Heinricha Bölla.

Redakcja: Adam Ostolski

Koordynatorka projektu „Religion, Politics and Gender Equality in Poland”: Agnieszka Grzybek

Projekt graficzny: Studio 27

Zdjęcia na okładce:

Demonstracja antyklerykalna i antykoscielna protestujaca przeciwko zakazowi aborcji,

16.05.1991, fot. Andrzej Iwanczuk/REPORTER

Manifa zorganizowana pod haslem Zdrowie Kobiet, Warszawa, 08.03.2008,

fot. Jacek Wajszczak / Reporter

Manifestacja przeciwniczek i przeciwników ustawy antyaborcyjnej,

Warszawa, 10.05.1989, fot. Zenon Zyburtowicz / EastNews

Publikacja wydana przez Przedstawicielstwo Fundacji im. Heinricha Bölla w Polsce

Warszawa 2010

Treści zawarte w publikacji odzwierciedlają wyłącznie opinie ich autorek i autorów, nato-

miast nie prezentują oficjalnego stanowiska Fundacji im. Heinricha Bölla.

ISBN: 978-83-61340-60-7

Copyright by Przedstawicielstwo Fundacji im. Heinricha Bölla

Wszelkie prawa zastrzeżone

Publikacja dostępna na stronie:

www.boell.pl

Przedstawicielstwo Fundacji im. Heinricha Bölla

ul. Żurawia 45,

00-680 Warsaw, Poland

phone: + 48 22 594 23 33

e- mail: hbs@boell.pl

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 2

26.3.2010 15:51:16

Spis treści

Agnieszka Rochon, Agnieszka Grzybek

Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5

1. Kultura

Agnieszka Graff

Efekt magmy, czyli o szczególnej

roli Kościoła katolickiego w Polsce . . . . 10

Magdalena Środa

Polska, Kościół, etyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25

Katarzyna Szumlewicz

Backlash po polsku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40

Anna Zawadzka

Zarządcy frustracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53

2. Polityka

Maciej Gdula

Kohabitacja i sojusz. Polityka

i Kościół w Polsce 1945-2009 . . . . . . . 66

Piotr Szumlewicz

Kościół a trzeci sektor . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74

Anna Dzierzgowska

Czy polska szkoła jest szkołą świecką? . . . 87

Iza Desperak

Kościół, rodzina i prawa jednostki . . . . 100

www.boell.pl

3

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 3

26.3.2010 15:51:16

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

3. Alternatywy

Joanna Tomaszewska

Czy w Polsce możliwy

jest katolicki feminizm? . . . . . . . . . . . . . . . . . 116

Agnieszka Kościańska

Pluralizm religijny a równość płci . . . . . 132

Barbara Stanosz

ateizm, agnostycyzm i antyklerykalizm

w Polsce a kwestia równouprawnienia . . 144

Agnieszka Graff

Feminizm, patriotyzm, religia

– czyli o kłopotach z tożsamością . . . . 155

Posłowie

Adam Ostolski

Nasi okupanci 2.0, czyli

jak zdobyć milczącą większość . . . . . . . . 172

4

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 4

26.3.2010 15:51:16

agNiESZKa RoChoN, agNiESZKa gRZyBEK

Wstęp

5

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 5

26.3.2010 15:51:16

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

Inspiracją do przygotowania publikacji Kościół, państwo i polityka płci był raport

autorstwa Jacqueline Heinen i Stephana Porteta Religia, polityka i równość płci

w Polsce, który powstał w ramach wspólnego projektu Fundacji im. Heinricha

Bölla w Berlinie i United Nations Research Institute for Social Development

(UNRISD) w 2009 roku1.

Podobnie jak raport publikacja warszawskiego biura Fundacji pokazuje wzajem-

ne powiązania między Kościołem katolickim i polityką oraz wpływ religi i Kościoła na

sytuację kobiet i mężczyzn w Polsce. O ile jednak dla autorów raportu obszarem analizy

są przede wszystkim prawa reprodukcyjne kobiet – jako główne pole walki Kościoła

o wartości moralne i znaczenie po 1989 roku – o tyle książka Kościół, państwo i polityka

płci ujmuje temat szerzej, ukazując dalsze obszary wpływu Kościoła na politykę.

Teksty Agnieszki Graff, Anny Zawadzkiej czy też Izy Desperak analizują zarówno

kulturowe, jak i polityczne podstawy dominującej pozycji Kościoła w sferze publicznej,

zaś artykuły Katarzyny Szumlewicz, Macieja Gduli i Piotra Szumlewicza badają historyczne

korzenie powiązań między Kościołem a polityką, szczególnie w latach PRL. Prof. Barbara

Stanosz, odnosząc się do przełomu roku 1989, pisze o „demokracji konfesyjnej”, która

została wprowadzona zamiast demokracji liberalnej. Prof. Magdalena Środa pokazuje, jak

w latach dziewięćdziesiątych bardzo szybko etyka katolicka wyparła ze sfery publicznej

etykę świecką, a sami etycy zostali zastąpieni przez księży. Analizując zależności między

religią a polityką, wpływem Kościoła katolickiego na życie publiczne w Polsce a prawami

kobiet w minionym dwudziestoleciu, autorki i autorzy publikacji zwrócili szczególną uwa-

gę na zbadanie styku polityki Kościoła i polityk sektorowych państwa, takich jak polityka

społeczna, edukacyjna, kulturalna i medialna.

Poprzez rozszerzenie perspektywy publikacja polemizuje częściowo

z podstawową tezą raportu Heinen i Porteta o ograniczeniu aktywności Kościo-

1 W ramach projektu powstały raporty analizujące powiązania między religią i polityką i ich

wpływem na sytuację kobiet i mężczyzn w Turcji, Serbii, Pakistanie, Izraelu, USA, Chile,

Meksyku, Nigeri , Iranie, Indiach i Polsce. Raport Jacqreline Heinen i Stephana Porteta

w języku angielskim i polskim dostępny jest na stronach Przedstawicielstwa Fundacji im.

Heinricha Bölla w Polsce: http://www.boell.pl/downloads/Religa_polityka_i_rownosc_

plci_Heinen_Portet.pdf

6

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 6

26.3.2010 15:51:17

WStĘP

ła w sferze publicznej po wejściu Polski do Unii Europejskiej. Po wprowadzeniu

restrykcyjnej ustawy antyaborcyjnej w 1993 roku zgoda między państwem a Ko-

ściołem w sferze praw reprodukcyjnych została ostatecznie przypieczętowana

w roku 2004 przez poparcie Kościoła dla akcesji do UE w zamian za wycofanie

się ówczesnego rządu z planów liberalizacji ustawy antyaborcyjnej. Zdaniem au-

torki i autora raportu po roku 2004 Kościół wycofał się z debaty publicznej, zaś

depozytariuszami jego stanowiska stali się przeważający w polskim parlamencie

konserwatywni i prawicowi politycy. Dopiero w roku 2007 Kościół ponownie

wkroczył do debaty publicznej, zajmując stanowisko w sprawie proponowanej

przez rząd refundacji zabiegów in vitro.

Czy jednak rzeczywiście w latach 2004-2007 Kościół przestał bezpo-

średnio mieszać się w sferę polityki? Na czym właściwie polega specyfika wpły-

wów Kościoła katolickiego na życie publiczne w Polsce i jakie to ma przełożenie

na kwestie równości płci? Jakie są społeczne koszty jego dominacji? Jak się zmie-

niają postawy polskiego społeczeństwa wobec Kościoła i religii? Czy pozycja

Kościoła katolickiego wobec kwestii równościowych jest jednolita? To pytania,

na które starają się odpowiedzieć autorki i autorzy niniejszej publikacji.

Badając zróżnicowanie i przemiany postaw społecznych wobec religii i poli-

tycznej funkcji Kościoła, autorki i autorzy publikacji zwracają uwagę na pewien paradoks:

z jednej strony Kościół dominuje w życiu publicznym i ma bezpośredni wpływ na po-

dejmowane decyzje polityczne2, z drugiej zaś w badaniach CBOS z 2009 roku aż 84

proc. respondentek i respondentów zgodziło się ze stwierdzeniem, że Kościół powinien

być oddzielony od państwa i nie zajmować się polityką. Dlaczego zatem – mimo tak

dużej niechęci społecznej wobec mieszania się przez Kościół w sferę publiczną – pozycja

Kościoła w Polsce jest tak silna? Dlaczego Polska tkwi w oparach katolickiej magmy, której

fenomen analizuje w tekście otwierającym publikację Agnieszka Graff?

2 Wobec

W

krytycznej postawy episkopatu rząd wycofał się w 2007 roku z planów refundo-

wania zabiegów in vitro. Aktualnie losy nowelizowanej ustawy antyprzemocowej są także

wobec sprzeciwu ze strony polskich biskupów niepewne.

www.boell.pl

7

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 7

26.3.2010 15:51:17

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

Rola Kościoła katolickiego w procesie transformacji nie jest jednoznaczna:

z jednej strony Kościół w minionym dwudziestoleciu wspierał transformację i to-

warzyszące jej reformy, z drugiej potrafił skutecznie zagospodarować frustrację

tych, którzy zostali ekonomicznie wykluczeni i pozbawieni możliwości artykulacji

własnego doświadczenia. Jest to kontekst, którego – jak twierdzi w swoim tekście

Anna Zawadzka – nie można pominąć, analizując fenomen Radia Maryja, które

stało się przestrzenią aktywności obywatelskiej „ludzi zbędnych”. W ten sposób,

dzierżąc rząd dusz nad ludźmi sfrustrowanymi trudną sytuacją materialną, tj. nad

sporą częścią elektoratu, Kościół wygrywa swoją pozycję wobec polityków. Czy

zatem Polska jest skazana na nieustanny sojusz „tronu i ołtarza”?

Agnieszka Kościańska zastanawia się w swoim artykule, czy pluralizm –

rozumiany zarówno jako wewnątrzkościelne zróżnicowanie, jak i wielość wyznań

– może sprzyjać osłabieniu pozycji Kościoła katolickiego w sferze publicznej oraz

emancypacji i prawom kobiet. Zarówno Kościańska, jak i Joanna Tomaszewska

wskazują na potencjalne sojuszniczki dla środowisk feministycznych walczących

o prawa kobiet: mogą być nimi kobiety innych wyznań, lecz także katoliczki niego-

dzące się na sztywne hierarchie i podrzędną pozycję kobiet w Kościele.

Przedstawione w publikacji badania opinii publicznej, pokazujące zróżni-

cowanie postaw Polek i Polaków wobec religii i poparcie dla oddzielenia Kościo-

ła od polityki, a także aktualny przebieg debaty o in vitro, czy też wyroki polskich

sądów – wygrana Alicji Tysiąc przeciwko „Gościowi Niedzielnemu” i prawo-

mocny wyrok uniewinniający Dorotę Nieznalską, skazaną za obrazę uczuć re-

ligijnych swą artystyczną pracą – pokazują, że potrzeba redefinicji stosunków

między państwem i Kościołem staje się stopniowo coraz bardziej realna.

Agnieszka Rochon

Dyrektorka Przedstawicielstwa Fundacji im. Heinricha Bölla w Polsce

Agnieszka Grzybek

Koordynatorka regionalnego programu „Demokracja płci”

8

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 8

26.3.2010 15:51:17

1

Kultura

www.boell.pl

9

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 9

26.3.2010 15:51:17

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

Efekt magmy,

czyli o szczególnej

roli Kościoła

w Polsce

Agnieszka Graff

10

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 10

26.3.2010 15:51:17

agNiESZKa gRaFF

Tego jednego bowiem Kościół w warunkach demokracji wciąż się nie nauczył: że jest

tylko jedną ze światopoglądowych opcji.

Kinga Dunin

Polska jest krajem katolickim. Truizm? Stwierdzenie faktu? Jeśli istotnie mamy

do czynienia z faktem – o wątpliwościach za chwilę – to wynika zeń cała

gama innych faktów, dużo bardziej uchwytnych: kształt ustawy antyaborcyjnej,

obecność religii w szkołach publicznych i nieobecność w tychże szkołach edu-

kacji seksualnej, wpływ Episkopatu na kształt dyskutowanych obecnie regulacji

prawnych dotyczących in vitro, uprzywilejowany status kościelnej komisji ma-

jątkowej, udział duchownych Kościoła katolickiego w świeckich, wydawałoby

się, uroczystościach i wreszcie – nieuchronność głosu księdza jako autorytetu

moralnego w debatach publicznych, zwłaszcza tych, które dotyczą etyki sek-

sualnej i praw reprodukcyjnych.

„Katolicyzm w Polsce” – powtórzę to za Magdaleną Środą – „jest

czymś więcej i czymś mniej niż religią. Czymś więcej, bo nie jest tylko wia-

rą, ale sposobem bycia, postrzegania świata, kryterium klasyfikowania lu-

dzi, przedmiotem mody, fascynacji, snobizmu, otwartym nośnikiem władzy

i ukrytym nośnikiem cenzury (a na pewno autocenzury). (…) Jest też czymś

mniej niż wiarą religijną, bo nader często sprowadza się do powierzchow-

nych rytuałów” 1. Jesteśmy krajem tak bardzo katolickim, że nawet ateiści są

tu w większości katolikami. Co prawda, niewierzącymi, ale za to praktykują-

cymi. Z badań wynika, że ogromna większość z nich bierze śluby kościelne

(71 proc.) i chrzci dzieci (74 proc.). Taki klimat, taka aura, czy – jak mówi

pewna moja znajoma katoliczka – taka karma. A skoro o karmie mowa, to

warto przytoczyć inne ciekawe dane (z 2006 roku, ale zapewne aktualne) –

otóż 28 proc. polskich katolików wierzy w… reinkarnację.

1 Magdalena Środa, Kobiety, Kościół, katolicyzm, [w:] Czarna księga kobiet, red. Christine Ockrent, W.A.B, Warszawa 2007, s. 654.

www.boell.pl

11

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 11

26.3.2010 15:51:18

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

Polska jest krajem katolickim – słyszymy to zawsze, gdy ktoś odwoła się do

konstytucyjnej zasady autonomi państwa i kościoła, by zakwestionować władzę

Kościoła. Okazuje się wtedy, że w katolickim kraju autonomia ta ma być przy-

jazna. Brzmi rozsądnie… ale co to właściwie znaczy? Czy katolicy zrezygnują

z krzyży w punkcie wyborczym w mojej dzielnicy, uznając moją autonomię, czy

też ja mam przyjaźnie udawać, że krzyży nie widzę? Zastanawiającą karierę zrobiło

w tych sporach słowo kompromis, konsekwentnie używane do karcenia niepokor-

nych. Jak to? Nie chcesz kompromisu? Pragniesz ideologicznej wojny? Ten zabieg

latami służył wyciszeniu debaty publicznej o skutkach ustawy antyaborcyjnej – każ-

dą próbę poddania refleksji obowiązującego prawa a priori uznawano za prze-

jaw konfliktowości. Ustalenia prawne dotyczące praw reprodukcyjnych po 1989

roku to seria „kompromisów”, które katolicy zawierali z katolikami, przekonani,

że w ten sposób umacnia się polskość, czyli normalność. Kompromis okazywał się

niezmiennie aktem przemocy i wykluczenia w imię woli katolickiej większości.

Przypomnijmy kluczowe wydarzenia z historii praw reprodukcyjnych we

współczesnej Polsce. Rok 1990: Zjazd Solidarności, na którym Komisja Kobiet

opowiada się za prawem do aborcji. Efekt: władze związku likwidują Komisję

Kobiet. Rok 1992 – spontaniczny ruch na rzecz referendum w sprawie aborcji,

tzw. komitety Bujaka – zapewne największy po 1989 roku zryw społeczeństwa

obywatelskiego – zbiera grubo ponad milion podpisów. Efekt: petycja zostaje

zignorowana przez Sejm.

Zdanie „ Polska jest krajem katolickim” to nie stwierdzenie faktu, ale coś

w rodzaju zaklęcia, samospełniająca się przepowiednia legitymująca istniejący

układ sił. Przekonanie, iż Polska jest krajem katolickim, jest jak magma, w której

wszyscy – katolicy i niekatolicy – grzęźniemy. A im bardziej grzęźniemy… tym

bardziej grzęźniemy. Tak się do magmy przyzwyczailiśmy, że nie pytamy już,

dlaczego pod nogami jest tak miękko, dlaczego wokół tak ślisko i duszno. A to

paruje bulgocząca magma, a my wdychamy jej mdłe opary.

Ktoś, kto mówi: Polska jest krajem katolickim, nie opisuje żadnej pozaję-

zykowej rzeczywistości, ani nie proponuje dyskusji. To zdanie funkcjonuje na

12

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 12

26.3.2010 15:51:18

agNiESZKa gRaFF

podobnych prawach co zdanie „ This is a free country” w Stanach Zjednoczonych.

Nie jest ani sądem, ani poglądem. To raczej dziwna krzyżówka tautologii, za-

czepki, roszczenia i wezwania do boju. Zdanie to stanowi świetny przykład

austinowskiego perlokucyjnego aktu mowy, czyli takiej wypowiedzi, która nie

tyle opisuje, ile wywołuje zmianę w świecie realnym2. W przypadku nasze-

go zdania zmiany dokonują się stopniowo, a siła zaklęcia rośnie wraz z jego

użyciem. Polska jest coraz bardziej „katolickim krajem” w miarę, jak wszyscy

to powtarzamy. A powtarzamy często – wyszukiwarka google podaje od ręki

180 tysięcy przykładów.

Akty mowy tworzą rzeczywistość, powołując do życia pewien kon-

tekst komunikacyjny, który czyni je zrozumiałymi. Żyjemy w katolickim kraju

– to akt pod tym względem mistrzowski. Ja-katolik deklaruję, iż jestem tu u

siebie. Jednocześnie sugeruję, że Ty-katolik też jesteś Polakiem. Przywołuję

zatem lojalność rozmówcy, buduję poczucie wspólnoty, obcych przywołując

do porządku. Oni są nietutejsi. Polski katolicyzm jest jak koniowatość konia,

jak buraczaność barszczu. Z czego się robi rosół? Z włoszczyzny. Czym jest

katolicyzm? Wiarą Polaków. Jaka jest Polska? Katolicka. Zaraz, zaraz, o czym my

właściwie mówimy? Czy „kraj” to społeczeństwo, państwo, czy może naród?

Społeczeństwo (wiemy to z licznych badań) nie podziela opinii Kościoła na wiele

tematów i na ogół nie traktuje go jako autorytetu w kwestiach obyczajowych.

Państwo polskie nie jest, jeśli wierzyć Konstytucji, wyznaniowe. A Naród? Tak,

zapewne chodzi o Naród… ale o Narodzie na razie nie podejmuję się dys-

kutować. O Narodzie napiszę później. Dalej: czy „katolicyzm” oznacza wiarę?

Obyczaj i tradycję? Wpływ jednego z wyznań na politykę? Brak precyzji – bul-

gocząca magmowatość – jest siłą tego zdania. Bul bul bul, Polska to kraj katolicki

– bulgocze magma, bul bul, a jak Ci się nie podoba, to się wynoś. Bul bul, nie wiesz,

o co chodzi? Bul bul, widać nie jesteś stąd…

2 Zob. np. John Langshaw Austin, Mówienie i poznawanie: rozprawy i wykłady filozoficzne, tłum.

Bogdan Chwedeńczuk, PWN, Warszawa 1993.

www.boell.pl

13

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 13

26.3.2010 15:51:18

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

Chcecie wiedzieć, komu bulgocze magma? Otóż ona bulgo-

cze wszystkim po trochu, ale jakoś bardziej kobietom niż mężczyznom.

Dlaczego? Bo Kościół szczególną wagę przywiązuje do sfery ludzkiej

seksualności i rozrodczości, a te zarówno w warstwie fizjologicznej, jak

i kulturowej stanowią przestrzeń, w której kobiety są zarazem bardziej

odpowiedzialne, jak i bardziej bezbronne, narażone na zranienie i stratę.

Dlatego myślę, że te ateistyczne śluby i chrzty to jest – jak by to ująć?

– efekt jakiejś kobiecej sprawy z Kościołem. Podobnie rozumiem maso-

wy udział dzieci ateistów w lekcjach religii3. Niby opcjonalne, w praktyce

okazują się przymusowe. Na czym ten przymus polega? Na lęku przed

wykluczeniem, odrzuceniem, stygmatyzacją, które zawsze stanowią źró-

dło cierpienia, ale szczególnie dotkliwie ranią dzieci. Zaś cierpienie dzieci

– czy choćby jego prawdopodobieństwo – automatycznie staje się przed-

miotem troski ich mam. One martwią się bardziej niż ojcowie, bardziej od

ojców czują się winne, choćby dlatego, że są bardziej od ojców rozliczane.

Nie przypadkiem to głównie kobiety dyskutują zawzięcie na rozmaitych

forach internetowych, czy ateista w Polsce powiniem ochrzcić dziecko. To

nie są dylematy filozoficzne, lecz praktyczne i emocjonalne kłopoty wyni-

kające z obawy, że ktoś zrobi przykrość dziecku, z niepokoju, że okażemy

się nie dość dobrą matką. Czy wobec tych obaw problemy ideologiczne

związane z wolnością przekonań mają jakieś znaczenie? Raczej nie. Oto

próbka tych rozterek:

„Chciałabym, aby mój syn sam w przyszłości wybrał, w co chce wierzyć,

a nie, żeby od maleńkości podnosił statystyki naszego Kościoła. Rodzina by pewnie

krzywo patrzyła, ale ja bym tak chciała. Ale... to moje pragnienia. A dziecko? Czy

nie będzie czuło się pokrzywdzone tym, że jako jedyne nie przystępuje do komunii

3 Inspiracją były dla mnie omówienia prasowe badań nad sytuacją niewierzących w Polsce

przeprowadzonych przez Radosława Tyrałę z Katedry Socjologii Ogólnej i Antropologii

Społecznej AGH.

14

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 14

26.3.2010 15:51:19

agNiESZKa gRaFF

świętej? (…) Czy nie będzie się czuło gorsze w szkole? Czy z tego względu mam

ochrzcić dziecko, zacząć przyjmować księdza po kolędzie itd., dla dziecka?” 4

Nie wierzę w „naturalny konserwatyzm” kobiet. Przypisywałabym im

raczej odruchowy konformizm, wymuszony w dużej mierze kulturowym na-

kazem, by rozmaite rzeczy robić wbrew sobie „dla dziecka”. Inny wymiar tej

presji to moc zawstydzania – dawniej nazywało się to „hańbą” kobiet. Kościelna

kuratela teoretycznie dotyczy całej sfery wartości, ale jakoś częściej słychać

biskupów ferujących wyroki na temat rzekomych „niegodziwości” w życiu in-

tymnym i rodzinnym niż na temat niesprawiedliwości i krzywdy w sferze eko-

nomicznej, nie mówiąc o okrucieństwie wobec zwierząt. Kościół interesuje

się seksem i rozrodczością bardziej niż innymi sferami życia, co z perspekty-

wy feministycznej oznacza po prostu, że interesuje go kontrolowanie kobiet.

Władza Kościoła w tej sferze – w której, dodajmy, duchowni z definicji niejako

nie mogą mieć żadnych doświadczeń życiowych – jest ogromna.

Jest to moc pokrewna władzy patriarchalnego ojca w tradycyjnej ro-

dzinie. Często po cichu się z nim nie zgadzamy, ale nikt mu się otwarcie nie

sprzeciwi. Ojciec feruje wyroki, potępia, piętnuje, wygłasza niekończące się

przemówienia tonem wszechwiedzy i tłumionej pretensji. A reszta rodziny?

Nawet jeśli nie daje się zastraszyć, zawstydzić, napiętnować, czy zanudzić, to

przecież wciąż, chcąc nie chcąc, słucha tyrad tatusia. Tak jest z księżmi w pol-

skich mediach. W toczącej się w ostatnim okresie debacie publicznej dotyczącej

rozwiązań prawnych dotyczących leczenia niepłodności ekspertami byli biskupi.

Księża i tylko księża komentowali latem 2009 roku etyczny wymiar konfliktu

między matką surogatką, która postanowiła zatrzymać przy sobie dziecko, a nie-

płodną parą, która ją zatrudniła. Zmagania czternastoletniej Agaty, która starała

się o aborcję, wieloletnia walka Alicji Tysiąc – każdy z tych przypadków był

wielokrotnie omawiany w sferze publicznej przez duchownych.

4 Dyskusja o chrztach na forum Rodzice Radzą: www.rodziceradza.pl/Czy_musze_ochrzcic_

dziecko,q,60507.html

www.boell.pl

15

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 15

26.3.2010 15:51:19

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

Uprzywilejowana pozycja Kościoła jako dysponenta wartości rzadko

bywa dyskutowana w głównym nurcie debaty publicznej. W ostatnich latach –

zwłaszcza po śmierci Jana Pawła II – otworzyła się jednak pewna luka, pęknięcie,

przez które da się wypowiedzieć otwartą krytykę Kościoła, nie narażając się

na skojarzenia z Jerzym Urbanem. Ta luka to narracja naiwno-melancholijna:

o bezgranicznej wdzięczności, zawiedzionych nadziejach i głębokiej żałobie.

Wdzięczność dotyczy Kościoła jako sojusznika demokratycznej opozycji, ostoi

polskości w mrocznych czasach. O zawiedzionych nadziejach mówi się w od-

niesieniu do Kościoła, który w ostatnich latach skręcił na prawo. Tu zwykle pada

wymawiane z rytualnym wstrętem nazwisko Tadeusza Rydzyka. Wreszcie, de-

klaracja żałoby po Janie Pawle II pozwala osobie krytykującej Kościół, nawet

jeśli jest niewierząca, bezpiecznie usytuować się jednak po stronie Kościoła.

Wsłuchajmy się we wzorcową wersję tej opowieści. Mówi Adam Michnik:

„Moje nadzieje, że polski Kościół będzie Kościołem Ewangelii bardziej

niż Kościołem instytucji, się nie sprawdziły. Dziś więcej jest we mnie pokusy an-

tyklerykalnej niż wysiłku rozumienia. I mimo że tę pokusę staram się powściągać

– z przyczyn politycznego oportunizmu i ogólnożyciowego tchórzostwa – to

jednak ona jest we mnie. Gdy czytam większość pism, które się identyfikują

z katolicyzmem, mam poczucie obcości i niepokoju. Tego poczucia nie miałem,

przez lata czytając «Tygodnik Powszechny», «Więź» i «Znak» czy encykliki i ho-

milie Jana Pawła II. Coś się zmieniło. Adam Szostkiewicz napisał w «Polityce»

artykuł, w którym użył sformułowania «de-Wojtylizacja polskiego katolicyzmu».

Myślę, że coś w tym jest. (…) To, co się dziś dzieje w polskim katolicyzmie, oce-

niam jako regres w stosunku do tonu, który proponowali Jan Paweł II, Tischner,

Turowicz, Mazowiecki. (…) Zabrakło Jana Pawła II” 5.

Oczywiście, zgadzam się z Michnikiem, że Kościół skręcił w prawo.

A jednak nie satysfakcjonuje mnie opowieść o Kościele, który za komuny ukochał

5 Kościół, Michnik, Dialog – zapis spotkania w klubie „Goście Gazety”, [w:] „Gazeta Wyborcza”, 16-17.05.2009, s. 18.

16

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 16

26.3.2010 15:51:19

agNiESZKa gRaFF

demokrację i pluralizm, potem tę demokrację wspierał, by po śmierci papieża

stoczyć się na pozycje neo-endeckie. W tej opowieści jest luka mniej więcej de-

kady, która z perspektywy historii praw kobiet ma znaczenie kluczowe. Nie ma

tu ani wysiłków Kościoła, by ograniczyć prawa kobiet, ani wysiłków kobiet, by

się temu przeciwstawić, ani uległości kolejnych rządów wobec presji biskupów.

Przypomnijmy raz jeszcze: rok 1990 – Zjazd „Solidarności” likwiduje Komisję

Kobiet za niepokorny stosunek do kościelnej wizji praw kobiet. Rok 1992 – nie

dochodzi do referendum w sprawie aborcji mimo wielkiej obywatelskiej akcji.

Warto też cofnąć się jeszcze dalej, do początku lat osiemdziesiątych. Przecież

antyaborcyjna kampania Kościoła – wystawy z wizerunkami poćwiartowanych

płodów w kościołach, dystrybucja filmu Niemy krzyk, organizowanie marszów

„za życiem” – zaczęla się za pierwszej „Solidarności”. I jeszcze jedna data: rok

2002 i List stu kobiet do Parlamentu Europejskiego. Zawierał on rzadki trzeźwy

opis relacji na linii państwo-Kościół-kobiety w kontekście nadchodzącego refe-

rendum w sprawie wejścia Polski do Unii. Przytoczę jedno kluczowe zdanie:

„W kuluarach integracji Polski z Unią Europejską odbywa się zatem swoisty han-

del prawami kobiet, pokrywany charakterystycznym, stronniczym sposobem

mówienia (…)” 6.

Niedawno wpadła mi w ręce wznowiona przez wydawnictwo „Gazety

Wyborczej” książka Michnika z 1976 roku Kościół, lewica, dialog7 – zdumiewający z dzi-

siejszej perspektywy zapis ówczesnej fascynacji Kościołem samego Michnika i – szerzej

– środowiska opozycyjnej lewicy laickiej. Raz po raz Michnik odcina się tu od spuścizny

Boya Żeleńskiego, proponuje „dialog z chrześcijaństwem” jako „spotkanie w antytota-

litarnym oporze”, wczuwa się w duchowe przemiany swoich laickich przyjaciół szuka-

jących w transcendencji wewnętrznego ładu, marzy o sojuszu „lewicy laickiej z lewicą

katolicką”. To nie jest moja bajka. Dorastałam w latach osiemdziesiątych jako dziecko

6 List stu kobiet (04.02.2002) – tekst dostępny na stronie: http://pl.wikisource.org/wiki/List_

Stu_Kobiet

7 Adam Michnik, Kościół, lewica, dialog, Biblioteka „Gazety Wyborczej”, Warszawa 2009.

www.boell.pl

17

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 17

26.3.2010 15:51:19

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

dwojga ateistów posyłane na religię „dla świętego spokoju”, ochrony przed antyse-

mityzmem oraz dla zaakcentowania oporu przeciw systemowi. Kościół miał mi do

zaoferowania nie tyle transcendencję, ile uniesienia narodowe w pro-lajferskim sosie.

Gdy jako nastolatka wróciłam do domu rozemocjonowana Niemym krzykiem, z usta-

mi pełnymi frazesów o „życiu poczętym”, mama dała mi do przeczytania Piekło kobiet

Boya, które po pierwszym szoku wydało mi się książką nader rozsądną i aktualną.

Nie potrafię się odnaleźć w opowieści Michnika o „dewojtylizacji”,

o wdzięczności, zawiedzionych nadziejach i żałobie po Ojcu Świętym. Ja nie

płakałam po papieżu, a jeśli nie nosiłam też koszulki z napisem „nie płakałam

po papieżu”, to dlatego, że jestem z natury ostrożna. W kluczowej dla mnie

kwestii – stosunku do praw reprodukcyjnych i etyki seksualnej – Kościół pozo-

staje przecież wierny Wojtyle, czyli niezłomny, niezłomnie wrogi kobietom.

Tak było za czasów Boya, za komuny, za pierwszej Solidarności, w połowie

lat dziewięćdziesiątych… i tak jest obecnie. Rzecz jednak w tym, że te prawa

kobiet nie są istotnym tematem w rozważaniach Michnika, nie stanowią na-

wet trzecioplanowego wątku w opowieści o Polsce, o lewicy laickiej, o jego

własnych zmaganiach z Historią i Absolutem. Michnik przyciśnięty do ściany

powie najwyżej żartem (jak w cytowanym tu już wywiadzie), że podczas de-

baty w siedzibie Agory „feministki zdjęły mu spodnie przez głowę”, oskarżając

go, iż jest „agentem Kościoła”, ale przecież nie traktuje on naszych zarzutów

serio. Jesteśmy nieważne. Nie ma nas nawet w przypisach. Transakcja, którą

my uważamy za złamanie reguł demokracji, za podłość i okrucieństwo, była

z jego punktu widzenia niezłym interesem. Dawni przedstawiciele opozycji

demokratycznej oddali Kościołowi prawo kobiet do wyboru w zamian za po-

parcie biskupów wejścia do Unii. Prawa kobiet w zamian za TAK w referen-

dum, jak zauważa ironicznie Kazimiera Szczuka w filmie Podziemne państwo

kobiet, to nie była dla nich cena wysoka8.

8 Film Podziemne państwo kobiet w reżyserii Claudii Snochowskej-Gonzales i Anny Zdrojew-skiej, Grupa Filmowa Entuzjastki, 2009.

18

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 18

26.3.2010 15:51:20

agNiESZKa gRaFF

Kościół, a priori uznawany za ostoję polskości, depozytariusza tradycji,

domagał się odebrania kobietom ich praw. Więc im je odebrano. Po co? Aby

Polska była Polską. Stało się – jesteśmy w Unii, a przejawem naszej autonomii

(wynegocjowanej pracowicie i zapisanej w traktacie akcesyjnym) jest uległość

władz wobec hierarchów Kościoła. Kościół raz otrzymanej daniny zwracać nie

zamierza, przeciwnie, okopał się na raz zajętych pozycjach. Jego władza rośnie,

nie maleje. Prawa reprodukcyjne podlegają dalszej atrofii. Dziś nie mówimy

już nawet o szansach na legalizację aborcji. Zastanawiamy się rozpaczliwie, jak

przeciwstawić się projektom zakazania in vitro.

Pora nazwać magmę, określić jej skład. Magma, w której wyziewach

żyjemy, to stop upolitycznionego katolicyzmu z tożsamością narodową, toż-

samością, dodajmy, a priori uznaną za jednorodną, niezmienną w czasie. Są to

przekonania ideologiczne przejęte bezkrytycznie z lat osiemdziesiątych, z okre-

su walki z totalitarnym systemem. Ideologiczne w tym sensie, że tworzą pe-

wien spójny obraz rzeczywistości społecznej, zarazem go konserwując, że są

to przekonania zbiorowe raczej niż jednostkowe, a przede wszystkim, że nie

podlegają weryfikacji, ale regulują zbiorowe zachowania. Założenia tej ideologii

rzadko bywają wypowiadane explicite – dominuje mdła, magmowata mowa-

trawa. O przyjaźni, kompromisie, wielowiekowej tradycji, wielkich zasługach

Kościoła w walce z totalitaryzmem.

W ważnej książce Krytyka solidarnościowego rozumu Sergiusz Kowalski

pokazał, jak kształtowały się niekwestionowane póżniej kategorie i założenia

rządzące mentalnością pierwszej „Solidarności” 9. Kluczowa dla tego sposo-

bu myślenia i przeżywania świata była kategoria „większości” pojmowanej

jako pewien opierający się totalitarnej władzy monolit. Słowo „demokracja”

powtarzano w tym formatywnym dla późniejszej wolnej Polski okresie jak

mantrę, ale towarzyszący walce o demokrację obraz świata daleki był od

9 Sergiusz Kowalski, Krytyka solidarnościowego rozumu. Studium z socjologii myślenia potocznego, Wydawnictwo PEN, Warszawa 1990.

www.boell.pl

19

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 19

26.3.2010 15:51:20

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

światopoglądowego pluralizmu. Nieustannie odwoływano się do większości

idealnej, do Narodu przeciwstawionego Komunie. Byliśmy MY i byli ONI.

Temu, co „prawdziwie polskie”, autentyczne, nasze, przedstawiano to, co

„peerelowskie”, a zatem sztuczne, nienaturalne. ONI to był bezduszny,

kłamliwy system. MY dysponowaliśmy prawdą, reprezentowaliśmy Naród.

Kluczowa dla tego obrazu świata była więź z przeszłością, zaś medium łączą-

cym solidarnościowe „teraz” z przedpeerelowskim „dawniej” był katolicyzm.

Stąd niekwestionowany autorytet Kościoła katolickiego.

W kontekście początku lat osiemdziesiątych zdanie Polska jest krajem ka-

tolickim stanowiło wyzwanie rzucone opresywnemu systemowi. W demokracji

liberalnej to samo zdanie ma jednak sens zgoła inny: jest zaprzeczeniem demo-

kracji, wygłoszonym z pozycji neo-endeckich. Dziś wypadałoby jasno określić,

co w tym zdaniu oznacza słowo kraj. Nikt jednak – z wyjątkiem skrajnej prawicy

– nie powie nam tego otwarcie. Warto zatem przytoczyć klasyka myśli naro-

dowo-katolickiej, który skład polskiej magmy narodowo-katolickiej w jej wersji

przedwojennej opisał jasno i uczciwie:

„Państwo polskie jest państwem katolickim. Nie jest nim tylko dlatego,

że ogromna większość jego ludności jest katolicką, i nie jest katolickim w takim

czy innym procencie. Z naszego stanowiska jest ono katolickim w pełni znacze-

nia tego wyrazu, bo państwo nasze jest państwem narodowym, a naród nasz

jest narodem katolickim. To stanowisko pociąga za sobą poważne konsekwen-

cje. Wynika z niego, że prawa państwowe gwarantują wszystkim wyznaniom

swobodę, ale religią panującą, której zasadami kieruje się ustawodawstwo pań-

stwa, jest religia katolicka, i Kościół katolicki jest wyrazicielem strony religijnej

w funkcjach państwowych” 10.

Słowa te pochodzą z 1927 roku. A jednak jestem przekonana, że

obecny stan relacji państwo-Kościół to jedynie efekt rozwodnienia twardej my-

śli endeckiej. Konsystencja jest inna, skład ten sam. Nie przypadkiem pomnik

10 Roman Dmowski, Kościół, naród i państwo, 1927. Cytuję za Wikipedią.

20

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 20

26.3.2010 15:51:20

agNiESZKa gRaFF

Romana Dmowskiego od kilku lat stoi na jednym z warszawskich placów. Nie

przypadkiem wznowionych niedawno przez wydawnictwo Krytyki Politycznej

Naszych okupantów Tadeusza Boya Żeleńskiego czyta się – i to nie tylko za

sprawą komentarzy Kazimiery Szczuki na marginesie – jak współczesną publi-

cystykę. Bul bul, drodzy rodacy, Polska jest krajem katolickim. I tylko, bul bul bul, Boya Żeleńskiego nie ma wśród nas.

Gdy czuję się podduszona oparami magmy, gdy zaczynam słyszeć jej

bulgot we własnych myślach, wracam do świetnego eseju Kingi Dunin, opubliko-

wanego w 2002 roku, ale nadal, niestety, aktualnego, p.t. Czarny ford i dwuglowe

ciele, czyli Polak idzie do Unii11. Dunin uchwyciła w nim z właściwą sobie ironią

ten zdumiewający w gruncie rzeczy stan rzeczy: z jednej strony wszechobec-

ność i wszechwładza Kościoła w polskim życiu publicznym, z drugiej – całkowite

przemilczenie tego faktu przez uczestniczących w debacie publicznej (często:

debacie nad kształtem debaty) światłych liberałów. Dunin stara się tu nazwać

i opisać to, co ja nazywam efektem magmy. Pisze o „świętym lęku, który to-

warzyszy ludziom chcącym uchodzić za przyzwoitych i rozsądnych, kiedy mają

jasno wypowiedzieć się w sprawach, które na mocy niepisanej umowy leżą

w gestii Kościoła”. Pisze o symbolicznej funkcji Kościoła, którą uznają wszyscy,

czemu „towarzyszy gotowość do deklaratywnego ulegania mu we wszystkich

kwestiach zwanych moralnymi”. Siła tego tekstu polega na swobodzie zadawania

pytań podstawowych, których nikt nie ośmiela się w Polsce postawić. Jakie jest

miejsce języka kościelnego w pluralistycznym społeczeństwie? Jaką właściwie

rolę w liberalnej debacie publicznej może pełnić instytucja posiadająca w swoim

mniemaniu monopol na jedyną i pochodzącą od Boga prawdę? Jak to jest, że

biskupi wypowiadają się w imieniu Narodu jako całości? Dunin pyta też przekor-

nie o relację między owym Narodem a realnie żyjącymi w Polsce ludźmi: „Jaką

to grupę czy interesy reprezentuje Kościół? (…) W czyim właściwie imieniu się

11 Kinga Dunin, Czarny ford i dwugłowe ciele, czyli Polak idzie do Unii, [w:] „Res Publica Nowa”, 2002, 165 (XV), s. 29-36.

www.boell.pl

21

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 21

26.3.2010 15:51:21

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

wypowiada? Wszystkich ochrzczonych? Tych, co dają na tacę? Kościoła jako

instytucji? Hierarchii? Dba o własny, także polityczny i ekonomiczny interes? Co

to, to nie. Kościół jest poza wszelkimi podejrzeniami (…)”.

Niedawno trafiłam na tekst, którego autorka przyłapała magmę w chwili,

gdy ta zalewa umysły mojego środowiska, czyli feministek. Anna Dzierzgowska

donosi w nim o niedawnej wizycie przedstawicielek Kongresu Kobiet Polskich u

arcybiskupa Nycza. Komentuje to dziwne zdarzenie tak:

„(…) każda wizyta u arcybiskupa, każde zaproszenie księdza (nawet

najmądrzejszego) do skomentowania jakiejś ważkiej sprawy, przekłada się na

umocnienie ogólnego przekonania, że żadna debata publiczna w Polsce nie

może się bez tego głosu Kościoła katolickiego obyć. Jeśli w jakiejś sprawie poli-

tycznej zasięgamy opinii Kościoła, legitymizujmy tym samym prawo Kościoła do

wyrażania politycznych opinii. I tak tkwimy w tym błędnym kole, sami i same

zezwalając naszymi działaniami na to, co nieodżałowanej pamięci Tadeusz Boy

Żeleński nazywał niegdyś okupacją Polski” 12.

No właśnie. Ja to nazywam magmą, ale na jedno wychodzi.

Magma to nie tyle sam dyskurs kościelny, co powszechna w Polsce,

a zarazem nader rzadko opisywana, gotowość do uznawania tego dyskursu

za punkt odniesienia w kwestiach aksjologicznych i to nawet przez tych, którzy

w gruncie rzeczy się z Kościołem nie zgadzają. Kluczowe miejsce w tym po-

wszechnym potakiwaniu zajmują deklaracje miłości i szacunku do Jana Pawła

II, a także żałoba po nim. Są to rytuały społeczne, w których uczestniczą wszy-

scy – od dzieci w przedszkolach po kibiców piłkarskich. Niedawno zetknęłam

się ze wzmianką o szacunku i sympatii do Jana Pawła II w omówieniu pewnej

współczesnej polskiej powieści pornograficznej, postmodernistycznej i wiel-

ce przełomowej. Najpierw dowiaduję się, że jest to „zapis bloga tajemni-

czej Arundati… markiza de Sade w spódnicy i samonośnych pończochach”.

Po chwili zaś czytam, że skandalistka „lubi JP I ” za „pasję i wierność (…),

12 Anna Dzierzgowska, Parytet biskupa, www.feminoteka.pl/readarticle.php?article_id=732

22

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 22

26.3.2010 15:51:21

agNiESZKa gRaFF

mądry patriotyzm”, a przede wszystkim za oswojenie nas „ze starością, nie-

dołęstwem i umieraniem (…)” 13. I już odechciewa mi się grzesznej lektury.

Zapewne jestem nietolerancyjna, wszak JPII lubić wolno każdemu, także skan-

dalistce i postmodernistce. Kłopot jednak w tym, że hołdy składane JPI nie

mają charakteru przemyślanych deklaracji światopoglądowych, lecz są częścią

obyczaju, myślenia potocznego. Wyznaczają granice tego, co przychodzi do

głowy – nawet, jak się okazuje, skandalistce. Dyskurs kościelny nie przemawia

do Polaków, ale mówi nimi, często wbrew im samym.

W szczególnie bolesny sposób dotyczy to kobiet, bo to, co mówi

o naszych ciałach i aspiracjach Kościół, jest w znacznej mierze zaprzecze-

niem kobiecych odczuć i pragnień. Gdy słyszę, jak młoda dziewczyna usiłuje

bronić prawa kobiet do aborcji, używając jednocześnie określenia „życie

poczęte”, to wiem, że z jej ust płynie magma. Gdy czytam na forum in-

ternetowym o niepłodności, jak kobiety zmagają się z poczuciem „grze-

chu”, jednocześnie decydując się na kolejny zabieg in vitro w nadziei na

upragnione dziecko, wiem, że magma jest w stanie wrzenia. Gdy słyszę,

że organizatorki Kongresu Kobiet Polskich złożyły w moim między innymi

imieniu przyjacielską wizytę w pałacu arcybiskupa, myślę z rezygnacją, no

tak, magma, magma, magma.

Z mediów napływają właśnie doniesienia o obowiązkowych pochów-

kach dla płodów, które wykonuje się – na koszt państwa i bez zgody pacjentek,

które poroniły – w państwowych szpitalach. W samych Kielcach takich po-

chówków było w tym roku dwadzieścia dziewięć (z czego w zaledwie sześciu

przypadkach była to decyzja rodziców). Czytam dalej, przecierając z niedowie-

rzaniem oczy, jak wygląda taki pogrzeb bez rodziców. „Jest trumienka z imie-

niem i nazwiskiem, i data śmierci, ciałka są przeważnie zamknięte w słoiczku lub

pojemniku, jest ksiądz, który dokonuje pokropku, i moi pracownicy – opowiada

13 Sabina Kwak, recenzja książki Arundati, Terapia narodu za pomocą seksu grupowego, http://

www.granice.pl/recenzja.php?id=5&id3=2038pt

www.boell.pl

23

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 23

26.3.2010 15:51:21

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

Dariusz Toborek, kierownik cmentarzy komunalnych w Kielcach” 14. Czytam

ten opis raz jeszcze, by się upewnić, że dobrze zrozumiałam. Za oknem szumi

wiatr, ale jeśli wsłuchać się dobrze, można usłyszeć bulgot magmy: Polska jest

krajem katolickim. Polska jest krajem katolickim. Polska jest krajem katolickim.

Dr Agnieszka Graff jest adiunktem w Ośrodku Studiów Amerykańskich,

Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie prowadzi zajęcia z zakresu literatury i kultu-

ry amerykańskiej. Od lat uczy też w ramach Gender Studies UW. Absolwentka

Amherst College, Oksfordu i Szkoły Nauk Społecznych przy IFiS PAN (doktorat:

1999); autorka dwóch książek: Świat bez kobiet. Płeć w polskim życiu publicznym

(2001) i Rykoszetem. Rzecz o płci, seksualności i narodzie (2008) oraz licznych

artykułów poświęconych myśli feministycznej, płci w kulturze popularnej i ru-

chowi kobiecemu w USA i w Polsce. Współpracuje z Helsińską Fundacją Praw

Człowieka, jest członkinią zespołu „Krytyki Politycznej”.

14 Angelina Kosiek, Agnieszka Drabikowska, Prawo czy obowiązek pochówku? , [w:] „Gazeta Kielce”, 5.10.2009: http://wiadomosci.gazeta.pl/Wiadomosci/1,80269,7109052,Prawo_

czy_obowiazek_pochowku.html

24

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 24

26.3.2010 15:51:21

MagdalENa śRoda

Polska, Kościół,

etyka

Magdalena Środa

25

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 25

26.3.2010 15:51:22

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

Etyka czasów trudnych i przejściowych

Etyka nigdy nie stanowiła przedmiotu szczególnej troski ani polskich autory-

tetów, ani edukatorów, ani tym bardziej polityków. W czasach komunizmu

miała swoją wykładnię marksistowską, w czasach „Solidarności” i stanu wo-

jennego – opozycyjną.

Orientację moralną uzyskiwało się dzięki byciu po „właściwej stro-

nie”. Wiedzy etycznej i odpowiednich sformułowań dostarczały wiersze

Herberta. W czasach łatwych podziałów wystarczyły deklaracje, że się jest

za czymś lub przeciw czemuś. Z reguły „bycie przeciw” było lepsze niż

„bycie za”. Kontestacja budowała elementarne zasady przyzwoitości. Prosta

uczciwość wymagała niekiedy heroizmu. Wartości naczelne miały charakter

wzruszający, piękny, wspólnotowy i fasadowy.

Pamiętam śmiertelne oburzenie, gdy w czasie jednej z pierwszych

konferencji etycznych czasów transformacji przygotowałam referat o kon-

wersji wartości, proponując, by zająć się wreszcie budowaniem i pro-

mocją innych etosów niż etos tragicznej walki, sprzężony nieodmiennie

z takimi ideami jak godność, solidarność, niepodległość, honor, ojczyzna.

Proponowałam, by zastąpić je – choć na jakiś czas – wartościami związa-

nymi z etosem pracy, ale nie w wydaniu Tischnerowskim, gdzie pisze się

zawile i wzruszająco o różnych chorobach polskiej pracy, lecz w wydaniu

Franklinowskim, gdzie stawia się na codzienną troskę o wykształcenie ta-

kich małych cnót jak punktualność, pracowitość, skrupulatność finansowa,

oszczędność, wreszcie – co wtedy brzmiało nieco egzotycznie – „bycie

człowiekiem godnym kredytu”. Byliśmy wszak krajem na dorobku, który

przestał marzyć o wolności, bo ją miał i zaczął marzyć o dobrobycie. Może

więc warto byłoby wesprzeć ten dobrobyt etosem klasy średniej, by mieć

coś bardziej trwałego niż tylko wolę bogacenia się? Po wygłoszeniu referatu

podeszła do mnie prof. Ija Lazari-Pawłowska i z nadzieją zapytała: „Pani

wystąpienie było żartem, prawda?”. Nie, nie było żartem.

26

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 26

26.3.2010 15:51:22

MagdalENa śRoda

Uważałam, że etyka jest pewną wiedzą i zarazem zadaniem praktycznym,

że zajmując postawy etyczne, musimy wiedzieć, do jakich celów naprawdę dąży-

my i starać się nasze dążenia uczynić etycznymi (lub co najmniej moralnie nieszko-

dliwymi). A nie udawać, że cenimy jedno, dążąc do innego. Zwłaszcza, że zbiór

naszych deklaratywnych wartości w czasach transformacji stawał się coraz bardziej

fikcyjny, a do zbioru rzeczywistych jakoś nikt nie chciał się przyznać. Co z jed-

nej strony rodziło hipokryzję, z drugiej – bezradność. Doskonale to ujęła Teresa

Bogucka w książce Polak po komunizmie: „Doskonale wiemy, co winien Polak ro-

bić w leśnej partii, w legionach, na barykadzie, w podziemiu, ale przekaz zbioro-

wej pamięci milczy na temat tego, jak być dobrym Polakiem na dorobku” 1.

Jeśli kogoś cieszy konsumpcja, to trzeba ją uznać za wartość i ćwiczyć się

w cnocie umiarkowania, jeśli kogoś raduje indywidualna wolność, niechaj korzy-

sta z niej, lecz zważa na krzywdę innych; wartość wolności kończy się bowiem

tam, gdzie pojawia się cierpienie drugiej osoby. Jeśli ktoś pragnie się bogacić,

niechaj doceni zarazem wartość działań charytatywnych. Zamiast godności –

zajmijmy się zatem przyzwoitością, zamiast kontestacji – chwalmy praworząd-

ność, zamiast górnolotnej „miłości bliźniego” – propagujmy życzliwość, zamiast

patriotyzmu – wzajemną, choćby sąsiedzką, pomoc, zamiast honoru – wzajem-

ne zaufanie, zamiast zbawienia – dobrobyt i indywidualne szczęście.

Udało mi się nawet dla wsparcia moich prostackich (bo zdroworozsąd-

kowych i mieszczańskich) etycznych aspiracji znaleźć odpowiedni autorytet,

który, będąc romantycznym i narodowo-wyzwoleńczym, pisał zarazem z sza-

cunkiem o pieniądzach. Tym autorytetem był Słowacki, który z Paryża w 1849

roku tak oto pisał do T. Januszkiewicza: „Szczęście człowieka zbliżające się naj-

bliżej do szczęścia duchowego i rajskiego, jest w wolności jego i w wolności

połączonej z potęgą. A ta wolność jest w skrzydłach, a skrzydłami, które nas nad

ziemią utrzymują, są kapitały”.

1 Teresa Boucka, Polak po komunizmie, Wydawnictwo Znak, Fundacja im. Stefana Batorego, Kraków-Warszawa 1997.

www.boell.pl

27

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 27

26.3.2010 15:51:22

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

Więcej stosownych cytatów nie znalazłam, a ten się nie przyjął, bo w Polsce

ciągle dominował Herbert, Miłosz i Mickiewicz. Pisarze co zabawniejsi i obśmiewający

nasze narodowe przywary, tacy jak Boy Żeleński, Gałczyński czy Tuwim, schodzili

pomału do podziemia. Aż zeszli. Zamiast nich nastała era twórczości papieskiej.

W czasach transformacji nie sposób też było podjąć racjonalnej dysku-

sji o polskim patriotyzmie. Nie sposób tego zrobić do dzisiaj. Dekomunizacja

oznaczała renesans myślenia dziewiętnastowiecznego. W wolnej Polsce z okazji

dnia wyzwolenia zawsze podejmowano różne smutne akcje mające na celu

uświęcić narodowych bohaterów, ale nigdy nie udało się potraktować patrioty-

zmu jako tematu poważnej dyskusji. We wszystkich przedsięwzięciach roczni-

cowych chodziło o to, by uzyskać pewność, że Polak i Polka wyrwani w nocy,

z kasyna, z łóżka, z niedzielnego grilla powiedzą, że śmierć za ojczyznę jest

największą wartością. I że oczywiście są na nią gotowi.

Tak, tak! Polacy są patriotyczni! I podczas gdy inne nacje cieszyły się z rocz-

nic wyzwolenia (14 lipca Francuzi piją wino i wypuszczają w niebo sztuczne ognie,

4 lipca – Amerykanie piją burbona, 9 listopada – Niemcy cieszą się z odzyskanej

jedności Berlina, bratając się na ulicach), Polacy ubierają się w martyrologiczne sza-

ty, narzekają na uwiąd patriotyzmu i pocieszają się, że „jeszcze Polska nie zginęła”,

bo część obywateli skłonnych jest (prosto od gril a) zginąć za ojczyznę. No i że

Maryja, wieczna dziewica, nad nami czuwa, więc jak się przy tym gril u zasiedzimy,

to nas obroni. Przed kim? O to trzeba się pytać pana prezydenta.

Te puste deklaracje, które radowały rządzących, coraz częściej zastępo-

wały namysł moralny nad konieczną konwersją wartości, zwłaszcza zaś zajmo-

wały miejsce możliwej debaty. Wkrótce więc debata zamarła, a deklaracje rosły

w siłę i stawały się niczym reklamy w konsumpcyjnym społeczeństwie: czymś

strasznym, koniecznym i naturalnym.

W ciągu kilku lat utarło się, że etyka jest przedmiotem deklaracji wiary

w narodowe wartości. Zarazem też, że jedynym źródłem wiedzy moralnej,

reguł etycznej słuszności, a nawet indywidualnych ideałów staje się Kościół –

doczesno-eschatologiczna reprezentacja narodu, dobra i prawdy moralnej.

28

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 28

26.3.2010 15:51:22

MagdalENa śRoda

Etyka jako produkt religijny: autorytety

Wybór Wojtyły na papieża właściwie zdeterminował los polskiej etyki. I tak jak

teraz mówi się, że to papież (z pomocą Ducha Świętego) doprowadził do po-

wstania „Solidarności” i uzyskania przez Polskę niepodległości, tak papież Polak

jednoznacznie wskazał, gdzie jest źródło moralności samej oraz na czym polega

postawa etyczna. Na wierze i posłuszeństwie Kościołowi.

Pamiętam, jak w latach dziewięćdziesiątych powstawały w obrębie za-

wodów różne kodeksy etyczne. Było to związane albo z przygotowaniami do

wejścia do Unii Europejskiej, albo z chęcią wzmocnienia prestiżu zawodowego,

albo też z koniecznością zrobienia czegoś, by przepędzić widmo korupcji. Do

Instytutu Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego dzwonili wtedy przedstawiciele

różnych korporacji (najczęściej tzw. „nowych korporacji” jak maklerzy giełdowi,

bankowcy czy menadżerowie personalni, ale również diagności laboratoryjni,

pielęgniarki, policjanci), by zaprosić etyków do współpracy nad kształtem ko-

deksów etycznych i odpowiednimi szkoleniami. Bardzo szybko jednak zawo-

dowi etycy zostali w tych pracach zastąpieni przez księży. Nagle okazało się, że

etyka rozumiana jako dziedzina filozofii jest czymś podejrzanym, i że „prawdzi-

wa etyka” nie wymaga żadnych specjalistów, tylko wiary uosobionej w postaci

kleryka (wykształcenie obojętne). Obecność księży w obrębie profesjonalnych

uregulowań etycznych można poznać po ich produktach, czy po „kodeksach”,

w których na sto sposobów odmienia się słowo „osoba ludzka”, „godność czło-

wieka” i dekalog – co nie rozwiązuje (ani nawet nie stawia) żadnych problemów

zawodowych, a co z pewnością przesuwa problematykę etyczną w domenę

zaklęć, modlitw i religijnej nowomowy. Czyli de facto unicestwia ją w życiu

publicznym.

W połowie lat dziewięćdziesiątych księża zaczęli pojawiać się niemal

wszędzie. Na uroczystościach, inauguracjach, ważnych spotkaniach. I nie było

miejsca, gdzie – w najbardziej podniosłym momencie, by podniosłość podnieść

– nie cytowano by Jana Pawła II. Cytaty z Jana Pawła II pojawiały się jak rytuał

www.boell.pl

29

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 29

26.3.2010 15:51:23

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

w mediach, przemówieniach, przy fedrowaniu węgla, na strajkach, przy wodo-

waniu statków. Nie było uroczystości publicznej bez cytowania Ojca Świętego.

Jan Paweł II wygrywał wszystkie rankingi popularności i wszystkie rankin-

gi autorytetów moralnych. Dzieci, starcy, robotnicy na pytanie, kto jest najwięk-

szym autorytetem moralnym, odpowiadali zawsze i niezmiennie: papież. Co

to znaczyło? W jakim sensie papież jest autorytetem dla dziecka czy emeryta?

Takiego pytania nie wypadało nawet zadawać.

W moim przekonaniu papież grał rolę idola kultury masowej. W wolnej

Polsce na jego msze chodzono jak na wielkie pop wydarzenia, z wolą uczestnic-

twa w wielkim masowym przedsięwzięciu, w większości bez woli zrozumienia

tego, co mówi (bo uczestniczenie w religijnych rytuałach każdy miał i tak we

krwi). Co ciekawe i zapewne smutne dla kreatorów ideologii pokolenia JPII,

miejsce papieża w rankingach na największy autorytet zajął wkrótce (w 2009

roku) Jerzy Owsiak.

Jednak na niekwestionowanej pozycji i sławie Jana Pawła II publiczną

karierę zrobili różni księża i biskupi, którzy do tej pory byli nieodróżnialni

od siebie. Zrobiła się moda na zapraszanie księży, cytowanie księży, pole-

mikę z księżmi (oczywiście do pewnych granic, bo ksiądz ma zawsze rację).

Intelektualny obraz Polski zaczął być budowany w zależności od księżego

liberalizmu lub rygoryzmu (Kraków – liberalny, Lublin – rygorystyczny,

Licheń i Łagiewniki, Głódź i Życiński) i to na długo przedtem, nim karierę

zrobiło Radio Maryja. W pewnym sensie ta księża ekspansja w sferę publicz-

ną przygotowała teren dla popularności Radia Maryja i jego niekwestiono-

wanej w niej obecności.

Sejmowe ustawy – już zwyczajowo – przechodzą przez konsultację

episkopalną, by uzyskać akceptację autorytarną i moralną. Przez całe lata na

aksjologiczno-polityczny kształt polskiego prawodawstwa wpływała episkopalna

szara eminencja, strażniczka wartości, niejaka siostra Maksymiliana. Poza ulicą

Miodową, gdzie znajduje się Episkopat, nader często bywała w Sejmie, przyglą-

dając się pracy komisji sejmowych. I zapewne nie bez wpływu na nie.

30

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 30

26.3.2010 15:51:23

MagdalENa śRoda

Nie znam też od połowy lat dziewięćdziesiątych żadnej państwowej

uroczystości, w której nie byłby obecny jakiś biskup. Gwarant moralności i słusz-

ności wydarzenia, w którym uczestniczy. Legitymizacja politycznej władzy.

Etyka jako produkt religijny: forma

Etyka promowana przez Kościół i jego papieży ma specyficzną formę. Przede

wszystkim ma charakter teonomiczny. Słuszność norm jest uzasadniana wolą

bożą. Coś jest dobre lub złe, bo tak chciał Bóg. Dlaczego chciał tak a nie inaczej,

tego nie wiadomo. Jeśli więc oceniamy aborcję lub klonowanie, nie patrzymy,

jakie skutki przyniesie zainteresowanym zakaz lub przyzwolenie, lecz dowia-

dujemy się, czy dane rozwiązanie jest zgodne z wolą bożą, czy też z tym, co

myślał sobie Bóg, wymyślając świat. Oczywiście, nie nam to oceniać, oceniają to

specjaliści. Naszym zadaniem jest bycie posłusznym watykańskim ekspertom.

W pewnym sensie etyka religijna jest etyką ekspercką, naszym obo-

wiązkiem jest to zrozumieć, nie dyskutować, podporządkować się. Eksperci nie

mogą się mylić, choć mogą zmieniać zdanie. Bo prawa, które nam „odczytują”

i podają do wiadomości, choć niezmienne w materii, są zmienne w formie.

Stąd, mimo że kiedyś zgodna z wolą boską była starotestamentowa poligamia,

teraz zgodna z nią jest monogamia, kiedyś Bóg był przeciwnikiem sekcji zwłok,

szczepionek i transplantacji, teraz jest „za”. Bóg jednak nie jest zmienny, zmie-

nia się tylko forma obowiązywania jego prawa. Stąd nie można wykluczyć, że

kiedyś możliwe będzie zniesienie celibatu i używanie prezerwatyw. Nie nam

jednak o tym decydować, czy nawet to dyskutować.

W innych niż katolicki systemach etyki normatywnej – o których w Polsce

wiedzą jedynie studenci filozofii, choć na całym świecie systemy te służą jako

podstawa różnorodnej etycznej argumentacji – uzasadnianie norm opiera się

na przykład na rachunku przyjemności, przewidywaniu konsekwencji i ich eu-

dajmonistycznej ewaluacji. Ważnym również sposobem uzasadniania norm jest

społeczna koherencja, realizowanie jakichś wartości, minimalizowanie cierpień

www.boell.pl

31

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 31

26.3.2010 15:51:23

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

czy uczenie się cnót. W etyce Tadeusza Kotarbińskiego etyczność polega na

zdobywaniu cech i predyspozycji, które czynią nas „spolegliwym opiekunem”,

czyli kimś, na kim można polegać; w etyce Kanta, aby postępować moralnie,

trzeba postępować tak, jakby się chciało, by stało się to prawem powszechnym,

złe z moralnego punktu widzenia jest instrumentalizowanie drugiego człowieka.

W feministycznej etyce troski chodzi o zastąpienie abstrakcyjnych zasad auten-

tyczną troską o innych, troską, dla której wzorem jest miłość macierzyńska.

W etyce katolickiej chodzi o to, by wszystko było zgodne z interpretacją

woli boskiej, której jedynym udziałowcem jest Kościół, a właściwie jego wyspe-

cjalizowana agenda, jaką jest Kongregacja Nauki Wiary.

Wydana w 1993 roku encyklika Veritatis splendor stanowi przełomo-

wy moment dla rozumienia, czym jest moralność katolicka. Oznacza ona

zerwanie Karola Wojtyły z nurtem liberalnym i personalistyczno-fenome-

nologicznym w Kościele, którego to nurtu był liderem od czasów II Soboru

Watykańskiego, i przejście na bardzo konserwatywne pozycje tomistyczne.

W Veritatis splendor papież odmawia sumieniu autonomiczności i opisuje

szkody, jakie źle rozumiana niezależność sumienia spowodowała w Europie,

a to mianowicie, że wzmocniła „kulturę śmierci” i „trzeci totalitaryzm” (czyli

liberalizm obyczajowy).

Sumienie z powodu licznych defektów, których jest nosicielem (a naj-

ważniejszym z nich jest „niewiedza niepokonalna”, spowodowana przez grzech

pierworodny), ma się zgodnie z papieską wykładnią charakteryzować „teono-

mią uczestniczącą”, a nie autonomią i suwerennością. Co to znaczy? To znaczy,

że prawość sumienia jest zależna od Prawdy, a Prawda znajduje się w domenie

aktywności Kościoła, a nie samodzielności intelektualnej czy intuicyjnej człowie-

ka. Tak zwana podmiotowa, indywidualna droga do wolności i zbawienia (którą

młody Wojtyła promował w czasie Soboru) została zamknięta.

Jak kiedyś mówił św. Augustyn, „droga człowieka bez łaski jest drogą od

upadku do upadku”. Teraz papież mówi: „droga człowieka bez posłuszeństwa

Kościołowi jest drogą od upadku do upadku”.

32

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 32

26.3.2010 15:51:23

MagdalENa śRoda

Papieski projekt etyczny miał silne wsparcie kardynała Ratzingera i być

może przez niego został opracowany. Jego najbardziej widoczną cechą jest ry-

goryzm i wyłączność. Albo wszystko albo nic. Nie ma zbawienia bez przestrze-

gania drobnych przykazań, „opcja fundamentalna” – nie wystarczy. Jak Kościół

zabrania prezerwatywy, to nie można jej używać. Jak zabrania masturbacji, to

lepiej wypić szklankę wody zamiast.

Pamiętam spotkanie z papieskim teologiem ojcem Gautier w Klubie

Inteligencji Katolickiej. Opowiadał na nim o encyklice Veritatis splendor. Potem

była dyskusja. Jedna z uczestniczek przedstawiła swój dylemat i prosiła o rozwią-

zanie go w świetle encykliki. Była dyrektorką domu opieki, w którym przebywali

dorośli ludzie z zespołem Downa. Jej podopieczni często tworzyli trwałe pary

i – jak to w parach – kochali się, a ona nie widziała powodu, by im to ograniczać,

wszak prawo do życia intymnego jest prawem każdego człowieka, również

tego z zespołem Downa. Nie zawsze byli to jednak ludzie gotowi do urodzenia

dziecka, zwłaszcza że prawdopodobieństwo urodzenia dziecka z poważnymi

wadami jest w takim przypadku duże. Prezerwatywa rozwiązywałaby wszyst-

kie problemy, jednak dom opieki był katolicki. „Co robić?”. Kardynał pomyślał

i odpowiedział: „Trzeba się modlić do Ducha Świętego”. Wtedy ta odpowiedź

mnie zaszokowała brakiem odpowiedzialności, ale teraz wiem, że skoro Duch

Święty jest tak potężny, że wywalczył dla Polski niepodległość, to z pewnością

da również sobie radę z niechcianą ciążą.

Religijny rygoryzm przynosi jeden efekt. Etyka staje się przedmiotem od-

świętnych deklaracji, które mało kto traktuje inaczej niż jako odświętne deklara-

cje właśnie. Gdy poprzeczkę moralnych wymagań zawiesza się bardzo wysoko,

ludzie przestają ją dostrzegać. W Polsce zaledwie kilka procent praktykujących

katolików zgadza się i respektuje rygorystyczne zasady etyki seksualnej (zakaz

stosunków przedmałżeńskich, antykoncepcji, masturbacji itp.). Większość de-

klaruje, co trzeba, ale robi swoje.

Etyka religijna jest przez Kościół traktowana jako „etyka jedyna”, a więc

uniwersalna. I jest to jeden z najbardziej szkodliwych społecznie mitów.

www.boell.pl

33

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 33

26.3.2010 15:51:24

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

W Polsce panuje przekonanie, że każda próba namysłu moralnego, mo-

ralnej argumentacji, moralnej debaty, która wiąże się z przedstawieniem innego

stanowiska normatywnego niż katolickie, jest zamachem na istotę moralności.

Etapy tego zamachu mają następującą sekwencję: relatywizm – subiektywizm –

nihilizm – piekło. Słowo „relatywizm” nabrało wyłącznie pejoratywnego znacze-

nia, choć w warstwie metodologicznej postawa relatywistyczna jest koniecznym

warunkiem dla uznania jakiegokolwiek pluralizmu i różnorodności, choćby po to

tylko, by je badać. Alfą i omegą wszelkich norm moralnych wydaje się dekalog,

choć – co paradoksalne – mało kto go zna i mało kto uświadamia sobie, że tak

zwane „normy gruntowe”, które dekalog reprezentuje, występują we wszyst-

kich kulturach równoległych, a nawet wcześniejszych, oraz że praktycznie nie

mają żadnego zastosowania. Przecież mało kto staje na co dzień przed pokusą

zabicia kogoś czy złożenia fałszywego świadectwa, większość ludzi ma dylematy

spoza sfery problemów objętych przez dekalog.

Poza tym trzy pierwsze normy dekalogu dotyczą de facto wiary i posłu-

szeństwa Bogu. Są więc zupełnie nieużyteczne. Bo czyż po to, by być uczciwym

lekarzem, celnikiem lub politykiem, trzeba je respektować, czyli być wierzącym

człowiekiem? Czy ludzie wierzący są lepsi? Gdyby tak było, Polska byłaby kra-

jem aniołów, a niewątpliwie nie jest.

Jeśli poszerzyć zestaw moralnych nakazów religijnych poza dekalog

i dołączyć do niego zasady „miłości bliźniego”, „nadstawianie drugiego policzka”

czy normy wynikające z „ośmiu błogosławieństw”, zobaczymy, że są to nor-

my albo niepraktyczne albo wręcz szkodliwe. O ile bowiem oparta na miłości

i wybaczeniu moralność chrześcijańska może wzmacniać więzi rodzinne, o tyle

w sferze publicznej, a zwłaszcza w obrębie pewnych zawodów – może być ko-

rupcjogenna. Miłosierny żołnierz, celnik lub policjant byliby złymi zawodowcami.

Kochający bliźnich szef administracji publicznej z pewnością popadłby w grzech

nepotyzmu, a nadstawiający drugi policzek polityk jest w rzeczywistym świecie

figurą w ogóle niemożliwą. Również związkowiec, który domaga się zmiany

polityki płacowej czy zmiany cen skupu żywca, a którego związek, jak niemal

34

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 34

26.3.2010 15:51:24

MagdalENa śRoda

wszystkie w Polsce, przywołuje normy etyki katolickiej, staje w sprzeczności

z samym sobą, bo wszak dobry katolik powinien wiedzieć, że im straszniejszy

los doczesny, tym większa pozaziemska nagroda. A ponieważ doczesność jest

nic niewarta, tedy lepiej wyrzec się podwyżki w imię przyszłych dóbr i nagród.

Nikt się nie wyrzeka.

A jednak klepanie o uniwersalności, wyłączności i jedności etyki chrześci-

jańskiej oraz o ważności dekalogu jest jednym z najważniejszych rytuałów życia

publicznego.

Oczywiście, nie chcę dekalogowi ani etyce biblijnej odejmować wielkiej

historycznej roli, jaką odegrała w procesach cywilizowania europejskich ludów,

ale też domagam się uznania historycznej roli Arystotelesa, Kanta, Hobbesa,

Locke’a, Milla, Ingardena, Kotarbińskiego i innych twórców w kształtowaniu

wiedzy, argumentacji i stanowisk etycznych.

Etyka jako produkt religijny:

domeny władzy

Nie wszędzie religijny monopol na moralną Prawdę jest tak samo obecny. I nie

wszędzie ręka monopolisty jest tak silna. Najsilniejsza, wręcz bezwzględna, jest

w obrębie edukacji, seksualności, prokreacji (aborcja, in vitro), rozwoju medy-

cyny (klonowanie). W znacznie mniejszym stopniu Kościół zajmuje się korup-

cją, etosem pracy, pomocą biednym, staniem na straży etycznych standardów

w polityce i biznesie. Nie troszczy się również o krzewienie postaw pacyfistycz-

nych i niemal zupełnie obca jest mu troska ekologiczna.

Wprowadzenie w 1990 roku religii do szkół, za którą to decydują sta-

ła silna determinacja polityczna, rozstrzygało ostatecznie, czym jest etyka i jak

władza pojmuje edukację moralną. Wiele osób nawet niechętnych religii utrzy-

mywało wtedy, że religia jest konieczna, bo gdyby jej nie było, młodzież po-

padłaby w nihilizm i w chuligaństwo. Tymczasem młodzież popada w nihilizm

i chuligaństwo, którym lekcje religii nie stają bynajmniej na przeszkodzie. Szkolna

www.boell.pl

35

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 35

26.3.2010 15:51:24

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

religia, czego po dwudziestu latach od jej wprowadzenia możemy być pewni,

nie dostarcza ani wiedzy z zakresu religii, nie uczy postaw moralnych, ani nie

stanowi pola do przeprowadzenia dyskusji ważnych dla młodzieży. Katecheza

jest wyjątkowo podłej jakości i jedynym jej efektem w większości przypadków

jest przyswojenie solidnej dawki konformizmu. Młodzież wie, że musi się do-

stosować. Na religię się chodzi dla świętego spokoju i by uposażyć się w od-

powiednie papiery, które pozwalają dalej funkcjonować w społeczeństwie „dla

świętego spokoju”.

Szkolna zmasowana katecheza (dwie godziny tygodniowo przez dwana-

ście lat) daje jeden wyraźny zysk, mianowicie przerzucenie kosztów utrzymania

sporej liczby księży z Kościoła na państwo. Do tego państwo nie musi się trosz-

czyć o kompetencje katechetów, weryfikować ich wiedzy czy podnoszenia kwa-

lifikacji, bo katecheci tego nie potrzebują. Kto nie uczy, ten nie musi mieć wiedzy.

Katechetyczną ignorancję legitymizuje Kościół, a władza ma święty spokój.

Oprócz szkoły najważniejszą domeną kościelnej władzy i etycznej

Prawdy jest niewątpliwie prokreacja i – w związku z tym – kobiety. Kościół

w ciągu kilku lat od 1993 (roku wprowadzenia zakazu aborcji) nie tylko drastycz-

nie ograniczył reprodukcyjne prawa kobiet, ale zabrał im również język, którym

o prawach tych można mówić. Zideologizował go, traktując go jako część dzi-

wacznej i marginalnej – według Kościoła i polityków – ideologii feministycznej,

a nie jako element praw ludzkich. Równocześnie odebrał kobietom status doro-

słego podmiotu, który może o sobie decydować. Infantylizacja kobiet widoczna

była nie tylko w braku praw reprodukcyjnych czy przymusie rodzenia, nie tylko

w braku edukacji seksualnej i refundowanych środków antykoncepcyjnych, ale

także w głoszonej przez Kościół wiedzy na temat tożsamości kobiet, ich powo-

łania, natury, zadań, tego, co jest normalne, a co nie.

Kościół zamyka też wszelką dyskusję na temat in vitro, klonowania i roz-

woju medycyny genetycznej w ogóle. Tu, podobnie jak w kwestiach „zwrotu”

majątków kościelnych, chce mieć i ma pełny monopol.

36

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 36

26.3.2010 15:51:24

MagdalENa śRoda

W Polsce nie mówi się więc ani o prawach reprodukcyjnych kobiet, ani

o rozwoju medycyny, ani o przejrzystości ekonomicznej Kościoła. Naruszenie

tych tematów tabu powoduje marginalizację, natychmiast pojawia się nawet nie

poważny zarzut, lecz etykietka „antyklerykalisty/antyklerykalistki”, „wroga pana

boga”, która marginalizuje, wypycha z przestrzeni publicznej debaty, gdzie rację

bytu mają głównie gorliwi stróże domen kościelnej władzy.

Wygrani i przegrani

Nie ma miejsca, przestrzeni, batali , debaty, którą przegrałby Kościół w Polsce

w ciągu ostatnich dwudziestu lat. Bo też i nie wchodził w szranki tam, gdzie

mu się nie opłacało.

Na przykład w stosunkach z biznesem i politykami satysfakcjonuje się

wyłącznie drobnym haraczem polegającym na aktach etykietalnego i rytualnego

serwilizmu w podniosłych momentach i w czasie wielkich uroczystości: cele-

bryci pokazują się w okolicach ołtarza, biskupi są obecni w czasie politycznej

celebry. I wszyscy są bardzo usatysfakcjonowani. A Świątynia Opatrzności, na

którą łoży biznes – rośnie.

Nie znam biskupa, który krytykowałby znanego polityka z powodu za-

chowań korupcyjnych czy nieprzestrzegania dekalogu. Słynna historia premiera

Marcinkiewicza, obrońcy wiary, patriotyzmu i konserwatywnych wartości pro-

rodzinnych, który rozwiódł się z chorą żoną i ożenił z dużo młodszą dziewczyną

pogardliwie wyrażającą się o Polsce, nie spotkała się z żadną krytyką Kościoła.

Choć niedawno przed tymi wydarzeniami biskupi byli ogromnie zadowoleni

z wizyty pana premiera w Częstochowie, gdzie robił to, co najlepiej umie i co

w katolickiej etyce jest najważniejsze – deklarował zasady świętości rodziny.

Biskupi skłonni są do potępień maluczkich i kobiet, milczą zaś, gdy mają

do czynienia z przedstawicielami prawdziwej patriarchalnej władzy. Zapewne

dlatego, że sami solidarnie cieszą się jej przywilejami.

www.boell.pl

37

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 37

26.3.2010 15:51:25

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

Kościół wchłonął i podporządkował sobie nie tylko etykę, ale również

zdrowy rozsądek, to, co Anglosasi nazywają common sense. W Polsce nie ma

czegoś takiego jak deliberacja etyczna, nie mówiąc już nic o etycznej debacie,

do której trzeba przystąpić uzbrojonym w wiedzę i argumenty, a nie propagan-

dowe maczugi i krucyfiksy.

W Polsce rośnie liczba zachowań irracjonalnych. Ludzie modlą się, a me-

dia potwierdzają siłę i sprawczość modlitwy. Do Częstochowy pielgrzymują

już niemal wszystkie grupy zawodowe, co staje się najpowszechniejszym wy-

razem etyki zawodowej, bardzo często jedynym. Na przykład w październiku

2009 roku udali się tam prawnicy, do których biskup łowicki Józef Zawitkowski

odezwał się w takie oto słowa: „Przychodzą czasy bezbożnych rządów nad

światem (…) będą bezbożne konstytucje, wszechmogące będą referenda, bez-

bożne będą współczesne Babilony i sądy, a słuszność będą mieli ludzie zieloni

na drzewach, którzy bronić będą owadów i płazów, patrząc jak giną dzieci”

– i wezwał prawników do obrony „Boga, honoru i ojczyzny”. Jeśli prawnicy

jako grupa zawodowa pozwalają sobie na tak daleko idące łamanie neutralności

światopoglądowej państwa – w końcu są pracownikami sfery publicznej – i jeśli

jako ludzie wykształceni pozwalają sobie na wysłuchiwanie takich ignoranckich

pouczeń, to co w takim razie musi się dziać ze standardami etycznymi innych

grup zawodowych i całych rzeszy prostych ludzi, których jedyną strawą etyczną

są podobne wystąpienia?

W Polsce ludzie niepłodni wprawiają się w religijny trans, by odzyskać

płodność. Pewien łodzianin założył kółko dżentelmenów, którzy walczą ze

złem za pomocą różańca. Oczekiwanie na cuda i cudów tych admirowanie

mamy w wielu miejscach Polski. (Ostatnio w Sokółce pojawiła się krew na ho-

stii, która została zbadana przez pracownika naukowego jakiejś wyższej uczel-

ni. Pracownik wrażliwy na cuda orzekł, że jest to kawałek mięśnia sercowego

w agonii. Czyli jak nic – serce samego Jezusa. Co ciekawe, większości Polaków

mniej dziwnym wydał się „cud” niż działania organizacji „Racjonalistów”, która

38

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 38

26.3.2010 15:51:25

MagdalENa śRoda

zgłosiła sprawę do prokuratury, no bo jeśli gdzieś znajduje się kawałki ludzkiej

tkanki, to trzeba ustalić, jakie popełniono przestępstwo.)

Fakty religijne są w mediach przedstawiane jako fakty historyczne.

Politycy wierzą w to, że Maryja jest królową Polski, a niektórzy pragną królem

uczynić Jezusa. Są posłowie, którym za sprawą Ducha Świętego udaje się sły-

szeć krzyk zamrażanych zarodków. Jest też minister od antydyskryminacji, która

celebruje Matkę Boską Trybunalską, i to wcale nie dlatego, że była Żydówką.

Minister zdrowia milczy w sprawach ubezwłasnowolnienia kobiet, a minister do

spraw edukacji pragnie nade wszystko stan obecny uczynić wiecznym.

Kościół stoi po stronie patriarchalizmu, mizoginizmu, etycznej ignorancji

i zabobonów. To po części zrozumiałe. Takie są wsporniki katolickiej ortodoksji

i metod sprawowania władzy. Dlaczego jednak Kościół natrafia na tak nikły opór

tych, którym zależeć powinno na społeczeństwie światłym i etycznie wrażli-

wym? Dlaczego politycy, nauczyciele, autorytety nie bronią zdrowego rozsądku,

wartości oświeceniowych i tego, co nazywa się neutralnością sfery publicznej?

Dlaczego po latach przebywania pod monopolem politycznym jednej władzy

tak chętnie poddaliśmy się monopolowi religijnemu innej?

To są pytania, na które powinniśmy starać się jak najszybciej odpowie-

dzieć. Ma to znaczenie nie tylko historyczne, ale i moralne.

Prof. Magdalena Środa – filozofka, wykładowczyni akademicka, publi-

cystka, feministka; pracuje w Zakładzie Etyki Instytutu Filozofii Uniwersytetu

Warszawskiego, prowadzi zajęcia na Gender Studies UW; członkini Collegium

Invisible Uniwersytetu Warszawskiego. Zajmuje się historią idei etycznych, etyką

stosowaną i filozofią polityczną. Redaktorka „Przeglądu Filozoficznego” i „Etyki”.

Autorka książek Idea godności w kulturze i etyce (1993) i Indywidualizm i jego kry-

tycy (2003). Stała felietonistka „Gazety Wyborczej”. Jako pełnomocniczka rządu

ds. równego statusu kobiet i mężczyzn (2004-2005) wywołała burzliwą dysku-

sję o kulturowych uwarunkowaniach przemocy wobec kobiet w Polsce.

www.boell.pl

39

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 39

26.3.2010 15:51:25

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

Backlash po polsku,

czyli Kościół, media

i nie tylko

Katarzyna Szumlewicz

40

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 40

26.3.2010 15:51:25

KataRZyNa SZuMlEWiCZ

Co pewien czas z kręgów oświeconej inteligencji pada podszyte przerażeniem

pytanie: „Jak to się stało?”. Jak z demokratycznych przemian wyłoniły się drastycz-

ne ograniczenie praw reprodukcyjnych kobiet, triumf myślenia konserwatywnego

w kwestiach związanych z seksem, wizją rodziny i prokreacją, pogorszenie sytuacji

kobiet na rynku pracy i ograniczenie ich dostępu do świadczeń socjalnych, wpro-

wadzenie niekorzystnego dla nich systemu emerytalnego, wreszcie, zrzucenie na

ich barki opieki nad dziećmi, z której w błyskawicznym tempie wycofało się pań-

stwo? Usiłując odpowiedzieć na to pytanie, zwykle wskazuje się na niedojrzałość

społeczeństwa obywatelskiego i pozostałości myślenia autorytarnego. Czy to jed-

nak możliwe, by nowo wprowadzona demokracja była bardziej patriarchalna od

obalonego totalitaryzmu? Co to za porządek obywatelski, który rozpoczyna się od

odebrania połowie społeczeństwa wolności decydowania o własnym ciele? Widać

stąd, że mylna jest także inna popularna w kręgach postępowych interpretacja dzi-

siejszego stanu rzeczy, a mianowicie, że wynika on z niewłaściwego wykorzystania

autentycznej wolności. Otóż kobiety nie miały szans źle jej spożytkować, ponieważ

niekorzystne prawa i regulacje wprowadzono, nie pytając ich o zgodę.

Innym sposobem interpretacji niekorzystnych skutków przemian demo-

kratycznych jest wskazywanie na stereotypy, którymi karmią nas Kościół i me-

dia. Konserwatywny zwrot i krzywdzenie oraz niedocenianie kobiet na różnych

poziomach życia społecznego miałyby się więc brać z powielania przez insty-

tucje publiczne negatywnych lub ograniczających wizerunków kobiet i kobieco-

ści. Skąd jednak się owe wizerunki wzięły i dlaczego tak mocno oddziałują po

roku 1989? Nie znajdziemy na to odpowiedzi w analizach samych stereotypów.

Analizy te bowiem, cenne jako opis zjawiska, zawodzą zupełnie, jeśli chodzi

o jego genezę. Trudno dostrzec społeczne determinanty oddziaływania nieko-

rzystnych wizerunków, gdy przyjmie się założenie, że ucisk bierze się wyłącznie

z dyskursu, który niejako sam siebie wytwarza. Jest to stanowisko idealistycz-

ne, nieuwzględniające roli zmian społecznych i ekonomicznych. Między innymi

z jego powierzchowności wynika nieskuteczność walki z rozpowszechnionym

negatywnym nastawieniem do kobiet.

www.boell.pl

41

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 41

26.3.2010 15:51:25

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

Nie oznacza to jednak, że pomijam rolę dyskursu w kształtowaniu życia

społecznego. To truizm, że warunki ekonomiczne i inne czynniki materialne zależą

w ogromnej mierze od sposobów myślenia: czy to samego społeczeństwa, czy też

tych, od których uzależniony jest jego los. Truizmem jest jednak także i twierdze-

nie, że to, co głosimy i myślimy, a w jeszcze większym stopniu to, w co karzą nam

wierzyć politycy, księża i media, w równej mierze zależy od materialnych interesów

oraz stosunków władzy i wzajemnej zależności. Przy czym w mniejszym stopniu

chodzi mi o doraźne interesy wpływowych osób lub sił politycznych – chociaż oczy-

wiście warto je znać, nie popadając zarazem w populistyczną podejrzliwość upra-

wianą z rozmysłem przez prasę brukową i niektórych polityków – a w większym

o interesy długofalowe, które zazwyczaj pozostają niewyartykułowane, a czasami

wręcz nie są do końca uświadamiane przez aktorów społecznych. Nie ograniczają

się one do kwestii stricte materialnych: równie ważną funkcję pełni w nich dążenie

do dominacji i próby jej utrzymania, jak również obawa przed niekorzystnymi dla

dotychczasowych hierarchii przemianami społecznymi.

Na takim lęku zasadza się zjawisko zwane backlashem1 . Za pomo-

cą tego pojęcia opisywana była antykobieca histeria lat osiemdziesiątych

w USA. Tak jak w dzisiejszej Polsce, antyfeministycznym inicjatywom pra-

wodawczym, inicjowanym przez środowiska religijnej prawicy, towarzy-

szyła wówczas kampania medialna, mająca skłonić kobiety do powrotu do

domu, wtłoczyć je w patriarchalny model sprowadzający je do seksownego

wyglądu oraz zniechęcić do działalności publicznej. Trudno utrzymywać,

że za przemysłem promującym restrykcyjne wzorce piękna stały szczegól-

nie agresywne odłamy Kościoła anglikańskiego: myliłby się jednak ten, kto

widziałby te instytucje i ich działalność w całkowitej izolacji. Zarówno spro-

wadzanie kobiet do męskich pragnień erotycznych, jak i powierzanie im

roli inkubatora czy pokornej sługi męża i dzieci, miały tę wspólną cechę,

1 Zjawisko backlashu opisała Susan Faludi w książce Backlash: The Undeclared War Against American Women, której pierwsze wydanie ukazało się w 1991 roku (przyp. red.).

42

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 42

26.3.2010 15:51:26

KataRZyNa SZuMlEWiCZ

że stanowiły reakcję na jedno konkretne, choć wielopoziomowe zjawisko:

emancypację kobiet. Chodziło między innymi o obecność kobiet na rynku

pracy, ekonomiczne przekształcenia w strukturze rodziny oraz rosnącą wol-

ność seksualną i reprodukcyjną kobiet. Opór – i odpór – wywoływała więc

chociażby częściowa realizacja postulatów ruchu feministycznego lub tylko

obawa, że mogłaby ona nastąpić. Przede wszystkim zaś wrogiem był sam

feminizm, grożący wielu potężnym interesom i hierarchiom, w tym hierar-

chi domowej, zapewniającej dotychczas mężczyznom niezależnie od klasy

społecznej obsługę i wygodę kosztem niedostrzeganej i lekceważonej pracy

domowej kobiet.

Backlash jednak nie polegał tylko na działaniach mających na celu obronę

zaatakowanego porządku. Wtłaczał kobietę w nowe reżimy, czasem wzajem-

nie sprzeczne. Wezwania, by powróciły do domu, który rzekomo do właści-

wego funkcjonowania wymaga ich całego czasu i rezygnacji z własnych ambicji,

rozlegały się szczególnie mocno, gdy Reaganowska administracja zmniejszała

liczbę dostępnych żłobków, przedszkoli i świetlic. To z kolei przekładało się na

mniejsze szanse kobiet na rynku pracy, a więc oznaczało możliwość ich tańsze-

go zatrudnienia. Kampania przeciwko samotnym matkom, uznanym za źródło

wszelkich społecznych bolączek, zaczęła się wówczas, gdy grupa ta przestała

otrzymywać jakiekolwiek liczące się wsparcie rządowe. Wreszcie, komercyjny

kult piękna (który zdaniem Naomi Wolf zastąpił w dyscyplinowaniu kobiet daw-

ne normy i zakazy dotyczące kobiecej cnoty) oraz związane z nim lęki braku

akceptacji seksualnej i społecznej przysporzyły ogromnych zysków przemysłowi

kosmetycznemu i klinikom chirurgii plastycznej. Jednocześnie obniżyły u kobiet

skutecznie poczucie własnej wartości, co przekłada się u bardzo wielu z nich na

skromniejsze niż u mężczyzn oczekiwania w stosunku do rzeczywistości. Także

awantury wokół aborcji, w których prawa strona nieodmiennie przedstawiała

embrion jako istotę ważniejszą od kobiety ciężarnej, prowadziły do podważenia

poczucia własnej wartości, jakie kobiety osiągnęły dzięki pojawieniu się i działa-

niu ruchu feministycznego.

www.boell.pl

43

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 43

26.3.2010 15:51:26

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

Wewnętrzne zahamowania kobiet i ich poczucie niższości, niezależnie

od korzyści dla różnych gałęzi przemysłu i usług, przynosi profity znacznie szer-

szej grupie społecznej, jaką stanowią mężczyźni. W innych sprawach podzieleni

światopoglądowo i klasowo, tu okazują się mieć wspólny interes w postaci uci-

sku kobiet, czego nie dostrzegało i nie dostrzega wielu analityków lewicowych.

Zwolnienie z pracy domowej i opiekuńczej, dominująca rola seksualna, władza

ojcowska i mężowska – te niewskazywane wprost korzyści są powodem, dla

którego emancypacja kobiet wywołuje tak zaciekły opór, a backlash przybiera

wyjątkowo drastyczne formy. Uzasadnienia dla antyfeministycznych krucjat są

jednak inne – na ogół wiążą się z religią i tradycją. Co ciekawe, argumenty po-

wołujące się na sędziwe teksty i obyczaje mają często zadziwiająco mało wspól-

nego ze źródłami, do których rzekomo nawiązują. W istocie dyskurs backlashu

jest na wskroś nowoczesny, o czym świadczą na amerykańskim gruncie nawią-

zania socjobiologiczne i motywy libertariańskie. Tradycja i religia są traktowane

dokładnie tak samo jak one, to znaczy jako przydatne narzędzia w walce poli-

tycznej, której stawką jest odebranie zdobyczy ułatwiających życie kobietom.

Bardzo wiele wskazuje na to, że także w Polsce mamy do czynienia

z backlashem. Ta hipoteza pozwala skojarzyć ze sobą wiele pozornie niezwią-

zanych i trudnych do wytłumaczenia zjawisk: triumfalny powrót „tradycji”,

antykobiece regulacje prawne, przemysł żerujący na kompleksach kobiet i nie-

nawistny dyskurs na temat postulatów feminizmu. Nie należy jednak pod wra-

żeniem podobieństw – które często wynikają po prostu z naśladowania przez

polską prawicę wcześniejszych wzorów – pomijać różnic. Najważniejsza z nich

to odmienna rola Kościoła. W USA musi się on chować za plecami polityków

i udawać, że stanowi jedną z demokratycznych sił, której zdanie liczy się w tym

samym stopniu, co zdanie innych. Polski Kościół stoi tymczasem jawnie ponad

demokracją, a kto mu się przeciwstawia, jest skazany na polityczny niebyt i spo-

łeczny ostracyzm. Do tego jakże istotnego wątku powrócę w dalszej części

eseju. Druga różnica, być może nawet istotniejsza, dotyczy samego feminizmu,

na który reakcją był amerykański backlash. Otóż w Polsce feminizm jako taki

44

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 44

26.3.2010 15:51:26

KataRZyNa SZuMlEWiCZ

pojawił się jednocześnie z backlashem, toteż nie mógł stanowić jego przyczyny.

Ruchy kobiece od początku transformacji prowadziły nierówną walkę z prawi-

cową ofensywą, która w dodatku nie traktowała ich jako najważniejszego wro-

ga. Rodzi się pytanie, na co w takim razie reagowała swoją antykobiecą krucjatą

i dlaczego rozpoczęła się ona właśnie wtedy?

By to zrozumieć, proponuję prześledzić historię kobiet w Polsce, po-

czynając od przedwojnia, które tak przez prawicę, jak i walczących z nią libe-

ralnych demokratów jest uznawane za okres „normalności”, przeciwstawianej

PRL-owi. Jeśli chodzi o prawo małżeńskie, obowiązywały wówczas w Polsce

trzy porządki prawne, odziedziczone po zaborach. W dawnym zaborze pru-

skim panowało świeckie prawo, rozwody i małżeństwa międzywyznaniowe

były dopuszczalne. W zaborze rosyjskim obowiązywało prawo kościelne, zakaz

małżeństw wyznawców innych religii, dla katolików nie było rozwodów (jedyną

dopuszczalną formą rozstania małżonków było unieważnienie małżeństwa bądź

zmiana wyznania)2. W Galicji prawo było mieszane. Zmieniło się to po wojnie.

W 1945 roku wszedł w życie dekret o prawie małżeńskim regulujący przesłanki

do rozwodu, a także dekret o aktach stanu cywilnego, wprowadzający małżeń-

stwa cywilne. W uchwalonym w 1950 roku kodeksie rodzinnym i opiekuńczym

zostało to potwierdzone. Ślub kościelny nie miał z perspektywy cywilnoprawnej

żadnego znaczenia, co ułatwiało kobietom rozwód. O to przed wojną walczyli

między innymi Irena Krzywicka i Tadeusz Boy Żeleński.

Inną sprawą, o którą toczono wówczas zażarte boje, była aborcja. Mimo

że kręgi postępowe domagały się jej całkowitej dopuszczalności, w 1932 roku

w pierwszym nowoczesnym kodeksie karnym w Polsce (który scalał prawa

z obszarów byłych zaborów) przewidziana była kara trzech lat więzienia dla

kobiety przerywającej ciążę i pięciu lat dla lekarza. Dopuszczona była natomiast

aborcja dla ratowania życia lub zdrowia kobiety oraz przerwanie ciąży będącej

2 Rozwodzić się mogli protestanci, żydzi i osoby prawosławne, nie można było być bezwy-

znaniowcem (przyp. red.).

www.boell.pl

45

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 45

26.3.2010 15:51:27

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

wynikiem przestępstwa. Te ustalenia obowiązywały do połowy lat pięćdzie-

siątych, kiedy na fali postalinowskiej odwilży został w Sejmie przegłosowany

wniosek Marii Jaszczukowej ze Stronnictwa Demokratycznego o dopuszczal-

ności aborcji. Wnioskodawczyni powoływała się na zdrowie kobiet i ich warunki

życia: w żaden sposób nie można twierdzić, że jej inicjatywa prawodawcza była

odgórna czy motywowana sztywnym doktrynerstwem. Przeciwnie, na tyle, na

ile to było w tamtym czasie możliwe, Jaszczukowa posługiwała się demokratycz-

ną argumentacją, mającą na względzie poza zdrowiem także kobiecą godność

i wybór w podejmowaniu decyzji o macierzyństwie. Podobne cele przyświe-

cały władzy przy wprowadzaniu w 1975 roku Funduszu Alimentacyjnego. Nie

wszystkim się to podobało. Gdy zaczęto wypłacać z ZUS świadczenia dla sa-

motnych matek, księża na wsiach podlaskich nakazywali chłopcom bić „bękar-

ty”, bo kto to widział, żeby „puszczalskie” i ich dzieci otrzymywały pomoc od

państwa! Najwyraźniej zaburzone zostało poczucie „normalności”…

Okres PRL przyniósł także inne pozytywne zmiany w życiu kobiet.

Zostały objęte masowym wówczas awansem społecznym i edukowały się na

wielką skalę. Ich praca zarobkowa stała się standardem, nie zaś jak wcześniej

czymś ograniczającym się w klasie średniej do kobiet niezamężnych lub szcze-

gólnie ambitnych, a w niższych klasach wynikającym z biedy i świadczącym

o niej. Pracujące kobiety stanowiły ważny składnik ówczesnej ikonografii, która

szczególnie lubowała się w pracownicach zatrudnionych w „męskich” zawo-

dach. W PRL kobietom było łatwiej pracować zawodowo, ponieważ państwo

po części zdjęło z nich ciężar tzw. kobiecych zajęć. Jednym z celów powołania

stołówek przyzakładowych było zwolnienie kobiet od tradycyjnego przymusu

gotowania obiadów, co razem z pracą zarobkową składało się na tak zwany

podwójny etat. Powrót do pracy po urlopie macierzyńskim i wychowawczym

nie przysparzał większych trudności. Nie było problemów z utrzymaniem pra-

cy lub znalezieniem nowej. Państwo zajmowało się dziećmi w stopniu o wie-

le większym niż obecnie. Rodzicom przysługiwały żłobki, z których resztkami

tak żarliwie dziś walczy prawica. Przedszkola były tanie i przynajmniej w teorii

46

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 46

26.3.2010 15:51:27

KataRZyNa SZuMlEWiCZ

ogólnodostępne. W większości zakładów dzieciom pracownic przysługiwa-

ły kolonie, dzięki czemu nawet te z ubogich rodzin na ogół miały wakacje.

W szkołach podstawowych wprowadzono instytucję świetlicy. Szkoły te były

ustawowo świeckie i od końca lat czterdziestych koedukacyjne, co dotyczyło

także wyższych szczebli nauki.

Oczywiście, gdy się przyjrzymy tym regulacjom bliżej, widać wady

i niedociągnięcia, wynikające głównie z tego, że nie było wówczas słyszalnego

głosu feministycznego, który mógłby je korygować. „Męski” przemysł ciężki

ceniono wyżej niż „żeński” przemysł lekki, co przekładało się na wysokość

zarobków. W obu sektorach kobiety bardzo rzadko zajmowały kierownicze

stanowiska, a w „męskich” zawodach, które zasiliły, stanowiły głównie najniżej

wynagradzany personel pomocniczy. W stołówkach przyzakładowych – czy

to ze względu na konserwatyzm społeczny, czy niską jakość posiłków – jadały

głównie osoby stanu wolnego, które po ślubie przerzucały się na domowe

posiłki, przyrządzane przez kobiety. Żeby zapisać dziecko do przedszkola,

trzeba było na ogół czekać w kolejce, a obyczaje przedszkolne dalekie były

od dzisiejszych standardów: dość przypomnieć zmuszanie dzieci do jedzenia.

Pozytywne rozwiązania dotyczące urlopów macierzyńskich i wychowawczych

nie zmieniały – i nie miały na celu zmienić – powszechnego oczekiwania, że

to kobieta będzie wykonywać całą pracę związaną z niemowlęciem i małym

dzieckiem. Zarzuty można mnożyć, co nie zmienia faktu, że to właśnie ów-

czesny awans zawodowy kobiet i sprzyjające im regulacje prawne naruszały

konserwatywną „normalność” na tyle, by po upadku tego ustroju rozwinął się

w najlepsze antyfeministyczny backlash.

Ustanowienie porządku patriarchalnego wiąże się z tym, że przy jego

powoływaniu następuje symboliczne i realne wykluczenie kobiet. Od początku

transformacji prawica i Kościół dążyły do zakazu aborcji. Twierdzono, że prawo

do przerywania ciąży jest komunistycznym reliktem i wyrazem walki z wiarą

katolicką. W tym samym czasie rozpoczęto niezwykle skuteczną walkę z pozo-

stałymi „reliktami”: państwowymi przedszkolami i żłobkami, bezpieczeństwem

www.boell.pl

47

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 47

26.3.2010 15:51:27

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

zatrudnienia matek, funduszem alimentacyjnym, o stołówkach nie wspominając.

Oznaczało to zagnanie kobiet do bezpłatnej pracy w domu, po czym przyjęcie

części z nich z powrotem przez rynek pracy na znacznie mniej korzystnych

warunkach. Gwarancje zatrudnienia i pomoc od państwa uchodziły wówczas za

rozwiązania totalitarne. Trudności bytowe miały pobudzać ambicję. Dla matek

obarczonych całą pracą opiekuńczą, z której wycofało się państwo, nie było to

jednak takie proste, zwłaszcza jeśli były pozostawione same sobie. Cóż więc

było łatwiejszego, niż odkurzyć ideologię ogniska domowego i odwieczne-

go powołania kobiety, jednocześnie odmawiając godności matkom samotnie

wychowującym dzieci? Stąd widać, że zwrot konserwatywny nie był u zarania

transformacji żadnym przypadkiem czy aberracją dyskursu, zachłyśniętego wol-

nością. Przeciwnie, jako funkcjonalny dla ekonomicznych przemian wręcz nie

mógł się nie pojawić.

Jako że Kościół okazał się cennym sojusznikiem dla neoliberalnych decy-

dentów, zawłaszczanie kolejnych dziedzin życia społecznego szło mu imponu-

jąco łatwo. Warto prześledzić kolejne kroki w klerykalizacji kraju oraz to, jak się

ona przekładała na życie kobiet. W roku 1991 wprowadzono – łamiąc ówczesne

prawo – religię do szkół i dodano obowiązek „poszanowania chrześcijańskiego

systemu wartości” w ustawach o systemie oświaty. Rok później zajęcia z religii

były obecne także w przedszkolach, zaś media zostały prawnie zobowiązane do

respektowania „wartości chrześcijańskich”. Kościoła nie można było od tej pory

publicznie krytykować bez wykazania daleko idącego „poszanowania” dla gło-

szonych przezeń treści. Antyfeminizm w postaci przeświadczeń o nadanej przez

Boga hierarchii płciowej i macierzyńskiej „misji” kobiet zagościł więc w przed-

szkolach i szkołach, a media nie miały prawa otwarcie go wyśmiać czy nazwać

niedorzecznością. W tym czasie prawicy nie udało się jeszcze, mimo usilnych

starań, wprowadzić zakazu aborcji. W 1993 roku obowiązująca ustawa została

zaostrzona, po czym lewica po dojściu do władzy zamierzała ją liberalizować,

jednak Trybunał Konstytucyjny orzekł w 1997 roku, że dopuszczalność aborcji

jest niezgodna z Konstytucją. Mówiono, że był to prezent dla papieża z okazji

48

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 48

26.3.2010 15:51:27

KataRZyNa SZuMlEWiCZ

zbliżającej się pielgrzymki. W roku 1998 nastąpiła ratyfikacja konkordatu, co wią-

zało się z nadaniem mocy prawnej małżeństwom kościelnym.

Jak media reagowały na to wszystko? Właściwie jeśli chodzi o tamten

okres, można mówić o jednym silnym medium: „Gazecie Wyborczej”. Stacje

telewizyjne głosiły mniej więcej to samo, co ona; tylko telewizja publiczna cza-

sem skręcała mocniej w prawo, gdy w rządzie zasiadali politycy konserwatywnej

prawicy. Podejście „Gazety Wyborczej” do Kościoła było bardzo specyficzne

i zaważyło w decydującym stopniu na dzisiejszym stanie stosunków państwo-

Kościół. Z założenia liberalna, sprzeciwiała się klerykalizmowi i innym postawom

antydemokratycznym. W praktyce jednak dążyła do utrzymywania przyjaźni

z Kościołem i wspólnego zwalczania lewicy postkomunistycznej. Służyła do

tego strategia przeciwstawiania „Kościoła otwartego” „Kościołowi zamknięte-

mu”. Polegała ona na przedstawianiu Kościoła jako rozdartego między wrogim

demokracji fundamentalizmem i otwartym katolicyzmem. Sęk w tym, że poglą-

dy obu stron różniły się jedynie stopniem szczerości w wyrażaniu antydemokra-

tycznych dążeń i zakresem poparcia dla neoliberalnych przemian; na katolicyzm

naprawdę otwarty nie było i nie ma miejsca w polskim Kościele. „Gazeta

Wyborcza” jednak z uporem godnym lepszej sprawy rozpowszechniała fikcję,

jakoby część polskiego Kościoła (ta „otwarta”) potrafiła dostosować się do reguł

demokratycznych. Po wprowadzeniu religii do szkół Adam Michnik oświadczył,

że wprawdzie nie popierał obecności katechezy w instytucjach edukacyjnych,

ale jego obawy nie potwierdziły się. Istniejąca ustawa antyaborcyjna została zaś

na łamach dziennika nazwana „kompromisem aborcyjnym”. Nie przejednało to

Kościoła, między innymi dlatego, że na dobrą sprawę od dawna nie potrzebo-

wał on demokratycznego glejtu, by sprawować polityczną hegemonię.

Strategia podziału na Kościół „otwarty” i „zamknięty” zaowocowała

rozrostem tego drugiego i zjednaniem mu poparcia części społeczeństwa, nie-

zadowolonej z przebiegu transformacji. Najpotężniejszym wyrazicielem tej ten-

dencji jest Radio Maryja, które powstało w 1991 roku. Koncesja na rzecz jego

emisji została wydana – tak jak realizacja wielu wcześniejszych żądań Kościoła

www.boell.pl

49

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 49

26.3.2010 15:51:27

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

– z rażącym naruszeniem prawa (w Radzie Radiofonii i Telewizji zasiadał wów-

czas polityk skrajnej prawicy, Ryszard Bender), na co zwracała uwagę między

innymi Najwyższa Izba Kontroli. Do tej pory radio nadaje mimo nieskładania

wymaganych od wszystkich tego typu podmiotów sprawozdań finansowych.

Kompleks medialny pod przewodnictwem Tadeusza Rydzyka (poza Radiem

Maryja należą do niego także „Nasz Dziennik” i telewizja „Trwam”) zbił ogromny

kapitał polityczny na społecznym niezadowoleniu i poczuciu zagrożenia. Wizja

kobiety, jaka wyłania się z tych mediów, koncentruje się na macierzyństwie, ro-

zumianym jako obowiązek narodowy. Kobiety są jednocześnie uświęcone jako

matki i potencjalne matki oraz podejrzane o nielojalność, czyli chęć uniknięcia

rodzenia. W tej optyce aborcja – a także antykoncepcja czy rozwody – staje

się kwestią zagrożenia narodu przez „cywilizację śmierci”. Dyskurs ten trafia do

osób wykluczonych, niepewnych jutra i wyobcowanych, pogłębiając ich spo-

łeczną alienację, a jednocześnie oddziałując negatywnie na sytuację kobiet.

Niemal równie mizoginiczne treści obecne są w prasie brukowej. Jej

kariera rozpoczęła się w roku 2003, kiedy niemiecki koncern Axela Springera

założył w Polsce pismo „Fakt”. Zaraz potem w tabloid przekształciła się gazeta

codzienna „Super Express”. W obu pismach wśród nagonek na związkowców,

progresywne wychowanie czy „rozpieszczanie” więźniów można znaleźć wiele

kpin pod adresem feministek („Fakt” nazywa je „dziwotworami”). Roi się w nich

od rubasznych, mizoginicznych dowcipów. Oba pisma są bogato ilustrowane

zdjęciami nagich kobiet w pornograficznych pozach, co nie przeszkadza im gło-

sić religijnego fundamentalizmu, przejawiającego się między innymi w relacjach

z cudów czy wezwaniach do modlitw. Jeśli ktoś mimo to miał wrażenie ich

świeckości, musiało się ono rozwiać w 2005 roku po śmierci Jana Pawła II.

Brukowce nie pozostawiły cienia wątpliwości co do tego, że umarł „ojciec nas

wszystkich”, który zasilił szeregi świętych; „Fakt” opisał nawet jego wniebowstą-

pienie. Zarówno pismo Axela Springera, jak i „Super Express” nie pozostawi-

ły wątpliwości, że codzienne życie Polaków – w tym ateistów i ludzi wyznań

50

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 50

26.3.2010 15:51:28

KataRZyNa SZuMlEWiCZ

innych niż katolickie – powinno w trakcie żałoby zostać zawieszone na rzecz

głębokiej zadumy religijnej.

Specyficznie rozumiane „wartości chrześcijańskie” są też w pełni respek-

towane przez prawicowe pisma „Wprost” i „Rzeczpospolita”. W obu znajdziemy

niewybredne ataki na postulaty feminizmu i na kobiety, które mimo społecz-

nej atmosfery ośmieliły się walczyć o swoje prawa. Zupełnie inne podejście

ma dzisiejsza „Gazeta Wyborcza” oraz związane z nią stacje radiowe, Tok FM

i Radio Roxy, którym zdarza się ostro sprzeciwiać klerykalizacji kraju oraz bronić

praw kobiet – zarówno konkretnych, takich jak Alicja Tysiąc, Aneta Krawczyk

czy Wioletta Woźny, jak i kobiet jako uciskanej i niedocenianej połowy społe-

czeństwa. Media te jednak nie porzuciły wiary w istnienie podziału na Kościół

„otwarty” i „zamknięty”; nadal też popierają neoliberalizm, w wyniku którego

pogłębia się ucisk kobiet. Telewizje komercyjne także nie atakują Kościoła, choć

trzeba przyznać, że coraz częściej zapraszają do dyskusji feministki. Zdarza się to

nawet – choć rzadziej – w telewizji publicznej, będącej obecnie w rękach prawi-

cowej władzy3. Innymi słowy, ogólny krajobraz medialny jest taki, że owszem,

można się przyznać do feminizmu, lecz oznacza to zwykle przymus tłumaczenia

się przed autorytetami kościelnymi z niezgodności własnych postulatów z reli-

gią, nie ma natomiast możliwości krytyki poczynań Kościoła. Zapis ustawy o re-

spektowaniu wartości chrześcijańskich w pełni obowiązuje, uniemożliwiając lub

co najmniej utrudniając konsekwentną krytykę polskiej rzeczywistości ze stano-

wiska mającego na względzie dobro kobiet.

Istniejąca sytuacja prowadzi do autocenzury mediów. Ich decydenci wie-

dzą dobrze, że arbitrem przy oskarżeniu o naruszenie wartości chrześcijańskich

byłby sam Kościół, który stanowi jednocześnie stronę sporu i to prawie zawsze

tę agresywniejszą. Postawa mediów zarazem kształtuje, jak i odzwierciedla

3 Obecnie w mediach publicznych władza sprawowana jest przez osoby z nadania PiS i SLD.

Mówi się o swoistym pakcie zawartym między PiS i SLD dla odzyskania mediów. Po Kon-

gresie Kultury Polskiej, który odbył się jesienią 2009 roku, zawiązał się społeczny komitet

twórców, który opracował projekt ustawy o mediach (przyp. red.).

www.boell.pl

51

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 51

26.3.2010 15:51:28

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

konformizm społeczny. Jak wynika z wielu badań, społeczeństwo się raczej la-

icyzuje i mało kto żyje według ścisłych wytycznych religijnych. Z drugiej strony

strach i wygoda działają w ten sposób, że prawie nikt się otwarcie nie buntuje,

co pozwala Kościołowi przejmować kontrolę nad coraz to nowymi sferami życia

społecznego. Widać to w dzisiejszym sporze o zapłodnienie in vitro. Jak zwykle

Kościół „otwarty” i „zamknięty” postulują mniej więcej to samo, zaś wynikiem

ich pertraktacji – w których społeczeństwo liczy się w bardzo niewielkim stop-

niu, a dobro kobiet w zgoła żadnym – będzie prawdopodobnie znowu „kom-

promis”, czyli narzucenie kolejnych arbitralnych ograniczeń egzystencji kobiet.

Jak wspominałam, dzisiejsze postulaty kościelne rzadko kiedy wynikają wprost

z tradycji czy pism religijnych, raczej są działaniem strategicznym, obliczonym

na tu i teraz. Obwarowanie zakazami życia erotycznego i kwestii płodności daje

do ręki wspaniałe narzędzie sprawowania władzy, silnej społecznym konfor-

mizmem i brakiem obywatelskiego upodmiotowienia. Oto, na czym polegają

wolność i demokracja, gdy decyzje o tym, jak zostaną one zdefiniowane, podej-

mowane są przez ich zajadłych wrogów.

dr Katarzyna Szumlewicz – filozofka, publicystka, doktorat obroniła

z pedagogiki. Zajmuje się krytyką literacką, publicystyką społeczno-kultural-

ną, zagadnieniami filozoficznymi i pedagogicznymi. Członkini Think Tanku

Feministycznego i redaktorka portalu lewica.pl. Stale współpracuje z „Bez

Dogmatu”, „Le Monde Diplomatique”, „Recyklingiem Idei”. Publikowała

w „Twórczości”, „Literaturze”, „Wiadomościach Kulturalnych”, „Edukacji

Filozoficznej”, „Ricie Baum”, „Sztuce i Filozofi ”, „Oświacie i Wychowaniu”,

„Gazecie Edukacyjnej” i wielu innych periodykach.

52

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 52

26.3.2010 15:51:28

aNNa ZaWadZKa

Zarządcy frustracji

Anna Zawadzka

53

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 53

26.3.2010 15:51:28

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

Kierowca TIR-a, pracownik spedycji, pytany o odpoczynek podczas wielo-

dniowych kursów, opowiada mi taką historię: „Kiedyś, żeby się zdrzemnąć,

parkowałem wszędzie, gdzie było miejsce. Dziś, choćby mi się oczy zamykały

ze zmęczenia, muszę znaleźć oświetloną stację benzynową lub parking, na któ-

rym zatrzymali się inni kierowcy. Przydrożne zjazdy i pobocza? Wykluczone.

To zbyt niebezpieczne”. Zapytany, co się zmieniło, odpowiada bez wahania:

„Muzułmanie! Jeżdżą całymi bandami, polują na takich jak my, włamują się

do wozu, rabują. Za kierownicą siedzi najczęściej kobieta. Rozpoznaję je po

chuście na głowie. To przez nich Francja, Beneluks, Hiszpania, Austria stały

się niebezpieczne”.

Mówiąc: „muzułmanie”, znajomy kierowca miał zapewne na myśli

emigrantów z krajów arabskich. Ludzi o trochę innym kolorze skóry niż biali

Europejczycy. Polacy nie lubią, gdy ktoś, zmylony podobnym dla niewpraw-

nego ucha brzmieniem języka, myli ich ze Słowakami lub Rosjanami. Rzadziej

starają się, by nie traktować unifikująco ludzi, którzy mogą pochodzić z krajów

tak różnych jak Irak, Turcja czy Arabia Saudyjska. Odróżnorodnienie to jedna

z kilku cech powyższej opowieści, która każe myśleć, że jest to raczej legenda

podobna do bajek o czarnej wołdze i porywaniu dzieci na macę niż prawda

o drogach Europy. Odpowiedzialność za rosnące poczucie zagrożenia zostaje

zrzucona na podręcznych obcych – etnicznie i religijnie. W porównaniu z kra-

jami zachodnioeuropejskimi Polska to kraj bez emigrantów. Mimo to poziom

lęku przed sąsiadami rośnie, choć ich obcość nie jest naznaczona piętnem tak

widocznym jak inny kolor skóry czy brak znajomości języka.

Dorośli boją się wypuszczać swoje dzieci w wieku przedszkolnym

i wczesnoszkolnym na dwór bez opieki. Odprowadzają i przyprowadzają ze

szkoły dziesięcioletnie pociechy, bo niepokoją się, że ktoś mógłby zrobić dzie-

ciom krzywdę. Nowe osiedla oddaje się do użytku wraz z ogrodzeniem, bram-

kami, domofonami, czipami, kodami, budkami dla strażników i wynajętą firmą

ochroniarską. Stare osiedla się grodzi, wbrew wszelkim prawom urbanistyki,

przecinając płotami wydeptane przez mieszkańców ścieżki. Na ogrodzonych

54

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 54

26.3.2010 15:51:29

aNNa ZaWadZKa

i zamykanych furtką placykach zabaw dzieciom towarzyszą niemal zawsze

mamy lub opiekunki, rzadziej ojcowie.

Dobre dzielnice stają się coraz lepsze, gorsze dzielnice – jeszcze gorsze.

Dobre zostają obiektami aspiracji i deweloperskim rajem, gorsze – straszakiem.

Postępującemu rozwarstwieniu miast częściowo odpowiada podział na duże

miasta i małe miasteczka oraz wsie, a także na tzw. Polskę A i Polskę B – rejony

ze wzrastającymi i spadającymi wskaźnikami ekonomicznego rozwoju: inwesty-

cji, przedsiębiorczości, zatrudnienia. To specyficzne miejsce w polu społecznym,

jakie w Europie zachodniej wypełnia arabski emigrant, w Polsce zajmują głównie

Polacy, którzy na skutek rozmaitych uwarunkowań społecznych i historycznych

stali się „ludźmi zbędnymi” 1, a kapitał, jaki zdążyli przekazać swoim dzieciom,

okazał się bezużyteczny. To oni zostali niejako zmuszeni do grania społecznie

skonstruowanej roli zdefiniowanej przez złe warunki socjalne i brak dostępu do

dóbr, które w obrębie kapitalistycznej struktury czynią człowieka wartościowym

i użytecznym, dają akces do obywatelskiej wspólnoty.

„Ludzie zbędni” to wykonawcy zawodów, które giną z powodu rozwoju

nowych technologii lub przenoszenia produkcji do krajów o niższych kosztach,

gdzie bieda zmusza do zgody na głodowe pensje, a pracowników nie chroni

prawo pracy. To spora część drobnych przedsiębiorców, których zakłady pada-

ją ze względu na monopolizację branż przez ogromne, międzynarodowe firmy

usługowe. To pracownicy zwalniani z upadających lub prywatyzowanych zakła-

dów państwowych, ludzie powyżej 40. roku życia namawiani do „przebranżo-

wienia”, czyli wyuczenia się nowego zawodu i otworzenia „własnego biznesu”.

To dzisiejsi emeryci, którym za sprawą reformy emerytalnej wyliczono grosze,

mimo że pracowali po 30-40 lat i dbali o ciągłość zatrudnienia, bo takie były

przepisy w PRL. Najgorzej potraktowane zostały kobiety. W PRL, podobnie

1 Ludzie zbędni w służbie przemocy to tytuł artykułu Stefana Czarnowskiego z 1935 roku. Polski socjolog dociekał, skąd rekrutują się zwolennicy faszyzmu. Rosnące poparcie dla skrajnie

nietolerancyjnych opcji światopoglądowych rozpatrywał w kontekście sytuacji ekonomicz-

nej i symbolicznej poszczególnych warstw społeczeństwa.

www.boell.pl

55

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 55

26.3.2010 15:51:29

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

jak dziś, zarabiały mniej od mężczyzn, nieporównywalnie rzadziej zajmowały

wysokie stanowiska. To one brały urlopy macierzyńskie i wychowawcze, czyli

miały w swoim stażu pracy okresy niskopłatne. Emerytura została im wyliczona

na podstawie wysokości zarobków, co okazało się gwoździem do trumny z ma-

rzeniami o dobrej starości.

„Ludzie zbędni” to także młodzi pochodzący z miejscowości, w których

nie ma pracy. Szkoła i media wykształciły w nich aspiracje, których rzeczywistość

rynkowa nie pozwala zrealizować. Często dziedziczą oni biedę po rodzicach,

a ich największym kapitałem przekazanym międzypokoleniowo jest umiejętność

wiązania końca z końcem mimo niedostatku.

Wykluczenie ekonomiczne „ludzi zbędnych” pokrywa się z wykluczeniem

na poziomie stylu życia. Boleśnie doświadczają go dzieci, które z powodu cienkich

portfeli rodziców nie mogą uczestniczyć w wyścigu „fajności”, a o laurach decydują

nie tylko zabawki, lecz także uczestnictwo w kulturze dziecięcej – znajomość kino-

wych przebojów, wizyty w centrach rozrywki, wakacje za granicą.

„Ludzie zbędni” z każdej grupy wiekowej nie występują w mediach głów-

nego nurtu, chyba że jako ciekawe, odosobnione „przypadki”, skrajnie zindy-

widualizowane przez programy typu talk shows. Na poziomie politycznym i na

poziomie afirmowanych stylów życia są pozbawieni reprezentacji. Niewidzialni,

niejako przestają „istnieć”. Ich obecność na szeroko rozumianej „wizji” uniemożli-

wia dominująca ideologia sukcesu transformacji, wedle której przemiany ustrojo-

we i zmiana modelu gospodarczego podniosły jakość życia wszystkich Polaków,

a wraz z nią zadowolenie z życia przeciętnego obywatela/obywatelki.

Wykluczenie oraz brak możliwości artykulacji własnego doświadczenia

i postulatów rodzi frustrację. Frustracja ta została zagospodarowana jedynie

przez Kościół katolicki i jego media, takie jak Radio Maryja. W Polsce z jednej

strony rośnie prawomocność obywatelstwa w ramach demokratyczno-liberal-

nego ładu. Pod warunkiem akceptacji ram tego ładu można doświadczyć w nim

pluralizmu światopoglądowego i wyznaniowego. Z drugiej strony rośnie wyklu-

czenie tych, którzy obywatelami zostać nie mogą, ponieważ nie mają dostępu

56

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 56

26.3.2010 15:51:29

aNNa ZaWadZKa

do możliwości realizacji tego, co nazywamy „obywatelskością”. Wyobcowani,

postawieni na marginesie, w kodzie politycznym oskarżani o nieudacznictwo

i resentyment, w kodzie kulturowym – o obciachowość, nie mają podstaw do

tego, by sądzić, że są w stanie sami – oddolną mobilizacją – poprawić swój los.

Przepaść ta zostaje fałszywie zdiagnozowana jako: „oni nie chcą się

zmieniać” lub „to wina Kościoła”. Niewątpliwie Kościół katolicki cynicznie wyko-

rzystuje sytuację „ludzi zbędnych”, by budować konserwatywny elektorat. Dla

„ludzi zbędnych” religijny konserwatyzm może być próbą radzenia sobie z po-

czuciem braku społecznie uznanej wartości, utratą sensu życia, pozbawieniem

godności. Zamiast przeciwdziałać rozwarstwieniu, Kościół w umiejętny sposób

zarządza jego negatywnymi efektami. Ale to nie Kościół, a w każdym razie nie

tylko on, jest tego przyczyną. Wzrost popularności skrajnie konserwatywnych

opcji politycznych, a potem wygrana PiS w 2005 roku były rachunkiem wysta-

wionym inteligencji, która po 1989 roku nie zauważyła, że zajmuje w nowym

porządku uprzywilejowaną pozycję, sądząc, że poprawiło się wszystkim.

O ile wygrana PiS w wyborach parlamentarnych była dobitnym wyrazem

frustracji ogromnej części społeczeństwa, o tyle wygrana PO w 2007 roku była zwy-

cięstwem tego, co Pierre Bourdieu nazywa „uznaniem bez poznania”, czyli akcep-

tacją kultury dominującej przez wszystkie warstwy społeczne. Także te, które stają

się ofiarami ideologi tejże kultury oraz rozwiązań prawnych wdrażanych przez jej

reprezentantów. Oto większość głosowała na partię, która w odróżnieniu od popu-

listycznego PiS niemal jawnie deklaruje, że reprezentuje interesy uprzywilejowanej

mniejszości: tej, której „się powiodło”. By zwyciężyć, PO przekonała do siebie „ludzi

zbędnych” właśnie konserwatyzmem obyczajowym i podtrzymaniem przywilejów

Kościoła. Z perspektywy praw kobiet to układ zabójczy.

Jednym ze sposobów pozbawiania prawomocności „ludzi zbędnych”, któ-

rzy przyjęli za własną skrajnie nietolerancyjną doktrynę Kościoła katolickiego, jest

ich wyśmiewanie. Pogarda wyrażana najczęściej ironią uderza głównie w kobiety.

Genderowy charakter wykluczenia ujawniają dwa konstruowane medialnie obra-

zy, których zadaniem jest skompromitować przedstawianych i w efekcie umieścić

www.boell.pl

57

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 57

26.3.2010 15:51:29

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

ich poza nawiasem „parlamentarnej” debaty. Pierwszy z nich to demonstrujący

związkowiec. Zgłasza kuriozalne roszczenia, domaga się przywilejów, symbolizuje

tłuszczę, plebs, motłoch. Pali opony, zasmradzając cywilizowaną stolicę, robi niepo-

trzebny dym. Drugi to „moher”. Słuchaczka Radia Maryja. Starsza pani niemodnie

ubrana. Dewotka. Piskliwa, histeryczna, fanatyczka z różańcem w ręku. Pokorna

wobec księży, agresywna wobec młodzieży. Oboje to „dzicy” prawomocnej de-

baty. O ile jednak związkowiec, być może pijany, krzyczący, w roboczym ubraniu,

jest przede wszystkim niebezpieczny, o tyle kobieta, skrajnie oddana autorytetom,

zmanipulowana przez nie, jest przede wszystkim śmieszna.

Postawa wyśmiewania „moherów”, która zatacza coraz szersze kręgi

w kulturze popularnej i znajduje wyraz w potocznym języku, jest oznaką nie

feminizmu, jak chcieliby niektórzy („te panie nie potrafią samodzielnie myśleć”,

„bezrefleksyjnie słuchają się księdza”), lecz jeszcze jedną odsłoną mizoginii i wy-

razem przepaści klasowej między wyśmiewającymi a wyśmiewanymi. Zamiast

obierać łatwy obiekt do upokarzania, trzeba się zastanowić, co zaoferowało

swoim słuchaczom i słuchaczkom Radio Maryja.

Analizując przyczyny wzrostu postaw rasistowskich wśród młodzieży,

Marcin Starnawski pisze: „Choć w optyce liberalno-demokratycznej teza ta może

wydawać się kontrowersyjna, to jednak przybierający postać ksenofobii i innych

form nietolerancji (np. antyintelektualizmu) sprzeciw wobec utożsamianych z do-

minującymi klasami wartości, takich jak otwartość kulturowa czy «praktyczny» ko-

smopolityzm możliwy dzięki podróżom bądź studiom zagranicznym i znajomości

języków obcych, może wiązać się z intencją zakwestionowania nierówności po-

zycji i szans w polu społecznym. Może to być również «uprzedzający» sprzeciw

wobec antycypowanej (przez zdominowanych) pogardy klas/grup uprzywilejo-

wanych względem «ignorancji» i braku wyżej wymienionych dyspozycji” 2.

2 Marcin Starnawski, Poza tożsamość i różnicę. O społeczno-politycznych warunkach tolerancji i dialogu, [w:] Tolerancja a edukacja, red. Mirosław Patalon, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2008, s.322-323.

58

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 58

26.3.2010 15:51:30

aNNa ZaWadZKa

Analiza klasowego kontekstu konfliktu ekologów z mieszkańcami pro-

wincjonalnej Polski o dolinę Rospudy nasunęła Tomaszowi Żukowskiemu

podobne wnioski: „Hasła indywidualnej samorealizacji, emancypacji i jed-

nostkowych wolności – domena lewicy w Polsce – postrzegane są w takich

warunkach jako jeszcze jedno zagrożenie. Zniszczenia społeczne spowodo-

wane neoliberalną gospodarką łączą się w świadomości wykluczonych z ide-

owymi alternatywami dla tradycyjnego sposobu życia, stanowiącego ostatnie

fantazmatyczne residuum społecznej solidarności, a co za tym idzie poczucia

bezpieczeństwa. […] W kategoriach życiowej prozy wyobrażenie o bezpie-

czeństwie zapewnianym przez więzi rodzinne oznacza, że kobiety z dołów

społecznych zgadzają się na tradycyjny podział ról i związaną z nim dyskrymi-

nację, bo w razie utraty pracy czy w przypadku innych życiowych perturbacji

liczą już tylko na solidarność krewnych. Nadzieje pokładane w rodzinie są

tym większe, im model więzi rodzinnych wydaje się bardziej restrykcyjny.

[…] Sytuacja taka sprawia, że tradycyjny lewicowy język nie ma właściwie

odbiorców. Posługuje się nim drobna część inteligencji zainteresowana tymi

formami emancypacji, które dotyczą grup uprzywilejowanych. Inteligencka

walka o wolności obyczajowe idzie przy tym często w parze z instynktowną

pogardą dla «buraków» ze wsi albo blokowisk” 3.

Odrzucenie wartości, którymi uzasadniamy walkę o prawa kobiet –

wolność, demokracja, prawa człowieka, indywidualizm, szacunek dla prawa,

afirmowanie wspólnoty europejskiej – może być także sposobem na zanego-

wanie kultury dominującej. „Ludziom zbędnym” trudno wyobrazić sobie sy-

tuację, w której staną się oni realnymi beneficjentami wprowadzenia tychże

wartości w życie. Wyobraźnię tę ograniczają trzy czynniki: dotychczasowe do-

świadczenie, zgodnie z którym głosiciele powyższych wartości lub operujące

3 Tomasz Żukowski, Ci, co wiedzą lepiej. Pułapki 20 lat dialogu społecznego, [w:] Stracone szanse? Bilans transformacji 1989-2009, red. Jakub Majmurek, Piotr Szumlewicz, Difin, Warszawa 2009, s.156.

www.boell.pl

59

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 59

26.3.2010 15:51:30

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

podobnym językiem elity proponowały zmiany prowadzące do postępującego

wykluczenia, niski kapitał kulturowy i wreszcie Kościół katolicki, który jako łatwo

dostępny dostarczyciel modeli życia i wzorców myślenia zajmuje rolę analogicz-

ną do „przedsiębiorcy etnicznego”.

Coraz częściej pojęcie to używane jest w znaczeniu pozytywnym, jako

konstruktywne zarządzanie wielokulturowością, wykorzystywanie różnorod-

nych potencjałów pracowników, specyficznych ze względu na ich pochodzenie

i kulturę. Jednak przedsiębiorcy etniczni to także kategoria przydatna w etnogra-

fii, opisująca swoistych zarządców, którzy zaprowadzają porządek w skonflikto-

wanej społeczności, odwołując się do przesądów, często narodowościowych

lub rasistowskich. Rozładowują oni napięcie za pomocą podsycania przemocy

wobec mniejszości, która staje się kozłem ofiarnym. Gdy przyczyna problemu

zostaje wyprojektowana na słabszą grupę lub jednostkę, rozwiązanie nasuwa się

samo: ekskluzja rzekomych sprawców problemu (czasem przybierająca formy

tak drastyczne, jak przemoc fizyczna, izolacja, wygnanie, eksterminacja) przy-

wróci ład społeczności.

Kościół katolicki można by nazwać przedsiębiorcą frustracji: sprawnym

zarządcą skutków rozwarstwienia. Likwidacja przepaści ekonomicznych i kultu-

rowych lub choćby łagodzenie ich skutków nie leży w interesie Kościoła, gdyż

władza, którą dzięki nim zyskuje i podtrzymuje, jest poważną kartą przetargową

w grze na szczeblu politycznym.

Władza ta realizowana jest na płaszczyźnie stosunku Kościoła do praw

reprodukcyjnych, których brak uderza przede wszystkim w kobiety, i konser-

watywnego modelu rodziny, którego podtrzymanie uprzywilejowuje męż-

czyzn. O ile bowiem ludzie, którzy nie znaleźli się w gronie beneficjentów

przemian ustrojowych, poszukują w Kościele i konserwatywnym światopo-

glądzie alternatywy wobec kultury dominującej, o tyle Kościół jako instytucja

i podmiot polityczny jest jednym z głównych konstruktorów polskiego życia

społecznego. Swój obraz jako alternatywy rysuje konsekwentnie i skutecznie

między innymi dzięki opozycyjnemu etosowi „walki z komuną”, który każe

60

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 60

26.3.2010 15:51:30

aNNa ZaWadZKa

myśleć o Kościele jako miejscu niezależnym, bezkompromisowym i wolnym

od narzucanych państwowo ideologii. Mimo wielu praw skrojonych wedle

życzeń hierarchów Kościoła (zakaz aborcji, brak edukacji seksualnej w szko-

łach, brak refundacji środków antykoncepcyjnych, brak ustawy o równym

traktowaniu, niemożność zawierania małżeństw jednopłciowych, religia jako

przedmiot przedszkolny i szkolny, którego nauczyciele są opłacani przez mini-

sterstwo, a program podlega kontroli kuri , symbolika katolicka w placówkach

państwowych, takich jak szpitale, poczty, więzienia itd.), instytucja ta wciąż

podtrzymuje własny wizerunek uciskanej mniejszości, zagrożonej przez na-

pływ permisywnych ideologii świeckich.

Biorąc pod uwagę historię Kościoła katolickiego, nie powinno dziwić to,

że jest on walczącym o wpływy podmiotem politycznym. Oczekiwanie, że do-

browolnie zrzeknie się władzy, jest niczym nieuzasadnione. Faktyczny rozdział

państwa od Kościoła w poszczególnych krajach następował wskutek walk „na

górze” lub wzrostu znaczenia oddolnych ruchów emancypacyjnych, a nie do-

brej woli kościelnych hierarchów. Rozdział ów nigdy nie był Kościołowi na rękę

i Kościół nie poddawał mu się bez oporu. W kontekście polskim problemem

jest nie tyle upolitycznienie Kościoła katolickiego, ile fałszywe zdefiniowanie jego

roli jako poza i ponad polityką. Dopełnieniem takiego zdefiniowania, umacniają-

cym pozycję Kościoła, jest potoczne myślenie, zgodnie z którym polityka stano-

wi domenę manipulacji, kłamstw i korupcji.

Przekonanie, że Kościół jest czymś innym niż instytucją polityczną, spra-

wia, że dotąd skutecznie monopolizuje on dziedzinę moralności jako jedyny

prawomocny autorytet w sprawach etycznego postępowania. Żadna dyskusja

światopoglądowa, a zwłaszcza debata, która może zaowocować zmianą legi-

slacji, nie odbywa się bez udziału hierarchów. Biorą oni w niej udział nie na

prawach strony sporu, lecz rozstrzygającego eksperta. Nie tylko zabierają głos

w istotnych z punktu widzenia praw kobiet kwestiach, ale są o ten głos proszeni.

Nie tylko przez media, ale przez kolejne ekipy rządzące. Opiniują i wydają wer-

dykty jako specjaliści, nie zaś jako przedstawiciele pewnej partykularnej opcji.

www.boell.pl

61

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 61

26.3.2010 15:51:30

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

Zarysowana powyżej sytuacja sprawia, że krytyka feministyczna skupia

się przede wszystkim właśnie na Kościele, upatrując w nim głównego wroga

kobiet i sprawcy kobiecej krzywdy. Podejście to, zrozumiałe i uzasadnione, na-

rażone jest jednak na co najmniej dwa błędy poznawcze.

Po pierwsze, feministyczną krytykę Kościoła rozpoczynamy często od

teoretycznego podziału na kwestie ekonomiczne i światopoglądowe, uważa-

jąc Kościół za instytucję ingerującą w te ostatnie. Tymczasem zbijanie kapitału

politycznego poprzez rozbudzanie wrogości wobec przemian służących eman-

cypacji kobiet jest możliwe właśnie dzięki temu, że ogromna część Polaków

i Polek żyje w sytuacji ekonomicznego wykluczenia lub niepewności. Postawa

konserwatywna kojarzona z tradycyjnym modelem rodziny staje się dla nich na-

miastką ładu i bezpieczeństwa w rzeczywistości nieoferującej bytowej stabiliza-

cji. Z perspektywy kobiecych losów bezpieczeństwo, które zapewnia rodzina,

nieraz okazuje się podobnym do tego, jakie zapewnia więzienie: może prze-

obrazić się w zależność finansową od partnera. Ta z kolei nie sprzyja budowaniu

partnerskich relacji i nasila sytuacje patologiczne, tzn. wykorzystywanie owej

zależności przez męża do nadużywania władzy nad żoną i dziećmi. Przemoc

ekonomiczna, która jest odmianą psychicznego znęcania się, często przekształca

się w przemoc fizyczną. Kobietom, które stają się ofiarami własnych mężów,

trudno jest odejść, jeśli sprawca przemocy jest ich jedynym żywicielem i zapew-

nia dach nad głową. Tym trudniej, że to one biorą na siebie odpowiedzialność

– emocjonalną i materialną – za dobrostan dzieci.

Po drugie, krytyka Kościoła niejednokrotnie prowadzi do rysowania

fałszywej alternatywy, jaką miałaby być różnorodność stylów życia oferowana

przez rynek. Fałszywej dlatego, że możliwość korzystania z tej różnorodności

zależy od posiadania kapitałów różnego typu. Jednym z nich jest kapitał eko-

nomiczny, ale on nie wystarcza. Można mieć pieniądze, ale nie wiedzieć, jak je

skutecznie wydać. Przykładowo: karta kredytowa na zakupy w galerii handlowej

musi iść w parze z wiedzą, co jest w danym sezonie modne lub jaki styl za-

pewni nam powodzenie w pożądanym towarzystwie. Współcześnie dystynkcja

62

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 62

26.3.2010 15:51:31

aNNa ZaWadZKa

realizuje się w największym stopniu właśnie w sferze stylu życia definiowanego

poprzez sposób spędzania wolnego czasu i korzystania z kultury, poprzez umie-

jętność nawiązywania i podtrzymywania relacji towarzyskich, formy konsumpcji.

Brak kapitałów skutkuje wykluczeniem z uczestnictwa w najbardziej pożąda-

nych, najwyżej cenionych i obdarowujących wysokim prestiżem „sposobach”

życia. To zaś rodzi frustrację i cierpienie.

Style życia są zatem nie tylko wyrazem wolności i polem samorealizacji.

Z powodzeniem możemy traktować je jako nośniki nowych wzorców i modeli

konsumpcji, dających akces do poszczególnych wspólnot. Wzorców i modeli,

którym koniecznie trzeba sprostać, a przymus ten jest opresją nie mniejszą niż

władza Kościoła. Jeśli chodzi o życie seksualne, opresja ta dotyka w szczególno-

ści młode kobiety.

W dziedzinie seksu wzorzec proponowany przez rynek jest inny niż

ten głoszony z ambon i na lekcjach religii, ale przymus sprostania mu pozostaje

tak samo silny. Niewiele ma on wspólnego z wolnością poza tym, że młode

dziewczyny namawiane są do życia seksualnego pod presją „korzystania z wol-

ności”. De facto zaś pod groźbą zarzutów o nosicielstwo nieatrakcyjnych cech

takich jak nieśmiałość, purytanizm, czy uleganie wpływom „moherów”. Kościół

odwodzi kobiety od zainteresowania własną seksualnością, buduje atmosferę

strachu, niechęci i obcości do wszystkiego, co cielesne i seksualne, namawia

do wstrzemięźliwości seksualnej do ślubu, wierności małżeńskiej i pozostawania

w małżeństwie bez względu na to, jak się ono układa. Rynek, którego tubą są

pisma dla nastolatek, a potem pisma dla kobiet, równie agresywnie nakazuje ko-

bietom przyjmować rolę seksualnych obiektów i dowodzić swojej atrakcyjności

poprzez nieustającą seksualną aktywność. Kościół traktuje kobiety jako istoty

zdefiniowane przez cielesność, której esencją jest macierzyństwo. Rynek esen-

cjalizuje kobiety, sprowadzając je do cielesności za pomocą urodyzmu i hiper-

aktywnego uczestnictwa w heteronormatywnym świecie. W obu grach stawką

jest wartość kobiety. W obu grach decyduje o niej uznanie ze strony mężczyzn.

Realizację obu wariantów wymuszają wzorce kulturowe. Nieposłuszeństwo

www.boell.pl

63

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 63

26.3.2010 15:51:31

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

wobec nich stawia kobiety w podejrzanym świetle, zmusza do tłumaczenia się

lub kulturowej banicji. Pogłoski, jakoby kultura konsumpcji poszerzała pole do-

stępnej kobietom wolności, bywają mocno przesadzone.

W latach dziewięćdziesiątych przykościelne wspólnoty, takie jak Odnowa

w Duchu Świętym czy neokatechumenat, próbowały konkurować z rynkiem,

oferując alternatywne, zgodne z przykazaniami katolickimi modele stylów życia,

skrojone na potrzeby funkcjonowania w świecie młodzieżowych dystynkcji. Na

tym polu polski Kościół nie ma jednak silnej pozycji. Kłopot w tym, że przenie-

sienie punktu ciężkości życiowych wyborów młodych ludzi na dbałość o od-

powiednio „znaczący” styl życia nie zapowiada laicyzacji w sensie politycznym.

Przeciwnie, jest to sukces ideologii o końcu polityki. Ideologii konserwatywnej,

gdyż jej efektem jest rosnąca alienacja rządzących od rządzonych i odpuszczanie

kontroli nad graczami politycznymi, w tym także Kościołem.

Anna Zawadzka – socjolożka i dziennikarka, członkini „Archiwum

Etnograficznego”, prowadzi zajęcia na Uniwersytecie Warszawskim i w Wyższej

Szkole Pedagogicznej TWP w Warszawie. W latach 2004-2007 pracowała

w „Gazecie Wyborczej” (w „Wysokich Obcasach” i „Dużym Formacie”). Od

2000 roku zaangażowana w feminizm uliczny i akademicki. Oprócz „Gazety

Wyborczej” publikowała m.in. w „Res Publice Nowej”, „Czasie Kultury”,

„Zadrze”, „Bez Dogmatu”, „Le Monde Diplomatique”, prowadzi blog na por-

talu lewica.pl To łatwo: feminizm i światło, autorka Zina „Leworęczna”, od 2009

roku prowadzi audycję Lepiej późno niż wcale w radio TOK FM.

64

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 64

26.3.2010 15:51:31

MaCiEj gdula

2

Polityka

www.boell.pl

65

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 65

26.3.2010 15:51:31

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

Kohabitacja i sojusz.

Polityka i Kościół

w Polsce 1945-2009

Maciej Gdula

66

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 66

26.3.2010 15:51:31

MaCiEj gdula

Stwierdzenie, że Kościół katolicki jest jedyną instytucją na ziemiach polskich za-

chowującą wielowiekową ciągłość, to jeden ze sposobów nadawania aktual-

nej pozycji Kościoła statusu oczywistości i naturalności. Nie oznacza to jednak,

że krytyka relacji Kościoła i polityki powinna abstrahować od długiego trwania.

Zrozumienie relacji Kościoła z polską polityką byłoby niemożliwe, gdyby za-

czynać analizę w 1989 roku. Dłuższa perspektywa umożliwia skomplikowanie

obowiązującej narracji, w której Kościół „od zawsze” jest rdzeniową instytucją

wspólnoty narodowej.

Kohabitacja

Relacje Kościoła z polityką w latach 1945-1980 najlepiej określić mianem kohabi-

tacji. Kościół reprezentował władzę pochodzącą z innego porządku niż rządząca

Kohabitacja i sojusz.

de facto Polską PZPR i negocjował z partią warunki wzajemnego współistnienia.

Zarówno partia, jak i Kościół musiały uwzględniać drugą stronę jako element

zewnętrznej rzeczywistości, z którą trzeba się było liczyć. Działo się tak mimo

Polityka i Kościół

przewagi, jaką miała partia pod względem zasobów materialnych, bo Kościół

zachowywał istotną część władzy symbolicznej pozwalającej mu mobilizować

wiernych i zwolenników na tyle skutecznie, że nie można go było ani zlekce-

w Polsce 1945-2009

ważyć, ani pokonać.

Okres bezpośrednio po drugiej wojnie światowej oznaczał dla nowej

władzy konieczność uznania siły i wpływów Kościoła. Z jednej strony Kościół

tracił majątki i utrudniano mu organizowanie pracy seminariów duchownych, ale

Maciej Gdula

z drugiej Bolesław Bierut pod koniec lat czterdziestych brał udział w mszach, re-

ligia obecna była w szkołach, a Katolicki Uniwersytet Lubelski zachował autono-

mię. Uznanie publicznej wagi i obecności Kościoła nie było bezwarunkowe. Na

mocy porozumienia z 1950 roku Kościół akceptował nowe granice państwowe

i odcinał się od zbrojnego podziemia. W tej polityce wzajemnych ustępstw obie

strony grały o stworzenie warunków, w jakich najłatwiej im będzie przetrwać.

Nowe władze chciały możliwie głęboko zakorzenić się w lokalnym porządku,

www.boell.pl

67

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 67

26.3.2010 15:51:32

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

natomiast Kościół chciał ocalić maksymalnie dużo zasobów materialnych i sym-

bolicznych niezbędnych do trwania niezależnie od zmieniającego się kontekstu

społeczno-politycznego. Przejście do otwartego konfliktu z Kościołem i próba

wprowadzenia w życie doktryny świeckiego i materialistycznego porządku nie

przyniosła oczekiwanych skutków i w krótkim czasie zatrzymana została przez

falę odwilży z 1956 roku.

Po 1956 roku zaczyna się długi okres wojen podjazdowych i ustana-

wiania nowych zasad współżycia. Dwa fronty tych wojen były szczególnie nie-

spokojne. Pierwszy stanowiła polityka zagraniczna. Kościół w Polsce był częścią

Kościoła powszechnego ze stolicą w Watykanie, co oznaczało istnienie struktury

niezależnej od aparatu państwowego i partyjnego wewnątrz PRL. Nie chodziło

jednak wyłącznie o istnienie autonomicznej, zorganizowanej instytucji przekra-

czającej żelazną kurtynę, ale także o to, że Watykan długo nie uznawał nowej

granicy zachodniej. To automatycznie stawiało polski Kościół w roli podejrzane-

go o sprzyjanie „obcym interesom”. Polscy biskupi, pisząc do biskupów niemiec-

kich list z zaproszeniem na obchody Tysiąclecia chrztu, przyznawali sobie prawo

do reprezentowania polskiego narodu i definiowania zasad określających relacje

międzynarodowe. Występując w roli „gołębi”, konfrontowali się z „jastrzębią”

polityką władz. Partia odpowiedziała szeroką akcją mobilizującą ludzi wokół

twardej i nieustępliwej polityki wobec Niemiec, a potem obchodami Tysiąclecia

państwa konkurencyjnymi wobec rocznicy chrztu Polski. Konflikt o politykę za-

graniczną ostatecznie nie doczekał się spektakularnego rozstrzygnięcia, bo stracił

na sile wraz z odprężeniem w Europie w latach siedemdziesiątych.

Drugim ważnym frontem wojen podjazdowych była budowa kościo-

łów. Władze dążyły do ograniczenia liczby budów i nierozwijania sieci miejsc

kultu. Kościół natomiast budowę świątyń traktował jako potwierdzenie więzi

łączącej go z ludem. Kościoły powstawały więc na skutek protestów, otwar-

tych konfliktów albo polityki faktów dokonanych. Na przykład kościół w Ciścu

w latach siedemdziesiątych powstał nielegalnie w ciągu jednej nocy, a kardy-

nał Wojtyła, poproszony przez władze o interwencję i załagodzenie sporu,

68

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 68

26.3.2010 15:51:32

MaCiEj gdula

odprawił na miejscu mszę, dokonując symbolicznej akceptacji budowlanej sa-

mowoli. Mobilizacja wiernych wokół budowy świątyń była rodzajem wyzwa-

nia rzuconego władzy utrzymującej, że z powodzeniem buduje społeczeństwo

świeckie i racjonalne. Istnienie zapotrzebowania na wiarę potwierdzane osobi-

stym wysiłkiem i zaangażowaniem w powstawanie kościołów było manifestacją

granic, jakie władza świecka spotyka w konfrontacji z władzą religijną.

Okres kohabitacji to czas, gdy Kościół i Partia funkcjonują jako odrębne

instancje pogodzone z istnieniem swojej przeciwwagi. Nie oznacza to oczy-

wiście symetrycznych stosunków między nimi, ale sytuację, gdy obie stro-

ny rezygnują z dążenia do zniszczenia przeciwnika i swoje wzajemne relacje

kształtują w procesie przetargu, uruchamiając zasoby, jakie każda ze stron ma

do dyspozycji. Partia miała oczywiście większe środki, ale z pewnością nie

wykorzystywała ich w celu unicestwienia Kościoła, lecz raczej uzyskania nad

nim maksymalnej możliwej przewagi. Kohabitacja to układ, w którym każda ze

stron może sobie łatwo wyobrazić świat bez swego oponenta, jednak uznając

zasadę rzeczywistości, godzi się na jego obecność. Ta sytuacja miała się zmie-

nić po roku 1980.

Sojusz

Po burzliwej dekadzie modernizacji lat siedemdziesiątych nastąpił gwałtowny

kryzys odsuwający od władzy ekipę Gierka i stymulujący powstanie wielkiego

ruchu społecznego „Solidarności” domagającego się demokratyzacji. Stosunek

Kościoła do tego ruchu trudno uznać za jednoznaczny. Do historii przeszły

msze święte organizowane dla strajkujących załóg, ale także słowa prymasa

Wyszyńskiego apelującego do robotników na wybrzeżu w sierpniu 1980 roku,

żeby wrócili do pracy. Kościoły niewątpliwie były siecią wsparcia dla ruchu spo-

łecznego po stanie wojennym, ale w obozie władzy krążyła też wypowiedź

jednego z hierarchów odnośnie „Solidarności”, że Kościół płacze nad niebosz-

czykami, ale nie kładzie się z nimi do trumny.

www.boell.pl

69

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 69

26.3.2010 15:51:32

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

Lata osiemdziesiąte oznaczały nowy etap w relacjach Kościoła z po-

lityką. Obóz władzy cierpiał na deficyt legitymizacji. Po stanie wojennym

państwo znajdowało się w izolacji gospodarczej i politycznej na arenie mię-

dzynarodowej, a powtarzające się protesty społeczne były gaszone coraz

większymi ustępstwami ekonomicznymi, które destabilizowały system. Partia

poszukiwała sojusznika, żeby przywrócić stabilność i przełamać izolację na

arenie międzynarodowej. W tym celu dążyła do porozumienia z Kościołem

i skłonna była do ustępstw, żeby tylko zdobyć przychylność instytucji po-

siadającej pewną władzę symboliczną. W latach osiemdziesiątych zaczęła

działać prężnie komisja wspólna rządu i episkopatu, zajmując się bieżącymi

sprawami, ale także kwestiami zabezpieczenia interesów Kościoła i nadania

jego obecności w życiu społecznym formy prawnej. W 1984 roku powstał

projekt ustawy o stosunku państwa do Kościoła, a w 1989 roku Sejm PRL

przyjął ustawę. W komisji dyskutowane były szczegóły pielgrzymek papieża

do Polski, na których bardzo zależało ekipie Jaruzelskiego, bo chciała prze-

łamać międzynarodowy ostracyzm.

Wysoka pozycja Kościoła potwierdzona została przy okazji rozmów

okrągłego stołu, na które partia zdecydowała się, by zdobyć osłonę dla wpro-

wadzanych już reform ekonomicznych. Dawna elita „solidarnościowa” zbliżyła

się do elit partyjnych w postrzeganiu zagrożeń związanych z potężnym ruchem

społecznym, nad którym traciła kontrolę już przed stanem wojennym, a potem

widziała trudne do opanowania skutki konfrontacji między strajkującymi a rzą-

dzącymi w drugiej połowie lat osiemdziesiątych. Kościół został obsadzony nie

w roli pośrednika między zorganizowanym społeczeństwem a obozem władzy,

lecz w roli gwaranta ważności porozumień, jakie władza zawierała z opozycyjną

elitą. W trakcie rozmów Kościół nie odgrywał wyłącznie roli parasola i aktyw-

nie uczestniczył w kreśleniu scenariuszy rozwoju sytuacji i polityce personalnej.

Okrągły Stół przypieczętował sojusz między Kościołem a elitami politycznymi

poszukującymi dróg wyjścia z impasu lat osiemdziesiątych przez wprowadzanie

daleko idących reform.

70

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 70

26.3.2010 15:51:32

MaCiEj gdula

Podobnie jak w latach osiemdziesiątych, tak i później Kościół uczestniczył

w osłanianiu procesu transformacji w zamian za wzmocnienie swojej pozycji.

Działo się tak prawie niezależnie od tego, kto sprawował władzę, ale najważ-

niejsze dla Kościoła zdobycze pochodzą z początku lat dziewięćdziesiątych, kie-

dy rządziła opozycja, spłacająca Kościołowi dług zaciągnięty u niego po stanie

wojennym. Kościół szybko otrzymał możliwość nauczania religii w szkołach,

zapewniono mu wpływ na kształt bardzo restrykcyjnej ustawy antyaborcyjnej

i podpisano korzystny konkordat ze Stolicą Apostolską. Politycy nie podejmowa-

li i wciąż nie podejmują zagadnień kontrowersyjnych z perspektywy nauczania

Kościoła, takich jak edukacja seksualna w szkołach czy szeroka refundacja środ-

ków antykoncepcyjnych. Równolegle do zapewnienia Kościołowi wpływów

symbolicznych przebiegał proces zabezpieczania jego interesów materialnych.

Politycy w ramach kontrowersyjnej, działającej bez możliwości odwołania od

jej decyzji komisji majątkowej, przyznają Kościołowi odszkodowania za mienie

skonfiskowane przez władze PRL. Kościołowi przekazuje się zadania realizo-

wane ze środków publicznych, dotacje dla wyższych uczelni, zapewnia szeroki

dostęp do częstotliwości nadawczych.

Sojusz świata polityki z Kościołem opiera się na dwóch filarach. Pierwszym

jest pasterski stosunek do sprawowania władzy, a drugim patriarchat. Pasterski

model władzy opiera się na relacji między potrzebującym opieki ludem i prze-

wodzącą mu elitą. Elita posiadać ma niezbędną wiedzę co do kierunku, w jakim

prowadzić należy lud i jak nim zarządzać, aby lud nie zrobił sobie sam krzywdy.

Relacja pasterska nie zakłada całkowitej bierności i podporządkowania ludzi, ale

wymaga od elity utrzymywania ludu z dala od kluczowych decyzji określających

kształt rzeczywistości. Większość fundamentalnych reform od drugiej połowy

lat osiemdziesiątych wprowadzana była przez partie zdobywające demokra-

tyczną legitymizację w wyborach, ale rządzące w imię wyższej konieczności.

Tak było z planem Balcerowicza, na który zgodnie głosowali w Sejmie kon-

traktowym przedstawiciele starego reżimu i ich niedawni oponenci. Podobny

model podejmowania decyzji występował od czterech wielkich reform AWS/

www.boell.pl

71

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 71

26.3.2010 15:51:33

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

UW po likwidację Funduszu Alimentacyjnego przez rząd Leszka Millera i dotacji

do barów mlecznych przez rząd Marka Belki. Rola Kościoła w osłanianiu tych

reform polega przede wszystkim na wzywaniu do umiarkowania i na nieaanga-

żowaniu się w procesy mogące zbytnio upodmiotowić lud, takie jak protesty

społeczne czy strajki.

Drugim filarem tego sojuszu jest patriarchat. Oznacza on oczywiście

władzę i kontrolę nad kobietami, ale także pewien tryb podejmowania decyzji

jako efektu bliskich relacji między mężczyznami i nieformalnych ustaleń mię-

dzy nimi. W rozmowach w Magdalence, kluczowych dla powstania umów

Okrągłego Stołu, brali udział księża, ale nie uczestniczyła w nich żadna kobieta.

Religię do szkół wprowadzono rozporządzeniem ministra edukacji po zakuliso-

wych ustaleniach, a nie na skutek referendum i demokratycznej debaty1. Kiedy

w sprzeciwie wobec planów wprowadzenia restrykcyjnej ustawy antyaborcyjnej

zorganizował się duży ruch społeczny na rzecz referendum i zebrał milion trzy-

sta tysięcy podpisów, został po prostu zlekceważony przez mężczyzn, którzy

dali sobie słowo, że żadnego powszechnego głosowania w tej sprawie nie bę-

dzie. Komisja majątkowa przez lata podejmowała – i nadal podejmuje – istotne

decyzje dotyczące majątku publicznego bez wystarczającej formalnej kontroli.

Pluralizacja?

Myśląc o innym niż obecny kształcie relacji między Kościołem a polityką w Polsce,

nie da się pominąć modelu polityki, jaki wyłonił się w drugiej połowie lat osiem-

dziesiątych. Kościół zmieni swoje miejsce w polskiej rzeczywistości dopiero

1 Religia została wprowadzona do szkół na mocy instrukcji ministra edukacji narodowej z 30

sierpnia 1991 roku. W 1991 roku Trybunał Konstytucyjny oddalił skargę Rzecznika Praw

Obywatelskich, prof. Ewy Łętowskiej, uznając, że prawo nie zostało naruszone. Obecnie

kwestia religii w szkołach regulowana jest przez rozporządzenie ministra edukacji naro-

dowej z 14 kwietnia 1992 roku (wraz z późniejszymi zmianami) w sprawie warunków

i sposobu organizowania nauki religi w publicznych przedszkolach i szkołach (Dz. U. Nr

36, poz. 155) (przyp. red.).

72

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 72

26.3.2010 15:51:33

MaCiEj gdula

wtedy, kiedy polityka nie będzie uprawiana w imię konieczności, zaś aktywność

obywatelska poza organizacjami pozarządowymi nie będzie uchodzić za zagro-

żenie dla procesu transformacji. Trudno wyobrazić też sobie możliwość powro-

tu do modelu kohabitacji, który rozwijał się w warunkach niedemokratycznej

konfrontacji. Dla Kościoła i dla polskiej demokracji najlepsze byłoby realne funk-

cjonowanie Kościoła jako jednej z wielu instytucji społeczeństwa obywatelskie-

go, nieuprzywilejowanej w stosunku do innych kościołów i organizacji. Wtedy

wsłuchiwanie się w głos Kościoła przez polityków dla innych stron debaty nie

byłoby równoznaczne z tym, że ich zdanie zostanie zlekceważone.

Może się dziś wydawać, że większość Polaków pogodziła się z Kościołem

i jego rolą w przestrzeni publicznej, a każdy, kto liczy na zmiany, zaczyna walkę

z wiatrakami. To rodzaj pesymizmu, który związany jest z fantazją o pozbyciu

się Kościoła i dołączeniu do „normalnych” krajów europejskich. Pod powierzch-

nią toczą się już procesy, które pokazują, że oficjalna dominacja Kościoła w sfe-

rze obyczajowej i symbolicznej nie pokrywa się z praktykami i oczekiwaniami

Polaków. Na przykład, jak pokazują badania CBOS z 2008 roku, choć większość

ludzi akceptuje lekcje religii w szkole, to prawie 60 proc. badanych oczekuje też,

że na tych lekcjach przekazywana będzie wiedza o różnych wierzeniach i reli-

giach. Niewykluczone, że pluralizacja czeka już za rogiem, ale nie dotrzemy tam

bez zdemokratyzowania całej naszej demokracji.

dr Maciej Gdula – doktor socjologi , publicysta związany z „Krytyką

Polityczną”, pracuje w Instytucie Socjologi Uniwersytetu Warszawskiego.

Zajmuje się teorią społeczną i teorią polityki, łącząc te zainteresowania z za-

angażowaniem w debatę publiczną. Publikował teksty teoretyczne dotyczą-

ce przestrzeni miejskiej, polskiego pola politycznego i polityki historycznej.

Tłumaczył i współredagował polskie przekłady tekstów i książek Pierre’a

Bourdieu. Autor książki Trzy dyskursy miłosne (2009).

www.boell.pl

73

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 73

26.3.2010 15:51:33

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

Kościół a trzeci

sektor

Piotr Szumlewicz

74

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 74

26.3.2010 15:51:33

PiotR SZuMlEWiCZ

Kościół a neoliberalizm

Po 1989 roku nastąpiła radykalna zmiana polskiego systemu społeczno-

ekonomicznego. Doszło do znacznego wzrostu ubóstwa i bezrobocia,

masowej dezaktywizacji zawodowej i zniszczenia znacznej części infra-

struktury socjalnej. Bankructwo wielu fabryk państwowych i cięcia świad-

czeń publicznych doprowadziły do pogorszenia warunków życia większości

społeczeństwa. O ile w 1989 roku poniżej minimum socjalnego żyło około

15 proc. społeczeństwa, o tyle piętnaście lat później było ich aż 59 proc. 1

Jednocześnie znacząco spadła liczba strajków i demonstracji społecznych.

Potężna energia zaangażowana w ruch „Solidarności” w latach osiemdzie-

siątych nagle uleciała, a ludzie pokornie znosili pogarszające się warun-

ki życia. Skokowy spadek zatrudnienia i realnych płac, jak też radykalne

ograniczenie dostępu do wielu dóbr i usług, które były dostępne w PRL,

nie przyczyniły się do aktywizacji społeczeństwa, lecz do pogłębiającej się

bierności i utraty wiary, że cokolwiek da się zmienić. Paradoksalnie, po

kilku latach od wprowadzenia proceduralnej demokracji rozpowszechniło

się w Polsce przekonanie, że społeczeństwo nie ma realnego wpływu na

życie społeczno-polityczne.

W przemianach ustrojowych niezwykle istotną rolę odgrywał Kościół

katolicki. Już w czasach PRL jawił się on wielu Polakom jako instytucja strze-

gąca narodowej i kulturowej tożsamości oraz reprezentująca społeczeństwo

wobec ówczesnej władzy. Po roku 1989 prędko odnalazł się w nowym

systemie, roszcząc sobie prawo do wyłączności w rozwiązywaniu ducho-

wych rozterek polskich obywateli i obywatelek i jednocześnie tonując ru-

chy protestu wobec panującego ładu społecznego. „Chcemy powiedzieć

wszystkim bezrobotnym: nie podnoszenie pięści, wyładowywanie złości jest

dobrem, ale wzajemna miłość między dotkniętymi nieszczęściem, jakim jest

1 Dane za Instytutem Pracy i Spraw Socjalnych dostępne na stronie www.ipiss.com.pl

www.boell.pl

75

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 75

26.3.2010 15:51:34

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

bezrobocie” 2 – głosił Józef Glemp. Aura autorytetu Kościoła równoważyła

i uzasadniała wolnorynkowy żywioł, co najwyżej nieco łagodząc jego bole-

sne konsekwencje.

Zaufanie Polaków do Kościoła od początku transformacji jest bardzo

duże. Równie powszechne są bierność i niewiara, że cokolwiek może się zmie-

nić w świecie doczesnym. Większość obywateli i obywatelek podziela prze-

konanie, że społeczne zaangażowanie i demokratyczna wola nie są w stanie

odwrócić negatywnych trendów, że to los, ponadludzkie przeznaczenie skazało

ich na nędzę, bezrobocie i stracone szanse życiowe. Społeczne niezadowolenie

jest neutralizowane i zastępowane przez religię, która kompensuje nieszczęścia

ludzi w świecie doczesnym. Kościół od początku przemian stanowił więc je-

den z ważnych filarów nowego systemu. Hierarchowie Kościoła rzadko kiedy

otwarcie bronili neoliberalnych przemian, jednak ich głównym wrogiem pozo-

stała zdemonizowana Polska Ludowa. PRL jest przedstawiany jako ustrój anty-

polski i antykatolicki, który z jednej strony ograniczał działania kleru, a z drugiej

wolną przedsiębiorczość. W dyskursie katolickiej prawicy nowy ustrój oznaczał

jednoczesne wyzwolenie religii i wolnego rynku, przywrócenie ich „naturalne-

go” miejsca w społeczeństwie i rekonstrukcję hierarchii, które się z nimi wiążą.

Transformacja oznaczała też istotne zmiany w sytuacji kobiet. W PRL-

owskiej gospodarce łączono dwa podejścia odnośnie roli kobiet w społe-

czeństwie. Z jednej strony już od lat pięćdziesiątych istotną rolę gospodarczą

i propagandową odgrywała aktywizacja zawodowa kobiet i dążenie do łączenia

przez nie ról rodzinnych i zawodowych. Stąd między innymi stworzono rozwi-

niętą sieć tanich lub darmowych instytucji opieki nad dziećmi. Z drugiej strony

utrzymywał się, a od lat siedemdziesiątych nawet umacniał, tradycyjny model

rodziny i polityki społecznej, zgodnie z którym mężczyźni pracowali na etat,

mając wysokie świadczenia społeczne, a kobiety poświęcały się wychowywaniu

2 Kardynał Józef Glemp podczas Sumy pontyfikalnej sprawowanej w Boże Narodzenie

w warszawskiej bazylice archikatedralnej – 25.12.2002.

76

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 76

26.3.2010 15:51:34

PiotR SZuMlEWiCZ

dzieci, otrzymując długie urlopy macierzyńskie i wychowawcze. Nie było urlo-

pów ojcowskich, a partnerski model rodziny był mało rozpowszechniony. W III

RP obydwa te modele zachowały się, ale doszło do ich istotnej modyfikacji.

Zlikwidowano znaczną część infrastruktury wychowawczej, ograniczono zasiłki

i urlopy. Spadły też pensje, a praca stała się trudno dostępnym dobrem, a nie

prawem obywatelskim gwarantowanym w całym okresie wieku produkcyjnego.

Reakcją na te zmiany było rozpowszechnienie się ideologii konserwatywnej,

w której upowszechnianiu przodował Kościół. Zgodnie z nią kobieta powin-

na zrezygnować z kariery zawodowej, poświęcając się wychowywaniu dziec-

ka i pracy w domu. Przy masowej dezaktywizacji zawodowej, która nastąpiła

w pierwszych czterech latach transformacji, ten nowy dyskurs był funkcjonalny,

ponieważ racjonalizował utratę pracy przez setki tysięcy kobiet. Z drugiej strony

pojawił się model kobiety przedsiębiorczej, która swoim indywidualnym wysił-

kiem miała osiągnąć sukces. Biorąc pod uwagę spadek realnych płac i obniżenie

świadczeń socjalnych, również ten model wpisywał się w nowy model kapi-

talizmu, chociaż był przeciwstawny do modelu konserwatywnego. Ale i tutaj

Kościół trafił ze swoją retoryką na podatny grunt. Właścicielki jednoosobowych

firm, funkcjonujących na granicy rentowności, zawsze mogły się zwrócić do

przedstawicieli kleru z prośbą o pocieszenie. W dominującym dyskursie celem

tych kobiet też przecież było założenie rodziny, a jedynie przejściowy kryzys

miał je zatrzymać na rynku pracy. Wreszcie przekaz Kościoła trafił do starszych

ludzi, którzy w nowym ustroju zostali uznani za zbędny balast, niedostosowany

do wymogów gospodarki wolnorynkowej.

Warto w tym kontekście zwrócić uwagę, że religia w Polsce jest ważniej-

sza dla kobiet niż dla mężczyzn. W badaniach CBOS 29 proc. badanych wska-

zało na głęboką wiarę religijną jako wartość nadającą sens życiu, przy czym było

to 34 proc. kobiet i 24 proc. mężczyzn3. Jest to istotne, ponieważ kobiety po

3 Wiara i religijność Polaków dwadzieścia lat po rozpoczęciu przemian ustrojowych, CBOS, Warszawa, marzec 2009.

www.boell.pl

77

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 77

26.3.2010 15:51:34

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

1989 roku w większym stopniu od mężczyzn zostały wyrzucone poza nawias

życia społecznego. Kościół dla wielu z nich stał się jedynym miejscem kontak-

tów z innymi ludźmi. Dotyczy to również ludzi starszych, pozbawionych wielu

możliwości działania, które mieli w minionym ustroju. Religia jest ważna aż dla

54 proc. respondentów i respondentek w wieku powyżej 65 lat.

Polityka społeczna – Kościół zastępuje

państwo

Po 1989 roku duża obecność państwa w życiu społeczno-gospodarczym stała

się przedmiotem ostrej krytyki. Politycy i nawróceni na nowy ustrój eksperci

zaczęli dezawuować sektor publiczny, wygłaszając pochwały na cześć indy-

widualnej przedsiębiorczości i „brania spraw we własne ręce”. Negatywny

stosunek do tzw. „realnego socjalizmu” legitymizował malejącą rolę państwa

i zawężanie przestrzeni jego interwencji. W ten sposób wyłoniła się wizja

życia społecznego, w której sytuacja obywateli i obywatelek zależy wyłącz-

nie od ich indywidualnej inicjatywy. Jedną z konsekwencji takiego podejścia

do gospodarki była marginalizacja polityki społecznej i dowartościowanie akcji

charytatywnych, które miały przejąć dotychczasowe zadania państwa w tej

dziedzinie. Systemowe rozwiązania zwalczania ubóstwa czy bezrobocia są

odrzucane jako relikty byłego ustroju, a skokowy wzrost przestępczości czy

samobójstw traktuje się wyłącznie jako winę jednostek niedostosowanych do

nowego porządku. Również bieda w tym ujęciu stanowi konsekwencję błęd-

nych decyzji podejmowanych przez w pełni suwerenne jednostki. Istnieją tyl-

ko ludzie mniej lub bardziej zaradni oraz ci, którzy mają mniejsze lub większe

szczęście. Biedni zostali pozostawieni sami sobie, bez uznania, bez bezpie-

czeństwa socjalnego i możliwości wpływu na otoczenie.

Spektakl akcji charytatywnych i odświętnej dobroczynności ma wypeł-

niać lukę, która powstała po likwidacji opiekuńczych funkcji państwa. Warto

jednak zwrócić uwagę, że choć państwo w coraz większym stopniu ogranicza

78

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 78

26.3.2010 15:51:34

PiotR SZuMlEWiCZ

swoją pomoc, nadal akcje charytatywne stanowią minimalny ułamek wydatków

z sektora publicznego. Kościół katolicki odgrywa tutaj szczególną rolę, ponieważ

przez wielu polityków i dziennikarzy przedstawiany jest jako wzorcowa orga-

nizacja zajmująca się pomocą socjalną. Caritas Polska, największa pomocowa

organizacja kościelna, w 2008 roku wydała na cele społeczne 113 mln zł, z cze-

go 60 mln w ramach Europejskiego Programu Pomocy Żywnościowej finan-

sowanego przez Unię Europejską4. Są to minimalne środki w porównaniu ze

świadczeniami publicznymi, a łączna suma pomocy charytatywnej organizacji ka-

tolickich jest wielokrotnie niższa od środków, które Kościół otrzymuje z budże-

tu państwa5. Warto zwrócić uwagę, że Wielką Orkiestrę Świątecznej Pomocy

czy Caritas wspierają często ubodzy ludzie, którzy dają po kilka złotych dla osób

w ich przekonaniu jeszcze bardziej potrzebujących pomocy. Należy docenić

gest tysięcy ubogich Polek i Polaków, niemniej jednak społecznie pełni on funk-

cje konserwowania istniejącego porządku. Oto bowiem biedni ludzie pomagają

innym ubogim, kanalizując w ten sposób swoje poczucie niezadowolenia.

W kontekście sytuacji kobiet przeniesienie funkcji socjalnych z państwa

na organizacje pozarządowe na czele z Kościołem przyczynia się do umocnienia

wzorców patriarchalnych. Kościół broni tradycyjnego podziału ról w rodzinie,

a chadecki model polityki społecznej zawsze opierał się na wysokich świad-

czeniach dla pracujących mężczyzn połączonych z rozwiązaniami sprzyjającymi

długotrwałej nieobecności kobiet na rynku pracy i ich poświęceniu się rodzinie.

Sam Kościół nie traktuje kobiet jako samodzielnych jednostek posiadających

określone prawa, lecz jako członkinie rodzin, na czele których stoją mężczyźni.

4 Raport z działalności Caritas Polska za 2008 rok dostępny jest na stronie: http://www.cari-

tas.pl/news.php?id=9046&d=59. Warto zwrócić uwagę, że Szwecja zrezygnowała z Eu-

ropejskiego Programu Pomocy Żywnościowej, deklarując, że posiada bardziej skuteczne,

publiczne formy walki z ubóstwem.

5 Szacuje się, że łączny zakres finansowania Kościoła katolickiego przez państwo wynosi co

roku kilka miliardów złotych. Różnice w szacunkach wynikają z tego, że kler ma szereg

przywilejów – np. odnośnie świadczeń emerytalnych. Niezależnie od szacunków jednak

łączna kwota pomocy publicznej dla Kościoła wielokrotnie przewyższa jego wydatki na cele

socjalne.

www.boell.pl

79

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 79

26.3.2010 15:51:35

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

Powyższe tezy potwierdzają badania jakościowe nad sytuacją bied-

nych kobiet w Wałbrzychu i w kilku wioskach województwa świętokrzyskiego.

Kobiety z Wałbrzycha „twierdziły zgodnie, że nie otrzymały nigdy żadnej po-

mocy ze strony Kościoła. Irena zauważyła, że «nie chcą nawet jeść dać», a Anna

przypomniała, że lokalny ksiądz proszony w czasie strajku o przyjście do głodu-

jących kobiet odmówił, dodając że się nie wtrąca” 6. Podobnie wyglądała sytuacja

we wsiach świętokrzyskich. „W wypowiedziach rozmówczyń zamieszkałych

w czterech miejscowościach, na terenie trzech różnych gmin województwa

świętokrzyskiego, ani razu nie pojawił się wątek pomocy socjalnej, materialnej

lub finansowej płynącej ze strony parafii. Wiele respondentek mówiło wprost

o braku jakiejkolwiek pomocy materialnej ze strony Kościoła. Z ich wypowiedzi

wyłania się obraz Kościoła jako instytucji, na której nie tylko nie mogą polegać

w trudnych sytuacjach, ale która sama wręcz oczekuje wsparcia finansowego” 7.

Oczywiście trudno uogólniać kilkanaście przypadków, jednakże są one zgodne

z ważnym elementem konserwatywnego modelu polityki społecznej, w którym

świadczenia nie mają na celu upodmiotowienia kobiet i kobiety w nikłym stop-

niu są bezpośrednimi adresatkami świadczeń.

Badane kobiety obawiały się też, że wejście w system pomocy kościel-

nej będzie oznaczało poddanie się narzuconej przez kler hierarchi władzy.

„Inaczej niż publiczne instytucje odpowiedzialne za pomoc społeczną, Kościół

nie wydaje się być postrzegany jako adekwatny adresat postulatów kobiet ubo-

gich i ich rodzin. Nawet jeśli niekiedy dostrzega się choćby ograniczone moż-

liwości kościelnej pomocy, przeważają postawy nieufności lub powstrzymania

się od roszczeń, powodowanego prawdopodobnie podporządkowaniem

6 Wersja wstępna raportu Katarzyny Gawlicz, Marcina Starnawskiego, Raport z badań lokal-

nych w ramach projektu Think Tanku Feministycznego „Kobiety i ubóstwo czy ktoś nas słyszy?

Wałbrzych” , http://www.ekologiasztuka.pl/pdf/kobiety_ubostwo_walbrzych1.pdf, str. 11.

7 Wersja wstępna raportu Katarzyny Gawlicz, Marcina Starnawskiego, Raport z badań lokal-

nych w ramach projektu Think Tanku Feministycznego „Kobiety i ubóstwo czy ktoś nas słyszy?

Świętokrzyskie” , http://www.ekologiasztuka.pl/pdf/kobiety_ubostwo_swietokrzyskie1.pdf,

str. 17.

80

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 80

26.3.2010 15:51:35

PiotR SZuMlEWiCZ

autorytetowi proboszcza” 8. Przejęcie przez Kościół funkcji opiekuńczych i po-

mocowych od państwa, poza tym, że oznacza znacznie niższy poziom świad-

czeń, wiąże się też z konserwatywną resocjalizacją osób poddanych opiece.

W zamian za niewielkie świadczenia lub opiekę samotne matki czy ofiary

przemocy muszą podporządkować się surowym wymogom nauk kościelnych

oraz przyjąć tradycyjne wzorce życia osobistego i interakcji międzyludzkich9.

W ośrodkach pomocy kierowanych przez instytucje kościelne panują bardzo

surowe zasady dotyczące planu dnia, udziału w rytuałach religijnych i podpo-

rządkowania się naukom kościelnym10.

Warto zwrócić też uwagę, że większość polskiego społeczeństwa jest

przeciwna przejmowaniu przez Kościół funkcji państwa w zakresie polityki spo-

łecznej. Na ogólne pytanie: „Czy są jakieś dziedziny życia kraju, na które, pa-

na(i) zdaniem, Kościół powinien mieć większy wpływ niż obecnie?”, aż 78

proc. Polaków i Polek odpowiedziało negatywnie, a tylko 22 proc. pozytyw-

nie. W 1988 roku stosunek był odwrotny – 42 proc. do 47 proc. 11 CBOS

zapytał też osoby, uważające, że są dziedziny, na które Kościół powinien mieć

większy wpływ niż obecnie, jakie to powinny być sfery życia. Na wszystkich

wyróżnionych obszarach odsetek pozytywnych odpowiedzi był relatywnie

8 Tamże.

9 Ta ekspansja Kościoła nie wiąże się jedynie z przejmowaniem od państwa opieki nad alko-

holikami czy narkomanami, ale też z rozwojem różnego rodzaju szkoleń dla małżeństw,

młodych matek, studentów itd., których głównym celem jest indoktrynacja, a nie pomoc

materialna czy rzeczowa.

10 W listopadzie 2009 roku głośna była sprawa przemocy stosowanej przez zakonnice wobec

niepełnosprawnego dziecka w Domu Pomocy Społecznej dla Dzieci i Młodzieży Zgroma-

dzenia Sióstr Franciszkanek w Studzienicznej. Półtora roku wcześniej nagłośniono spra-

wę przemocy stosowanej przez siostry boromeuszki wobec podopiecznych w ośrodku

wychowawczym w Zabrzu. W ciągu ostatnich lat było też wiele afer na tle seksualnym

z udziałem urzędników kościelnych. Oczywiście, były to patologie i trudno z nich czynić

normę, niemniej jednak w ośrodkach prowadzonych przez Kościół panuje ścisła dyscyplina

i hierarchia, która sprzyja samowoli zakonników kierujących ośrodkami opieki.

11 Dane pochodzą z grudnia 2006 roku, Opinie o działalności Kościoła, CBOS, Warszawa, marzec 2007.

www.boell.pl

81

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 81

26.3.2010 15:51:35

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

niski: odnośnie wychowania dzieci i młodzieży – 37 proc., pomocy i opieki spo-

łecznej – 23 proc., szkolnictwa i edukacji – 7 proc., nauki, kultury, sztuki – 5

proc., walki z patologiami społecznymi: alkoholizmem, narkomanią – 3 proc.,

polityki – 2 proc. Na pytanie, kto powinien pomagać potrzebującym, 82 proc.

Polaków i Polek odpowiedziało – władze lokalne, 72 proc. – rząd i powołane

do tego organizacje i instytucje państwowe, 42 proc. – powoływane społecznie

fundacje i stowarzyszenia, 40 proc. – rodzina, 38 proc. – Kościół i organizacje

kościelne12. Zupełnie inaczej odpowiadają zaś Polki i Polacy na pytanie: „Kto

przede wszystkim udziela obecnie pomocy ludziom, którzy nie są w stanie sa-

modzielnie poradzić sobie ze swoimi problemami?”. Otóż 61 proc. responden-

tek i respondentów odpowiada – władze lokalne, 53 proc. – rodzina, 34 proc.

– Kościół i organizacje kościelne, 34 proc. – przyjaciele, znajomi, sąsiedzi, 33

proc. – powoływane społecznie fundacje i stowarzyszenia, zaledwie 25 proc. –

rząd i powołane do tego organizacje i instytucje państwowe. Łatwo dostrzec, że

największa różnica między tym, kto udziela pomocy, a kto jej powinien udzielać,

dotyczy rządu i instytucji publicznych oraz władz lokalnych. Polskie społeczeń-

stwo chce, aby polityką społeczną zajmowały się głównie placówki publiczne,

a nie Kościół czy rodzina.

Kościół a społeczeństwo obywatelskie

Po 1989 roku społeczeństwo obywatelskie stało się jednym z częściej przy-

woływanych pojęć przewrotu ustrojowego. PRL przedstawiano jako ustrój

totalitarny, w którym wszelkie formy aktywności obywatelskiej były kontrolo-

wane przez władze i podporządkowane im. Zmiana ustrojowa miała wyzwolić

potężne pokłady oddolnej inicjatywy. Tymczasem stało się wręcz odwrotnie.

Pauperyzacja społeczeństwa, połączona z destrukcją znacznej części infrastruk-

tury kulturalnej ograniczyła uczestnictwo społeczeństwa w aktywności kulturalnej

12 Komu i jak pomagać? Pomoc społeczna w opinii Polaków, CBOS, Warszawa, wrzesień 2008.

82

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 82

26.3.2010 15:51:36

PiotR SZuMlEWiCZ

i obywatelskiej. Od 1989 roku zlikwidowano tysiące bibliotek i punktów biblio-

tecznych, przy czym największy spadek dotyczył regionów wiejskich13. W kon-

tekście sytuacji kobiet jest to niezwykle istotne, ponieważ już w PRL kobiety

o wiele więcej czytały i były lepiej wykształcone od mężczyzn. Likwidacja biblio-

tek utrudniła im dostęp do książek i ograniczyła możliwość partycypacji w życiu

kulturalnym. W porównaniu z latami osiemdziesiątymi spadła też liczba ludzi

chodzących do kina, teatru czy filharmonii. Ludzie nie angażują się w działalność

publiczną i nie walczą o swoje interesy. Bierność i apatia społeczna stały się

trwałym elementem polskiej rzeczywistości. W konsekwencji aż 89 proc. Polek

i Polaków deklaruje, że nie należy do żadnej organizacji ani stowarzyszenia14.

7 proc. respondentek i respondentów zadeklarowało, że należy do jakiejś orga-

nizacji albo stowarzyszenia i poświęca czas na działalność, a 4 proc., że należy,

ale nie poświęca czasu na działalność.

Rola Kościoła w tych zmianach jest dwuznaczna. Z jednej strony Kościół

stanowi niewątpliwie siłę pacyfikującą niezadowolenie społeczne i umacniającą

status quo. Już w czasach pierwszej „Solidarności” przedstawiciele kleru tono-

wali radykalne nastroje i dążyli do uspokojenia sytuacji. Również przy kolej-

nych falach niezadowolenia społecznego kler pacyfikował negatywne nastroje,

a niekiedy rozbijał samoorganizację społeczną. Z drugiej strony kler częściowo

przejął trzeci sektor, przyczyniając się do rozwoju różnego rodzaju organizacji

i ruchów religijnych od Oazy i harcerstwa po Radio Maryja. Pod tym względem

przynależność do Kościoła zinstytucjonalizowanego pozytywnie koreluje z ak-

tywnością obywatelską.

Kościołowi łatwo było zresztą rozwinąć swoje wpływy w społeczeń-

stwie, ponieważ jego silna pozycja była odziedziczona po PRL, a w I I RP

zdobył on dodatkowe usankcjonowania prawne i istotne wsparcie finansowe.

13 Jak podaje GUS, w 1990 roku Polska posiadała 10,2 tys. bibliotek oraz 17,5 tys. punktów

bibliotecznych (funkcjonujących głównie na wsi), a w 2007 roku już tylko 8,5 tys. bibliotek

i 1,6 tys. punktów bibliotecznych.

14 Stowarzyszeniowo-obywatelski kapitał społeczny, CBOS, Warszawa, wrzesień 2008.

www.boell.pl

83

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 83

26.3.2010 15:51:36

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

Kościół zagospodarował puste miejsce i przejął kompetencje państwa lub też

te obszary, które wcześniej były mniej lub bardziej finansowane i kontrolowa-

ne przez państwo.

Szczególnie ważnym społecznie podmiotem katolickim jest niewątpliwie

Radio Maryja, kierowane przez księdza Tadeusza Rydzyka. Z ostatniej fali bada-

nia Radio Track SMG/KRC (sierpień-październik 2009) wynika, że Radio Maryja

ma słuchalność na poziomie 1,7 proc., czyli słucha go blisko milion Polaków

i Polek15. Co prawda, liczba słuchaczy Radia Maryja zmniejsza się, jednak cały

czas jest to istotna siła społeczna. Warto też zwrócić uwagę, że większość słu-

chaczy Radia Maryja stanowią osoby powyżej 60. roku życia, kobiety, z małych

miejscowości. Jedną z podstawowych funkcji imperium Rydzyka jest zagospo-

darowywanie potrzeby społecznego uznania. Ludzie wypchnięci z rynku pracy

i dostępu do dóbr kultury, pogardzani przez media głównego nurtu, w Radiu

Maryja znajdują jedyne miejsce, gdzie mogą być wysłuchani. Z tej perspektywy

trudno się dziwić masowemu poparciu dla księdza Rydzyka wśród ludzi star-

szych, którzy nie potrafili odnaleźć się w nowym ustroju.

Radio Maryja jest ruchem społecznym, który swoją siłę czerpie z od-

dolnej inicjatywy, a nie z niezależnych od woli społecznej działań hierarchii

kościelnej, co sprawia, że wielu ludzi ma do niego większe zaufanie niż do

episkopatu. Tę różnicę zresztą eksponują sami przedstawiciele kleru, skarżąc

się niekiedy na tzw. „populistyczny” charakter Radia Maryja. Ojciec Rydzyk

jawnie zabiega o aktywne poparcie części społeczeństwa i tym samym dąży

do demokratycznej sankcji, co go wyróżnia na tle hierarchi episkopatu. Pod

tym względem Radio Maryja niewątpliwie stanowi ważny element polskiej

demokracji, aczkolwiek jego ksenofobiczny przekaz powinien być ostrze-

żeniem dla kolejnych ekip rządzących i zarazem wskazówką dla środowisk

świeckich, aby spróbować zainicjować inne formy aktywności niż te, do któ-

rych zachęca Radio Maryja.

15 Dane dostępne na stronie www.wirtualnemedia.pl.

84

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 84

26.3.2010 15:51:36

PiotR SZuMlEWiCZ

W ten sposób Kościół pełni podwójną funkcję. Z jednej strony przyczynia

się on do politycznej neutralizacji – zmarginalizowania różnic i konfliktów klaso-

wych, pogodzenia społeczeństwa ze swoim losem, rezygnacji biednych i po-

krzywdzonych z jakiegokolwiek sprzeciwu. Z drugiej strony Kościół aktywizuje

wiernych, ale dając im poczucie zakorzeniania, wykorzystuje ich do własnych

celów politycznych. W miarę zdobywania politycznych wpływów Kościół stop-

niowo, ale konsekwentnie zmienia treść bronionego przez siebie konsensusu,

który obejmuje coraz więcej elementów: restrykcyjną ustawę antyaborcyjną,

niedopuszczenie do zdobycia praw obywatelskich przez osoby homoseksual-

ne, patriarchalną rodzinę czy autorytarny model wychowania. Tworząc kolejne

organizacje pozarządowe i media, Kościół aktywizuje ludzi na rzecz umacniania

hierarchicznego porządku.

Czy inna polityka jest możliwa?

Kościół zawarł swoisty kontrakt z władzą polityczną, przejął część infrastruktury

socjalnej, a w zamian dał sobie prawo do zagospodarowania języka moralnego

i narzucenia konserwatywnych wzorców w przestrzeni publicznej. Przejmując

opiekę nad dyskryminowanymi grupami, Kościół zarazem narzucił im hierar-

chiczny reżim i posłuszeństwo względem patriarchalnej i hierarchicznej wizji

stosunków społecznych. Kobiety dzwoniące do Radia Maryja znajdują uznanie

społeczne i zyskują poczucie własnej wartości, jednak wraz z nim przejmują

konserwatywne, a często też szowinistyczne przekonania i wzorce zachowań.

W ten sposób neoliberalna gospodarka zostaje uzupełniona przez Kościół, który

kanalizuje niezadowolenie społeczne, kierując je przeciwko ateistom, gejom czy

innym dyskryminowanym grupom.

Z drugiej strony Kościół, a szczególnie Radio Maryja, pokazuje, że jest

możliwa aktywizacja społeczna i polityczna osób najbardziej społecznie zmargi-

nalizowanych. Pod tym względem ruchy lewicowe czy feministyczne powinny

przemyśleć swoje strategie i zastanowić się, jak dotrzeć do samotnych matek,

www.boell.pl

85

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 85

26.3.2010 15:51:36

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

ludzi biednych czy osób powyżej sześćdziesiątego roku życia, jak ich przekonać,

że są alternatywy wobec katolickiego modelu społeczeństwa obywatelskiego.

Warto też pamiętać, że w polskim społeczeństwie jest duże poparcie dla akty-

wizującej roli instytucji publicznych i władz lokalnych. Taka aktywizacja powinna

być nastawiona na egalitarną partycypację w życiu kulturalnym, gospodarczym

i politycznym całego społeczeństwa bez hierarchicznych i piętnujących relacji

władzy obecnych w organizacjach katolickich.

Piotr Szumlewicz – lewicowy publicysta, socjolog i filozof, redaktor por-

talu lewica.pl; współredaktor książki Stracone szanse? Bilans transformacji

1989-2009 [Warszawa 2009].

86

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 86

26.3.2010 15:51:37

aNNa dZiERZgoWSKa

Czy Polska szkoła

jest szkołą świecką?

Anna Dzierzgowska

87

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 87

26.3.2010 15:51:37

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

Mija dwadzieścia lat od wprowadzenia religii do szkół publicznych. W tym roku ma-

turę zdaje rocznik 1991: kiedy rodzili się tegoroczni maturzyści i maturzystki, religia

znajdowała się już w planie lekcji. Od dwudziestu lat Kościół katolicki umacnia swoją

pozycję w systemie edukacji. Czas pracuje na jego korzyść, jako że przyzwyczajamy

się do zastanej sytuacji i mamy skłonność traktować ją jako naturalną. Otwierając

jakąkolwiek dyskusję nad pozycją religii w szkole, warto mieć w pamięci, że ucznio-

wie i uczennice, którzy w tym roku przystępują do matury, nie tylko nie chodzili do

szkoły, w której nie byłoby religii, ale nie mogą nawet takich szkół pamiętać.

Niniejszy tekst dotyka zaledwie kilku z wielu ważnych kwestii, dotyczą-

cych obecności Kościoła w szkołach publicznych. W Polsce mamy do czynienia

z paradoksalną sytuacją, w której publiczna szkoła w demokratycznym państwie

wychowuje do uznawania autorytetu instytucji całkowicie wyłączonej spod de-

mokratycznej kontroli. Z tą tezą wiąże się kolejna: obecność w szkołach publicz-

nych religii, która z natury swojej opiera się na wierze, powoduje, że zatarciu

ulega jedna z podstawowych funkcji szkoły, czyli przekazywanie wiedzy i dostar-

czanie narzędzi do opisywania i analizowania rzeczywistości1.

Polska szkoła, z księżmi, zakonnicami i świeckimi katechetami i katechetkami,

zasiadającymi w radzie pedagogicznej, jest, mówiąc w uproszczeniu, odzwierciedle-

niem, a zarazem modelem sfery publicznej, w której przedstawiciele władz uzgadniają

swoje posunięcia z Episkopatem. W sferze publicznej języki, których można by użyć

dla wyrażenia sprzeciwu wobec obecności i roli Kościoła, są albo przejmowane i wy-

korzystywane do umacniania tej pozycji (jak pewne elementy języka praw obywatel-

skich), albo wyśmiewane i marginalizowane (jak, żeby daleko nie szukać, feminizm2).

W tym procederze szkoła bywa potężnym sojusznikiem Kościoła i państwa.

1 Piotr Laskowski, Sebastian Matuszewski, Katecheza najlepiej w parafiach, [w:] „Gazeta Wyborcza”, 28 czerwca 2007.

2 Anna Dzierzgowska, Edukacja i płeć – ostatnie dwadzieścia lat, [w:] Raport: Kobiety dla Polski, Polska dla kobiet, Warszawa 2009, s. 319-331. Jacqueline Heinen, Stephane Portet,

Religia, polityka i równość płci w Polsce, tłum. Agata Czarnacka, końcowy raport podsumo-

wujący projekt „Religion, Politicts and Gender Equality”, 2009, dostępny na stronach: http://

www.boell.pl/web/219-730.html

88

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 88

26.3.2010 15:51:37

aNNa dZiERZgoWSKa

Trochę historii

W 1990 roku na wyraźnie życzenie Episkopatu Polski rząd Tadeusza

Mazowieckiego wprowadził do szkół religię. Ministerstwo edukacji wydało

wówczas dokument zatytułowany Instrukcja ministra edukacji narodowej z dnia 3

sierpnia 1990 roku dotycząca powrotu nauczania religii do szkoły w roku szkolnym

1990/913. Rzecznik Praw Obywatelskich, prof. Ewa Łętowska, zaskarżyła tryb

wprowadzenia religii do Trybunału Konstytucyjnego, jednak jej skarga została

w 1991 roku oddalona.

Wprowadzając religię do szkół, rząd premiera Mazowieckiego od-

woływał się z jednej strony do historycznych zasług Kościoła katolickiego,

z drugiej – do rzekomej woli rodziców. Badanie OBOP z września 1990

roku pokazuje, że w czerwcu tego roku 59 proc. respondentek i respon-

dentów opowiadało się za nauczaniem religii poza szkołą, w punktach kate-

chetycznych. We wrześniu, bezpośrednio po wprowadzeniu religi do szkół

liczba ta spadła do 39 proc. 4

W 1991 roku uchwalona została ustawa o systemie oświaty5. Zgodnie

z art. 12 ustawy religia w publicznych przedszkolach, szkołach podstawo-

wych i gimnazjach organizowana jest na życzenie rodziców, w szkołach po-

nadgimnazjalnych – na życzenie rodziców i uczniów. Konkretne kwestie

związane z organizacją zajęć z religi , a także z zatrudnianiem katechetów,

regulują porozumienia zawarte przez polskie władze z władzami poszczegól-

nych Kościołów i związków wyznaniowych oraz konkretne rozporządzenia.

3 Nauczanie religii w szkołach publicznych zostało zniesione w 1961 roku; użycie w tej sytu-

acji określenia „powrót” było manipulacją.

4 Opinie o wprowadzeniu religii do szkół, OBOP, nr 37/579.

5 Preambuła ustawy jest jednym z przykładów tego, co w polskim dyskursie publicznym na-

zywane bywa „kompromisem”. Sąsiadują w niej prawa człowieka, „uniwersalne zasady ety-

ki” i „chrześcijański system wartości”; mowa jest o rozwijaniu poczucia odpowiedzialności,

miłości ojczyzny i poszanowaniu polskiego dziedzictwa kulturowego „przy jednoczesnym

otwarciu się na wartości kultur Europy i świata”.

www.boell.pl

89

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 89

26.3.2010 15:51:37

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

Najważniejszym z nich jest wydane w 1992 roku rozporządzenie ministra

edukacji narodowej z dnia 14 kwietnia 1992 roku w sprawie warunków

i sposobu organizowania nauki religi w publicznych przedszkolach i szkołach

(Dz. U. nr 36, poz. 155, z późniejszymi zmianami). Ono również zostało

zaskarżone do Trybunału przez kolejnego Rzecznika Praw Obywatelskich,

Tadeusza Zielińskiego. Wyrok Trybunału z 1993 roku podtrzymał w mocy

decyzję MEN.

W 1993 roku podpisany został konkordat między Stolicą Apostolską

i Rzeczpospolitą Polską. Art. 12 konkordatu, który zawiera przepisy doty-

czące nauczania religii w szkołach, m.in. gwarantuje, że „program naucza-

nia religii katolickiej oraz podręczniki opracowuje władza kościelna i podaje

je do wiadomości kompetentnej władzy państwowej” oraz że nauczyciele

religii muszą posiadać upoważnienie biskupa diecezjalnego, przy czym „cof-

nięcie tego upoważnienia oznacza utratę prawa do nauczania religi . Kryteria

wykształcenia pedagogicznego oraz forma i tryb uzupełniania tego wykształ-

cenia będą przedmiotem uzgodnień kompetentnych władz państwowych

z Konferencją Episkopatu Polski”.

Obecnie uczniowie i uczennice mogą uczęszczać na zajęcia z religii

lub z etyki (jeśli ta jest w ogóle organizowana6), mogą też (w zależno-

ści od wieku decydują rodzice lub sami uczniowie) zrezygnować z zajęć

z religi . Udział w lekcjach religi , zapisany w prawie jako uprawnienie,

w praktyce stał się obowiązkiem: to rezygnacja z zajęć wymaga deklaracji.

W zależności od porozumień z poszczególnymi kościołami i związkami

wyznaniowymi uczniowie i uczennice należący do mniejszości religijnych

mogą uczęszczać na religię w swoich parafiach i przedstawiać szkole od-

powiednie zaświadczenia.

6 Według danych MEN z 2009 roku zajęcia z etyki prowadzi około 300 z 32 tys. szkół, zob.

Aleksandra Pezda, Katarzyna Wiśniewska, Etyka szkoły nie tyka, [w:] „Gazeta Wyborcza”,

01.10.09. Trudno znaleźć dane na temat tego, w jaki sposób (na których godzinach) zajęcia

z religii i etyki umieszczone są w planie lekcji.

90

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 90

26.3.2010 15:51:38

aNNa dZiERZgoWSKa

Przepisy prawa oświatowego dostosowane są do przepisów zawartych

w konkordacie. Lekcje religii w szkołach finansowane są z budżetu państwa7.

Prowadzone są jednak według programów i podręczników opracowanych

i zatwierdzanych przez władze kościołów i związków wyznaniowych i przed-

stawianych ministrowi edukacji narodowej do wiadomości. Przedszkole

lub szkoła zatrudnia nauczyciela religii na podstawie imiennego pisemnego

skierowania, wydanego przez biskupa diecezjalnego lub władze kościo-

łów i związków wyznaniowych. Cofnięcie skierowania jest równoznaczne

z utratą uprawnień do nauczania religi . Kwalifikacje zawodowe nauczycieli

religi określają Konferencja Episkopatu Polski oraz władze innych kościołów,

w porozumieniu z ministrem edukacji narodowej. Nauczyciel religii wchodzi

w skład rady pedagogicznej (ma zatem dostęp do informacji także o uczniach

i uczennicach, którzy nie chodzą na religię), nie przyjmuje natomiast obowiąz-

ków wychowawcy. Do wizytowania lekcji religi upoważnieni są wizytatorzy

wyznaczeni przez biskupów diecezjalnych i władze innych kościołów. Nadzór

pedagogiczny nad nauczaniem religi i etyki prowadzą dyrektorzy. Wnioski

wynikające ze sprawowanego nadzoru mogą być przekazywane odpowied-

nim władzom kościelnym8.

W lipcu 2007 roku ówczesny minister edukacji, Roman Giertych, zmie-

nił rozporządzenie w sprawie warunków i sposobów oceniania. Na mocy tej

zmiany ocena z religii lub etyki ma być wliczana do średniej ocen (w mocy po-

została zasada, zgodnie z którą negatywna ocena z tego przedmiotu nie może

być podstawą niezdania do następnej klasy).

7 Jesienią 2009 roku radni SLD w Olsztynie policzyli koszt nauczania religi w ich mieście.

Wyliczyli, że lekcje religii organizowane są w 130 placówkach, a ich miesięczny koszt to

362.223,21 PLN. Według ich wyliczenia, kwota ta stanowi 54 proc. kwoty wydawanej na

lekcje języka polskiego czy też 68 proc. kwoty, wydawanej na lekcje matematyki; roczny

koszt dożywiania dzieci w szkołach jest nieznacznie niższy, niż roczny koszt lekcji religi . Za:

http://sld.olsztyn.pl.

8 Irena Dzierzgowska, Średnia z religią – analiza stanu prawnego i faktycznego, „Społeczny Monitor Edukacji”, 22.08.07, www.monitor.edu.pl.

www.boell.pl

91

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 91

26.3.2010 15:51:38

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

Komentując tę decyzję, Irena Dzierzgowska, była wiceminister

edukacji i ekspertka do spraw monitoringu działania władz oświatowych,

podkreślała, że „lekcje religi nie są takimi samymi lekcjami, jak wszystkie

inne. Zarówno programy nauczania, jak i podręczniki, kwalifikacje, zatrud-

nianie nauczycieli i pełnione przez nich funkcje czy sposób sprawowania

nadzoru różni zajęcia z religii od wszystkich pozostałych zajęć. Argument,

że religia to taki sam przedmiot, jak wszystkie pozostałe, jest nieuprawnio-

ny i niezgodny ze stanem prawnym” 9. Zwróciła uwagę, że ocena z religii

może decydować o otrzymaniu świadectwa z wyróżnieniem; w sytuacji,

w której brakuje zajęć z etyki, wiele osób nieuczęszczających na religię ma

o jedną ocenę mniej, co ma wpływ na ogólną średnią ocen.

Sojusz Lewicy Demokratycznej zaskarżył zmianę rozporządzenia

do Trybunału Konstytucyjnego. 2 grudnia 2009 roku Trybunał orzekł, że

wliczanie oceny z religi do średniej jest zgodne z Konstytucją. Zdanie

odrębne w tej sprawie zgłosiła sędzia prof. Ewa Łętowska.

Jesienią 2008 roku (jeszcze przed wydaniem orzeczenia przez

TK) grupa posłów SLD złożyła w Sejmie poselski projekt ustawy o zmia-

nie ustawy o systemie oświaty. Projekt zakłada przede wszystkim jed-

noznaczne zapisanie w artykule 12 ustawy, że ocena z religi nie może

być wliczana do średniej ocen. 21 stycznia 2010 roku sejmowa komisja

edukacji, nauki i młodzieży skierowała do Sejmu wniosek o odrzucenie

projektu w pierwszym czytaniu.

Po wyroku Trybunału ministerstwo edukacji powtórzyło złożoną

wcześniej deklarację, zgodnie z którą rozważa wprowadzenie obowiąz-

kowych lekcji etyki dla osób nieuczęszczających na religię. Można się

obawiać, że jeśli taki przepis wejdzie w życie, to niezależnie od intencji

projektodawców przyczyni się raczej do wzmocnienia pozycji religi niż

do zwiększenia zainteresowania zajęciami z etyki.

9 Tamże.

92

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 92

26.3.2010 15:51:38

aNNa dZiERZgoWSKa

Znamienne jest to powiązanie religii z etyką. Zwolennicy

obecności religii i symboli religijnych w szkołach często argumen-

tują, że religia jest jednym z fundamentów moralności społecznej.

Taki sposób myślenia wpływa na stosunek do świeckich systemów

etycznych, traktowanych w debatach publicznych bez sympatii, czę-

sto w sposób prześmiewczy.

Obowiązujące obecnie przepisy prawa mogą także pośrednio

dyskryminować osoby należące do mniejszości religijnych. Pisze o tym

w „Rzeczpospolitej” prawnik i protestancki publicysta, Kazimierz Bem.

Komentując orzeczenie Trybunału w sprawie wliczania oceny z religi do

średniej, przywołuje przypadek, w którym dziecku uczęszczającemu na

religię poza szkołą szkoła odmówiła (zgodnego z prawem) przepisania

oceny na świadectwie. Trybunał odwołał się w swoim wyroku do zasad

wolności sumienia i neutralności światopoglądowej państwa; w polskiej

rzeczywistości obecność religii w szkołach narusza tę zasadę. W prakty-

ce Kościół katolicki zyskuje pozycję uprzywilejowaną, kosztem zarówno

innych wyznań, jak i niewierzących10.

Kto pilnuje katechety?

Sposób, w jaki zorganizowana jest szkoła, stwarza pole do nadużyć ze

strony nauczycieli i nauczycielek wobec uczniów i uczennic. Istnieją

przepisy, procedury i instytucje, do których można odwołać się, jeśli

nauczyciele i nauczycielki nadużywają swojej władzy. Rzadko bywa to

łatwe, uczniowie i uczennice, a także ich rodzice, bywają wobec szkoły

bezradni – tym niemniej przepisy umożliwiają to przynajmniej w teori .

Jeśli chodzi o katechetów i katechetki, jak pokazuje prawo i praktyka,

pozostają oni praktycznie poza jakąkolwiek kontrolą.

10 Kazimierz Bem, Innowiercy na cenzurowanym, [w:] „Rzeczpospolita”, 8 grudnia 2009.

www.boell.pl

93

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 93

26.3.2010 15:51:39

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

Przykładem może być sprawa, która miała miejsce w Gdańsku

wiosną 2009 roku. Na początku marca media podały, że ksiądz kateche-

ta w VI LO, powołując się na instrukcję Wydziału Katechetycznego Kurii

Metropolitalnej Gdańskiej, zebrał adresy uczniów i uczennic, którzy nie

chodzą na lekcje religii, i przesłał je do parafii w miejscach ich zamieszka-

nia. W odpowiedzi na protesty części rodziców Wydział Katechetyczny

kuri podkreślił, że dane te są potrzebne, aby ocenić na przykład, czy

dana osoba może być dopuszczona do sakramentów lub pełnić rolę ro-

dzica chrzestnego. Stwierdził także, że nie narusza to ustawy o ochronie

danych osobowych, ponieważ jeden z jej paragrafów pozwala na prze-

twarzanie danych, jeśli jest to niezbędne do wykonywania statutowych

działań Kościoła i powołał się na przepisy konkordatu, zapewniające-

go Kościołowi swobodne i publiczne pełnienie swojej misji. Generalny

Inspektor Ochrony Danych Osobowych wydał opinię, w której orzekł,

że Kościół ma prawo zbierać tego typu dane o uczniach i uczennicach,

będących jego członkami; nie sprecyzował, kto i według jakich kryteriów

określa, którzy uczniowie i uczennice są katolikami11.

Badania opinii publicznej

W 2007 i 2008 roku CBOS prowadziło badania opini na temat religii

w szkołach. W 2007 roku 72 proc. badanych opowiedziało się za nauką

religi w szkołach publicznych, 24 proc. było przeciw, 50 proc. badanych

wolało, aby ich dziecko uczęszczało w szkole na religię niż na etykę, 26

proc. chciałoby, aby ich dziecko uczęszczało zarówno na religię, jak i na

etykę, 55 proc. badanych było zdania, że nauka religi nie powinna być

oceniana na stopień, a 64 proc. badanych było przeciwnych wliczaniu

11 Aleksandra Pezda, Dane wiernych bez ochrony, [w:] „Gazeta Wyborcza”, 24 września 2009, zob. też: www.monitor.edu.pl

94

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 94

26.3.2010 15:51:39

aNNa dZiERZgoWSKa

stopnia z religi do średniej ocen na koniec roku szkolnego. W 2008

roku liczba przeciwników nauczania religi w szkołach wzrosła do 32

proc., pozostałe dane były podobne12. W 2008 roku opinie rodziców na

temat religi w szkole badała na zlecenie dziennika „Polska. The Times”

firma ARC Rynek i Opinia. W tym badaniu 35 proc. respondentek i re-

spondentów uznało, że religia powinna być nauczana w szkole, 51 proc.

opowiedziało się za jej powrotem do parafii13.

Warto zestawić te wyniki z danymi cytowanymi w raporcie Religia,

polityka i równość płci w Polsce autorstwa Jacqueline Heinen i Stephana

Porteta, z którego wynika m.in., że nawet osoby deklarujące przyna-

leżność do Kościoła katolickiego mają często krytyczny (lub wybiórczy)

stosunek do wielu elementów jego nauczania14.

W polskim dyskursie publicznym funkcjonują pewne przekona-

nia na temat społeczeństwa, powtarzane z mocą argumentu15. I tak na

przykład od lat dziewięćdziesiątych jednym z głównych argumentów na

rzecz obecności Kościoła w szkołach jest konstytucyjne prawo rodzi-

ców do wychowywania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami reli-

gijnymi. Posługujący się tym argumentem zakładają, że wola rodziców

jest oczywista. I tak, argument, że rodzice mają prawo do wychowania

dzieci zgodnie ze swoim sumieniem, zamienia się w hasło: „Polska jest

krajem katolickim, a zatem...”, a prawo do wiary staje się argumentem

na rzecz prawa do narzucania przez (rzekomą) większość symboli religij-

nych w sferze publicznej. Wyniki badań opini publicznej zdają się jednak

12 Uwagi do poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy o systemie oświaty – druk 1137, www.

sejm.gov.pl

13 Społeczny Monitor Edukacji, www.monitor.edu.pl

14 Jacqueline Heinen, Stephane Portet, Religia, polityka i równość płci w Polsce, dz. cyt., s. 10-11.

15 Agnieszka Graff, Magma, czyli o Kościele, http://www.boell.pl oraz w tym tomie.

www.boell.pl

95

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 95

26.3.2010 15:51:39

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

raczej wskazywać, że społeczeństwo wykazuje większą, niż się zakłada,

niezależność myślenia w sprawach Kościoła i religii.

Historia jednej debaty

Mechanizmy wzmacniające obecność Kościoła i symboli religijnych w sfe-

rze publicznej ilustruje spór o krzyże w XIV LO we Wrocławiu. Po ogło-

szeniu wyroku Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu, dotyczącego

obecności krzyża w szkołach włoskich16, uczennica i dwóch uczniów XIV

LO we Wrocławiu zwrócili się do dyrektora szkoły z apelem o usunięcie

krzyży z klas szkolnych. Dyrekcja początkowo rozważała pozostawienie

krzyży tylko w salach, w których odbywają się lekcje religi , wkrótce

usztywniła swoje stanowisko. Ustalono, że w szkole przeprowadzona

zostanie debata w sprawie obecności krzyży, na którą obie strony miały

prawo zaprosić ekspertów i ekspertki. Dyrektor zadeklarował jednak, że

uważa, że nie ma prawa godzić się na usunięcie krzyży. Powołał się na

rozporządzenie ministra edukacji narodowej w sprawie warunków i spo-

sobów organizowania nauki religii w publicznych szkołach i przedszko-

lach, w którym w par. 12 zapisano, że „w pomieszczeniach szkolnych

może być umieszczony krzyż” (kolejny przykład na to, jak uprawnienie

przeradza się w obowiązek).

16 grudnia 2009 roku odbyła się debata. W relacjach zamiesz-

czonych w „Gazecie Wyborczej” i na portalu internetowym „Krytyki

Politycznej” podkreślano, że została ona w zasadzie zdominowana

przez ks. Wojciecha Ziębę, jednego z katechetów z XIV LO. Dr

16 Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu ogłosił w listopadzie 2009 roku wyrok

w sprawie Latusi przeciwko Włochom. Trybunał uznał, że przymusowa obecność krzyża

w każdej włoskiej klasie jest pogwałceniem prawa rodziców do wychowania dzieci zgod-

nie z własnym światopoglądem oraz pogwałceniem wolności sumienia i wyznania dzieci.

Ponadto jest nie do pogodzenia z obowiązkiem władz publicznych respektowania zasady

neutralności.

96

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 96

26.3.2010 15:51:39

aNNa dZiERZgoWSKa

Paweł Rudnicki z Dolnośląskiej Szkoły Wyższej pisał: „Wśród prze-

ciwników obecności krzyży w klasach głos zabierali głównie ucznio-

wie (…). Trudno było im dyskutować z drwiącymi wypowiedziami

katechety, tyradami red. Terlikowskiego czy misyjnym przesłaniem

etyka z Uniwersytetu Wrocławskiego. Argumenty ekspertów ze

strony przeciwnej (…) były wykpiwane (…). Nie bez znaczenia był

również fakt, że po stronie inicjatorów akcji nie zasiadł żaden na-

uczyciel. (…) Prowadzący debatę uznali, że jedyną ich powinnością

jest kontrolowanie czasu. (…) Nie przerywali, kiedy dochodziło do

pyskówek, nie hamowali personalnych ataków, nie pozwolili na zada-

nie pytań” 17. Na zakończenie debaty ksiądz katecheta wręczył prote-

stującym przeciwko obecności krzyży książkę Chrześcijańska Europa

oraz zabawki: chłopcom plastikowe pistolety, dziewczynie18 – plu-

szowe zwierzątko19.

Warte podkreślenia jest to, na co zwrócił uwagę dr Rudnicki: nikt

z nauczycieli i nauczycielek nie zajął podczas debaty miejsca po stro-

nie protestujących. Nie można wykluczyć, że wielu z nich postąpiło tak

dlatego, że naprawdę bliska im jest sprawa obrony krzyża. Nie można

jednak także wykluczyć, że część działała pod wpływem strachu, tego,

co może ich spotkać, jeśli „się wychylą”. Pozwolili także, by pozostali

uczniowie i uczennice stali się widownią publicznej „symbolicznej egze-

kucji” protestującej mniejszości.

17 Paweł Rudnicki, Wrocław: relacja z debaty o krzyżach w szkole, www.krytykapolityczna.pl 18 Gest podwójnie znaczący. Przede wszystkim w ten sposób rozmówcy zostali symbolicznie

potraktowani jak dzieci, istoty z definicji pozbawione prawa zabierania głosu publicznie.

To udziecinnianie rozmówców miało jednocześnie wyraźny aspekt genderowy.

19 Ksiądz katecheta jest pomysłodawcą bloga defensorescrucis, założonego przez jednego z uczniów XIV LO. Na blogu broni swojego gestu ofiarowania dyskutantom zabawek, od-wołując się m.in. do tradycji Pomarańczowej Alternatywy: „Absurd i komizm tych sytuacji

był nie tylko imponujący, ale również «rozbrajał» przeciwników, zawsze groźną milicję

obywatelską. A teraz różowy miś wzbudza tyle złych emocji i dzieli zamiast łączyć?”.

www.boell.pl

97

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 97

26.3.2010 15:51:40

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

Wrocławska debata pokazuje, że tych, którzy wychylają się i za-

bierają publicznie głos w sprawie obecności Kościoła w sferze publicznej,

naprawdę spotykają przykre rzeczy. Jeśli przyjrzeć się, jak skonstruowa-

ne są argumenty „obrońców krzyża”, zobaczymy, że ich dyskurs służy

umacnianiu przekonania, że temat Kościoła jest tematem, o którym nie

można (nie wolno, nie należy, strach jest) dyskutować20. Argumenty

używane przez obrońców krzyża można, w pewnym uproszczeniu, po-

grupować w sposób następujący:

1) podważanie kompetencji strony przeciwnej do zabierania głosu

w tej sprawie, niekiedy delikatne, niekiedy polegające na jawnym obrzu-

caniu obelgami;

2) przedstawianie strony broniącej krzyża jako atakowanej, zmu-

szonej do obrony swojego miejsca w sferze publicznej; ten typ argu-

mentacji często odwołuje się do elementów języka tolerancji i praw

obywatelskich, czasem przyjmuje także postać troskliwego pochylenia

się prześladowanych, ale wybaczających, nad prześladującymi;

3) wyśmiewanie/upupianie, niekiedy ściśle zespolone z argumen-

tami typu pierwszego, niekiedy – jak w przypadku działań ks. Zięby,

mające pozornie służyć „rozładowaniu napięcia”, a także pokazaniu, że

„my” (w odróżnieniu od „tamtych”) mamy poczucie humoru.

Tego typu metody odbierania oponentom głosu działają znacznie

lepiej, jeśli publiczność zachowuje się tak, jak publiczność na debacie

wrocławskiej. Postawa publiczności była zresztą prawdziwą stawką tej

debaty. Jeśli słuszna jest diagnoza, zgodnie z którą część nauczycieli i na-

uczycielek zachowała się tak, jak się zachowała – ze strachu, to zarazem

dali lekcję strachu swoim uczniom i uczennicom.

20 To „zarządzanie strachem” działa, jak się zdaje, nie tylko na poszczególnych nauczycieli i nauczycielki czy na rodziców uczniów i uczennic. Władze oświatowe na ogół gotowe

są stawać po stronie Kościoła, wykazują także dużą dyskrecję, jeśli chodzi o jego pozycję

i działania w szkołach.

98

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 98

26.3.2010 15:51:40

aNNa dZiERZgoWSKa

Przykład wrocławski pokazuje jednak jednocześnie, że ten strach

jest nadmierny. W jednym z wywiadów inicjatorka akcji, Zuzanna

Niemier, na pytanie, czy spotkała się z szykanami, odpowiada: „Na po-

czątku, z szykanami owszem, z agresją i groźbami tylko przez internet

[…]. Po pierwszej publikacji na nasz temat w «Gazecie Wyborczej»

przyszło na moją skrzynkę na Facebooku ponad 100 wiadomości z po-

parciem. Po szkolnej debacie wiele osób niezdecydowanych jednak

wyraziło poparcie, a wiele osób potępiających nas przeszło na «niezde-

cydowanie». Po debacie nie spotkałam się z żadnymi szykanami, wręcz

przeciwnie. Jestem pozytywnie zaskoczona” 21.

Anna Dzierzgowska – nauczycielka historii z ponaddziesięcioletnim sta-

żem. Pracuje w Wielokulturowym Liceum Humanistycznym im. Jacka Kuronia

w Warszawie. Współtwórczyni Społecznego Monitora Edukacji. Doktorantka

w Szkole Nauk Społecznych PAN. Wspólredaktorka polskiego wydania pod-

ręcznika Amnesty International Kulturowa tożsamość płci. Podręcznik dla tre-

nerów, współautorka raportu krytycznego Fundacji Feminoteka Ślepa na płeć.

Edukacja równościowa po polsku.

21 Jestem pozytywnie zaskoczona, Zuzanna Niemier w rozmowie z Przemysławem

Prekielem, www.lewica.pl, 27 grudnia 2009.

www.boell.pl

99

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 99

26.3.2010 15:51:40

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

Kościół, rodzina

i prawa jednostki

Iza Desperak

100

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 100

26.3.2010 15:51:40

iZa dESPERaK

Trudno ocenić realny wpływ Kościoła katolickiego na praktykę życia społecznego

w Polsce. Kościół ma zapewnioną priorytetową rolę polityczną, silnie podkre-

ślaną w sferze symbolicznej i ceremonialnej przez krzyże w szkołach, w pu-

blicznych instytucjach, w parlamencie. Rozpoczynanie roku szkolnego mszą,

święcenie przez duchownych nowo wzniesionych budowli tak samo podkre-

śla rolę Kościoła, jak łączenie uroczystości i ceremonii państwowych z mszą

oraz państwowy charakter świąt kościelnych. Do obecności Kościoła w sferze

publicznej społeczeństwo przywyka od początku transformacji. Jeszcze w PRL

Kościół wywalczył sobie pewną sferę obecności w życiu publicznym. Ta nisza

została poszerzona podczas pontyfikatu Jana Pawła II oraz jego pielgrzymek do

Polski, a także przez współpracę Kościoła z ówczesnymi kręgami demokratycz-

nej opozycji. Gdy opozycja zastąpiła odchodzący stary obóz rządzący, to niemal

naturalne było, że udała się na szczyty władzy wraz z władzami kościelnymi.

Społeczeństwo polskie uchodzi za katolickie. Ogromną większość sta-

nowią ochrzczeni w obrządku rzymskim, którzy deklarują przynależność do

Kościoła. Jednak religijność Polaków wydaje się powierzchowna i trudno osza-

cować, w jakim stopniu determinuje rzeczywiste zachowania. W Polsce ob-

serwuje się wysoki poziom konformizmu. To dlatego Polacy biorą kościelne

śluby, chrzczą i posyłają na religię dzieci, chodzą do kościoła od czasu do czasu.

Niemal obowiązkowa religia w szkole wymusza zachowania konformistyczne

rodziców: elementem obowiązkowym katechezy jest zdanie relacji z niedziel-

nej mszy świętej, wielu katechetów po prostu sprawdza w ten sposób obec-

ność w kościele nie tylko dziecka, ale i rodziców, przynajmniej tak długo, jak

dziecko jest zbyt małe, by do kościoła chodzić samodzielnie. Starsze dzieci z ko-

lei, posyłane do kościoła dla świętego spokoju, często traktują takie wyjścia jako

okazję do wyrwania się spod kurateli rodziców. Młodzieżowa wersja wyprawy

na pasterkę to często stanie pod trzepakiem, popijanie alkoholu lub popalanie

trawki – świetny portret pasterki nieco dojrzalszej młodzieży znajdziemy w Tabu

Kingi Dunin. Szkolne lekcje religii, prowadzone przez nieprzygotowanych pe-

dagogicznie katechetów, czasem bywają profanacją tejże religii. Wyprawa na

www.boell.pl

101

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 101

26.3.2010 15:51:41

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

rekolekcje staje się dla szkoły okazją do odwołania zajęć, a dla uczniów do odby-

cia regularnej bitwy z wrogami z konkurencyjnej podstawówki czy gimnazjum.

Taka socjalizacja uczy konformizmu wobec fasadowego uczestnictwa i demon-

strowania przynależności religijnej, ale nie skłania do traktowania poważnie tre-

ści wtłaczanych w młode głowy na lekcji i w kościele. Dlatego zapewne obok

lekcji religii funduje się młodym ludziom zajęcia pozornie przygotowujące do

życia w rodzinie, a w praktyce propagujące seksualną ignorancję. Jedno z badań

na temat wpływu tego rodzaju zajęć wykazało, że spadło po nich zaufanie do

prezerwatyw jako środka zapobiegającego niechcianej ciąży i zarażeniu wirusem

HIV1. Kościół i konformistyczna wobec jego wpływu szkoła koncentrują się na

wpojeniu młodzieży tej części społecznej nauki Kościoła, która odnosi się do

seksualności i prokreacji. Jednak o ile to młodzież ponosi tragiczne niekiedy kon-

sekwencje owej edukacji na opak2, to nie rezygnuje z uprawiania seksu. Wzrasta

liczba nastoletnich matek, z roku na rok coraz młodszych3, co niewątpliwe jest

wskaźnikiem braku wiedzy.

Polacy nie stosują się do społecznego nauczania Kościoła w sferze sek-

su i prokreacji – uprawiają seks przed- i pozamałżeński, stosują antykoncepcję,

przerywają ciążę i korzystają z technik wspomagania poczęć. Świadczą o tym

nie tylko potoczne obserwacje, ale dane demograficzne. Przeciętna kobieta ro-

dzi obecnie jedno dziecko, także w małżeństwie, a rocznie wykonuje się (we-

dług szacunków Federacji na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny) 80-200 tysięcy

nielegalnych aborcji. Mimo ogromnych barier finansowych ograniczających do-

stęp do in vitro, stało się ono terenem nowej bitwy Kościół – społeczeństwo,

w której państwo stoi jak dotąd po stronie Kościoła, a nie społeczeństwa. Polacy

1 Ewaluację postaw młodzieży wobec norm i wartości związanych z życiem rodzinnym,

zdrowotnym i społecznym pod wpływem zajęć szkolnych zob. w: Wychowanie do życia

w rodzinie, Uniwersytet Gdański, Pracownia Realizacji Badań Socjologicznych, Gdańsk

2000, http://www.pro-life.pl/?a=articles&id=49.

2 Raporty z działalności młodzieżowej grupy edukatorów seksualnych Ponton znaleźć można

pod adresem: http://www.ponton.org.pl/viewpage.php?page_id=13.

3 Por. http://www.federa.org.pl/publikacje/mat_info/aborcja/abor8.htm#matki.

102

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 102

26.3.2010 15:51:41

iZa dESPERaK

wierzący i praktykujący mieszkają razem bez ślubu lub rozwodzą się i biorą na-

stępny, choć ostatnio zauważa się swoistą modę i jednocześnie zapotrzebowa-

nie na „kościelne rozwody”, czyli unieważnienie małżeństwa, które pozwala na

zawarcie nowego związku przed ołtarzem.

Z drugiej strony wpływ Kościoła nie jest obojętny, zwłaszcza gdy odwo-

łuje się do treści konserwatywnych i patriarchalnych. Dla pokolenia wychowa-

nego w PRL Kościół był realnym źródłem wartości, dla młodszego pokolenia

– niezwyciężonym autorytetem był przez lata całe „nasz papież”. Wpływ piel-

grzymek Jana Pawła II do Polski można było obserwować nie tylko podczas

mszy polowych. Wspólne przeżywanie papieskich wizyt, które integrowało

Polaków i pozwalało poczuć się częścią większej całości wbrew opresyjne-

mu państwu, było też przeżywaniem papieskich nauk, niekiedy jedynym lub

pierwszym duchowym przeżyciem. W 1987 roku miałam okazję uczestniczyć

w jednej z takich mszy i było to pewnego rodzaju przeżycie pokoleniowe, któ-

re naznaczyło nas, niezależnie od tego, czy byliśmy lub jesteśmy katolikami.

To wtedy miałam okazję zaobserwować wpływ na decyzje życiowe dotyczące

właśnie rodziny. Jedna z kobiet, która była na wszystkich spotkaniach z papie-

żem, osoba wierząca, mieszkająca w małym miasteczku, wraz z dziećmi ofiara

wieloletniej przemocy fizycznej i psychicznej ze strony męża, wyznała mi wtedy,

że wszelkie wątpliwości rozwiały w niej słowa papieskiego kazania, podkreśla-

jącego nierozerwalność małżeństwa, przyrównującego małżeństwo do krzyża,

który musiał nieść Jezus. Być może chodziło o homilię wygłoszoną podczas

mszy w Szczecinie 11 czerwca 1987 roku o znamiennym tytule: Ludzka miłość

„aż do śmierci” musi się zapatrzyć w miłość Chrystusa „aż do końca” 4.

Katolicka nauka społeczna poświęca rodzinie wiele uwagi. Katolicka ro-

dzina to rodzina tradycyjna, a więc i patriarchalna. Jest ona fundamentem świata

4 Jan Paweł II, Ludzka miłość „aż do śmierci” musi się zapatrzyć w miłość Chrystusa „aż do końca” , [w:] Odwagi! Ja jestem, nie bójcie się, III podróż apostolska do Polski, Wydawnictwo

„W drodze”, Poznań 1987, s. 86.

www.boell.pl

103

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 103

26.3.2010 15:51:41

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

społecznego. Wszelkie przemiany rodziny są więc traktowane jako zamach na

Kościół. Jedyny akceptowalny model rodziny to rodzina katolicka i zadaniem

państwa jest model ten narzucać także niekatolikom – to dlatego religijny zakaz

aborcji znalazł się w systemie państwowoprawnym, a wychowanie do życia

w rodzinie opiera się na ideologii katolickiej.

Role kobiet i mężczyzn są zróżnicowane, bowiem to kobiecie

przeznaczona jest rola wychowawczyni dzieci. Dzieci powinno być dużo.

Wprawdzie obecnie Kościół nie piętnuje małżeńskiego seksu nieprowa-

dzącego do prokreacji i w samym fizycznym złączeniu małżonków znajduje

wartość, jednak zabrania właściwie antykoncepcji. Małżonkowie nie powinni

zapobiegać ciąży, a jedynie świadomie planować rodzinę. To planowaniu

rodziny ma służyć stosowanie wyłącznie tak zwanych naturalnych metod

planowania rodziny. Kościół naucza, że każda inna forma jest grzechem nie

tylko przeciw Kościołowi, ale i godzi w godność małżonków. W praktyce

oznacza to, że praktykująca katoliczka, która podczas spowiedzi przyzna się

do zażywania doustnych środków antykoncepcyjnych, nie otrzyma rozgrze-

szenia – chyba że pokaja się i obieca poprawę. Natomiast uzyska rozgrze-

szenie wierna spowiadająca się z aborcji. Podobnym grzechem jak regularne

zażywanie pigułek antykoncepcyjnych jest stosowanie spirali, toteż w ma-

łych miejscowościach, gdzie wpływ lokalnego proboszcza jest większy,

a Kościół jest częścią lokalnego systemu kontroli społecznej, odnotowuje się

masowe usuwanie spiral przez pacjentki gabinetów ginekologicznych przed

wielkanocną spowiedzią, mimo że koszt spirali i jej założenia jest dość wyso-

ki5. Nawet lekarskie przeciwwskazania do kolejnej ciąży nie mogą stanowić

usprawiedliwiania stosowania „nienaturalnej” antykoncepcji – o czym świad-

czy swoista spowiedź bohaterki wigilijnego reportażu prasowego, matki

sześciorga dzieci, którą lekarze ostrzegali przed kolejnymi ciążami, a kolejni

5 Barbara Einhorn, Cinderella goes to market, Citizenship, Gender and Women’s Movements in East Central Europe, Verso, London – New York 1993, s. 74-107.

104

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 104

26.3.2010 15:51:41

iZa dESPERaK

księża utwierdzali w przekonaniu, że pigułka jest grzechem. W efekcie po-

zbawiona władzy w nogach kobieta przestała sypiać z mężem, a ten znalazł

sobie nową miłość6.

Wprawdzie Kościół nie potępia pracy zawodowej matek, jednak to mat-

ce narzuca odpowiedzialność za wychowanie dzieci. To kobieta jest sensem

wspólnoty rodzinnej, to ona daje życie i ona jako pierwsza wychowuje – mówił

Jan Paweł II do włókniarek z łódzkiego Uniontexu w 1987 roku. Wprawdzie

mąż towarzyszy jej i ją wspomaga, ale:

„(...) wiadomo, że organizm ludzki przestaje żyć, gdy zabraknie pracy

serca. Analogia jest dość przejrzysta. Nie może zabraknąć w rodzinie tej, która

jest sercem rodziny. Czy to znaczy, że kobieta nie powinna pracować zawo-

dowo? Nauka społeczna Kościoła przede wszystkim wysuwa żądanie, aby było

w pełni docenione jako praca to wszystko, co kobieta czyni w domu, cała dzia-

łalność matki i wychowawczyni” 7.

Należy zwrócić uwagę, że papieskie wypowiedzi nawiązywały niekiedy

do współczesnych postulatów środowisk kobiecych, papież stosował żeńskie

końcówki tam, gdzie to się tylko dało, i postulował docenienie pracy domowej

kobiet. Zgodzić się należy z feministkami katolickimi, że nauczanie Kościoła po-

siada znaczny potencjał równościowy, niestety, nie przekłada się on na praktykę

funkcjonowania tej instytucji. W przypadku etyki seksualnej Kościół trzyma się

uparcie średniowiecznych praktyk i do niejednej małomiasteczkowej parafii nie

docierają nawet posoborowe nowinki.

Szczególnie intrygujące jest nieprzejednane stanowisko dzisiejszego

Kościoła w sprawie antykoncepcji i przerywania ciąży. Aborcja stała się kościel-

nym tematem numer jeden niedawno, bo dopiero w XX wieku. Być może

wcześniej formą walki ze spędzaniem płodu były procesy czarownic – ale mowa

6 Wojciech Tochman, Bóg zapłać, [w:] „Duży Format”, dodatek do „Gazety Wyborczej” z 24

grudnia 2009, s. 12-13.

7 Jan Paweł II, Prawdziwy awans kobiety domaga się uznania zadań macierzyńskich i rodzinnych,

[w:] Odwagi! Ja jestem, nie bójcie się..., dz. cyt., s. 154.

www.boell.pl

105

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 105

26.3.2010 15:51:42

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

była właśnie o spędzaniu płodu. „Życie poczęte” to wynalazek dwudziestowiecz-

ny. Kościół stoi na stanowisku świętości życia – każdego życia – jako danego od

Boga i z tej przesłanki wyprowadza zakaz aborcji. Jednak jednocześnie nie karze

za zabijanie w imię polityki, wprost przeciwnie, błogosławi armię prowadzącą

działania wojenne w Afganistanie i Iraku, których nie można usprawiedliwić jako

wojny sprawiedliwiej, czyli obronnej. Kościół traktuje aborcję jako jedno z głów-

nych zagrożeń współczesnej cywilizacji dla tradycyjnego i boskiego porządku.

Zdaniem poprzedniego prymasa aborcja przypomina terroryzm: „podobne jest

działanie z zaskoczenia, podobna jest niewinność ofiary i uzyskanie korzyści” 8.

Papież z kolei wskazuje na aborcję jako największe zagrożenie dla światowe-

go pokoju9. Jednocześnie Kościół zabrania stosowania jakiejkolwiek skutecznej

antykoncepcji, co może wzmacniać podziemie aborcyjne. Kościół broniąc ży-

cia poczętego, ignoruje życie ciężarnej kobiety. Nie dopuszcza też stosowania

prezerwatyw jako zabezpieczenia przed wirusem HIV, także w tych krajach,

gdzie epidemia AIDS zbiera najobfitsze żniwo, stawiając moralny dogmat ponad

życiem konkretnych jednostek.

Wyjątkowa restrykcyjność Kościoła katolickiego w sferze seksualności

i prokreacji tłumaczona jest na wiele sposobów. Polscy wierni, którzy odby-

wają kursy przedmałżeńskie i ściemniają w konfesjonale, tłumaczą to sobie

pewnego rodzaju fiksacją kleru, grupy zawodowej formowanej z dala od świa-

ta i kobiet, i deklarującej celibat. Stąd może rzeczywiście wynikać niezdrowe

zainteresowanie cudzym pożyciem, jak i brak wiedzy o podstawowych kwe-

stiach związanych z płciowością.

Do katalogu przestępstw wobec życia Kościół dopisał niedawno proce-

durę zapłodnienia in vitro, którą jeden z hierarchów nazwał „wyrafinowanym

zabójstwem”. Trudno jest zrozumieć pokrętną logikę tego rozstrzygnięcia, jed-

nak stanowisko to przyświeca dziś rządzącej koalicji PO-PSL. Wydaje się, że

8 Prymas: to terroryzm, „Gazeta Wyborcza” z 16 czerwca 2003.

9 Papież: Ochrona życia poczętego warunkiem pokoju, komunikat PAP, 22 maja 2003.

106

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 106

26.3.2010 15:51:42

iZa dESPERaK

Kościołowi bynajmniej nie chodzi o ochronę życia, a raczej pewnego biblijnego

porządku, w którym to nie rodzice, lecz Bóg decyduje, czy i kiedy zostaną ro-

dzicami. Dlatego Kościół nie popiera leczenia niepłodności, choć współczuje

bezpłodnym parom. Radzi w takim wypadku pogodzić się z wolą boską, nie

zabrania modlitw i pielgrzymek w intencji poczęcia, ostatnio poleca nawet pew-

ną metodę terapii. Naprotechnologia nie jest zalecana przez lekarzy jako mało

skuteczna, być może dlatego wiernym wolno się do niej odwołać. Jednak ge-

neralnie bezpłodnym parom poza modlitwą zaleca się adopcję, podobnie jak

adopcja miałaby być rozwiązaniem problemu niechcianych ciąż. Ostatnimi laty

w kolejnych miastach otwierane są „okna życia”, miejsca, gdzie anonimowo

można podrzucić noworodka, automatycznie zrzekając się praw rodzicielskich.

Otwieraniu kolejnych tego rodzaju placówek towarzyszy medialny szum i po-

lityczne wsparcie. Istnienie okien życia ma przekonywać, że aborcja nie jest

potrzebna, bo dla każdego noworodka znajdzie się kochająca zastępcza rodzi-

na. Mimo to wciąż, często z tych samych miejscowości, gdzie funkcjonują okna

życia, napływają informacje o martwych noworodkach. Lansowanie adopcji jako

lekarstwa na niechciane ciąże wydaje się z tej perspektywy co najmniej niehu-

manitarne – oczekiwanie od kobiety, która ciąży nie chce i jej nie akceptuje, by

najpierw ciążę donosiła, następnie odbyła wielogodzinny poród, karmiła nie-

mowlę, a następnie je porzuciła, wskazuje, że dla Kościoła kobiety są jedynie

żywymi inkubatorami. Może to być spadek jeszcze biblijnych czasów, gdy nie

znano fizjologii zapłodnienia, i zakładano że, analogicznie jak w sianiu zboża,

całość materiału genetycznego znajduje się nasieniu, a kobieta dostarcza jedynie

macicy – gleby, na której owe ziarno wyrasta10.

Stanowisko Kościoła ma wpływ na politykę wobec rodziny i ko-

biet. Najbardziej znamiennym przykładem jest oczywiście wprowadze-

nie niemal całkowitego zakazu aborcji w 1993 roku. Warto zaznaczyć, że

obok Episkopatu Polski o takie rozwiązanie prawne zabiegali inni aktorzy

10 Zob. Elżbieta Adamiak, Milcząca obecność, Biblioteka Więzi, Warszawa 1999.

www.boell.pl

107

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 107

26.3.2010 15:51:42

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

społeczni: postsolidarnościowo-konserwatywny obóz polityczny, lekarze

w uchwalonym w 1992 roku kodeksie etyki lekarskiej i krajowy zjazd NSZZ

Solidarność (po pozbyciu się kobiet z władz związku). O tym, że nie chodzi-

ło w niej ani o ochronę życia poczętego, ani o zmianę mentalności w kie-

runku zapobiegania niechcianym ciążom, świadczy zarówno doskonałe

funkcjonowanie podziemia aborcyjnego, jak i fasadowość zapisów ustawy

o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczal-

ności przerywania ciąży, gwarantujących dostęp do antykoncepcji i edukacji

seksualnej. Następstwem tej ustawy, obok odpodmiotowienia kobiet i ty-

sięcy ludzkich tragedii, jest ukonstytuowanie się mitu o „kompromisie abor-

cyjnym”. Nikt w jakikolwiek kompromis nie wierzy, jednak mit napędza sam

siebie i służy legitymizacji dotychczasowych polityk w sferze płci.

Obok zakazu aborcji udało się przeforsować także prawo lekarzy

do klauzuli sumienia, odmowy wykonania zabiegu przerwania ciąży z przy-

czyn moralnych, która to klauzula pozwala lekarzom także odmówić po-

rady lekarskiej w sprawie antykoncepcji. Wydaje się jednak, że klauzula ta

rzadko jest wyrazem poglądów lekarza ginekologa, bowiem gdyby wszyscy

odwołujący się do niej w publicznej placówce stosowali ją także w prywat-

nej praktyce, podziemie aborcyjne zostałoby zastąpione przez aborcyjną

turystykę. O prawo korzystania z klauzuli sumienia jako usprawiedliwienia

odmowy sprzedaży środków antykoncepcyjnych walczą w tej chwili środo-

wiska farmaceutów.

Poza zakazem aborcji wszystkie niemal decyzje polityczne na kra-

jowym i lokalnym szczeblu wynikają z przyjęcia przez polityków wszyst-

kich partii katolickiej wizji rodziny i kobiety. Kobieta definiowana jest

w polityce jako matka lub potencjalna matka, toteż poza aborcją poli-

tycy regulują czas trwania urlopu macierzyńskiego. To przejęta przez

„Solidarność” z katolicyzmu koncepcja płacy rodzinnej, czyli rodziny

z ojcem zarabiającym na jej utrzymanie i matką opiekującą się dziećmi,

przy niewielkim wsparciu dominacji rachunku ekonomicznego w pracy

108

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 108

26.3.2010 15:51:43

iZa dESPERaK

samorządów lokalnych stoi za zniknięciem żłobków, przedszkoli i innych

placówek opieki nad dziećmi. Pobyt w świetlicy szkolnej przysługuje je-

dynie tym rodzinom, w których oboje rodzice pracują, jednocześnie od

pracujących rodziców szkoła wymaga zaangażowania w odrabianie lekcji

i pakowanie tornistra, rynek zaś posyłania na płatne zajęcia pozalekcyjne

i do ortodonty, bo gabinety lekarskie i stomatologiczne ze szkoły znik-

nęły. Tym samym tonem Kościół i szkoła piętnują rodziców „goniących

za zyskiem”, czym krzywdzą oni swoje dzieci. Przerzucenie odpowie-

dzialności za dzieci na barki rodzin zapewne nie było zainicjowane przez

Kościół, ale doskonale się wpisuje w jego definicję rodziny jako ostoi

wartości, także patriotycznych.

Postrzeganie kobiety głównie w roli matki to jeden z filarów

dyskryminacji kobiet na rynku pracy. Podobnie jak Jan Paweł II w cyto-

wanej wyżej homili , pracodawca widzi w kobiecie albo matkę, której

pierwszym etatem jest macierzyństwo, albo potencjalną matkę. Kobiety

zatrudniane są więc na dyskryminacyjnych zasadach; jeśli są pracownika-

mi, to drugiej kategori , by zwiększyć szanse na zatrudnienie, podpisują

oświadczenia, że nie zajdą w ciążę11. Wypchnięcie części kobiet z rynku

pracy na początku transformacji spotykało się ze społeczną akceptacją,

Polacy uważają też, że gdy pracy nie starcza dla wszystkich, to kobiety

powinny ustąpić mężczyznom12. Po fali antydyskryminacyjnych zmian

kodeksu pracy na przełomie lat 1996-1997, rozdzielających uprawie-

nia rodzicielskie od macierzyństwa, związanych z przygotowaniami do

akcesji europejskiej, polityka zatrudnienia nie wypracowała recepty na

11 Julita Czernecka, Krystyna Dzwonkowska-Godula, Patrycja Woszczyk, Mama w pracy –

społeczne uwarunkowania powrotu kobiet na rynek pracy po przerwie związanej z wychowa-

niem dziecka, HRP, Łódź 2009.

12 Blisko co trzecia osoba jest przekonana, że żony powinny przedkładać sukcesy zawodowe

męża nad własne, a 38,8 proc. zamężnych kobiet i 44,1 proc. żonatych mężczyzn wyraża

przekonanie, że mężczyźni powinni mieć pierwszeństwo przed kobietami w uzyskaniu pracy,

za: Danuta Duch-Krzystoszek, Kto rządzi w rodzinie, IFiS PAN, Warszawa 2007, s. 39.

www.boell.pl

109

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 109

26.3.2010 15:51:43

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

zawodową dyskryminację kobiet. Próby kontynuacji tej polityki dostrzec

można w projekcie urlopów ojcowskich, który z opóźnieniem wcho-

dzi w życie, m.in. ze względu na spory opór społeczny13. Urlopy wy-

chowawcze ojcowie mogą brać od 1996 roku, lecz niewielu mężczyzn

wykorzystuje tę możliwość, zaś program operacyjny kapitał ludzki fa-

woryzuje działania na rzecz matek w pracy, nie zaś ojców. Z pewno-

ścią opór przed zmianami znajduje oparcie w lansowanej przez Kościół

wizji tradycyjnej i patriarchalnej rodziny. Katolicki ideał rodziny współ-

gra z jednej strony z polityką konserwatywną, z drugiej – jej obliczem

„liberalnym”. Wydaje się, że każda partia polityczna, niezależnie od

tego, jakim przymiotnikiem się ją określa, przyjmuje katolicką wizję ro-

dziny, co uniemożliwia wprowadzenie polityk równościowych. Dlatego

właśnie nie ma miejsca na ustawę o równym statusie, zliberalizowanie

lub zniesienie zakazu aborcji czy też ustawę o związkach partnerskich.

Katolicka wizja rodziny posłużyć może do negatywnego zaszufladkowa-

nia i stygmatyzacji rodzin niepełnych, czego konsekwencją stała się likwi-

dacja Funduszu Alimentacyjnego w 2004 roku. Patologią samotne matki

nazwał lokalny polityk AWS, likwidację Funduszu jako akt sprawiedliwo-

ści dziejowej przedstawiał minister z SLD, a na rzecz jego przywrócenia

działała jedna z najbardziej konserwatywnych i otwarcie współpracują-

cych z Kościołem partii – PiS.

Przemoc domowa i przemoc seksualna są dla Kościoła tematami tabu.

Nigdy nie mówi się o nich wprost, nie nazywa po imieniu. Częściej mówi się o bi-

ciu dzieci i Kościół częściej będzie wypowiadał się przeciwko prawnym regulacjom

przeciw biciu dzieci jako godzącym w rodzinę i jej hierarchię – w domyśle odwołuje

13 Od 1 stycznia 2010 roku weszły w życie przepisy kodeksu pracy dające ojcu prawo do

urlopu ojcowskiego w wymiarze jednego tygodnia (w latach 2010-2011) i dwóch tygodni

od 2012 roku. W przypadku urlopu ojcowskiego stosują się takie same zasady jak w przy-

padku urlopu macierzyńskiego. Ojciec może wziąć urlop, dopóki dziecko nie ukończy

pierwszego roku życia (przyp. red.).

110

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 110

26.3.2010 15:51:43

iZa dESPERaK

się do władzy ojca nad innymi członkami rodziny, dziećmi i żoną14. Kościół jest

przeciwnikiem społecznych kampanii antyprzemocowych, argumentując, że go-

dzą one w rodzinę, bowiem przedstawiają ją w krzywym zwierciadle. Z drugiej

strony Kościół staje się partnerem lokalnych koalicji przeciw przemocy w rodzinie.

Szukająca wsparcia w konfesjonale ofiara domowej przemocy otrzymuje najczęściej

poradę, by niosła dalej swój krzyż, choć w mediach zetknąć się można z wypowie-

dziami duchownych, którzy się na taką interpretację nie zgadzają. Wprowadzenie

w 1999 roku prawnej instytucji separacji było dla wierzących furtką, przez którą

można odejść z chorego związku, pozostając w zgodzie z nakazami religijnymi.

Wizja rodziny i seksualności są idealizowane, nie ma miejsca na odstępstwa

od kościelnych zaleceń. Nie ma mowy o tym, by zgwałcona kobieta mogła nie chcieć

dziecka z gwałtu, bo kobiety nie są gwałcone, a jednocześnie nawet te zgwałcone

pragną donosić ciążę, jak głosi najczęściej przekaz kościelny. Żywoty świętych obfitują

w historie męczennic, które od gwałtu wolały śmierć – być może jest to wskazów-

ka dla współczesnych kobiet. Molestowanie seksualne w Kościele staje się tematem

dzięki mediom, jednak jego poruszanie traktowane jest jako atak na Kościół. Kobiety

i dzieci, ofiary molestowania i ataków seksualnych są po pierwsze, nieczyste, po dru-

gie, oskarżane o to, że same swą nieczystą seksualnością sprawcę sprowokowały, po

trzecie, swą prowokującą seksualnością na takie traktowanie zasłużyły15.

14 Przypuszczenia autorki się właśnie potwierdziły: w nowelizowanej obecnie ustawie o prze-

ciwdziałaniu przemocy w rodzinie największe emocje wzbudziły przepisy zakazujące bicia

dzieci. Przeciwko tym zapisom wypowiedzieli się biskupi, stwierdzając, że ustawa ingeruje

w autonomię rodziny i narusza prawo rodziców do wychowania dzieci zgodnie z własnym

sumieniem. Por. wypowiedź metropolity warszawskiego abpa Kazimierza Nycza: http://

ekai.pl/wydarzenia/x26371/abp-nycz-ustawa-o-przeciwdzialaniu-przemocy-w-rodzinie-

zbyt-gleboko-ingeruje-w-jej-autonomie/ (przyp. red.).

15 Por. np. wstrząsającą książkę Aldony Rogulskiej, Adama Klonowskiego Oskarżyłam księdza

[wydawnictwo „Nowy Świat”, 2008] opisującą historię Ewy Orłowskiej, która oskarżyła

proboszcza z Tylawy o molestowanie seksualne jej samej, kiedy była małą dziewczynką,

i jej dzieci. Mimo wyroku skazującego (dwa lata w zawieszeniu na pięć i przez osiem lat

zakaz kontaktów z dziećmi), ksiądz dalej odprawiał msze i miał kontakt z dziećmi. Kobieta,

która miała odwagę się sprzeciwić procederowi molestowania seksualnego, musiała wyje-

chać z miasteczka (przyp. red.).

www.boell.pl

111

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 111

26.3.2010 15:51:43

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

Rodzina tradycyjna to także model „tata, mama i dzieci”. Nie ma

tu miejsca ani na rodziny niepełne, ani na pary bezdzietne, ani związ-

ki jednopłciowe. Rolą Kościoła jest obrona rodziny, a więc także walka

z jej przemianami. Dlatego też Kościół po wygraniu na początku lat dzie-

więćdziesiątych bitwy o aborcję zredefiniował obszar walki o rodzinę –

fundament społecznego świata i wpisał weń walkę z homoseksualnością.

Choć nowsze dokumenty Kościoła homoseksualność traktują z większym

niż dotąd zrozumieniem i oferują osobom homoseksualnym współczucie,

w praktyce to Kościół jest filarem walki z „propagandą homoseksualną”.

Plan kościelnej i politycznej kampanii o zdrowie moralne polskich rodzin

został wyraźnie nakreślony w okresie kampanii akcesyjnej, w której Kościół

zajmował bardzo długo stanowisko przeciw integracji europejskiej. To

wtedy zdefiniowano Unię Europejską jako ojczyznę antykoncepcji, abor-

cji, homoseksualnych małżeństw i eutanazji – i to przed nimi Kościół i inny

polityczni aktorzy Polaków bronili.

W dyskursie eurosceptyków dominowała retoryka śmierci. Wypowiedź

polityka lewicy, przewidującego powrót do kwestii aborcji i postulującego libe-

ralizację obowiązującej ustawy antyaborcyjnej to „herodowy prezent”, rejestra-

cja „pigułki po” była zbrodnią. Prawa reprodukcyjne w propagandzie antyunijnej

to „zwykła zbrodnia”: „część z nas gotowa jest do wejścia do UE nawet za cenę

poparcia dla zwykłej zbrodni, bo ona przecież znajduje swoje poparcie w ak-

tualnym unijnym prawie”. Posłanka, a późniejsza europosłanka Urszula Krupa

z LPR wraz z wejściem do Unii Europejskiej obawiała się, że „będziemy zabijać

dzieci”. A przecież „jeżeli jest aborcja, jeżeli mamy legalizować związki homo-

seksualne, jeśli mamy eutanazję już w wielu krajach Unii i grozi nam to, to my

nie wychowamy człowieka ” 16 .

16 LPR przeciwko pigułce „dzień po” , PAP z 13 maja 2003; Marek Czachorowski, Nie dezinfor-mować społeczeństwa, [w:] „Nasz Dziennik” z 5 marca 2003; wywiad radiowy z Urszulą

Krupą z 25 kwietnia 2003, program I Polskiego Radia.

112

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 112

26.3.2010 15:51:44

iZa dESPERaK

Stanowisku przeciwników integracji z Unią Europejską wtórował Kościół,

który opuścił jednak później grono eurosceptyków i ramię w ramię z rządem,

za cenę „kompromisu aborcyjnego”, przeciwko któremu występowały sygna-

tariuszki Listu stu kobiet, wspierał proces integracji. Mimo tego protestu po 2004

roku nastąpiło utrwalenie mitu „kompromisu” i Kościół, nie wycofując się z do-

tychczasowego stanowiska w sferze etyki seksualnej, porzucił wątki antyunij-

ne, które rozbrzmiewają gromko w „Naszym Dzienniku”, Radiu Maryja oraz

telewizji „Trwam”. Media te nie są oficjalnym głosem Kościoła, jak zapewniają

jego hierarchowie, jednak dla wielu Polaków to one wyznaczają dzisiejszą linię

programową Kościoła.

dr Iza Desperak – socjolożka, adiunkt w Instytucie Socjologii Uniwersytetu

Łódzkiego, związana z nieformalną grupą Łódź Gender, redaktorka książ-

ki Homofobia, mizoginia i ciemnogród? Burzliwe losy kontrowersyjnych ustaw

[Wydawnictwo Omega-Praksis, Łódź 2008].

www.boell.pl

113

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 113

26.3.2010 15:51:44

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 114

26.3.2010 15:51:44

joaNNa toMaSZEWSKa–KołySZKo

3

alternatywy

www.boell.pl

115

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 115

26.3.2010 15:51:44

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

Czy w Polsce możliwy

jest katolicki feminizm?

Joanna Tomaszewska-Kołyszko

116

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 116

26.3.2010 15:51:44

joaNNa toMaSZEWSKa–KołySZKo

Od początku XX wieku rośnie przepaść między możliwościami kobiet w spo-

łeczeństwie i wewnątrz Kościoła rzymskokatolickiego. Aż do końca XIX wieku

w religii i społeczeństwie panowała taka sama wizja miejsca i roli kobiety. Dzisiaj,

choć nadal trudno mówić o pełnej równości kobiet i mężczyzn w społeczeń-

stwie, to jednak możliwości kobiet i ich dostęp do władzy są o wiele większe niż

kiedyś. I radykalnie odmienne od tego, co oferuje im Kościół.

Kościół początkowo potępiał ruchy emancypacyjne kobiet, uznając je

za grzech przeciw wierności małżeńskiej. Zmieniło się to od czasów Soboru

Watykańskiego I (1963–1965). Zaczęto wówczas inaczej postrzegać rolę

świeckich, przyznając im o wiele większe możliwości działania w Kościele.

Emancypacyjny ruch kobiet uznano za „znak czasu”, czyli zjawisko zawierające

skierowany przez Boga apel do Kościoła, którego zadaniem jest odczytać i wyja-

śnić w świetle Ewangelii znaczenie znaku. Deklarację tę można uznać za zielone

światło dla tworzenia katolickich odmian ruchu kobiecego, dążących do zniesienia

dyskryminacji kobiet w rodzinie, społeczeństwie i Kościele. Od tego czasu przed

kobietami otworzyły się nowe możliwości funkcjonowania w ramach struktur

Czy w Polsce możliwy

Kościoła – mogą być ministrantkami, szafarkami komunii świętej, ekonomem die-

cezji czy episkopatu, mogą też nauczać w seminariach duchownych.

We współczesnej kulturze zachodniej podejmowane są różne pró-

jest katolicki feminizm?

by łączenia wartości feministycznych i chrześcijańskich1. Dwa główne kierunki

tych poszukiwań wyznaczają: teologia feministyczna oraz „nowy feminizm”. Ta

pierwsza opiera się na metodologii i analizach feministycznych, odrzuca aprio-

ryczne założenia na temat natury kobiety i mężczyzny. Natomiast propagowany

Joanna Tomaszewska-Kołyszko

przez Jana Pawła II „nowy feminizm” postuluje docenienie kobiet w ramach za-

łożenia o naturalnym powołaniu kobiety do roli matki i opiekunki. O ile teologia

feministyczna nierzadko balansuje na krawędzi herezji, albo nawet ją przekra-

cza, o tyle „nowy feminizm” nie przynosi radykalnej zmiany myślenia.

1 Więcej na ten temat zob. np.: Elżbieta Adamiak, Milcząca obecność. O roli kobiety w Kościele, Wydawnictwo Znak, Kraków 1999.

www.boell.pl

117

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 117

26.3.2010 15:51:45

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

„Nowy feminizm”

„Nowy feminizm” nie jest spójną koncepcją. Termin ten odnosi się do nauczania

Jana Pawła II na temat kobiet oraz do rozmaitych publikacji propagujących i rozwi-

jających jego myśl. Sam termin pojawił się po raz pierwszy w encyklice Evangelium

vitae z 1995 roku. Czytamy tam: „w dziele kształtowania nowej kultury sprzyjającej

życiu kobiety mają do odegrania rolę wyjątkową, a może nawet decydującą, w sfe-

rze myśli i działania: mają stawać się promotorkami «nowego feminizmu», który nie

ulega pokusie naśladowania modeli «maskulinizmu», ale umie rozpoznać i wyrazić

autentyczny geniusz kobiecy we wszystkich przejawach życia społecznego, działa-

jąc na rzecz przezwyciężenia wszelkich form dyskryminacji, przemocy i wyzysku”

(nr 99). Na temat godności i powołania kobiet oraz przeciw ich dyskryminacji Jan

Paweł I wypowiadał się także w innych dokumentach. W roku 2000 w imieniu

Kościoła dokonał aktu „wyznania grzechów godzących w godność kobiety i jedność

rodzaju ludzkiego”. W akcie tym wezwano między innymi do modlitwy za kobiety

„tak często poniżane i dyskryminowane” oraz uznano, że „istnieją formy biernego

przyzwolenia, za które winy ponosili również chrześcijanie”.

Nauczanie Jana Pawła II o kobietach pozostaje niespójne. Papież mówi

o „geniuszu kobiety” i „ogromnym bogactwie kobiecości”, ale owa kobiecość

jest zawsze określona w odróżnieniu od tego, co męskie. Cnoty kobiece –

wrażliwość, opiekuńczość, relacyjność są dane kobiecie „z natury” – nie są jej

zasługą, ale ich brak podlega negatywnej ocenie moralnej. W jednym miejscu

papież krytykuje „maskulinizm” przedstawicielek feminizmu, a w innym wyraża

podziw dla „kobiet dobrej woli, które poświęciły się obronie kobiecej godności,

walcząc o prawa społeczne, ekonomiczne i które podjęły tę odważną inicjaty-

wę w okresie, gdy ich zaangażowanie było uważane za wykroczenie, oznakę

braku kobiecości, a nawet grzech!” 2. W jednym miejscu podkreśla potrzebę

2 Jan Paweł II, List do kobiet z okazji IV Światowej Konferencji ONZ poświęconej sytuacji kobiet, Rzym 1995.

118

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 118

26.3.2010 15:51:45

joaNNa toMaSZEWSKa–KołySZKo

większego udziału kobiet w życiu publicznym i w życiu Kościoła, gdzie indziej

zaś głosi, że podstawowym zadaniem kobiety jest troska o rodzinę. Z jednej

strony mówi, że kobiety same powinny odkryć swoje powołanie, z drugiej, że

powołaniem tym jest macierzyństwo – biologiczne i duchowe.

Jan Paweł II jest też autorem listu apostolskiego Ordinatio sacerdotalis

(1994). Dokument ten właściwie zamyka dyskusję na temat święceń dla kobiet.

Nie stwierdza się w nim, że święcenia takie są sprzeczne z wolą Boga, lecz że

„Kościół nie ma żadnej władzy udzielania święceń kobietom oraz że orzeczenie

to powinno być przez wszystkich uznane za ostateczne”. Papież dodaje zara-

zem, że nieudzielanie święceń kapłańskich kobietom „nie oznacza umniejszenia

godności kobiet ani ich dyskryminacji”.

Dla wielu katolickich konserwatystów, sporej części duchowieństwa

i prawicowych polityków deklarujących przywiązanie do „wartości chrześci-

jańskich” nauczanie Jana Pawła II jest nowatorskie i profeministyczne. Jednak

w odróżnieniu od teologii feministycznej „nowy feminizm” nie przynosi

zmiany paradygmatu – głosi tylko potrzebę docenienia i dowartościowania

kobiet w ramach starego porządku. Niedobre skojarzenia budzi także ów

przymiotnik „nowy”. Zdaje się sugerować jakieś nowe wobec feminizmu

treści (których przecież nie niesie). Wiele osób deklarujących publiczne po-

parcie dla „nowego feminizmu” podkreśla, że nie ma on nic wspólnego ze

„starym”, „radykalnym” czy „wojującym” feminizmem. Wobec tego zasadne

wydaje się pytanie, dlaczego używać w tym wypadku w ogóle słowa „fe-

minizm”. Wiele feministek zarzuca papieżowi zawłaszczanie tego terminu

dla przekonań, które feministyczne nie są. Pojawiają się wręcz podejrzenia

o świadome dążenie do zneutralizowania nieakceptowanego czy zagrażają-

cego pojęcia poprzez zmianę jego znaczenia3.

3 Zob. Sławomira Walczewska, „Nowy feminizm” na mszę dzwoni, [w:] „Zadra” nr 4/2000,

Monika Bobako, Katoliczka-feministka. O politycznej sile paradoksu, Biblioteka online Think

Tanku Feministycznego www.ekologiasztuka.pl.

www.boell.pl

119

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 119

26.3.2010 15:51:45

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

Zamiast pytać o to, czy „nowy feminizm” jest po prostu starym patriar-

chalnym nauczaniem ubranym w ładniejsze szaty, czy też niesie jakieś femini-

styczne treści, można też zastanowić się, jakie efekty przynosi. Czy przyczynia

się do poprawy sytuacji kobiet, zwiększenia ich wolności i wpływu na życie

prywatne i publiczne, czy raczej utrwala stary podział ról?

Teologia feministyczna

Mimo że dla części katolików samo użycie słowa „feminizm” w pozytywnym

znaczeniu jest zbyt radykalne, są także katolicy, a zwłaszcza katoliczki, któ-

rzy uważają „nowy feminizm” za zbyt zachowawczy. Teolożka Stanisława

Grabska mówiła:

„Nie wydaje mi się, by papieskie nauczanie o roli kobiety w Kościele

i społeczeństwie było aż tak trudne do przyjęcia przez księży. Nie narusza

ono żadnego kościelnego «tabu» rezerwowanego dla mężczyzn. Papież bar-

dzo ceni kobiety […], ale zawsze w tradycyjnym ujęciu kobiety jako matki

lub dziewicy poświęconej Bogu. Z tej wizji kobiety – mimo wszystko, śmiem

powiedzieć, bardziej jako kobiety niż jako po prostu człowieka – wynika też

widzenie przez papieża jej roli w Kościele i rezerwowanie wszystkich kierow-

niczych i liturgicznych ról dla mężczyzn. […] Mnie się marzy, by Kościół po-

szedł jeszcze dalej niż papież w zaakceptowaniu nowej roli kobiet w Kościele.

[…] Marzy mi się, aby Kościół zaakceptował kulturowe zmiany odejścia od

modelu rodziny patriarchalnej ku modelowi rodziny partnerskiej. […] Mnie

chodzi o to, by iść dalej. By kobiety nie miały obowiązku być kobiece, a męż-

czyźni nie mieli obowiązku być męscy” 4.

Dochodzimy tym samym do kwestii związanych z kategorią społeczno-

kulturowej tożsamości płci ( gender), którą posługują się teolożki feministyczne.

4 Ciekawość nieba, ciekawość ziemi. Ze Stanisławą Grabską rozmawia Irena Stopierzyńska, Wydawnictwo Więź, Warszawa 2000, s. 103-105.

120

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 120

26.3.2010 15:51:45

joaNNa toMaSZEWSKa–KołySZKo

Współczesna teologia feministyczna powstała pod koniec lat sześć-

dziesiątych XX wieku. Teolożki feministyczne uważają się za spadkobierczynie

średniowiecznych mistyczek, a także wszystkich autorek chrześcijańskich, któ-

re począwszy od XIV wieku krytykowały dyskryminację kobiet jako niezgodną

z Biblią i zasadami chrześcijaństwa. Feministyczna teologia tym różni się od tra-

dycyjnej (w tym od tzw. „teologii kobiety”), że problematyzuje kategorię płci.

W tym celu korzysta z analiz feministycznych w innych dziedzinach wiedzy,

a zwłaszcza z rozróżnienia na płeć biologiczną i kulturową. Odrzuca zatem

wszelkie uogólnienia dotyczące kobiet czy „istoty kobiecości”.

Jej punktem wyjścia jest doświadczenie kobiet, które było dotąd pomi-

jane, jako że teologię tworzyli i wykładali głównie mężczyźni. Nie zakłada się

jednak jednorodności doświadczeń kobiet. Ważną cechą teologii feministycznej

jest także jej ekumeniczny charakter. W ciągu czterdziestu lat wyłoniło się w jej

obrębie tak wiele nurtów, że dziś mówi się wręcz o teologiach feministycznych.

Nurt radykalny sytuuje się już poza chrześcijaństwem. Jego reprezentantki doszły

do wniosku, że samo jądro wszystkich dominujących religii świata jest patriar-

chalne i mizoginiczne i próbują tworzyć alternatywną religię kobiecą. Natomiast

przedstawicielki nurtu reformistycznego (m.in. Elisabeth Schüssler-Fiorenza,

Catharina Halkes, Rosemary Radford Ruether, Elisabeth Johnson, Letty Russell,

Dorothea Sölle) uważają, że feminizm jest zgodny z chrześcijańską zasadą rów-

ności wszystkich ludzi, wszelka dyskryminacja jest grzechem i dlatego należy

dążyć do oczyszczenia jądra Dobrej Nowiny z patriarchalnych naleciałości.

Teologia feministyczna podejmuje krytykę patriarchalnej teologii i duali-

stycznej antropologii, zgodnie z którą postrzega się męskość i kobiecość jako

radykalnie odmienne. Dokonuje także rewizji pojęć i tekstów chrześcijaństwa

zgodnie z doświadczeniem kobiet i przy założeniu, że dyskryminacja i przemoc

wobec kobiet nie są zgodne z wolą bożą. Przede wszystkim poddaje rewizji

samo pojęcie „Boga”. Choć według doktryny Bóg nie jest ani mężczyzną, ani

kobietą, to w świadomości ludzi ma wyłącznie męskie konotacje. Jest to spo-

wodowane wielowiekowym nauczaniem Kościoła, w którym dla opisu Boga

www.boell.pl

121

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 121

26.3.2010 15:51:46

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

używano męskich określeń (Ojciec, Władca, Pan, Sędzia, Król), atrybutów tra-

dycyjnie kojarzonych z męskością (Wszechmocny, Wszechwiedzący, Potężny)

oraz ikonografii przedstawiającej siwego, brodatego starca. Konsekwencje takie-

go przedstawiania Boga opisuje lapidarnie najbardziej chyba znany cytat teologii

feministycznej: „If God is male, male is God” 5. („Jeżeli Bóg jest mężczyzną, to

mężczyzna jest Bogiem”). Oznacza to, że – jak pisze Elisabeth Johnson – „pa-

triarchalna symbolika Boga usprawiedliwia i wzmacnia patriarchalne struktury

w rodzinie, społeczeństwie i Kościele” 6. Należy więc dla równowagi przywoły-

wać „kobiece” obrazy Boga, których nie brak w Biblii (Bóg jako karmiąca Matka,

Sophia – Mądrość Boża, Szechina – Obecność Boża). Nie chodzi tu o rozwa-

żania na temat istoty Boga, która jest niepoznawalna, ale na temat sposobów

przedstawiania Boga. Mają one bowiem wpływ na postawy i zachowania ludzi.

Jak pisze Elżbieta Adamiak, przedstawiając poglądy Cathariny Halkes: „wiara

w jedynego Boga nie wymaga jedynego Jego obrazu u ludzi. Konieczne jest

zróżnicowanie imion i obrazów, a tam, gdzie wyobrażenie Boga Ojca źle służy

rozwojowi wewnętrznemu, powinno zostać usunięte” 7.

Feministyczna krytyka patriarchalnej przeszłości Kościoła oznacza także

przypominanie antykobiecych tekstów i działań oraz wskazywanie ich źródeł

i kontekstów społecznych. Ważne jest też odkrywanie utraconej historii ko-

biet – przywoływanie postaci kobiecych z Biblii, przedstawienie opisanych tam

historii ich oczami, przypomnienie działalności i twórczości kobiet związanych

z Kościołem – świętych, zakonnic, mistyczek, liderek ruchów religijnych. Bardzo

ważne jest mówienie o nich innym niż dotąd językiem – pokazywanie ich jako

samodzielnych, odważnych, świadomych siebie kobiet, zdolnych do wykro-

czenia poza przypisywaną im z racji płci rolę. Reinterpretacji podlegają także

5 Mary Daly, Beyond God the Father. Toward a Philosophy of Women’s Liberation, Beacon Press, Boston 1973, s. 19.

6 Cyt. za: Józef Majewski, Teologia na rozdrożach, Znak, Kraków 2005, s. 49.

7 Elżbieta Adamiak, Błogosławiona między niewiastami. Maryja w feministycznej teologii Cathariny Halkes, Wydawnictwo KUL, Lublin 1997, s. 46.

122

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 122

26.3.2010 15:51:46

joaNNa toMaSZEWSKa–KołySZKo

najważniejsze postacie kobiece chrześcijaństwa: Maryja oraz biblijna Ewa. Wiele

prac dotyczy nowej interpretacji mitu stworzenia i mitu upadku oraz zmiany

wizerunku Maryi – zamiast cichej, biernej i pokornej osóbki mamy do czynienia

z kobietą mądrą, odpowiedzialną, silną, świadomie podejmującą decyzję.

Zadaniem stawianym sobie przez teologię feministyczną jest także two-

rzenie teoretycznej podstawy dla konkretnych działań feminizmu chrześcijańskie-

go. Dotyczy to m.in. tworzenia religijnych grup kobiecych oraz wprowadzenia

teologii feministycznej i jej dokonań do nauczania – zarówno na poziomach

katechezy szkolnej, jak i na poziomie akademickim. Podejmuje się działania na

rzecz zmiany liturgii – usunięcia z niej elementów antykobiecych i zwiększenia

uczestnictwa kobiet w sprawowaniu rytuałów. Postuluje się zwiększenie liczby

kobiet pełniących dozwolone im funkcje w kościołach oraz rozszerzenie tych

funkcji (dotyczy to także święceń kapłańskich). Feministki katolickie chcą także

zmiany nauczania Kościoła w zakresie etyki seksualnej (w kwestii regulacji płod-

ności oraz stosunku do seksu, rozwodów i homoseksualizmu).

Z perspektywy filozoficznej patrząc, katolicki feminizm jest zjawiskiem

niesłychanie cennym zarówno dla katolicyzmu, jak i dla feminizmu. Jak wszystkie

zjawiska z pogranicza dwóch odmiennych systemów wartości stanowić może

ferment, pobudzający ich rozwój i chroniący przed skostnieniem. W rzeczy-

wistości bowiem odpowiedź na pytanie, czy możliwy jest katolicki feminizm,

zależy od tego, jak zdefiniujemy oba pojęcia. I sam ów proces jest być może

ważniejszy od odpowiedzi, gdyż zmusza do przemyślenia na nowo podstawo-

wych założeń tak katolicyzmu, jak i feminizmu.

Specyfika polskiego katolicyzmu

Kościół rzymskokatolicki w Polsce ma wyjątkową pozycję, nieporównywalną

z żadnym innym krajem europejskim. Względy historyczne doprowadziły do

mocnego sprzężenia pierwiastka religijnego z narodowym („Polak-katolik”).

Kościół w Polsce nie przeszedł radykalnej reformy i do dziś dominuje w nim

www.boell.pl

123

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 123

26.3.2010 15:51:46

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

nurt przedsoborowy, szczególnie w myśleniu o roli świeckich, którzy mają być

jedynie Kościołem słuchającym, kierowanym przez Kościół nauczający, czyli du-

chowieństwo. Także w kwestii kobiecej praktyka polskiego Kościoła jest bardziej

zachowawcza niż oficjalne dokumenty watykańskie. (Choć także obecnemu pa-

pieżowi, Benedyktowi XVI, bliska jest przedsoborowa wizja Kościoła.)

Po 1989 roku Kościół pozostał bez przeciwnika, za to z wyostrzo-

nym poczuciem zagrożenia. Odżyły tęsknoty za uprzywilejowaną pozy-

cją z okresu międzywojennego. Tym mocniejsze, że po drugiej wojnie

światowej Polska stała się krajem prawie monoreligijnym. Wszystko to

sprawiło, że Kościół nie potrafił odnaleźć się w społeczeństwie liberal-

nym i za nowego wroga obrał sobie pluralizm światopoglądowy i ak-

sjologiczny. Jednocześnie zachował wysoką pozycję w społeczeństwie,

w przeciwieństwie do Kościoła katolickiego w innych krajach, nie został

bowiem skompromitowany ani przez współpracę z reżimem (jak Kościół

hiszpański), ani przez wielkie afery pedofilskie (Irlandia, USA, Kanada).

Z tego względu prawicowe i centrowe partie chętnie wchodzą w soju-

sze z Kościołem, a rządy – nawet lewicowe – często rezygnują z posu-

nięć krytykowanych przez hierarchów.

Socjologowie religii opisują religijność Polaków jako niepowtarzalną

kombinację wysokiego wskaźnika deklaracji wiary i związku z Kościołem, obo-

wiązkowości w wypełnianiu rytuałów religijnych, ogólnospołecznej identyfikacji

z katolicyzmem jako religią narodu z selektywnością wierzeń i przekonań mo-

ralnych8. Nauczanie Kościoła nie ma specjalnego wpływu na życie większości

wiernych, Polacy nie chcą też, aby duchowni wpływali na politykę i prawo sta-

nowione. Oczekują natomiast, że Kościół będzie trwałym, niezmiennym punk-

tem orientacyjnym w ich życiu. Stąd też wszelkie zmiany w liturgii czy nauczaniu

przyjmowane są nieufnie.

8 Zob. Tadeusz Doktór i Irena Borowik, Pluralizm religijny i moralny w Polsce. Raport z badań, Nomos, Kraków 2001.

124

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 124

26.3.2010 15:51:47

joaNNa toMaSZEWSKa–KołySZKo

Nie dziwią zatem wyniki badań nad recepcją nauczania Kościoła o ko-

bietach w Polsce9. Polacy znają tradycyjne nauczanie dotyczące kobiet i ich roli

w społeczeństwie i Kościele, nie znają natomiast nowych aspektów tego na-

uczania, związanych z posoborową odnową Kościoła i jego dialogiem ze świa-

tem współczesnym, w tym z ruchem feministycznym. Zarówno dla wiernych,

jak i dla księży kobieta w ujęciu katolickim to przede wszystkim matka – za-

równo biologiczna, jak i duchowa. Pod kątem pełnienia tej roli i zgodności ze

stereotypem matki kochającej bezwarunkowo, opiekuńczej, ciepłej, łagodnej

i poświęcającej się rozpatrywane są wszelkie działania i aspiracje życiowe kobiet.

Mimo kultu, jakim Polacy otaczają Jana Pawła II, postulowany przez niego „nowy

feminizm” jest także w zasadzie nieznany – w badaniach CBOS z lutego 2007

roku 85 proc. osób nie znało tego pojęcia, a większość z tych, którzy się z nim

zetknęli, rozumiała je błędnie i nie wiązała z Kościołem katolickim. Brak znajo-

mości nauczania Jana Pawła II o kobietach wśród księży stwierdziła także Anna

Szwed w badaniach jakościowych10.

Katolicki feminizm w Polsce

Patrząc na polską rzeczywistość, nietrudno uznać Kościół katolicki i organi-

zacje feministyczne za niemal naturalnych wrogów, a oba systemy wartości,

feministyczny i katolicki, za z gruntu sprzeczne. A jednak w Polsce istnieją ka-

toliczki i katolicy identyfikujący się z feminizmem lub przynajmniej popierający

wiele jego diagnoz i postulatów. Ich poglądy są zróżnicowane, ale główna

oś podziału pokrywa się z różnicą między podejściem teologi feministycznej

a „nowym feminizmem”.

9 Godzina kobiet? Recepcja nauczania Kościoła rzymskokatolickiego o kobietach w Polsce w latach 1978-2005, red. Elżbieta Adamiak, Małgorzata Chrząstowska, Uniwersytet im. A.

Mickiewicza, Wydział Teologiczny, Poznań 2008.

10 Anna Szwed „Nie ma Kościoła bez kobiet”. Obraz roli kobiet w wypowiedziach księży katolickich (na podstawie badań jakościowych”, [w:] Godzina kobiet, dz. cyt.

www.boell.pl

125

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 125

26.3.2010 15:51:47

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

Polskie katoliczki-feministki11 to osoby pod wieloma względami nietypo-

we. Po pierwsze, jako katoliczki należą do specyficznej grupy wiernych – takich,

którzy zastanawiają się nad sobą, swoją wiarą i miejscem w Kościele. Ponadto

muszą wiedzieć coś na temat feminizmu. W większości należą do elity intelektu-

alnej Kościoła – sporo z nich to osoby ze stopniami akademickimi, wykładające

na wyższych uczelniach bądź publikujące w prasie katolickiej. Zdają sobie spra-

wę z tego, że nie można każdej wypowiedzi księdza, biskupa czy nawet papie-

ża traktować jako „nauczania Kościoła”. Nie traktują Kościoła katolickiego jako

monolitu i nie utożsamiają go z Kościołem instytucjonalnym, hierarchicznym.

Bliższe jest im soborowe myślenie, że Kościół to wszyscy wierni, a więc także

one. Często mają bardzo krytyczne podejście do wielu aspektów nauczania,

a przede wszystkim praktyk kościelnych.

Wiele elementów tej krytyki pokrywa się z zarzutami padającymi wobec

Kościoła z zewnątrz. Cechą wyróżniającą krytykę wewnętrzną jest niechęć do

generalizacji – katoliczki zawsze podkreślają, że zarówno wśród wiernych, jak

i wśród kleru spotyka się bardzo różnych ludzi. Dlatego potępiają dominujące

w Kościele polskim tendencje, a nie Kościół jako taki.

Owa krytyka dotyczy między innymi silnego zhierarchizowania Kościoła

instytucjonalnego w Polsce, języka, jakim posługuje się wielu duchownych –

napastliwego, niedopuszczającego dyskusji, nierzadko aroganckiego i „niechrze-

ścijańskiego”, używania „czasu teraźniejszego życzeniowego” (w odpowiedzi

na krytykę tego, co jest, księża mówią o tym, co być powinno), mesjanizmu

polskiego katolicyzmu, pragnącego „uzdrowić chorą Europę”, za czym kryje się

pogarda dla każdego innego systemu wartości i przekonanie o własnej moralnej

wyższości, dominacji nurtu paraendeckiego, nadużywania autorytetu Kościoła

11 Opieram się głównie na badaniach jakościowych nad feministkami – katoliczkami, które prowadziłam w latach 2000-2001 dla potrzeb mojej pracy doktorskiej Między feminizmem

a katolicyzmem. Antynomie tożsamości, na rozmowach z katoliczkami opublikowanych

w książce Kobiety uczą Kościół Jarosława Makowskiego [W.A.B, Warszawa 2007] oraz na

publicznych wypowiedziach osób deklarujących swój związek z Kościołem katolickim.

126

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 126

26.3.2010 15:51:47

joaNNa toMaSZEWSKa–KołySZKo

dla doraźnych politycznych interesów i w ogóle zaangażowania kleru w polity-

kę, braku poszanowania dla reguł demokracji, rozdźwięku między wartościami

chrześcijańskimi a postępowaniem wielu duchownych, słabego wykształcenia

księży, którzy nie potrafią być intelektualnymi partnerami dla samodzielnie my-

ślących wiernych.

Z wypowiedzi wielu katoliczek wyłania się też przygnębiający obraz

miejsca kobiety w polskim Kościele: patriarchalizm i antyfeminizm są tu normą.

Księża i klerycy często odnoszą się z wyższością i lekceważeniem do kobiet

pracujących w instytucjach kościelnych, także sióstr zakonnych. Robią zbyt mało

w stosunku do swoich możliwości dla przeciwdziałania przemocy w rodzinie.

Powinni bowiem w kazaniach częściej piętnować przemoc jako grzech, a po-

trzebujące pomocy kobiety odsyłać do odpowiednich ośrodków i organizacji.

Tymczasem nierzadko obarczają same ofiary odpowiedzialnością za to, że

w rodzinie źle się dzieje, radzą się modlić i przypominają o nierozerwalności

więzi małżeńskiej. Patriarchalizm i seksizm panują także w środowisku akade-

mików katolickich. O pozycji kobiety w Kościele decyduje małżeństwo i macie-

rzyństwo, a nie osiągnięcia naukowe, organizacyjne, publikacje. W związanych

z Kościołem instytucjach na porządku dziennym jest dyskryminacja płacowa.

Nic zatem dziwnego, że działania polskich katoliczek-feministek dotyczą

przede wszystkim wewnętrznych spraw Kościoła. Ich celem jest zwiększenie

roli kobiet w instytucjach kościelnych i liturgii, zmiana sposobu myślenia o ko-

bietach i ich roli w Kościele i społeczeństwie, przeciwdziałanie lekceważeniu

kobiet, upowszechnianie postępowych elementów nauczania Jana Pawła II, od-

krywanie historii kobiet w polskim Kościele, zwiększenie liczby kobiet naukowo

zajmujących się teologią, od studentek po profesorki.

Wiele z nich związanych jest zawodowo z instytucjami kościelnymi. Od

biskupów i innych hierarchów nierzadko zależy możliwość ich pracy, nauczania,

awansu, czy w ogóle działalności w Kościele. Dotyczy to także akademiczek,

zwłaszcza na wydziałach teologicznych. Publiczne krytykowanie Kościoła lub

głoszenie poglądów niezgodnych z tymi, które prezentują biskupi, wymaga od

www.boell.pl

127

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 127

26.3.2010 15:51:47

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

nich i odwagi, i dyplomacji. Zaszkodzić może im także etykietka feministki. Ich

działania często przypominają stąpanie po cienkim lodzie. Wiele z nich ma poglą-

dy na temat kobiet radykalnie odmienne od większości katolików. Tym trudniej

jest im działać w środowisku, gdzie antyfeminizm jest na porządku dziennym.

Dlaczego nie odchodzą z Kościoła? To pytanie często zadawane

wszystkim nieortodoksyjnie myślącym katolikom. Katolickie feministki wierzą,

że są częścią Kościoła, i uważają jego rozmaite wady (w tym antyfeminizm)

za sprzeczne z wolą Boga. Głównym kryterium bycia katoliczką jest dla nich

wiara w Boga (nierzadko wzmocniona przeżytym głębokim doświadczeniem

religijnym) i poczucie przynależności do wspólnoty wszystkich wierzących, tak

bowiem rozumieją Kościół. Dopóki nie zabraknie któregoś z tych elementów,

dopóty nie opuszczą Kościoła. Bycie katoliczką jest bowiem istotnym składni-

kiem ich tożsamości.

W Polsce teologia feministyczna jest nieznana na szerszą skalę. Jednak

uprawiają lub popularyzują ją przedstawicielki i przedstawiciele różnych wyznań

chrześcijańskich, głównie protestanckich. Na gruncie katolickim odwołuje się do

niej przede wszystkim Elżbieta Adamiak, a także teologowie i publicyści: Józef

Majewski, Jarosław Makowski, Tadeusz Bartoś. Wśród feministek-niekatoliczek

pewnym zainteresowaniem cieszy się jej antychrześcijański nurt radykalny.

Pragnąc stworzyć platformę dla uprawiania i popularyzowania teo-

logii feministycznej w Polsce, katolickie intelektualistki sympatyzujące z jej re-

formistycznym nurtem stworzyły polską sekcję Europejskiego Towarzystwa

Teologicznego Kobiet (European Society of Women in Theological Research

– ESWTR). Towarzystwo jest wspólnotą teolożek z różnych Kościołów, po-

piera badania kobiet w teologii, zwłaszcza dotyczące problematyki kobiecej czy

feministycznej. Polki uczestniczą w konferencjach naukowych ESWTR, publikują

w wydawanym przez nie biuletynie. W 2000 roku zorganizowały w Lublinie

regionalną konferencję na temat Macierzyństwo jako „ locus theologicus”.

Katolickie akademiczki i akademicy rozmaitych specjalności z kilku ośrod-

ków naukowych w Polsce angażują się w badania z zakresu women’s studies, ze

128

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 128

26.3.2010 15:51:48

joaNNa toMaSZEWSKa–KołySZKo

szczególnym uwzględnieniem styku kwestii kobiecych i religijnych. Większą

swobodę działania mają niezależne intelektualistki i intelektualiści katoliccy –

freelancerzy i osoby zatrudnione w instytucjach niezwiązanych z Kościołem.

Część z nich także wypowiada się w duchu feministycznym o roli kobiet

w świecie i Kościele. Ostatnimi laty sporą falę krytyki ze strony tego typu osób

wywołała nagonka hierarchii i prasy katolickiej na Alicję Tysiąc po orzeczeniu

Trybunału w Strasburgu przyznającego jej odszkodowanie za odmowę skorzy-

stania z prawa do aborcji oraz bezwzględne potępienie procedury in vitro przez

polskich biskupów. Wśród polskich katolickich feministek jest także spora grupa

osób kwestionujących koncepcję „geniuszu kobiecego” w nauczaniu Jana Pawła

II jako androcentryczną i bezrefleksyjnie powielającą stereotypy płci. Sięgają one

do analiz teologii feministycznej, traktującej kategorie płci w sposób o wiele bar-

dziej pogłębiony.

Katoliczki identyfikujące się z „nowym feminizmem” mają większą swo-

bodę i możliwości działania. Mają, oficjalną przynajmniej, aprobatę hierarchów.

Muszą się natomiast zmagać z praktyką kościelną i stereotypowym myśleniem

o kobietach. Ten nurt katolickiego ruchu kobiecego reprezentuje powstałe

pod koniec roku 2008 stowarzyszenie Amicta Sole. To niewielka grupa, którą

tworzą kobiety wykształcone i od dawna aktywnie działające w Kościele. Są

wśród nich teolożki, socjolożki, prawniczki, dziennikarki, są singielki, mężatki,

matki i zakonnice. Celem ich działania jest promocja kobiet w Kościele i społe-

czeństwie, upowszechnianie posoborowej nauki na temat roli świeckich i ko-

biet w Kościele, propagowanie „nowego feminizmu”, przypominanie wybitnych

przedstawicielek polskiego katolicyzmu. Podkreślają potrzebę harmonijnego

łączenia ról rodzinnych i zawodowych, nowej duchowości i zdecydowanie od-

żegnują się od „walczącego” feminizmu.

www.boell.pl

129

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 129

26.3.2010 15:51:48

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

Czy możliwa jest współpraca między

katolickimi feministkami a środowiskami

feministycznymi?

Jak widać, istnieje pewna wspólnota poglądów między częścią katoliczek

i katolików a feministkami, która mogłaby być punktem wyjścia dla współpra-

cy. W obecnej sytuacji trudno jednak wyobrazić sobie bliską, systematyczną

współpracę katolickich feministek z polskimi organizacjami feministyczny-

mi. Ich zainteresowania dotyczą odmiennych obszarów działania, diagnozy

społeczne i postulaty znacząco się różnią, a wzajemna nieufność jest zbyt

duża. Dla wielu katoliczek-feministek, zwłaszcza sympatyzujących z teologią

feministyczną, największym problemem jest podwójna alienacja. W środo-

wiskach katolickich są podejrzane ze względu na swoje poglądy na kwestie

kobiece, dla wielu feministek są podejrzane jako katoliczki. Często spoty-

kają się z lekceważeniem albo jako reprezentantki Kościoła obarczane są

odpowiedzialnością za wszystkie jego grzechy. Z kolei „zwykłe” feministki

należą do mniejszości, której prawa są podważane i naruszane, w kraju,

gdzie w dominującym dyskursie publicznym demokracja jest rozumiana po

prostu jako rządy większości, do której mniejszość musi się dostosować.

Z tej pozycji trudno jest dostrzec zróżnicowanie katolickiej większości i nie

posługiwać się uogólnieniami.

Na dziś dużym osiągnięciem byłoby współdziałanie przy konkretnych

projektach, w których nie ma ideologicznych rozbieżności. Warto dążyć do

przełamania wzajemnej nieufności. Wymagałoby to przede wszystkim dostrze-

żenia różnorodności po obu stronach. Linie podziału nie biegną tylko wzdłuż

granicy katolicyzm – feminizm. Różnica między osobami o poglądach antyesen-

cjalistycznych a esencjalistkami (i esencjalistami), między tymi, które posługują

się kategorią gender, a tymi, które jej nie znają lub nie uznają (jak część „nowych

feministek”), jest być może głębsza i ma większe skutki praktyczne niż różnica

między osobami religijnymi a niereligijnymi.

130

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 130

26.3.2010 15:51:48

joaNNa toMaSZEWSKa–KołySZKo

Gdyby udało się stworzyć forum wymiany myśli, spotkań między fe-

ministkami i katoliczkami, w którym obie strony traktowałyby się po partner-

sku i naprawdę wzajemnie słuchały, mogłoby stać się ono zaczątkiem szerszej

współpracy. Aby miało to szanse powodzenia, obie strony musiałyby nauczyć

się tego, co jest trudne dla większości ludzi w Polsce: partnerskiej współpracy

z osobami o odmiennych poglądach, która wymaga porzucenia przez każdą ze

stron poczucia wyższości i „lepszości” własnych poglądów, a także umiejętności

merytorycznej dyskusji z poszanowaniem przeciwnika bez odwoływania się do

ironii, inwektyw i chwytów retorycznych mających na celu pognębienie drugiej

strony. Nie należy rozpoczynać wspólnych działań od próby przeforsowania

własnego stanowiska w najbardziej spornych kwestiach. Nie chodzi o to, by

tych różnic unikać – wręcz przeciwnie – dobrze jest ustalić „protokół rozbież-

ności” i przyjąć go do wiadomości. Być może Kongres Kobiet z czerwca 2009

roku, w którym brały udział i przedstawicielki organizacji feministycznych i ko-

biety związane z Kościołem, okaże się zwiastunem zmiany. Zbyt wiele inicjatyw

społecznych w Polsce rozbija się dziś o to, że ludzie stają się bezradni, gdy

okazuje się, że nie we wszystkim się ze sobą zgadzają.

Może więc przynajmniej na początek warto przyjąć założenie, że kobie-

ty angażujące się w feminizm – czy to po stronie katolickiej, czy w środowiskach

feministycznych – „wiedzą, co czynią”, mają bowiem poważne powody, dla

których działają tak, a nie inaczej. Takie założenie, które zawsze przecież można

zweryfikować, stanowiłoby dobry początek dyskusji o tych powodach, a co za

tym idzie, o celach, strategiach i możliwych sojuszach.

dr Joanna Tomaszewska-Kołyszko – socjolożka, absolwentka Instytutu

Stosowanych Nauk Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego, autorka pracy

doktorskiej Między feminizmem a katolicyzmem. Antynomie tożsamości (2005).

W latach 2000–2006 prowadziła zajęcia na Gender Studies UW, publikowała

w „Katedrze” i „Zadrze”.

www.boell.pl

131

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 131

26.3.2010 15:51:48

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

Pluralizm religijny

a równość płci

Agnieszka Kościańska

132

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 132

26.3.2010 15:51:49

agNiESZKa KośCiańSKa

Kiedy mowa o religii i równości płci w Polsce, zwykle nasz kraj postrzegany jest

jako katolicki (ponad 33,6 miliona wiernych1), a polski katolicyzm jest uważany

za jednorodny i umacniający patriarchalne wzorce kulturowe. Czy warto zatem

mówić o pluralizmie religijnym?

Pluralizm religijny w Polsce można rozumieć na dwa sposoby. Po pierw-

sze, w Polce mieszkają wyznawcy i wyznawczynie innych niż rzymski katolicyzm

religii, czyli m.in. prawosławia, różnych Kościołów protestanckich i katolickich

(greckokatolicki, ormiański i starokatolicki), islamu, judaizmu2, nowych ruchów

religijnych (na przykład świadkowie Jehowy, mormoni, krysznowcy) i wspólnot

określanych mianem New Age. Po drugie, sam katolicyzm jest wewnętrznie silnie

zróżnicowany. Kościół obejmuje różne grupy i środowiska od Klubu Inteligencji

Katolickiej i Duszpasterstwa Akademickiego po Rodzinę Radia Maryja. Wierni

z kolei często selektywnie przyjmują doktrynę. Irena Browik i Tadeusz Doktór,

opierając się na badaniach ilościowych na reprezentatywnej próbie Polaków,

zwracają uwagę na wysoki poziom synkretyzmu. Na przykład 27 proc. respon-

dentek i respondentów deklarujących się jako bardzo religijni i 43 proc. spośród

tych, którzy mówią, że są religijni, nie wierzy w prezentowaną przez Kościół wi-

zję zbawienia3. Ponadto, jak dowodzi Dorota Hall w książce New Age w Polsce,

większość polskich zwolenników indyjskiego nauczyciela duchowego Sai Baby

i innych guru Nowej Ery deklaruje się jako katolicy i stawia ich figurki na do-

mowych ołtarzykach razem z przedstawieniami Matki Boskiej. Mówiąc o religii

w Polsce, nie można pominąć zjawiska religijności ludowej, której elementy

1 Dane o liczbie wiernych poszczególnych grup podaję za Małym rocznikiem statystycznym

(Warszawa, Główny Urząd Statystyczny, 2009). Należy pamiętać, że GUS pozyskuje je od

Kościołów i związków wyznaniowych, które podają je wedle własnych szacunków. W przy-

padku Kościoła katolickiego jest to liczba ochrzczonych.

2 W artykule tym celowo nie omawiam pozycji kobiet w judaizmie i islamie. W obrębie obu

tych religi jest to sprawa żywo dyskutowana. W debacie tej często ścierają się ze sobą

sprzeczne poglądy. Jest to więc kwestia niezwykle skomplikowana, a liczba wyznawców

w Polsce niewielka.

3 Zob. Irena Borowik, Tadeusz Doktór, Pluralizm religijny i moralny w Polsce, Zakład Wydawniczy „Nomos”, Kraków 2001, s. 111-120.

www.boell.pl

133

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 133

26.3.2010 15:51:49

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

widoczne są we współczesnej religijności popularnej. Religijność ludowa cha-

rakteryzuje się między innymi zachowywaniem dystansu wobec księży. Ma to

duże znaczenie dla pozycji kobiet, ponieważ stwarza możliwość samodzielnego

i przywódczego działania w sferze religijnej na przykład w ramach – organizo-

wanych do dziś – nabożeństw majowych odprawianych z dala od kościoła bez

udziału duchownych4.

Jakie konsekwencje ma ta sytuacja dla równości płci? Hierarchia Kościoła

katolickiego dyskryminuje kobiety głównie w dwóch kwestiach: uniemożliwia im

sprawowanie funkcji kapłańskich i przywódczych, a tym samym dostęp do wła-

dzy oraz przedstawia macierzyństwo jako ich nadrzędną rolę5, co odzwierciedla

się na przykład w dążeniu do ograniczenia dostępności aborcji i antykoncepcji.

Jak na te dwie kwestie zapatrują się inne Kościoły i związki wyznaniowe działa-

jące w Polsce oraz różne środowiska katolickie?

Przywództwo i kapłaństwo kobiet

Już w drugiej połowie XIX wieku różne Kościoły chrześcijańskie w USA wy-

święcały kobiety na kapłanki. W Polsce stało się to po raz pierwszy w 1929 roku

w Kościele mariawickim. Wspólnota ta została założona na ziemiach polskich na

przełomie XIX i XX wieku przez rzymskokatolicką zakonnicę Marię Franciszkę

Kozłowską. Doznała ona serii objawień, które w 1904 roku zostały odrzucone

przez Watykan. W rezultacie wizjonerka, wpierana przez grupę duchownych

katolickich, uformowała nowy Kościół, w którym obowiązywała liturgia w języku

polskim i który niebawem wszedł do Unii Utrechckiej, organizacji zrzeszającej

Kościoły starokatolickie, nieuznającej dogmatu o nieomylności papieża i innych

4 Anna Mikołejko, Tradycja i nowe drogi wiary: obrazy religijności polskiej w latach 1918-1939, Wydział Polonistyki, Uniwersytet Warszawski, Warszawa 2001; Magdalena Zowczak, Mię-

dzy tradycją a komercją, [w:] „Znak”, 2008, nr 3, s. 31-44.

5 Na temat sytuacji kobiet w Kościele zob. np. Elżbieta Adamiak, Milcząca obecność. O roli kobiet w Kościele, Biblioteka „Więzi”, Warszawa, 1999.

134

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 134

26.3.2010 15:51:49

agNiESZKa KośCiańSKa

reform Soboru Watykańskiego I. Po śmierci założycielki przewodnikiem maria-

witów został bp Jan Maria Michał Kowalski, który wprowadził szereg reform.

Wyświęcił dwanaście kobiet na kapłanki, jedna została biskupką.

W Kościele tym mamy do czynienia z bardzo silnym kultem maryjnym –

nawet nazwa pochodzi od Maria vitae, tj. życie Marii. I to właśnie Maryja została

przez Kowalskiego uznana za pierwszą kapłankę:

„Matka Najświętsza nie tylko Ofiarę Mszy świętej odprawiała w sposób

nieskończenie doskonalszy, niż odprawiać by ją mogli księża, ale sprawiła to,

że bez Jej Ofiary nawet Ofiara Chrystusowa krwawa i niekrwawa spełnić by się

nie mogła. Wyrzekłszy bowiem słowa swoje «Oto ja służebnica Pańska, niech

się stanie według słowa Twego», przemieniła niemi nie chleb i wino, ale Ciało

i Krew swoją w Ciało i Krew Chrystusową” 6.

Ordynacji towarzyszyło oburzenie katolików, wiernych i hierarchi .

Podejrzewano, że kapłanki pozostają w związkach intymnych z biskupem Kowalskim.

Po ordynacji grupa kapłanek objeżdżała parafie mariawickie i odprawiała msze.

Często dochodziło do konfliktów z katolickimi sąsiadami, w jednej z miejscowości

dach budynku sąsiadującego z kościołem zawalił się pod ciężarem gapiów.

Kilka lat później doszło do rozłamu w Kościele mariawickim – wierni byli

przeciwni reformom wprowadzanym przez Kowalskiego, jego działalność nie po-

dobała się starokatolikom w Europie, Kościół został usunięty z Uni Utrechckiej (inne

zrzeszone Kościoły zaczęły wyświęcać kobiety dopiero w latach dziewięćdziesiątych

XX wieku). W rezultacie powstały dwa Kościoły mariawickie: starokatolicki i kato-

licki. Dziś ten pierwszy ma 23 tys. członków i członkiń, a drugi – wierny reformom

Kowalskiego, czyli też wyświęcający kobiety – niewiele ponad 2 tysiące7.

6 „Królestwo Boże na Ziemi. Tygodnik religijno-społeczny”, nr 9, 1929, s. 65-66.

7 O mariawitach zob. np. Anika Broda, Maria Franciszka Kozłowska. Próba analizy wizerunku

założycielki mariawityzmu, [w:] Kobiety i religie, red. Katarzyna Leszczyńska, Agnieszka Ko-

ściańska, Zakład Wydawniczy Nomos, Kraków 2006; Ryszard Podgórski, Religijność wier-

nych Starokatolickiego Kościoła Mariawitów. Studium historyczno-socjologiczne, Zakład Wydawniczy Nomos, Kraków 1998.

www.boell.pl

135

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 135

26.3.2010 15:51:49

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

Trzeba było długo czekać, aż następny Kościół w Polsce zdecydował

się na ordynację kobiety. Stało się to dopiero w 2003 roku – pastorką Kościoła

ewangelicko-reformowanego (3,5 tys. wiernych w Polsce) została Wiera Jelinek

z Zelowa. Kościoły protestanckie, w przeciwieństwie do katolickiego, nie mają

scentralizowanej władzy, są niezależne na poziomie krajowym, a o powołaniu

pastora lub pastorki decydują parafianie. Kościoły ewangelicko-reformowane

w innych krajach od wielu lat ordynują kobiety. W Polsce w wyniku długiej

wewnątrzkościelnej debaty było to możliwe od 1991 roku – wtedy zmieniono

przepisy dotyczące ordynacji, tak by nie wykluczały one kobiet. Minęło dwa-

naście lat, zanim doszło do wyświęcenia Wiery Jelinek. Warto podkreślić, że

pastorka była wcześniej pastorową i wierni z jej parafii, widząc efekty jej pracy,

wystąpili o jej ordynację.

Ordynacji Wiery Jelinek towarzyszyły ostre komentarze ze strony

hierarchii katolickiej. „Na pewno ordynowanie kobiety na pastora wyostrza

różnice między naszymi kościołami. (...) Ta decyzja wpłynie na ochłodze-

nie stosunków między nami” – mówił ksiądz profesor ekumenista Stanisław

Celestyn Napiórkowski. Na niższych szczeblach reakcje były bardziej sto-

nowane – księża katoliccy z Zelowa pozytywnie odnieśli się do swojej no-

wej koleżanki po fachu. Koresponduje to z wynikami prowadzonych przeze

mnie badań na temat stosunku katolików do przywództwa religijnego kobiet.

Generalnie nie jest to temat często podejmowany przez wiernych, a idea ka-

płaństwa kobiet nie ma w Polsce zbyt wielu orędowników8. Jednak w pa-

rafiach, gdzie księża dopuszczali się grzechów postrzeganych jako typowo

męskie (uwodzenie parafianek, pijaństwo), respondentki i respondenci często

8 W raporcie z badań na temat oczekiwań Polaków i Polek wobec Kościoła po wyborze Josepha Ratzingera na papieża kapłaństwo kobiet nie zostało nawet wyodrębnione jako od-rębny postulat, znalazło się w grupie „innych oczekiwań”, które wyraziło 3 proc. badanych,

zob. Centrum Badania Opinii Społecznej, Reakcje Polaków na wybór Papieża Benedykta XVI,

Warszawa, maj 2005. Sondaż TNS OBOP z 2005 roku pokazuje, że 75 proc. wiernych

jest przeciw kapłaństwu kobiet (http://info.wiara.pl/doc/153803.Sondaz-OBOP-Polacy-to-

ludzie-naprawde-wierzacy).

136

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 136

26.3.2010 15:51:50

agNiESZKa KośCiańSKa

mówili, że kobieta-ksiądz nie dopuściłaby się takich czynów. Bezpośrednie

doświadczenie odgrywa tu decydującą rolę.

Na ordynację Wiery Jelinek warto spojrzeć jeszcze w dwóch innych

kontekstach. Po pierwsze, rozbudziła ona nadzieje luteranek. Polski Kościół

ewangelicko-augsburski jako jeden z dwóch w Europie nie wyświęca kobiet.

Mogą one być jedynie diakonisami (niższy stopień kapłaństwa, diakonisa może

odprawiać tylko skrócone nabożeństwo, bez Wieczerzy Pańskiej). W trakcie

nabożeństwa orynacyjnego w Zelowie Halina Radacz, diakonisa z Żyradowa,

mówiła: „Cieszę się, że to Ty, Wiero, jesteś pierwszą z nas” – z nas, czyli tych

kobiet, protestantek, które od lat walczą o prawo do ordynacji. Luterańskie dia-

konisy nie doczekały się jeszcze ordynacji, mimo że wiele z nich, tak jak Radacz,

prowadzi parafie samodzielnie. Ordynacji kobiet przeciwstawiają się konserwa-

tywni luteranie ze Śląska Cieszyńskiego, którzy stanowią większość wśród wier-

nych w Polsce. Nie bez znaczenia jest też postawa Kościoła katolickiego.

Druga sprawa to fakt, że Jelinek była najpierw pastorową i jej praca

została doceniona. W Polsce funkcjonują dwa duże Kościoły mniejszościowe,

w których nie obowiązuje celibat: prawosławny (pół miliona wiernych) i grec-

kokatolicki (53 tys.). Nie dopuszczają one ani w Polsce, ani gdzie indziej ka-

płaństwa kobiet, ale mają silnie rozbudowaną instytucję żony księdza, która de

facto pracuje w parafii, często ma wykształcenie teologiczne, naucza, organizuje

życie społeczne, udziela porad wiernym. O jej roli może świadczyć choćby to,

że w słynnej już sprawie molestowania, którego dopuścił się ksiądz katolicki

w jednej ze wsi podkarpackich, to właśnie żona księdza unickiego zdecydowała

się przerwać trwające wiele lat milczenie. Żona księdza to przywódcza funkcja

religijna, choć oczywiście nie jest to równoznaczne z kapłaństwem, dostępnym

tylko dla mężczyzn. Jest to kolejny przypadek, gdzie wierni mogą zdobyć oso-

biste doświadczenie, pokazujące, że kobieta może funkcję przywódczą pełnić.

Takie doświadczenie doprowadziło do ordynacji Jelinek.

Mówiąc o przywództwie kobiet, warto też wspomnieć o coraz bardziej

popularnych ruchach nowej duchowości oraz nowych ruchach religijnych. Jest

www.boell.pl

137

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 137

26.3.2010 15:51:50

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

to zjawisko bardzo różnorodne – każdy ruch ma swoją odrębną doktrynę,

inne praktyki i własną koncepcję relacji między płciami. Jednak badania po-

kazują, że wśród uczestników przeważają kobiety9. Często motywem przy-

łączenia się do grupy jest niezadowolenie z dotychczasowego życia, w tym

statusu wynikającego z płci. W związku z tym wieloma grupami kierują kobie-

ty. Przywództwo to może mieć różny charakter. W wywodzącym się z Indii

ruchu Brahma Kumaris dowartościowanie kobiet jest kluczowym elementem

doktryny i to kobiety, niemal wyłącznie, pełnią funkcje kierownicze zarówno

duchowe, jak i organizacyjne. W innych ruchach pochodzenia wschodnie-

go nie mówi się o przywództwie kobiecym, ale i w Hare Kryszna, i w Misji

Czaitanii kobiety zajmują ważne miejsce we władzach. Są też w Polsce mi-

strzynie buddyjskie. Wiele grup, które można by określić mianem New Age,

również ma liderki. Często są to małe, czasowe wspólnoty, powołane z oka-

zji jakiegoś rytuału. Kobiety je organizują i odprawiają10.

A jak na kwestię kobiecego przywództwa zapatrują się katolicy? Jak wspomi-

nałam, kapłaństwo kobiet nie jest tematem często poruszanym w polskim Kościele

katolickim w przeciwieństwie do na przykład Kościoła niemieckiego, gdzie – za-

pewne pod wpływem Kościołów protestanckich – ordynacja kobiet jest w centrum

zainteresowania. Czy znaczy to jednak, że kobiety nie chcą być kapłankami i przy-

wódczyniami, nie chcą władzy? A może starają się ją sprawować poza oficjalnymi

strukturami Kościoła? Moje badania wśród religijnych starszych kobiet, często nazy-

wanych pogardliwie „moherowymi beretami”, pokazały, że nawet w tym – wyda-

wałby się tak konserwatywnym – środowisku kobiety zainteresowane są funkcjami

9 W Polsce kobiety stanowią większość uczestników wielu alternatywnych ruchów religijnych

– od tej tendencji odbiegają jedynie ruchy buddyjskie, współcześni Różokrzyżowcy i Wia-

ra Rodzima, zob. Tadeusz Doktór, Innowacje religijne: ruchy, uczestnicy, reakcje społeczne,

Olsztyn, Mantis, s. 83.

10 Trudno jest oszacować skalę tego zjawiska. Jak wspominałam, wyznawcy Nowej Ery czę-

sto deklarują się jako katolicy. Nowe ruchy religijne są zwykle małe – od kilkudziesięciu do

kilkuset uczestników i uczestniczek. Duża rotacja w tych grupach uniemożliwia podanie

liczby członków, ale też powoduje, że ich praktyki i przekonania trafiają do znacznie więk-

szej rzeszy odbiorców niż mogłaby wskazywać liczba wyznawców w danym momencie.

138

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 138

26.3.2010 15:51:50

agNiESZKa KośCiańSKa

przywódczymi. Prowadzą modlitwy, nauczają i uzdrawiają. Często organizują się

w grupy wokół wizjonerek. Niestety, gdy dochodzi do kontaktów z hierarchią, księża

starają się odsunąć przywódczynie od kierowania powstałymi nieformalnym wspól-

notami czy wręcz uniemożliwić im kontakt z wiernymi. W przypadku badanej prze-

ze mnie grupy, gdy ta chciała sformalizować swoją działalność w obrębie Kościoła,

przedstawiciele hierarchi postawili sprawę jasno: albo założycielka odsunie się, albo

wspólnota nie zostanie uznana. Kobiety te nie chciały być wykluczone z Kościoła

– uważały się przecież za prawowite katoliczki. Tak zostały wychowane. W końcu

grupa przystała na rozstanie z założycielką, ale jak się okazało, było to tylko działanie

pozorne – spotkania kontynuowano, ale poza przestrzenią kościelną. Warto dodać,

że kobiety te są zadeklarowanymi przeciwniczkami kapłaństwa kobiet, choć trudno

to dostrzec w ich działaniach. To, co robią – w tej chwili w prywatnych domach –

jest de facto kapłaństwem, a przywódczyni kupiła sobie nawet ornat.

Wszystkie te przykłady – katolickie i niekatolickie – pokazują, że kobiety

chcą pełnić funkcje przywódcze i czynią to. Sprawdzają się doskonale w roli

kapłanek, pastorek, formalnych i nieformalnych przewodniczek duchowych.

Aborcja i antykoncepcja

Generalnie wszystkie Kościoły chrześcijańskie i wywodzące się z chrześcijań-

stwa związki wyznaniowe potępiają aborcję. Jednak żaden z nich nie angażuje

się aktywnie na poziomie politycznym i nie dąży do narzucenia swych przeko-

nań za pomocą prawa. Dotyczy to też niektórych środowisk katolickich. Na

przykład Andrzej Wielowieyski – jedna z czołowych postaci inteligencji katolic-

kiej – w latach dziewięćdziesiątych złożył projekt liberalizacji ustawy antyaborcyj-

nej zgodnie ze wzorem niemieckim, gdzie obowiązuje tylko wymóg konsultacji

przed dokonaniem zabiegu11.

11 Andrzej Wielowieyski, Aborcji zakazem nie ograniczymy, [w:] „Gazeta Wyborcza”, 20.10.2007.

www.boell.pl

139

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 139

26.3.2010 15:51:51

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

Zupełnie inaczej sprawa wygląda w przypadku antykoncepcji. Większość

Kościołów chrześcijańskich w żaden sposób nie potępia antykoncepcji, dotyczy to

również judaizmu i islamu oraz wywodzących się z tradycji chrześcijańskiej świad-

ków Jehowy (128 tys. wyznawców w Polsce). Jeśli chodzi o środowiska nowych

ruchów religijnych i New Age, kwestie te nie są zbyt często poruszane, choć war-

to dodać, że na przykład przywoływane wcześniej ruchy o indyjskiej proweniencji

z rezerwą odnoszą się do seksualności lub ograniczają ją do prokreacji. W kontek-

ście alternatywnej duchowości warto jednak wspomnieć o odprawianych niekiedy

w tych kręgach rytuałach „pożegnania dziecka nienarodzonego”, tj. obrzędach

mających pomóc psychicznie i duchowo kobietom, które dokonały aborcji12.

Warto tu też zwrócić uwagę na widoczny rozdźwięk między stanowi-

skiem hierarchii katolickiej a przekonaniami Polaków. Badania CBOS pokazują,

że ponad 60 proc. ankietowanych nie widzi nic złego w stosowaniu środków

antykoncepcyjnych13, wielu oczekuje od Kościoła liberalizacji w tym zakresie14,

a połowa uważa, że kobiety powinny mieć prawo do usunięcia ciąży w pierw-

szych tygodniach, choć poparcie dla tej drugiej kwestii sukcesywnie maleje od

początku lat dziewięćdziesiątych15.

Podsumowując, gdy mowa o reprodukcji, to hierarchia Kościoła kato-

lickiego jest aktorem, który w największym stopniu dąży do ograniczenia praw

kobiet w tym zakresie.

12 Agata Chełstowska, Aborcja i ruch pro-choice w Polsce: antropologiczne badania w latach 2006-2008, praca magisterska, Instytut Etnologi i Antropologi Kulturowej Uniwersytetu

Warszawskiego, 2008.

13 Centrum Badania Opinii Społecznej, Kontrowersje wokół różnych zjawisk dotyczących życia małżeńskiego i rodzinnego. Komunikat z badań, Warszawa, marzec 2008, s. 17. Warto jednak zaznaczyć, że niektórzy mogą twierdzić, że nie używają środków antykoncepcyjnych

ze względów zdrowotnych, a nie moralnych – analiza katolickich poradników dotyczących

seksualności pokazuje, że Kościół często posługuje się językiem medycznym, a nie religij-

nym, mówiąc o antykoncepcji.

14 Reakcje Polaków na wybór…, dz. cyt., s. 5.

15 Centrum Badania Opinii Społecznej, Opinie na temat aborcji. Komunikat z badań, Warszawa, październik 2007, s. 2.

140

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 140

26.3.2010 15:51:51

agNiESZKa KośCiańSKa

Pluralizm religijny a równość

Czy w związku z tym pluralizm – rozumiany i jako wewnątrzkościelne zróżnico-

wanie, i jako wielość wyznań – sprzyja emancypacji i prawom kobiet? Na pewno

tak, tym bardziej że dominujący w Polsce Kościół katolicki, a przede wszystkim

jego hierarchia, jest ostoją patriarchatu. Na poziomie życia codziennego i bez-

pośredniego doświadczenia polscy katolicy mają do czynienia z różnymi rolami,

także przywódczymi, odgrywanymi przez kobiety16 i różnorodnymi postawami

wobec praw reprodukcyjnych. Jednak potencjalne sojusze między działaczkami

i działaczami na rzecz praw a grupami wyznaniowymi – konieczne w tak religij-

nym jak Polska kraju – narażone są na pewne ograniczenia i pułapki, dotyczące

głównie dwóch kwestii: aborcji oraz koncepcji jednostki i sprawczości.

Religie są przeciw aborcji. W tej kwestii trudno o sojusz. Sprawę tę

komplikuje też rozpowszechnione przekonanie, że feminizm dotyczy wyłącz-

nie, czy niemal wyłącznie aborcji. Różne religie lub grupy katolickie mogą ge-

neralnie wpierać prawa kobiet, ale nie prawo do aborcji. Czy jednak nie ma

tutaj możliwości żadnego sojuszu? Być może drogą jest porozumienie nie tyle

w sprawie aborcji, ile w kwestii obecności Kościoła katolickiego w sferze pu-

blicznej. Konstytucyjny rozdział Kościoła od państwa jest w Polsce fikcją. Nie

podoba się to i wielu katolikom, i – przede wszystkim – przedstawicielom innym

religii. Tym ostatnim również ze względu na kwestie związane z emancypacją

kobiet. Fundamentalny sprzeciw silnie obecnego w sferze publicznej Kościoła

katolickiego – w Polsce widoczny dużo wyraźniej niż w wielu innych krajach

Europejskich – wobec kapłaństwa kobiet zdecydowanie wpływa na postawy

innych Kościołów chrześcijańskich, uniemożliwia ordynację kobiet i powoduje

marginalizację Kościołów, które się na to zdecydowały.

16 Choć warto pamiętać, że niestety Kościoły i związki wyznaniowe, które mają oficjalne przywództwo i kapłaństwo kobiet, znajdują się na marginesie polskiego życia religijnego (w

sumie kilka tysięcy wyznawców). Trudno więc mówić o ich politycznym znaczeniu.

www.boell.pl

141

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 141

26.3.2010 15:51:51

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

Kwestia koncepcji jednostki i sprawczości jest bardziej złożona.

Działania na rzecz praw kobiet opierają się na liberalnym rozumieniu jednost-

ki i jej sprawczości. Feminizm postrzega sprawczość jako działania – często

w sferze publicznej – na rzecz praw i przezwyciężenia ograniczeń. Religijność

i duchowość bazują z kolei na podporządkowaniu siebie bogu lub inaczej

rozumianej sile wyższej i wspólnotowej dyscyplinie. Przywódczynie religijne

działają jako narzędzia boga, podporządkowują często swoje potrzeby grupie

religijnej. Tak różne ujęcia mogą być trudne do połączenia, a jednostki i gru-

py przekonane o wyższości jednej z tych opcji mogą napotykać przeszkody

w przezwyciężeniu tych różnic.

Podporządkowanie może być jednak sprawcze. Pierwszej ordynacji ko-

biet w Polsce towarzyszyło odwołanie do podporządkowania się Maryi woli Boga.

Religijne katoliczki („moherowe berety”) czerpią siłę z podporządkowania Bogu

(na przykład zaleceniom otrzymanym w snach i wizjach), by podjąć działalność

w niedostępnej im teoretycznie sferze przywództwa religijnego. Jednak działanie

takie nie prowadzi do pełnego sukcesu, nie zmienia bowiem oficjalnej struktury,

ich władza działa tylko poza nią. Choć często tego typu działalność może pomagać

kobietom w budowaniu autorytetu w rodzinie i społeczności. Jednak przykład

„moherowych beretów” pokazuje, że pewien potencjał z tym związany może

być bardzo łatwo zawłaszczony przez struktury oficjalne, w tym przypadku Radio

Maryja, i wykorzystany politycznie w walce przeciw prawom kobiet.

Warto w takim razie zapytać, czy mogą zaistnieć warunki, by działal-

ność bazująca na religii, tj. podporządkowaniu, była pomocna w walce o prawa?

Przykład z historii pokazuje, że tak. Phyllis Mack, profesorka studiów kobie-

cych z Uniwersytetu Rutgers, analizuje doświadczenia kwakierek, osiemnasto-

wiecznych aktywistek zaangażowanych w walkę na rzecz równości społecznej.

Dysponowały sprawczością, były skuteczne w działaniu na rzecz zmiany spo-

łecznej, ale podporządkowywały się Bogu i silnej wewnątrzgrupowej dyscypli-

nie. Kwakierki legitymizowały zachowania sprzeczne z normami społecznymi

(np. zaangażowanie kobiet w działalność w sferze publicznej) dzięki swojemu

142

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 142

26.3.2010 15:51:51

agNiESZKa KośCiańSKa

związkowi z Bogiem, występowały bowiem w jego imieniu. Dzięki temu mogły

przekroczyć granice płci, choć często dochodziło do konfliktów wewnętrznych.

Ich działanie kłóciło się z obowiązującymi w tym czasie modelami kobiecości.

Miały jednak autorytet duchowy, wykraczający poza płeć17.

Czy możliwe jest to w dzisiejszej Polsce? Niewykluczone. Wspomniana

już żona unickiego księdza z Podkarpacia – jako jedyna w swojej społecz-

ności – odważyła się wystąpić w obronie praw, m.in. dzięki temu, że miała

autorytet religijny. Z kolei badane przeze mnie uczestniczki i przywódczynie

ruchu Brahma Kumaris, mimo że podporządkowują się ścisłej dyscyplinie, są

zwolenniczkami liberalnej wersji feminizmu prezentowanej przez Magdalenę

Środę. Rozmówczynie Jarosława Makowskiego18, głęboko wierzące katoliczki,

dopominają się o więcej praw dla kobiet w Kościele katolickim. Prawa i podpo-

rządkowanie nie zawsze muszą się wykluczać. Istnieją więc możliwości sojuszy,

jednak nie będą one mogły dotyczyć wszystkich kwestii i będą musiały zmierzyć

się z różnymi sposobami myślenia o jednostce i jej działaniu.

dr Agnieszka Kościańska – antropolożka kulturowa, pracuje w Instytucie

Etnologii i Antropologii Uniwersytetu Warszawskiego; pracę doktorską poświę-

ciła genderowym aspektom konwersji religijnej oraz relacjom między tożsa-

mością kobiet a religią w Polsce. Zajmuje się antropologicznymi gender studies

i współczesną religijnością. Współredaktorka książek: (z Renatą Hryciuk) Gender.

Perspektywa antropologiczna, tom I, Organizacja społeczna, tom II, Kobiecość, męskość, seksualność, [Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa

2007] oraz (z Katarzyną Leszczyńską) Kobiety i religie [Zakład Wydawniczy

„Nomos”, Kraków 2006.]

17 Phyllis Mack, Religion, feminism, and the problem of agency. Reflections on eighteen-century Quakerism, [w:] „Signs. Journal of Women in Culture and Society”, 2003, nr 1, s. 149-177.

18 Kobiety uczą Kościół, Warszawa, W.A.B., 2007.

www.boell.pl

143

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 143

26.3.2010 15:51:52

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

ateizm, agnostycyzm

i antyklerykalizm

w Polsce a kwestia

równouprawnienia

Barbara Stanosz

144

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 144

26.3.2010 15:51:52

BaRBaRa StaNoSZ

1. Idea „przyrodzonych” nierówności między ludźmi, leżąca u podstaw

nierówności praw przyznawanych przez suwerena i ról społecznych wy-

znaczanych przez obyczaj, jest zapewne jednym z najstarszych i najszerzej

rozpowszechnionych wątków ludzkiej kultury. Od tysiącleci idea ta generuje

prawa i obyczaje, które mniej lub bardziej radykalnie różnicują zakres wolno-

ści jednostek w życiu społecznym – od względnie łagodnego wymogu po-

słuszeństwa i „czci” wobec rodziców po skrajnie brutalne przyzwolenie na

eksterminację obcych wspólnot ludzkich lub traktowanie ich członków jako

łupy wojenne i zwierzęta użytkowe.

Żadna religia teistyczna, która osiągnęła stadium instytucjonalne, nie

zakwestionowała owej idei ani praktyk, które ma ona uzasadniać. Przeciwnie,

religie dostarczają im wsparcia, przekonując, iż wszystkimi sprawami ludzkie-

go świata zawiaduje nieomylny Bóg za pośrednictwem swoich wybrańców

(„Wszelka władza pochodzi od Boga”); że Bóg ten jest wzorem ojca, ludzie

zaś to dzieci, których własne dobro wymaga pokornego poddawania się jego

(i jego ziemskich pełnomocników) woli; że kobieta jest istotą podrzędną wobec

mężczyzny, a przy tym ograniczoną umysłowo („Mężczyzna jest głową kobie-

ty”), winna więc mu służyć i zadowalać się tą rolą; że relacja pan-niewolnik jest

zgodna z prawem bożym, naród zaś może mieć dane mu przez Boga, szcze-

gólne prawa wobec innych nacji czy ras. Perspektywa pośmiertnej równości

wszystkich ludzi w obliczu Boga i sprawiedliwości jego ostatecznych wyroków,

a także slogany o uświęcającej funkcji biedy i uszlachetniającej funkcji cierpienia

mają łagodzić gorycz ziemskich krzywd. Apoteoza pokory i wybaczania jest an-

tidotum na odruchy sprzeciwu wobec niesprawiedliwości. „Ludzka twarz” religii

składa się z wezwań do okazywania miłosierdzia i udzielania jałmużny – nigdy

do buntu przeciwko nierównościom społecznym, ani do radykalnych reform na

rzecz ich zniwelowania.

Trwałe (choć niekiedy szorstkie) „sojusze tronu i ołtarza” przez wiele

wieków przynosiły korzyści obu stronom, dostarczając środków konserwa-

cji politycznego i społecznego status quo. Ateizm – odrzucenie wszelkiej idei

www.boell.pl

145

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 145

26.3.2010 15:51:52

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

osobowej „siły nadprzyrodzonej” – i agnostycyzm – zawieszenie tej idei jako

niesprawdzonej lub zasadniczo niesprawdzalnej – były do niedawna poglądami

nielicznych jednostek, na ogół skrywanymi w obawie przed prześladowaniem

lub ostracyzmem i nie zawsze łączonymi z prorównościowym stanowiskiem

w kwestiach społecznych. Niekiedy polegały wyłącznie na uwolnieniu umysłu

od teistycznych założeń ontologicznych – nieuzasadnionych, nieuleczalnie męt-

nych i nie tylko zbędnych, lecz także zawadzających w procesie racjonalnego

poznawania świata. Niektórzy zresztą, wśród nich znani filozofowie (również

współcześni), nie podzielając wiary w Boga, zachowali „wiarę w wiarę w Boga”,

dopatrując się w religii źródła zaspokajania pewnych niezbywalnych potrzeb

większości ludzi, a także gwaranta ładu moralnego. Inni jednak podawali w wąt-

pliwość istnienie domniemanych potrzeb tego rodzaju i kwestionowali status

moralny ładu społecznego, który religie sankcjonują; niekiedy właśnie głos su-

mienia był (i nadal bywa) głównym motywem odrzucania teizmu.

Z drugiej strony nowożytne ruchy społeczne, zmierzające do demokra-

tyzacji i liberalizacji tradycyjnych zasad współżycia ludzi, wysuwały wprawdzie

hasło wolności wyznania i miewały antyklerykalne nastawienie, ale odrzucanie

wszelkiej religii dość długo było im obce. (Dotyczy to także ruchu na rzecz rów-

nouprawnienia kobiet. Na przykład zasłużona w walce o prawa kobiet polska

imigrantka Ernestyna L. Rose, która jako pierwsza kobieta w USA publicznie

zadeklarowała ateizm, była za to potępiana przez uczestniczki konwencji na

rzecz praw kobiet zwołanej w Filadelfii w 1854 roku.) Wszystkie główne ko-

ścioły zdołały bowiem zaszczepić w świadomości ludzkiej skojarzenie ateizmu

z „bezbożnictwem”, które utożsamiano z nihilizmem moralnym.

Jednakże konflikt szeroko rozumianych dążeń emancypacyjnych z or-

todoksją religijną i administratorami dominujących wyznań był nieunikniony,

trwa do dziś i wydaje się nie do wygaszenia. Uznanie religii za narzędzie

niewolenia ludzi i zarazem narkotyk („opium”), mający uśmierzać cierpienia

zniewolonych, stało się składnikiem programu radykalnej zmiany struktury

społeczeństwa na rzecz pełnego egalitaryzmu – programu zainicjowanego

146

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 146

26.3.2010 15:51:52

BaRBaRa StaNoSZ

przez Karola Marksa. Późniejsze polityczne losy tego programu nie przyczy-

niły się do ostatecznego powiązania idei humanistycznych z ateizmem, ale

w ostatnich dziesięcioleciach XIX i pierwszych dekadach XX wieku więź ta

stopniowo się zacieśniała. Ukształtował się tzw. ruch wolnomyślicielski, w ra-

mach którego sformułowano zasady świeckości życia publicznego, podstawy

laickiej etyki oraz wizję wolnego od wszelkiej dyskryminacji życia społecz-

nego. Ruch ten odrodził się i rozwinął w drugiej połowie ubiegłego wieku,

po powołaniu w 1952 roku International Humanist and Ethical Union – unii

stowarzyszeń promujących areligijny, naukowy światopogląd i świeckie, hu-

manistyczne wartości. Obecnie do IHEU należy ponad sto organizacji człon-

kowskich z kilkudziesięciu krajów świata (a nie jest to jedyna międzynarodowa

unia stowarzyszeń o takim charakterze). Współpraca tych organizacji odgrywa

ważną rolę m.in. w walce o równość płci, zwłaszcza w krajach, w których pra-

wa kobiet nadal pozostają drastycznie zredukowane wskutek trwania opresyj-

nej wobec kobiet tradycji religijnej.

2. Polski ruch wolnomyślicielski pojawił się na przełomie XIX i XX wieku. Łączył

w sobie wątki ludowego antyklerykalizmu z inteligenckim laicyzmem dominują-

cym w kulturze tej epoki, a także z wczesną polską myślą lewicową. Pierwszą

formą organizacyjną tego ruchu była powstała na obczyźnie Polska Liga Wolnej

Myśli. Zwołany z jej inicjatywy w 1907 roku Zjazd Wolnomyślicielstwa Polskiego

w Warszawie nie doprowadził do trwałego zadomowienia się tego ruchu w kra-

ju, gdyż władze carskie wkrótce go zdelegalizowały. Odrodził się po odzyskaniu

niepodległości: w 1920 roku powstało Stowarzyszenie Wolnomyślicieli Polskich

(SWP), którego pierwszym przewodniczącym został wybitny językoznawca,

Jan Baudoin de Courtenay. Od 1922 roku wydawało ono miesięcznik „Myśl

Wolna” i kilka pism regionalnych, publikowało odezwy i protesty oraz pro-

wadziło szeroką działalność odczytową, postulując oddzielenie Kościoła od

państwa, usunięcie religii ze szkół publicznych i prawne uznanie bezwyzna-

niowości. Między działaczami SWP narastały jednak spory światopoglądowe

www.boell.pl

147

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 147

26.3.2010 15:51:53

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

(o ateizm) i polityczne (o socjalizm), w następstwie których w 1927 roku stowa-

rzyszenie to opuścili liberałowie, zakładając osobną organizację – Polski Związek

Myśli Wolne (PZMW). Odtąd SWP związało się z ruchem robotniczym (z

Międzynarodówką Wolnomyślicieli Proletariackich), co spowodowało zdele-

galizowanie tej organizacji pod zarzutem działalności antypaństwowej. PZMW

wydawał periodyki „Życie Wolne” i „Wolnomyśliciel Polski”, a w 1930 roku

powołał Koło Intelektualistów, które w latach 1930-35 redagowało miesięcznik

„Racjonalista” (jego współtwórcą był Tadeusz Kotarbiński, jeden z czołowych

przedstawicieli racjonalistycznego nurtu w polskiej filozofii, znanego pod nazwą

szkoły lwowsko-warszawskiej). PZMW radykalizował się stopniowo w kierun-

ku lewicowym; w uchwale podjętej na IV Krajowym Zjeździe w 1934 roku

zawarto m.in. sformułowanie o solidarności z „wyzwoleńczymi dążeniami sze-

rokich warstw włościan, robotników i inteligencji zawodowej”. Doprowadziło

to ostatecznie do rozwiązania przez władze państwowe także tej organizacji i jej

wydawnictw w 1936 roku.

Niezależnie od programowych działań stowarzyszeń wolnomyśliciel-

skich wielu intelektualistów II Rzeczpospolitej indywidualnie sprzeciwiało się

zjawiskom społecznym i faktom politycznym wyrosłym na podłożu polskiego

katolicyzmu i aspiracji Kościoła do współrządzenia państwem. Na przykład

Tadeusz Kotarbiński aktywnie zwalczał przejawy antysemityzmu w życiu akade-

mickim, a wybitny tłumacz, pisarz i publicysta, Tadeusz Żeleński („Boy”), prowa-

dził kampanię na rzecz laicyzacji polskiego prawa i obyczajów, m.in. zniesienia

bezwzględnego zakazu aborcji. Jego publicystyka, a zwłaszcza wydana w 1930

roku książka Piekło kobiet, były w tym okresie jednym z najdobitniejszych głosów

upominających się o prawa kobiet.

W 1946 roku grupa dawnych działaczy PZMW reaktywowała ruch wol-

nomyślicielski, powołując Stowarzyszenie Wolnomyślicieli w Polsce, którego

organem było pismo „Głos Wolnych”. Stowarzyszenie to i pismo podzieliły los

wielu innych niezależnych od państwa inicjatyw społecznych i obywatelskich:

zostały zlikwidowane decyzją władz politycznych w 1951 roku.

148

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 148

26.3.2010 15:51:53

BaRBaRa StaNoSZ

Po 1956 roku władze PRL uznały potrzebę istnienia zorganizowanego

ruchu społecznego na rzecz kultury laickiej. W 1957 roku powstał w Warszawie

Klub Inteligencji Ateistycznej, któremu przewodniczył Andrzej Nowicki,

a wkrótce potem podobne kluby w innych miastach. Niebawem utworzyły one

Ogólnopolskie Stowarzyszenie Ateistów i Wolnomyślicieli, które w 1969 roku

zostało połączone z Towarzystwem Szkoły Świeckiej, tworząc Towarzystwo

Krzewienia Kultury Świeckiej. Jednakże w żadnej z tych form organizacyjnych

nie był to już autonomiczny ruch społeczny. (Po 1989 roku TKKŚ zostało prze-

mianowane na Towarzystwo Kultury Świeckiej, ale w zasadzie nie zmieniło

swego charakteru: pozostaje bezpośrednio związane z partią polityczną SLD.

Wydaje pismo „Res Humana”.)

3. W latach osiemdziesiątych władze PRL podjęły starania o poprawę swo-

ich stosunków z hierarchią Kościoła katolickiego w Polsce i jej watykańskim

zwierzchnictwem. Efektem tych starań była uchwalona w maju 1989 roku

ustawa o stosunku państwa do Kościoła, która m.in. otwierała drogę do re-

windykacji tych dóbr kościelnych, które po drugiej wojnie światowej zostały

znacjonalizowane niezgodnie z obowiązującym wówczas prawem. Po prze-

łomie politycznym, który nastąpił wkrótce po przyjęciu tej ustawy, majątkowe

roszczenia Kościoła wzrastały lawinowo, a państwo zaspokajało je bez sprzeci-

wu. W następnych latach Kościół „odzyskał” więcej, niż kiedykolwiek posiadał,

co wraz z rozmaitymi przywilejami finansowymi złożyło się na jego obecną,

doskonałą kondycję materialną. Równocześnie szybko umacniał swoją pozy-

cję polityczną, zyskując wpływ na treść uchwalanych praw i obsadę ważnych

stanowisk w państwie; rozbudowywał też arsenał środków bezpośredniego

oddziaływania na kształt i klimat życia społecznego. Puste miejsce po obowią-

zującej wcześniej „jedynie prawdziwej” doktrynie ideologicznej starał się zapeł-

nić swoją „jedynie prawdziwą” doktryną religijną – równie jak tamta ignorującą

osobistą wolność i autonomię jednostki ludzkiej. Sukcesy zawdzięczał głównie

swemu agresywnemu „ramieniu parlamentarnemu”, działającemu pod nazwą

www.boell.pl

149

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 149

26.3.2010 15:51:53

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

Zrzeszenia Chrześcijańsko-Narodowego, ale także wielu innym oddanym mu

przedstawicielom nowej klasy politycznej. Politycy o poglądach liberalnych lub

lewicowych znaleźli się w mniejszości.

Opór społeczny był nadspodziewanie duży. Wyrażał się w niemal

powszechnej dezaprobacie dla politycznych roszczeń Kościoła, a dobitnym

wyrazem tej dezaprobaty stała się akcja zbierania podpisów pod postulatem

przeprowadzenia powszechnego referendum w sprawie karalności aborcji.

Akcję tę prowadziły spontanicznie powstające w całym kraju społeczne komi-

tety na rzecz takiego referendum. Zebrane przez nie około 1,5 mln podpisów

parlament ostentacyjnie zignorował. W styczniu 1993 roku Sejm odrzucił posel-

ski wniosek o referendum w tej sprawie (ulegając demagogicznej argumentacji

hierarchów kościelnych, iż „kwestii moralnych nie rozstrzyga się w głosowa-

niu”) i uchwalił restrykcyjną ustawę antyaborcyjną. Podjęta trzy lata później, po

dojściu do władzy lewicy, próba liberalizacji tej ustawy nie powiodła się. Ku

powszechnemu zdumieniu Trybunał Konstytucyjny zakwestionował ją jako nie-

zgodną z Konstytucją. Po kolejnym sukcesie wyborczym lewicy w 2001 roku

nie wrócono już do tej sprawy.

Ruch na rzecz referendum był w istocie ruchem na rzecz prawnej do-

puszczalności aborcji dokonywanej z tzw. względów społecznych, gdyż wyniki

wszystkich badań świadczyły o tym, że ogromna większość społeczeństwa opo-

wiada się za legalizacją przerywania ciąży w przypadku trudnej sytuacji życiowej

kobiety. Klęska tego ruchu oznaczała zgodę na podziemie aborcyjne i pogor-

szenie się warunków życia ubogich rodzin; stała się też przyczyną wielu ludzkich

tragedii. Co więcej, wywołała niemal powszechne zniechęcenie do otwartego

wypowiadania się i angażowania w sprawy ogólnospołeczne. Nadeszły lata hi-

pokryzji i apatii obywatelskiej.

Na początku tamtej dekady powstały liczne stowarzyszenia o charak-

terze zbliżonym do ruchu wolnomyślicielskiego w II RP: skupiały ludzi o roz-

maitych poglądach, którzy dostrzegając rosnące zagrożenie dla świeckiego

charakteru państwa, gotowi byli zbiorowo temu przeciwdziałać. Najwcześniej

150

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 150

26.3.2010 15:51:53

BaRBaRa StaNoSZ

(w maju 1990 roku) powstało Polskie Stowarzyszenie Wolnomyślicieli im.

Kazimierza Łyszczyńskiego; w tym samym roku – Stowarzyszenie na rzecz

Państwa Neutralnego Światopoglądowo „Neutrum” (jego członkowie-założy-

ciele skrzyknęli się przez ogłoszenie w prasie). Rok później z inicjatywy gru-

py pracowników Uniwersytetu Warszawskiego założono Stowarzyszenie na

rzecz Humanizmu i Etyki Niezależnej, a na zwołanym w 1993 roku zjeździe

delegatów wspomnianych wyżej komitetów społecznych – Stowarzyszenie

na rzecz Praw i Wolności „Bez Dogmatu”. Organizacji stawiających sobie po-

dobne zadania zarejestrowano oficjalnie co najmniej kilkanaście. Duża ich część

utworzyła w 1993 roku Komitet Porozumiewawczy (z udziałem Federacji na

rzecz Kobiet i Planowania Rodziny), w ramach którego rozmaite działania pro-

wadzono wspólnie. Oprócz wspierania społecznej akcji na rzecz referendum

w sprawie karalności aborcji, a potem wywierania nacisku na władze ustawo-

dawcze, by zliberalizowały przyjętą ustawę, stowarzyszenia te współpracowały

w staraniach o wycofanie katechezy ze szkół publicznych (wprowadzonej roz-

porządzeniem ministra edukacji w 1992 roku wbrew obowiązującej ustawie),

a także o nieratyfikowanie konkordatu, podpisanego przez prawicowy rząd

w 1993 roku. Wspólnie też opracowały dokument zatytułowany Obywatelskie

tezy do Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej, pod którym następnie podpisało się

ponad 9 tys. osób; we wrześniu 1994 roku dokument ten został przekazany,

wraz z podpisami, przewodniczącemu Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia

Narodowego. Zawierał on m.in. następujący punkt:

„Państwo zapewnia obywatelom wolność przekonań światopoglądo-

wych i swobodę ich głoszenia. Kościoły i związki wyznaniowe oraz stowarzy-

szenia o charakterze światopoglądowym mogą prowadzić swobodną działalność

na podstawie odpowiedniego, jednolitego aktu prawnego. Wyklucza się, jako

sprzeczne z zasadą równości obywateli wobec prawa, szczególne regulacje

prawne dotyczące którejś z takich organizacji”.

Komisja Konstytucyjna zignorowała ten obywatelski postulat, a rzą-

dząca wówczas lewica nie podjęła próby zrównania praw organizacji

www.boell.pl

151

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 151

26.3.2010 15:51:54

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

wyznaniowych z prawami innych organizacji światopoglądowych i nie zapo-

biegła ratyfikacji konkordatu.

W 1995 roku Komitet Porozumiewawczy powołał Federację Polskich

Stowarzyszeń Humanistycznych. Formy działalności stowarzyszeń wchodzących

w skład Federacji były zróżnicowane. Wydawano ukazujące się systematycznie

biuletyny, publikowano oświadczenia i protesty w prasie wysokonakładowej, a z

inicjatywy SPW powstało niezależne, istniejące do dziś pismo „Bez Dogmatu”.

Organizowano protesty uliczne, ale także odczyty, seminaria i konferencje.

Akademickie SHEN prowadziło m.in. akcję odczytów o tematyce światopo-

glądowej w szkołach średnich, a w 1993 roku zorganizowało, we współpracy

z Fundacją Friedricha Naumanna, konferencję Spory i wybory polityczne Polaków.

Największym przedsięwzięciem Federacji było zorganizowanie w 1996 roku,

we współpracy z IHEU, międzynarodowej konferencji Humanistyczna wizja

zjednoczonej Europy; materiały tej konferencji opublikowane zostały w formie

książkowej po polsku i po angielsku.

Zainteresowanie polityków poglądami i postulatami wyrażanymi

przez te stowarzyszenia, początkowo dość żywe, po paru latach wygasło.

Hasło unikania „wojny z Kościołem” stało się z czasem naczelną, ponadpar-

tyjną zasadą uprawiania polityki w Polsce. W imię tej zasady przyjęto do wia-

domości, że tzw. wartości chrześcijańskie są polskim skarbem narodowym,

wymagającym pieczołowitej ochrony prawnej; zaakceptowano wszech-

obecność symboli religijnych w budynkach instytucji publicznych i pozwolo-

no na to, by udział w katechezie szkolnej stał się dla uczniów de facto, choć

nie de iure, obowiązkowy. Groteskowy postulat hierarchów kościelnych, by

religia była jednym z przedmiotów egzaminu maturalnego, nie został od-

rzucony, a tylko odłożony do późniejszego rozważenia. Jawnie szkodliwa,

restrykcyjna ustawa antyaborcyjna uważana jest za kompromis, od którego

można odstąpić tylko przez jej zaostrzenie. Trwają prace nad ustawą, która

w imię praw „dzieci poczętych” uniemożliwi lub bardzo utrudni korzystanie

z metody zapłodnienia in vitro.

152

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 152

26.3.2010 15:51:54

BaRBaRa StaNoSZ

W marcu 1992 roku dwunastu członków-założycieli SHEN – wśród nich

profesorowie Maria Janion, Janina Kotarbińska, Władysław Kunicki-Goldfinger

i Andrzej K. Tarkowski – podpisało i przekazało do prasy apel W sprawie za-

grożenia demokracji, wolności i praworządności (ukazał się on m.in. w tygodniku

„Polityka” i w „Gazecie Wyborczej”). Oto ostatni akapit tego apelu:

„Polska jest współdziedzicem wielobarwnej, ogólnoeuropejskiej trady-

cji kulturowej, zakorzenionej w grecko-rzymskiej starożytności i kształtowanej

przez pokolenia przedstawicieli różnych wyznań i ludzi religijnie obojętnych.

Zamazywanie tego faktu zniekształca obraz naszej przeszłości i sprzyja krze-

wieniu się postaw nietolerancji, ksenofobii i braku szacunku dla praw jednostki;

oddala nas to od modelu społeczeństwa otwartego, za którym opowiadaliśmy

się, odrzucając poprzedni system polityczny”.

Obawy te spełniły się z nawiązką. Po dwudziestu latach od przełomu

politycznego społeczeństwo otwarte nadal znamy co najwyżej z podróży zagra-

nicznych lub z lektur. Żyjemy w systemie, który – przez analogię do „demokracji

ludowej” – można nazwać „demokracją konfesyjną”.

4. Przewidywania co do dalszego rozwoju sytuacji społeczno-politycz-

nej w Polsce są – jak wszelkie prognozy historyczne – niewiele warte.

Doświadczenie przemawia jednak za tym, że w państwie wyznaniowym,

niezależnie od jego demokratycznej lub innej fasady, dyskryminowane

grupy społeczne nie zdołają wywalczyć sobie równouprawnienia. Dotyczy

to nie tylko mniejszości, jak innowiercy czy osoby homoseksualne, lecz

także „gorszej połowy”, którą stanowią kobiety. Na nic się zdadzą próby

dialogu z Kościołem czy klasą polityczną, a ewentualny sukces wysunięte-

go ostatnio postulatu parytetu wyborczego kobiet i mężczyzn poprawiłby

sytuację życiową tylko tych kobiet, które znalazłyby się w parlamencie lub

we władzach samorządowych; nadzieja na to, że w polskich warunkach

chciałyby one i zdołały wywalczyć pełną, prawną i obyczajową równość

obu płci, wydaje się bardzo naiwna.

www.boell.pl

153

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 153

26.3.2010 15:51:54

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

Jedyną szansę zwycięstwa idei równouprawnienia stanowi wyłonienie

się szerokiego ruchu oporu przeciwko wyznaniowemu charakterowi państwa

– ruchu, który wymusiłby zastąpienie „demokracji konfesyjnej” zwyczajną, li-

beralną demokracją. Aby ruch taki powstał, niezbędna jest „praca u podstaw”

– nieustępliwe wysiłki liberalnej, lewicowej i wolnomyślicielskiej inteligencji na

rzecz upowszechnienia laickiej wizji ludzkiego świata, wyzwalającej umysły spod

władzy samozwańczych „autorytetów moralnych”. Wymagałoby to reaktywacji

stowarzyszeń humanistycznych, z których część zawiesiła lub ograniczyła swoją

działalność, a także porozumienia między rozmaitymi, często skłóconymi śro-

dowiskami lewicowymi. Wymagałoby również pewnej metamorfozy polskie-

go feminizmu: zaniechania rozmaitych zapożyczeń z feminizmu zachodniego,

nieprzystających do polskich warunków, a czasem po prostu niemądrych (jak

odrzucanie wyników badań naukowych, zwłaszcza z dziedziny biologii i psycho-

logii ewolucyjnej). Feminizm nic nie zyska na postmodernistycznych akrobacjach

myślowych; korzyści może mu przynieść tylko lepsza orientacja w świecie,

a ta zależy od wiedzy zdobywanej za pomocą sprawdzonych metod rozumu

i doświadczenia.

Prof. Barbara Stanosz – filozofka, emerytowana profesor Uniwersytetu

Warszawskiego, autorka wielu prac z zakresu logiki języka; członkini zwyczaj-

na Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, współzałożycielka i współ-

pracownica czasopisma „Bez dogmatu”, w czasie stanu wojennego zabiegała

o zwolnienia z aresztów studentów i pracowników naukowych, na początku

lat dziewięćdziesiątych była zaangażowana w społeczny ruch na rzecz refe-

rendum w sprawie karalności aborcji. Autorka m.in. 10 wykładów z filozofii

języka (1991), Logiki języka naturalnego (1999) oraz W cieniu kościoła, czyli demokracja po polsku (2004).

154

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 154

26.3.2010 15:51:54

agNiESZKa gRaFF

Feminizm,

patriotyzm, religia

– czyli o kłopotach

z tożsamością

Agnieszka Graff

155

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 155

26.3.2010 15:51:55

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

„Jako kobieta nie mam ojczyzny. Jako kobieta nie chcę ojczyzny. Moją ojczyzną

jest cały świat” – ten cytat z Trzech Gwinei Virginii Woolf należy do najsłynniej-

szych i najczęściej przywoływanych feministycznych sentencji. Brzmi to pory-

wająco… ale czy Woolf miała rację? Jako młoda dziewczyna w deklaracji Woolf

słyszałam odwagę, utopijny rozmach, wyzwolenie. Dziś zastanawiam się, ile

w niej było rozpaczy. Czy w 1938 roku kobieta mieszkająca w Europie, kobieta

o lewicowych poglądach, istotnie mogła zadeklarować, że nie ma ojczyzny? Czy

mogę tak powiedzieć o sobie, tu i teraz?

Kultura narodowa, tożsamość narodowa, kosmopolityzm – te pojęcia mają

nieoczywisty związek z płcią, w dużej mierze przemilczany w głównym nurcie ba-

dań nad nacjonalizmem. Miejsce kobiet w narodowych mitologiach oraz pytanie,

czy i jak da się to miejsce renegocjować, stanowi jednak ważny, a moim zdaniem

jeden z najciekawszych wątków współczesnej myśli feministycznej. Poświęciłam

tym kwestiom moją ostatnią książkę, jednak wciąż do nich wracam, wciąż się

w nie wikłam. Nie ukrywam, że mają dla mnie wymiar osobisty. W Rykoszetem

pisałam głównie o miejscu kobiet i mniejszości seksualnych w dyskursie narodo-

wo-katolickim, przyglądając się groteskowym tworom wyobraźni polityków z Ligi

Polskich Rodzin i PiS, mizoginiczno-patriotycznym fantazjom biskupów i ideolo-

gów prawicy1. Tym razem do tematu naród i płeć chcę podejść od drugiej strony,

pytając, jaki jest stosunek feminizmu do tożsamości narodowej, do nacjonalizmu,

do patriotyzmu, do uwikłania tych kategorii w religię.

Nie ma, rzecz jasna, jednoznacznej odpowiedzi na te pytania, a moja wła-

sna odpowiedź pozostaje niepewna, otwarta na dalsze myślenie. Kwestie te są

przedmiotem zażartych dyskusji, których kształt zależy nie tylko od historii i sytuacji

politycznej danego kraju, ale także od indywidualnych biografii. Inaczej o patriotyzmie

mówią feministki w laickiej Francji, inaczej w Polsce, gdzie tożsamość narodowa jest

spleciona z dyskursem kościelnym, jeszcze inaczej w Stanach, gdzie sam patriotyzm

1 Agnieszka Graff, Rykoszetem. Rzecz o płci, seksualności, narodzie, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2008.

156

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 156

26.3.2010 15:51:55

agNiESZKa gRaFF

przybiera formy quasi-religijne. Inaczej rozprawiają emigrantki, inaczej kobiety, które

nie zamierzają wyjeżdżać ze swego kraju, jeszcze inaczej te, dla których wyjazd jest

z przyczyn politycznych czy ekonomicznych niedostępny. A jednak toczy się od kilku

dekad ponadnarodowa feministyczna debata o związkach między religią, kulturą, toż-

samością narodową a prawami kobiet. Czasem przeważa w niej nurt uniwersalistycz-

ny, kosmopolityczny, kiedy indziej – i sądzę, że tak właśnie jest obecnie – zasadniczą

rolę odgrywają kulturowe różnice między kobietami, a pęknięcia i konflikty polityczne

znajdują odbicie w debatach wewnątrz feminizmu. Feministki spierają się na temat

miejsca muzułmanów w Europie, różniąc się zasadniczo w ocenie roli kobiet w islamie

(przykładem jest spór o chusty w szkołach we Francji). Inna wersja napięcia na linii płeć-

etniczność to antagonizmy w amerykańskim ruchu kobiecym wokół kwestii rasowych.

Rezygnacja z uniwersalizujących uogólnień i kluczowe znaczenie teori postkolonialnej

dla współczesnej myśli, refleksji feministycznej wskazują, że tematyka ta jest dla ruchu

kobiecego paląca. Sisterhood is global brzmi dziś jak hasło z zamierzchłej przeszłości,

a przecież głoszono je z zapałem jeszcze w latach osiemdziesiątych.

„Jako kobieta nie mam ojczyzny…” – pisząca te słowa tuż przed wybu-

chem wojny Woolf widziała w faszyzmie żywioł męski w fazie obłędu, a zarazem

próbę ostatecznego wymazania obecności kobiet z życia publicznego. W cen-

trum ogarniającego Europę szaleństwa widziała męską obsesję władzy. Ratunkiem

– na który nie miała zresztą wielkiej nadziei – miałoby być włączenie kobiet do

życia publicznego. Dwadzieścia kilka lat wcześniej amerykański patriotyzm atako-

wała z pozycji feministycznych anarchistka Emma Goldman, oskarżając swój kraj

o hipokryzję i imperializm. “Miłość ojczyzny” wykpiwała jako czułostkową racjona-

lizację dla krwiożerczych zamiarów wobec ojczyzn innych ludzi2.

2 „We Americans claim to be a peace-loving people. We hate bloodshed; we are opposed to vio-

lence. Yet we go into spasms of joy over the possibility of projecting dynamite bombs from flying

machines upon helpless citizens. We are ready to hang, electrocute, or lynch anyone, who, from

economic necessity, will risk his own life in the attempt upon that of some industrial magnate. Yet

our hearts swell with pride at the thought that America is becoming the most powerful nation on

earth, and that it wil eventual y plant her iron foot on the necks of al other nations. Such is the

logic of patriotism” . Cyt. za: Patriotism: A Menace to Liberty (1910).

www.boell.pl

157

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 157

26.3.2010 15:51:55

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

Tradycja pacyfistyczna i kosmopolityczna jest w zachodnim feminizmie

długa i zdaniem niektórych – kluczowa. Nazwiska i cytaty można by mnożyć.

A jednak związki feminizmu i kategorii narodu są zawikłane. Feminizm czerpał

też przecież garściami z retoryki narodowej. Posługiwały się nią europejskie

sufrażystki, twierdząc, że prawo głosu jest kobietom – Francuzkom, Niemkom

czy Norweżkom – potrzebne po to właśnie, by mogły tym lepiej służyć oj-

czyźnie. W USA sufrażystki chętnie korzystały z kulturotwórczej mocy amery-

kańskiego patriotyzmu. Ich pierwszy manifest, Deklaracja sentymentów z Seneca

Falls (1848), stanowi trawestację Deklaracji Niepodległości (bunt kobiet zostaje

uprawomocniony przez analogię z wojną o niepodległość, patriarchalna do-

minacja okazuje się „uzurpacją” jak władza brytyjskiego monarchy, zaś kobiety

sprzeciwiają się jej niczym poddane tyranii kolonie królowi). O ile jednak pierw-

sze pokolenie sufrażystek czerpało z tradycji patriotyzmu oświeceniowego, uni-

wersalistycznego, traktując USA jako kraj, w który ziścić się ma obietnica ludzkiej

(powszechnej, w tym także kobiecej) emancypacji, o tyle po wojnie secesyjnej

ruch kobiecy przejął retorykę nacjonalizmu i białej supremacji. Kierując postu-

laty do białych mężczyzn, argumentowano tak: „białym Amerykankom należy

natychmiast dać prawo głosu; to hańba, że mają je imigranci i czarni mężczyźni,

a nie mają wasze matki i siostry, rodowite Amerykanki” 3 . Z perspektywy współ-

czesnego feminizmu jest to oczywiście zawstydzający epizod, ale warto o nim

pamiętać, gdy mowa o stosunku ruchu kobiecego do tożsamości narodowej.

To także jest kawałek feministycznej historii.

Obecnie wątek kobiecej „dumy narodowej” towarzyszy głównie myśli

feministycznej w krajach (post)kolonialnych, takich jak Indie, Algieria czy Egipt,

gdzie kobiety domagające się poszerzenia swych praw i dostępu do sfery

3 Piszę o tej historii obszernie w tekstach: Płeć po amerykańsku: kwestia kobieca w historii i kulturze USA, [w:] Ameryka. Społeczeństwo. Kultura. Polityka, red. Tomasz Płudowski, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2008, t. 3, s. 169-199 oraz Więcej niż kontekst – kwestia

rasowa a feminizm w Stanach Zjednoczonych, [w:] Gender konteksty, red. Małgorzata Radkie-wicz, Rabid, Kraków 2004, s. 53-70.

158

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 158

26.3.2010 15:51:55

agNiESZKa gRaFF

publicznej wciąż narażone są na oskarżenia o obcość. W najlepszym razie o to,

że ich poglądy to moda importowana z Zachodu, w najgorszym – o zdradę

narodu. Jak pisze indyjska autorka Uma Narayan, „feministki działające w kra-

jach tzw. Trzeciego Świata wciąż konfrontują się z głosami, które w femini-

stycznej krytyce widzą symptom «braku szacunku do własnej kultury», którego

przyczyna tkwi w «uleganiu wpływom Zachodu», tak jak ulega się zakaźnej

chorobie” 4. Odpowiedź na te zarzuty powinna być jej zdaniem dwutorowa:

po pierwsze, krytycznej analizie należy poddać samą kategorię „westernizacji”

(w istocie bowiem obrona przed „Zachodem” stanowi wygodne alibi dla sił

konserwatywnych wewnątrz danej kultury i narzędzie szantażu wobec prze-

ciwników politycznych); po drugie zaś, warto świadomie tworzyć taki dyskurs

feministyczny, który swoje korzenie widzi „bliżej domu”, nie tyle w „ojczyźnie”,

ile w „matczyźnie”, czyli w lokalnej tradycji kobiecej emancypacji. Sądzę, że ta

diagnoza świetnie oddaje także nasze nadwiślańskie dylematy i strategie.

W sporach dotyczących „ulegania obcym wpływom” i rzekomego „braku

szacunku” feministek do swych rodzimych kultur nie da się rzecz jasna pominąć

roli religii. Nie jest ona tożsama z kulturą, ale często pozostaje w szczególnym

związku z tradycją, obyczajem i zbiorową tożsamością. Postkolonialna krytyka

liberalnego sekularyzmu i uniwersalizmu (określanego tu często jako liberalny

dogmatyzm, ślepy na inne tradycje niż zachodnioeuropejska) stara się zazwyczaj

rozdzielić wymiar religijny od kulturowego. Na tym podziale – i przekonaniu, że

da się odnaleźć nieskażone patriarchalną kulturą źródła religii – opiera się zresztą

zarówno feminizm islamski, jak i feministyczne reinterpretacje chrześcijaństwa.

Kiedy pod koniec lat dziewięćdziesiątych Susan Okin postawiła kontrowersyjną

tezę o nieuchronnym napięciu między polityką wielokulturową a prawami ko-

biet, podstawowy zarzut wobec niej dotyczył właśnie tej kwestii. Okin twierdziła,

4 Uma Narayan, Contesting Cultures: ‘Westernization’, Respect for Cultures, and Third-World Feminists, [w:] The Second Wave. A Reader in Feminist Theory, red. Linda Nicholson, Ro-utledge, New York and London 1997, s. 397.

www.boell.pl

159

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 159

26.3.2010 15:51:56

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

że chroniąc i pielęgnując tradycje kulturowe mniejszości etnicznych czy religij-

nych, pielęgnujemy i chronimy prawo mężczyzn z danej grupy do dysponowa-

nia „swoimi” kobietami – tak jak to się zwykło czynić zgodnie z „tradycją”, czy

to chrześcijańską, czy to muzułmańską, czy żydowską. Jak twierdzili jednak ad-

wersarze Okin, filozofka wrzuciła zbyt łatwo do jednego worka kulturę i religię,

jednocześnie traktując zlaicyzowany Zachód jako w cudowny sposób wolny od

„kultury” 5. Tymczasem wiele nakazów i zakazów uważanych powszechnie za

religijne w istocie ma dużo późniejsze źródła, kulturowe i polityczne, związane

nie tyle z religią, co z upolitycznieniem religii, szczególnie zaś zawłaszczeniem

jej przez nacjonalizm.

Kilka lat temu śledziłam ten spór z zapartym tchem – antologia Is

Multiculturalism Bad for Women to jedna z najgęściej podkreślonych książek

w moich zbiorach. To nie był dla mnie dylemat abstrakcyjny – równolegle prze-

cież w Polsce toczyła się debata na temat miejsca dla „polskiej tradycji” w Unii

Europejskiej, a prawica coraz silniej identyfikowała ową „tradycję” z forsowa-

ną przez Kościół katolicki wizją rodziny i seksualności. Z jednej strony było dla

mnie oczywiste, że Okin się zagalopowała, a jej projekt likwidacji „złych tradycji”

w imię uniwersalistycznie pojmowanych praw kobiet to jawny absurd. Z drugiej

jednak strony, obserwując polski klincz wokół aborcji i kolejne ustępstwa wobec

Kościoła czynione właśnie w imię polskiej suwerenności w Unii, wiedziałam, że

coś jest na rzeczy: między prawami grupowymi a prawami jednostki istnieje na-

pięcie, zwłaszcza wówczas, gdy grupa odwołuje się do „odwiecznych tradycji”,

których nośnikiem jest religia, zaś jednostka, o którą chodzi, jest kobietą.

Skoro zatem te trzy kategorie – naród, kultura, religia – są ze sobą sple-

cione, to czy warto starać się je rozdzielać? Moje stanowisko w tej kwestii bliskie

jest poglądom Anne Phillips, brytyjskiej badaczki tej tematyki, która twierdzi,

że można nie tracić z oczu obu, pozornie sprzecznych perspektyw. Z jednej

5 Is Multiculturalism Bad for Women?, red. Joshua Cohen, Matthew Howard, Martha Nuss-

baum, Princeton Univerisity Press, 1999.

160

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 160

26.3.2010 15:51:56

agNiESZKa gRaFF

strony nie wolno nam redukować religii do kultury i polityki – przekonania re-

ligijne mają swoją specyfikę, która musi pozostać w polu widzenia. To kwestia

uczciwości intelektualnej, ale także taktyki – jeśli uznamy religię po prostu za

konserwatywny światopogląd, ideologiczne zaplecze tradycji, to trudno nam

będzie dostrzec, a tym bardziej docenić nurty feminizmu wyrastające na gruncie

wiary, czy rozróżnić między progresywnymi a fundamentalistycznymi ruchami

religijnymi. Z drugiej jednak strony, powiada Phillips, religia to nie tylko wiara,

ale także potężne instytucje o realnym wpływie na politykę. Istnieją też kon-

teksty, w których religia jest głęboko upolityczniona, a splot religia/ tradycja/

tożsamość szczególnie silny6.

Nikogo chyba nie zaskoczę, gdy powiem, że tak właśnie jest w przypad-

ku Polski. Odrzucenie katolicyzmu jest tu niemal równoznaczne z podaniem

w wątpliwość własnej tożsamości jako członka narodowej wspólnoty – „Polak-

katolik” to zbitka funkcjonująca na prawach oczywistości w myśleniu potocznym,

nie tylko w prawicowej ideologii. Nie trzeba też chyba udowadniać, że Kościół

katolicki jest szczególnie zainteresowany ograniczaniem praw kobiet. Skoro zaś

Kościół pozostaje dysponentem prawdy o „polskości”, to trudno się dziwić, że

właśnie w imieniu polskości ogranicza się u nas prawa kobiet. Oznacza to nie-

uchronnie, że feminizm pozostaje w Polsce na prawach obcego importu, czy

też „symptomu” zakaźnej choroby zwanej „wpływami Zachodu”. Zacytowane

wyżej zdanie z tekstu Narayan pasuje do naszej sytuacji jak ulał.

Oskarżenie o antypolskość należy u nas do żelaznego kanonu ataków

przeciw feministkom. Nikomu nie przyszłoby do głowy negować przynależno-

ści narodowej feministki francuskiej czy niemieckiej, tymczasem przypisywanie

polskim feministkom nienawiści do Polski – a często też „obcego” pochodzenia

6 Anne Phillips, Religion: Ally, threat, or just religion? , wykład wygłoszony podczas konferencji “Religion Revisited – Women’s Rights and the Political Instrumentalisation of Religion”,

Fundacja im. Heinricha-Böl a & United Nations Research Institute for Social Development

(UNRISD), 5-6 czerwca 2009, Berlin. Tekst dostępny na stronie: http://www.gwi-boell.de/

en/downloads/Religion_Revisited_Transcript_Keynote_Phil ips_June2009.pdf

www.boell.pl

161

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 161

26.3.2010 15:51:56

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

– stanowi na naszych forach internetowych niemal odruch. Oto dwie próbki in-

ternetowego antyfeminizmu: „Feministki Polski nienawidzą. I to do tego stopnia,

że nie są – fizycznie! – w stanie powiedzieć o niej jednego, dobrego zdania”.

I druga: „Tubylcze feministki, jak wiadomo, 85 procent swojej aktywności po-

święcają pluciu na Polskę (dalsze 13 procent na wzajemne kadzenie)” 7. W prawi-

cowej prasie określenie „polska feministka” jest od lat nazywane sprzecznością.

Trudno polemizować z jawnym głupstwem, jednak żywa polemika z tą tezą

pojawiła się parę lat temu na marcowej Manifie. Pewna młoda dziewczyna przy-

szła na marsz z własnoręcznie namalowanym transparentem: „Jestem Polka i fe-

ministką”. Dziwaczność, a zarazem swojskość tej sytuacji komunikacyjnej łatwo

sobie uświadomić, zastępując w wyobraźni słowo „Polką” dowolną inną euro-

pejską narodowością.

Zarzut, iż stanowimy „import” z Zachodu, polskie feministki potrafią już

odpierać – po prostu dysponujemy pokaźną wiedzą o histori polskiego ruchu

kobiecego. Gromadzenie tej wiedzy to istotny element feministycznej działalno-

ści. Muzeum Histori Kobiet tworzone w ramach portalu Feminoteka.pl można,

jak sądzę, interpretować właśnie jako zbiorowy wysiłek poszukiwania feministycz-

nej „matczyzny”. Nie jesteśmy „symptomem” fascynacji Zachodem. Feminizm

w Polsce ma nie tylko długą, bo sięgającą początków XIX wieku tradycję, ale też

łatwo udowodnić, że dominowała w nim nuta patriotyczna i narodowa. Jak pisze

Sławomira Walczewska w ważnej książce Damy, rycerze i feministki:

„Zaangażowanie emancypacyjne i narodowe kobiet z trudem daje się

rozróżnić w biografiach wielu emancypantek (…) pod pozorem zebrań kobie-

cych odbywały się zebrania konspiracyjne (…) kobiety przemycały literaturę

i broń, wspomagały represjonowanych. Czołówka polskich emancypantek

z Narcyzą Żmichowską, Cecylią Walewską, Elizą Orzeszkową odbywały kary

więzienia lub zesłania za konspiracyjną działalność narodowowyzwoleńczą” 8.

7 Oba cytaty z http://forum.gazeta.pl/

8 Sławomira Walczewska, Damy rycerze i feministki, Fundacja Kobieca eFKa, Kraków 1999, s. 61.

162

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 162

26.3.2010 15:51:57

agNiESZKa gRaFF

Co jednak istotne, emancypantki starały się dyskurs narodowy prze-

kształcać tak, by zamiast o „poświęceniu” kobiet mówiło się o odpowiedzialno-

ści i obowiązku. Polski feminizm był zatem z jednej strony patriotyczny, z drugiej

– głęboko nieufny wobec obowiązującej w polskiej tradycji patriotycznej opo-

wieści o kobietach jako udręczonych matkach. Sądzę, że z podobną dwo-

istością – przy nieco innym rozłożeniu akcentów – mamy do czynienia i dziś.

Nadwiślański feminizm nie zmaga się z jakimś ogólnoludzkim „patriarchatem”,

lecz ze specyficznym kulturowym scenariuszem, w którym uwznioślenie kobiet

łączy się nieuchronnie z odsunięciem ich na boczny tor. Walczewska określa

tę zależność mianem rycerskiego kontraktu płci i przypomina hasło widniejące

na murze strajkującej stoczni gdańskiej: „Kobiety, nie przeszkadzajcie nam, my

walczymy o Polskę” 9.

Jak bardzo ten „kontrakt” uwikłany jest w katolicyzm, wie każdy, kto

pamięta epokę „Solidarności”. Krzyże z kwiatów na ulicach, pieśni religijne śpie-

wane na zmianę z patriotycznymi i patriotyczno-religijnymi, Matka Boska wpięta

w klapę marynarki Lecha Wałęsy. Po przełomie 1989 roku granice między pań-

stwem i Kościołem stopniowo zacierały się coraz bardziej. W listopadzie 2009

roku, gdy piszę ten tekst, nikogo już specjalnie nie dziwi, a tylko nielicznych

oburza, gdy Prezydent Rzeczypospolitej publicznie oświadcza pod grobem

Nieznanego Żołnierza: „Nikt nie będzie w Polsce przyjmował do wiadomości,

że w szkołach nie wolno wieszać krzyży, nie ma na co liczyć. Być może gdzie

indziej tak, ale w Polsce nie” 10. Patriotyzm w Polsce okazuje się tożsamy z obro-

ną krzyża, i to krzyża w miejscu publicznym.

Można się spierać, czy dług zaciągnięty przez wolną Polskę wobec

Kościoła katolickiego jest istotnie tak wielki, jak na to wskazują ustępstwa

9 Tamże, s. 95.

10 Lech Kaczyński w przemówieniu z 11 listopada 2009 roku odniósł się w ten właśnie spo-

sób do orzeczenia Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, iż wieszanie krzyży w klasach

szkolnych to naruszenie „prawa rodziców do wychowania dzieci zgodnie z własnymi prze-

konaniami” oraz „wolności religijnej uczniów”.

www.boell.pl

163

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 163

26.3.2010 15:51:57

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

kolejnych (także lewicowych) ekip politycznych po 1989 roku. Faktem jest jed-

nak, że walutą, w której ów dług jest spłacany, są w znacznej mierze prawa

kobiet. Dla porządku warto też zauważyć, że pytanie o rolę Kościoła w Polsce

nie jest bynajmniej tożsame z pytaniem o rolę kobiet w Kościele – choć ta dzi-

waczna pomyłka często wkrada się do dyskusji na ten temat. Tu chodzi o relacje

państwo – Kościół i o wpływ Kościoła na kształtowanie prawa, o zatarcie granic

między instytucją wyznaniową a polskim państwem, którego konstytucja mówi

o wzajemnej niezależności i autonomii w relacjach między państwem a związ-

kami wyznaniowymi11. Mówiąc najprościej, chodzi o władzę, nie o wiarę.

Jak się te spory o polskość, katolicyzm i „obcość” feminizmu na polskiej zie-

mi mają do nowej, dopiero powstającej, tożsamości europejskiej? Euroentuzjazm

głównego nurtu polskiego feminizmu jest oczywisty. Członkostwo w Unii spo-

wodowało przecież konieczność dostosowania polskiego prawa (zwłaszcza

prawa pracy) w kwestiach związanych z równością, a kolejne ogłaszane przez

Unię krytyczne raporty dotyczące zaniedbań i zaniechań rządów w tej sferze

dawały okazję do nagłaśniania dyskryminacji, wywierania nacisków. Zwycięstwo

Alicji Tysiąc w Strasburgu, które wywołało wściekłość hierarchów Kościoła ka-

tolickiego i prawicowych komentatorów, było zarazem wielkim świętem pol-

skiego feminizmu.

A jednak sądzę, że w tym zachłyśnięciu się europejskością chodzi o coś

innego niż względy praktyczne i strategiczne. Warto zresztą uczciwie odnoto-

wać, że Unia Europejska nie spełniła oczekiwań polskich feministek. Działaczki

kobiecych NGO-sów otwarcie narzekają na prowadzące donikąd biurokratycz-

ne procedury, na preferowanie przez Unię projektów, które niekoniecznie są

najważniejsze z polskiej perspektywy. Opowiadają z goryczą, jak gender main-

streaming wymusza zmiany w działalności organizacji kobiecych, a rywalizacja

11 Art. 25 ust. 3 Konstytucji stanowi: „Stosunki między państwem a kościołami i innymi związ-

kami wyznaniowymi są kształtowane na zasadach poszanowania ich autonomii oraz wza-

jemnej niezależności każdego w swoim zakresie, jak również współdziałania dla dobra

człowieka i dobra wspólnego”.

164

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 164

26.3.2010 15:51:57

agNiESZKa gRaFF

i walka o granty uniemożliwia sojusze między organizacjami. Zauważają też,

że po akcesji skończyła się rola Unii jako „straszaka na polski rząd” w kwestii

równości12. A jednak mimo tych licznych zastrzeżeń wobec unijnej polityki

równościowej Unia pozostaje dla działaczek kluczowym punktem odniesienia.

Podejrzewam, że chodzi tu o pragnienie ponadnarodowej tożsamości, o od-

dech wolności, poczucie, że jesteśmy częścią historii kobiet – tej, w której

kosmopolityzm zajmuje istotne miejsce. Dlatego, mimo rozczarowań, nara-

stającego w ciągu ostatniej dekady poczucia, iż Europa buduje swoją politykę

równościową, nie licząc się ze wschodnioeuropejską specyfiką, feministyczny

euroentuzjazm trwa.

Europa niewiele o nas wie i nie jest nas specjalnie ciekawa, ale my czu-

jemy się Europejkami. Dlaczego? Bo męczy nas polski kontrakt płci, rytualna

opowieść o „królestwie Maryi” oraz „szczególnej roli” polskich kobiet, obowią-

zek składania hołdów umęczonej ojczyźnie. Mamy dość pełnienia roli waluty,

w której Polska płaci swój niespłacalny dług wobec Kościoła. Nie czujemy się

importem z Zachodu, ale nie bawi nas też „polska specyfika” – pokraczny taniec

niby-dam i niby-rycerzy, nieustanna oscylacja między uwzniośleniem i lekcewa-

żeniem, całowaniem po rękach i opowiadaniem seksistowskich dowcipów. Stąd

pokusa, by się z tego kontraktu wypisać, by nie wyjeżdżając z Polski, tworzyć

inną tożsamość. Europejskość jawi się w tym kontekście jako nadzieja na uwol-

nienie z matni narodowych i religijnych symboli.

„Jako kobieta nie mam ojczyzny…” – zdanie Woolf towarzyszyło dru-

giej Manifie warszawskiej – tej z 10 grudnia 2000 roku. Uczestniczki marszu

założyły czadory w geście solidarności z Afgankami, a głównymi hasłami Manify

– obok cytatu z Woolf – były: „Prawa człowieka – prawami kobiet” i „Kobiety na

12 O strategiach wykorzystania procesu akcesji przez kobiece NGO-sy, nadziejach rozcza-

rowaniach związanych z unijną polityką równościową oraz wpływie integracji na relacje

wewnątrz ruchu kobiecego ciekawie piszą Małgorzata Fuszara, Magda Grabowska, Joanna

Mizielińska, Joanna Regulska w książce Współpraca czy konflikt. Państwo, Unia i kobiety, Wy-

dawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2008, patrz szczególnie rozdział (Re)

negocjowanie tożsamości autorstwa Joanny Mizielińskiej, s. 86-143.

www.boell.pl

165

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 165

26.3.2010 15:51:57

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

wolności”. Nie wiem, czy nazwałybyśmy ówcześnie nasz światopogląd kosmo-

politycznym uniwersalizmem, ale niewątpliwie nasz feminizm polegał w tamtym

okresie na myśleniu w kategoriach ponadnarodowej kobiecej wspólnoty. Hasło

sisterhood is global wydawało nam się nader aktualne. Czy tak jest i dziś? Sądzę,

że sprawy znacznie się pokomplikowały. Dziś różnimy się i spieramy, a pyta-

nie o patriotyzm jest w polskim dyskursie feministycznym tematem ważnym

i gorąco dyskutowanym. W debacie tej pojawia się szereg pytań charaktery-

stycznych dla współczesnej polskiej lewicy intelektualnej. Warto w tym kontek-

ście przytoczyć fragment sprawozdania z debaty o patriotyzmie, jaka odbyła się

w warszawskim klubie LeMadame w lutym 2006 roku z udziałem m.in. femi-

nistek Bożeny Umińskiej, Ewy Rutkowskiej oraz Adama Ostolskiego, Seweryna

Blumsztajna i Sergiusza Kowalskiego:

„Próbowaliśmy odpowiedzieć sobie na pytanie, czy polski patriotyzm

musi być narodowo-ojczyźniany i prawicowy i na ile możliwe jest odzyskanie

tego pojęcia zawłaszczonego obecnie przez PiS i partie satelickie. Czy chce nam

się być patriotkami/tami konserwatywnego kraju? Czy warto się o to w ogóle

starać, czy możliwy jest choćby projekt patriotyzmu liberalnego, żeby nie wspo-

mnieć o jakiejś jego lewicowej odmianie. Czy można współcześnie być polskim

patriotą/ polską patriotką, nie narażając się na zarzut anachronizmu obyczajowe-

go, czy po prostu na śmieszność?” 13

Relacja feminizm-patriotyzm i szerzej, lewica-patriotyzm jest zatem

przedmiotem gorących sporów. Nie potrafię ich obiektywnie streścić, bo wie-

lokrotnie byłam w nich stroną – opowiadam się raczej za odzyskaniem pojęcia

patriotyzmu przez nową lewicę niż za uznaniem go za anachronizm, interesuje

mnie pojęcie krytycznego patriotyzmu, a za kwestię kluczową uważam projekt

odklejenia polskiej tożsamości narodowej od katolicyzmu.

13 Ewa Rutkowska, Polski patriotyzm – relacja z debaty, www.feminoteka.pl/news.php?read-more=327). Zapis debaty opracowany przez Przemysława Sadurę jest dostępny w sieci:

Czy możliwy jest patriotyzm liberalny, „Głos Nauczycielski”, nr 12 - 22 III 2006 (http://www.

glos.pl/arch.php?idg=63&id=566).

166

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 166

26.3.2010 15:51:58

agNiESZKa gRaFF

Niezależnie jednak od sporu o patriotyzm feminizm buduje przeciw-

wagę dla obowiązującego w potocznej świadomości przekonania, że problem

nierówności płci nas, Polaków, nie dotyczy, bo polska tradycja narodowa daje

kobietom szczególnie silne miejsce. Ma to rzekomo związek z rolą Matki Boskiej

w narodowej mitologii oraz z sytuacją kobiet podczas zaborów. Poglądy te skła-

dają się na pewien rytualnie powtarzany zestaw, przy czym rytuał wymaga, by

zestaw zaprezentowała raczej kobieta niż mężczyzna, bo chodzi tu o przeciw-

stawienie obcym, importowanym feministkom głosu autentycznej polskiej ko-

biety. Rolę tę świetnie odgrywa Barbara Fedyszak-Radziejowska w wywiadzie

udzielonym ponad rok temu „Rzeczpospolitej”:

„Z tradycyjnej odmienności ról społecznych w Polsce nie wynikała wyra-

zista wyższość mężczyzny i podległość kobiety. Przez ponad sto lat rozbiorów

Polacy nie mieli państwa, więc tradycję, kulturę i język polski podtrzymywano

poprzez społeczności lokalne i wspólnoty rodzinne. To kobieta uczyła języka

czy tradycji, gdy mąż był w polu lub zarabiał na utrzymanie, i równocześnie za-

stępowała państwo w całym procesie przystosowania do bycia Polakiem, pod-

trzymania tożsamości narodowej. To też nadawało jej znaczenie” 14.

W myśleniu tym przyjmuje się za pewnik, że kobiety w Polsce nie

musiały walczyć o prawo głosu, że nam je po prostu „dano” po odzyskaniu

niepodległości w 1918 roku. Z mitem tym polski feminizm starał się zmie-

rzyć, gdy Obywatelskie Forum Kobiet zorganizowało 28 listopada 2008 roku

w gmachu Sejmu RP obchody 90. rocznicy wywalczenia przez Polki praw

wyborczych. Zainteresowanie mediów tym wydarzeniem było jednak nikłe,

być może dlatego właśnie, że przywołano tu związek między ruchem kobie-

cym a tradycją niepodległościową i patriotyczną – związek, którego powinno

wszak nie być, bo feminizm jest z definicji „importem”. Drugi mit, który w dys-

kursie konserwatywnym funkcjonuje na prawach oczywistości, to pogląd, że

umieszczenie kobiety w roli symbolu narodowej wspólnoty wzmacnia pozycję

14 Polska uczy równości, „Rzeczpospolita”, 20.11.2008:

www.boell.pl

167

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 167

26.3.2010 15:51:58

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

realnie żyjących kobiet. Triada Matka Polka–Polonia–Matka Boska miałyby być

dowodem na szczególnie silną pozycję kobiet w polskiej kulturze. Nic bardziej

mylnego. Jak pokazują przykłady z wielu krajów i epok, symboliczne uwznio-

ślenie zupełnie się kobietom nie opłaca. Idzie ono bowiem w parze z uprzed-

miotowieniem „naszych” kobiet, poddawaniem ich kontroli oraz z pogardą

i okrucieństwem wobec kobiet „cudzych”. Kobiety rzadko bywają podmio-

tami w opowieściach o narodzie – dużo częściej są ich zakładniczkami. Jak

twierdzi wybitna filozofka Martha Nussbaum, szczególnie niebezpieczne – bo

leżące u podłoża bestialskich aktów przemocy seksualnej – jest utożsamienie

kobiety z narodem15.

We współczesnej polskiej myśli feministycznej kluczową postacią ba-

dającą interesujący nas temat jest rzecz jasna Maria Janion. Przemiany i sen-

sy symbolicznego uwznioślenia kobiet w narodowym imaginarium śledziła

w książce Kobiety i duch inności oraz w eseju poświęconym figurze Polonii

w tomie Niesamowita Słowiańszczyzna. Sądzę, że jej sposób myślenia o relacji

między prawami kobiet a tradycją narodową i religijną najpełniej oddaje wagę

tej problematyki i doniosłość zadań, jakie czekają polski ruch kobiecy. Tu nie

ma łatwych rozwiązań. Nie da się ot tak zadekretować końca ciążenia historii.

Nie można się też wypisać z tradycji własnego kraju, zgłaszając akces do więk-

szej wspólnoty, globalnej czy kontynentalnej. Wygląda na to, że jako kobieta

jednak mam ojczyznę, czy tego chcę czy nie. Z drugiej strony istnieje przecież

w kobietach pragnienie, a nawet paląca potrzeba, by odetchnąć od swojskości,

maryjności i martyrologii. Co nam pozostaje? Mozolna renegocjacja symboli,

a także budowanie alternatywnych wspólnot. Nie potrafię zdobyć się na wła-

sne podsumowanie podjętej tu refleksji. Dlatego przywołam fragment wykładu

inauguracyjnego Marii Janion wygłoszonego podczas niedawnego Kongresu

Kobiet Polskich:

15 Martha C. Nussbaum, Body of the Nation. Why women were mutilated in Gujarat, Boston Review, Summer 2004, http://bostonreview.net/BR29.3/nussbaum.html.

168

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 168

26.3.2010 15:51:58

agNiESZKa gRaFF

„Niepodobna nie docenić znaczenia form męskiej wspólnoty dla kształ-

towania się nowożytnego pojęcia narodu, którego podstawę nieraz określa-

no jako żarliwe braterstwo. (…) Matka panów braci to matka Polka i matka

Ojczyzna. Panująca polska «narracja publiczna» patronką narodu polskiego czyni

najbardziej idealną z matek – Matkę Boską. Za pomocą kulturowego uwznio-

ślenia matki i macierzyństwa maskulinistyczna kultura polska zapewniła sobie pa-

triotyczny konsensus. (…) Kiedy uświadamiamy sobie wspólnotowy charakter

męskich społecznych wzorów i ofiarniczy charakter wzoru kobiecego, zaczyna-

my rozumieć, że kobiety w Polsce nigdy nie uzyskają wpływu na stanowienie

prawa, na formowanie symboli i w ogóle na sferę publiczną, jeśli nie zaczną

tworzyć własnych wspólnotowych więzi” 16.

16 Maria Janion, Solidarność – wielki zbiorowy obowiązek kobiet, wykład inaugurujący Kongres Kobiet Polskich, który odbył się 20–21 czerwca 2009 roku w Warszawie. Tekst dostępny

na stronie http://www.kongreskobiet.pl/index.php/o-nas/44-aktualnosci/46-janion

www.boell.pl

169

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 169

26.3.2010 15:51:58

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 170

26.3.2010 15:51:58

adaM oStolSKi

Posłowie

www.boell.pl

171

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 171

26.3.2010 15:51:59

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

Nasi okupanci 2.0,

czyli jak zdobyć

milczącą większość

Adam Ostolski

172

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 172

26.3.2010 15:51:59

adaM oStolSKi

Czy Polska może być państwem świeckim? Historia ostatnich trzech dekad nie

upoważnia na pierwszy rzut oka do optymizmu. Od początku lat osiemdzie-

siątych stopniowo, lecz nieubłaganie umacnia się nad Wisłą polityczna potęga

Kościoła katolickiego. Zmieniają się systemy, odchodzą ekipy rządzące, a wpływ

Kościoła na polskie instytucje publiczne, prawo i polityczne elity władzy stale

rośnie. Z trudnych lat osiemdziesiątych, kiedy zmuszony był balansować mię-

dzy obozem władzy a ruchem „Solidarności”, Kościół wyszedł wzmocniony nie

tylko symbolicznie. Sieć parafialna zagęszczała się wówczas dzięki wznoszonym

masowo kościołom. „Po co buduje się tyle kościołów?” – głosił dowcip z epoki.

– „Żeby ludzie mieli gdzie się modlić o mieszkania”. Kapitalistyczna transfor-

macja lat dziewięćdziesiątych przyniosła Kościołowi między innymi wpływ na

kształt ustaw, na politykę edukacyjną i medialną, konkordat oraz uznanie coraz

dalej posuniętych rewindykacji majątkowych1. Znaczenie hierarchii kościelnej

wzrosło przy okazji wstępowania Polski do Unii Europejskiej, kiedy wśród po-

litycznych elit zapanował konsensus, że błogosławieństwo Episkopatu jest do

akcesji koniecznie potrzebne. Także po akcesji Kościół odnalazł się znakomicie,

obsadzając się w roli gwaranta polskiej odrębności i tożsamości we wspólnej

Europie. Umocnił się przy okazji śmierci papieża. Skorzystał z kulturowych wo-

jen toczonych przez Prawo i Sprawiedliwość. Jeszcze więcej zyskuje na prowa-

dzonej przez Platformę Obywatelską „polityce miłości”, którą cechuje unikanie

politycznych kontrowersji – czyli przede wszystkim niedrażnienie biskupów.

Po roku 1989 wbrew woli i interesom episkopatu rozwiązano właściwie

tylko jedną doniosłą politycznie kwestię – sprawę lustracji duchownych. Nie do-

konało tego jednak państwo, lecz prolustracyjny nurt w samym Kościele, i nie

można tego uznać za spełnienie lewicowych czy liberalnych postulatów. Poza tym

jednym przypadkiem nawet pozorne klęski Kościół umiał przekuwać na polityczny

1 Zob. Mariusz Agnosiewicz, Czy I I RP zasługuje na zbawienie? Zarys relacji państwo-Kościół

po 1989 roku, [w:] Stracone szanse? Bilans transformacji 1989-2009, red. Jakub Majmurek i Piotr Szumlewicz, Warszawa 2009.

www.boell.pl

173

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 173

26.3.2010 15:51:59

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

kapitał. Tak stało się po referendum konstytucyjnym w roku 1997. Mimo że wielu

biskupów opowiedziało się otwarcie przeciw nowej Konstytucji, została ona przy-

jęta przez społeczeństwo. Jednak przewaga głosów za była na tyle niewielka, że

pojawił się lęk, że w mniej sprzyjających warunkach stanowisko Kościoła mogłoby

przechylić szalę. Lęk ten odegrał wielką rolę w procesie przygotowywania Polski

do referendum akcesyjnego w 2003 roku.

Lista grup i kategori społecznych, które ponoszą koszty dominacji Kościoła,

byłaby w gruncie rzeczy dość długa. Kobiety, pozbawiane nie tylko prawa do

aborcji, lecz także na przykład ochrony przed przemocą (kiedy rząd Jerzego Buzka

odbierał finansowanie ośrodkom dla ofiar przemocy domowej, realizował w ten

sposób nie tylko neoliberalną wizję oszczędności budżetowych, lecz także ko-

ścielną ideologię rodziny). Bezpłodne pary, którym utrudnia się dostęp do in vitro.

Pary płodne, którym nie refunduje się antykoncepcji. Mniejszości seksualne: les-

bijki i geje pragnący legalizacji swych związków, transseksualiści i transseksualistki

domagające się przywrócenia refundowania operacji korekty płci. Młodzież, która

za pozycję Kościoła płaci niewiedzą na temat antykoncepcji i zwiększonym ry-

zykiem zarażenia się HIV lub inną chorobą przenoszoną drogą płciową. Ofiary

molestowania seksualnego ze strony duchownych2. Osoby niewierzące, a często

także mniejszości religijne, odczuwające presję na wysyłanie dziecka na lekcje re-

ligi katolickiej, i to już od przedszkola. Rodzice i uczniowie, którzy woleliby, żeby

w szkole była jedna lekcja religii i dwie geografii, a nie odwrotnie. Osoby korzysta-

jące ze szkół, szpitali czy sierocińców, eksmitowanych przez Kościół bezpardono-

wo z przejmowanych przezeń majątków... Przyglądając się rozmiarom społecznej

krzywdy, za jaką odpowiada dominacja Kościoła, można się dziwić, że nie powstał

dotąd w Polsce potężny ruch sprzeciwu.

2 Polskie prawo nie chroni ofiar molestowania ze strony duchownych tak samo, jak ofiary

molestowania przez osoby niezwiązane z Kościołem. O ile w przypadku pedofili istnieje

obowiązek doniesienia o przestępstwie, nie dotyczy to osób związanych prawem kano-

nicznym, gdyż na mocy konkordatu prawo kanoniczne ma w ich przypadku pierwszeństwo

przed prawem państwowym. Zamiast prokuratora, mają więc oni informować o przestęp-

stwie władze kościelne.

174

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 174

26.3.2010 15:51:59

adaM oStolSKi

W potocznym odczuciu dominacja Kościoła nie jest jednak niczym dziw-

nym. Obowiązująca opowieść, wyjaśniająca ten stan rzeczy, czyni go w pewnym

sensie „naturalnym”. Zarówno ci, którzy dominację Kościoła w życiu publicznym

uważają za pożądaną, jak i spora część jej przeciwników, wydają się zgadzać ze

„zdroworozsądkową” diagnozą, że polskie społeczeństwo jest w swej masie kon-

serwatywne i przywiązane do tradycji. A jeśli tak, to nic dziwnego, że to Kościół

ma klucz do duszy tego społeczeństwa. A jeśli tak, to tym bardziej nic dziwnego,

że politycy wszelkich opcji są gotowi się z Kościołem układać. Zwolennicy państwa

świeckiego przeżyli już dwa wielkie rozczarowania: zapędów Kościoła nie ukróciły

ani rządy postkomunistycznej lewicy, ani wstąpienie Polski do Uni Europejskiej.

Ostatnią nadzieją pozostaje sekularyzacja i modernizacja postaw społecznych…

Jeśli za dominację Kościoła odpowiada koniec końców fakt, że nadmiernie reli-

gijne społeczeństwo samo tej dominacji pragnie, to może trzeba poczekać, aż

społeczeństwo się zmieni? A tymczasem – skoro konserwatywna większość wy-

korzystuje mechanizmy demokracji, żeby narzucać swą wolę mniejszości – może

trzeba w imię praw jednostek tę demokrację nieco powstrzymać?

Co jednak, jeśli jest odwrotnie? Jeśli owe podręczne wyjaśnienia status

quo i recepty na jego naprawę same są częścią naszego problemu? Spróbuję

odpowiedzieć na to pytanie nie wprost, ale przyglądając się po kolei trzem za-

gadnieniom. Po pierwsze temu, czy polskie społeczeństwo jest konserwatyw-

ne. Po drugie temu, jak wyglądają i do jakich zasobów symbolicznych odwołują

się konkretne społeczne walki przeciw dominacji Kościoła. Po trzecie wreszcie

temu, jak wygląda w Polsce dyskurs antyklerykalny i dlaczego nie udało się dotąd

zbudować wokół niego masowego ruchu protestu.

Czy już jesteśmy konserwatywni?

Zgodnie z obiegowym poglądem fundamentem politycznych wpływów Kościoła

jest to, że reprezentuje on stanowisko konserwatywnego w swej masie społeczeń-

stwa. Badania socjologiczne nie potwierdzają tej diagnozy. Polskie społeczeństwo

www.boell.pl

175

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 175

26.3.2010 15:52:00

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

jest wprawdzie pod pewnymi względami bardziej konserwatywne niż społeczeń-

stwa Europy Zachodniej, ale w żadnej mierze nie tłumaczy to pozycji Kościoła.

W badaniach CBOS z sierpnia i września 2009 roku ze stwierdzeniem „Kościół

powinien być od państwa oddzielony i nie powinien zajmować się polityką” zgo-

dziło się 84 proc. respondentek i respondentów, zaś pogląd przeciwny („Kościół

powinien mieć duży wpływ na sprawy państwa i jego politykę”) poparło 8 proc. 3

Przyglądając się rozkładowi opinii wśród wyborców partii reprezentowanych

w parlamencie, odkrywamy, że najwięcej zwolenników politycznego wpływu

Kościoła jest w elektoracie PiS – jest ich aż… 20 proc., podczas gdy zwolennicy

państwa świeckiego stanowią 70 proc. wyborców tej parti . Gdy się więc pyta

Polaków i Polki, czy życzą sobie wpływu Kościoła na państwo, większość jedno-

znacznie i konsekwentnie od lat odpowiada, że nie.

Ale może nie tak trzeba o to pytać? Może świecka potęga Kościoła nie wyrasta

z tego, że ludzie ją wprost popierają, ale z tego, że Kościół reprezentuje ich skądinąd

konserwatywne poglądy? Także i tu spotka nas jednak zawód. W sprawach takich jak

refundacja antykoncepcji, zapłodnienie in vitro, seks przedmałżeński czy edukacja sek-

sualna w szkołach zdecydowana większość społeczeństwa ma inne zdanie niż biskupi.

Nawet w kwestii związków partnerskich dla gejów i lesbijek nie można mówić o kon-

serwatywnej większości: opinia społeczna dzieli się pół na pół4. Zresztą wszyscy dobrze

pamiętamy, że religię do szkół wprowadzono wbrew woli większości, że zakaz aborcji

wprowadzono wbrew woli większości, że domagając się od Sejmu zakazu in vitro, bi-

skupi chcieli uzyskać to od polityków ponad głowami obywateli-wiernych, których sami

nie byli w stanie do swych racji przekonać. To nie autorytet społeczny Kościoła sprawia,

że rządzące elity realizują jego wolę. Wręcz przeciwnie: Kościół zwraca się do państwa

właśnie w tych sprawach, w których zdanie biskupów rozmija się z opinią większości.

3 CBOS, Elektoraty głównych partii politycznych: charakterystyka poglądów, oprac. Beata Rogu-ska, październik 2009. Kiedy CBOS zadawał to pytanie 15 lat temu, zwolenników państwa

świeckiego było 70 proc., zaś przeciwników 14 proc..

4 Więcej przykładów opartych na badaniach CBOS przytacza Sławomir Sierakowski, Polska

nie jest konserwatywna, [w:] „Gazeta Wyborcza” z 8 kwietnia 2008.

176

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 176

26.3.2010 15:52:00

adaM oStolSKi

Jakie jest więc źródło siły Kościoła? Ważny trop podsuwają Mariusz

Janicki i Wiesław Władyka, pisząc, że to sami politycy dają Kościołowi władzę,

której następnie jakoby ulegają: „Właściwie nikt specjalnie nie prostował, że

funkcjonują układy: konkordat za konstytucję, zwrot majątku za Unię, nierusza-

nie ustawy antyaborcyjnej za łagodzenie nastrojów społecznych w kryzysowych

latach na początku dekady” 5. Po roku 1989 wbrew woli większości rozstrzyga-

no nie tylko sprawy obyczajowe. Prywatyzacja przedsiębiorstw państwowych,

udział w agresji na Irak czy wyzbywanie się przez państwo odpowiedzialności za

świadczenia społeczne nigdy nie cieszyły się poparciem większości społeczeń-

stwa. Były narzucane przez uprzywilejowaną mniejszość. To ważna wskazówka

na temat tego, do czego elity polityczne potrzebują Kościoła.

Sojusz z biskupami jest dla polityków cenny zwłaszcza w sprawach nie-

pewnych, kiedy ich poparcie lub sprzeciw może stać się języczkiem u wagi, jak

w przypadku referendum akcesyjnego. Ale najbardziej znaczące jest stanowisko

Kościoła w sprawach, w których może stać się on katalizatorem lub hamul-

cem społecznego sprzeciwu. Tak było w przypadku wojny w Iraku, rozpoczętej

nie tylko wbrew woli większości Polaków i Polek, ale także wbrew opinii Jana

Pawła II, który określił ją jako „nielegalną i niemoralną”. Polscy biskupi zigno-

rowali głos papieża, wspierając prowojenne stanowisko rządu Leszka Millera.

Podobnie dziś rząd Donalda Tuska zamierza szukać porozumienia z Kościołem

w sprawie planowanej elektrowni atomowej; wprawdzie w ostatnim roku czy

dwóch przewagę w sondażach mieli zwolennicy atomu, ale klimat opinii może

się przecież znów odwrócić6. Chodzi więc przede wszystkim o to, by w takiej

sytuacji Kościół hamował ewentualne społeczne protesty. I nie ma wątpliwo-

ści, że za wsparcie dla planów rządu jest i będzie odpowiednio wynagradzany

5 Mariusz Janicki, Wiesław Władyka, Politycy w zakrystii, [w:] „Polityka” z 22 września 2009.

6 Henryk Sadowski, Księża z ambony mają nas przekonywać do atomu, [w:] „Polska. The Times” z 2 stycznia 2010. Nowsze sondaże znów pokazują przewagę przeciwników energe-

tyki jądrowej, zob. np.: Agnieszka Łakomska, Polacy nie chcą atomu, [w:] „Rzeczpospolita”

z 8 lutego 2010.

www.boell.pl

177

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 177

26.3.2010 15:52:00

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

– w „zwracanym” majątku, w prawach kobiet i mniejszości, w dodatkowych

lekcjach religii, w treści programów szkolnych i podręczników…

Problem nie leży więc w tym, że Kościół ma klucz do polskiego społe-

czeństwa, ale w tym, że to, co myśli na dany temat społeczeństwo, w ogóle nie-

wiele znaczy. Wyjaśnieniem politycznych wpływów Kościoła nie jest społeczny

tradycjonalizm, lecz wybrany przez elity przepis na „bolesne reformy”. Chodzi

o to, że niepopularne, cierpiące na deficyt prawomocności decyzje obudowuje

się innymi decyzjami, których nieprawomocność mniej razi, bo przesłania ją

wyobrażenie „konserwatywnego społeczeństwa”. Utrzymywanie tego wyobra-

żenia leży więc zarówno w interesie konserwatystów, jak i neoliberałów (nie

wyłączając neoliberalnych konserwatystów). Ci pierwsi mogą dzięki niemu po-

woływać się na rzekome poparcie społeczne dla swoich pomysłów, ci drudzy

zaś uzasadniać politykę, polegającą na utrzymywaniu demokratycznej większo-

ści z dala od wpływu na podstawowe decyzje o przyszłości kraju.

Rozproszone walki

Milcząca większość nie buntuje się jednak przeciw narzucanemu porządkowi,

lecz raczej stara się do niego przystosować. Nie oznacza to po prostu uległości

wobec roszczeń Kościoła, lecz raczej próbę ułożenia sobie życia tak, aby móc

„robić swoje” w sferze prywatnej. Tym bardziej warto przyjrzeć się sytuacjom,

w których jednak dochodzi do buntu. Kim są osoby i grupy, które rzucają wy-

zwanie dominacji Kościoła? O co im chodzi? Jak to robią?

Niepodobna omówić tu wszystkich przypadków, gdy działania Kościoła

spotkały się z oddolnym sprzeciwem. Można jednak wskazać trzy najczęstsze

typy takich konfliktów. Po pierwsze chodzi o sytuacje, gdy odważne jednostki

podejmują walkę o swoje naruszone prawa. Symbolem takiego buntu jest walka

Alicji Tysiąc, która przez kilka lat procesowała się z państwem polskim o real-

ne prawo do aborcji w przypadku, w którym jest ona formalnie dopuszczalna,

wygrywając w końcu sprawę w Strasburgu. Także kolejna sprawa o naruszenie

178

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 178

26.3.2010 15:52:00

adaM oStolSKi

dóbr osobistych, wytoczona przez Tysiąc katolickiemu tygodnikowi „Gość

Niedzielny”, wpisuje się w ten model. Inny przypadek to bunt mieszkanki

Tylawy, która nie zgodziła się na to, by jej córka była molestowana przez księ-

dza. Proboszcz od ćwierć wieku wykorzystywał dziewczynki we wsi, zwykle za

milczącym przyzwoleniem matek, które same w dzieciństwie były molestowa-

ne przez tego samego księdza. W sprawie tylawskiej prokuratura nie paliła się

do wszczęcia śledztwa, ustępując dopiero pod presją opinii publicznej – arty-

kułów w „Gazecie Wyborczej” i protestu pod Ministerstwem Sprawiedliwości.

Zarówno Alicja Tysiąc, jak i matka z Tylawy wystąpiły w obronie praw naru-

szonych w sferze prywatnej, domagając się od państwa przestrzegania i egze-

kwowania obowiązującego prawa. Co ważne, Alicja Tysiąc (i prawdopodobnie

również mieszkanka Tylawy) jest katoliczką. Nie prowadzi wojny o religię, ale

o uniwersalność porządku prawnego i ochronę osobistej godności.

Drugim typem oddolnego sprzeciwu są protesty społeczności lo-

kalnych w obronie zawłaszczanej przez Kościół przestrzeni publicznej.

Przykładów jest sporo. Choćby Kopa Cwila na warszawskim Ursynowie,

przekazana przez miasto Kościołowi, który chce zlikwidować znajdujący

się na niej zielony obszar rekreacyjny i wybudować kolejny kościół7. Albo

Park Oliwski w Gdańsku, który Kościół chce odzyskać od miasta i częścio-

wo odgrodzić, aby klerycy mogli odpoczywać w izolacji od ludności. Na

umieszczonym w serwisie Youtube filmie można wysłuchać komentarzy

mieszkańców, stojących przed perspektywą utraty prawa do korzystania

z otwartej dotąd przestrzeni8. Inny konflikt tego typu rozegrał się wo-

kół budynku VIII Liceum Ogólnokształcącego w Poznaniu. Szykując się

do przejęcia budynku od miasta, kuria zażądała astronomicznego czynszu

1 792 586 złotych rocznie (podczas gdy za cztery wynajmowane od mia-

sta budynki, w których mieszczą się szkoły katolickie, łączny czynsz wynosi

7 Park pod Kopą Cwila znika z miejskich planów, Tvnwarszawa.pl, 27 lipca 2009.

8 W obronie Parku Oliwskiego, Youtube.com, 28 września 2008.

www.boell.pl

179

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 179

26.3.2010 15:52:01

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

67 994 złote rocznie). Szkoły, nad którą zawisło widmo zamknięcia, bro-

niło około tysiąca osób – uczniów, rodziców, nauczycieli, absolwentów –

którzy zorganizowali demonstrację9. We wszystkich tych sprawach lokalne

społeczności protestowały w obronie swoich praw do tego, co publicz-

ne. Spośród wszystkich form protestu przeciw dominacji Kościoła walka

o przestrzeń publiczną ma największy potencjał społecznej mobilizacji.

W trzecim typie konfliktów świeckość przestrzeni publicznej sama

staje się bezpośrednią stawką walki. Mam tu na myśli przede wszystkim

żądanie usunięcia krzyży ze ścian klas szkolnych wysunięte jesienią 2009

roku przez kilkoro uczniów XIV LO we Wrocławiu. W ślad za nimi po-

dobne żądania wysunęli uczniowie i uczennice kilku kolejnych szkół, do-

magając się albo zdjęcia krzyży, albo powieszenia również innych symboli

religijnych10. Tym, co uruchomił wrocławski przykład, nie jest więc jakaś

„wojna o krzyże”, lecz oddolne działania uczennic i uczniów domagają-

cych się prawa do demokratycznego udziału w kształtowaniu symbolicznej

przestrzeni szkoły.

Te różne formy sprzeciwu wobec dominacji Kościoła nie mają

wspólnego podłoża, ale mają pewne elementy zbieżne. W każdym ze

wspomnianych konfliktów istotny jest horyzont świeckiego państwa. Jest

ono potrzebne jako gwarant godności osobistej jednostek, albo jako in-

stancja chroniąca dostęp obywateli do tego, co publiczne, albo jako na-

rzędzie demokratycznego samostanowienia. W idei świeckiego państwa

naprawdę mogłyby się spotkać różne społeczne walki. Dlaczego więc po-

zostają rozproszone? Dlaczego nie powstał dotąd masowy ruch na rzecz

świeckiego państwa?

9 Maciej Szlinder, Krystian Szadkowski, Kuria niszczy szkołę, www.krytykapolityczna.pl, 30

marca 2009. Artykułowi towarzyszą zdjęcia z demonstracji autorstwa Marietty Radom-

skiej.

10 Jestem pozytywnie zaskoczona, z Zuzanną Niemier rozmawia Przemysław Prekiel, portal www.lewica.pl, 27 grudnia 2009.

180

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 180

26.3.2010 15:52:01

adaM oStolSKi

Zdobyć milczącą większość

Odpowiedź na pytanie, dlaczego środowiskom antyklerykalnym nie udało

się stworzyć ruchu społecznego, który wyraziłby roszczenia milczącej więk-

szości, jest z konieczności złożona. Po części napotykają one te same trud-

ności, co wszelkie progresywne ruchy społeczne w Polsce. Po części winę

ponosi fakt, że zarówno kościelne elity, jak i politycy bez względu na barwy,

a także liberalne media i podręczni socjologiczni eksperci niemal zgodnym

chórem powtarzają nam, że jesteśmy społeczeństwem konserwatywnym.

Niekonserwatywna większość, która – przypomnę – chciałaby m.in. refundo-

wanej antykoncepcji, in vitro czy rzetelnej edukacji seksualnej w szkołach, po

prostu nie ma się gdzie zobaczyć.

Ale to nie wszystko. Za trudność w wyrażeniu protestu przeciw do-

minacji Kościoła odpowiadają również po części złudzenia obecne w różnych

proporcjach w większości antyklerykalnych inicjatyw w Polsce. Cztery z nich

uważam za szczególnie istotne czynniki powstrzymujące rozwój szerszego ru-

chu społecznego.

Po pierwsze, dyskurs antyklerykalny obciążony jest nierzadko złudze-

niem, że rozwiązanie problemu dominacji Kościoła przyniesie automatycznie

sekularyzacja. Takie stawianie sprawy pomija jednak właściwy problem, uza-

leżnia bowiem zmianę polityczną od przeobrażenia poglądów społeczeństwa,

którego poglądy faktycznie niewiele się liczą. Ale może także hamować działanie

(jeśli uznamy, że spontaniczna sekularyzacja jest tylko kwestią czasu) albo bloko-

wać możliwe sojusze (ponieważ gros osób zaangażowanych w konkretne walki

przeciw dominacji Kościoła to katolicy i katoliczki, które niekoniecznie chcą być

pouczane, w co mają nie wierzyć).

O ile złudzenie sekularyzacyjne obsadza nadmiernymi nadziejami czas

przyszły, iluzja nostalgiczna zwraca się ku przeszłości, ku epoce, kiedy pań-

stwo trzymało Kościół w ryzach. Ten typ dyskursu antyklerykalnego wysuwa

na pierwszy plan walkę o dobre imię PRL, przedstawianej jako kraj socjalnego

www.boell.pl

181

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 181

26.3.2010 15:52:01

KośCiół, PańStWo i PolityKa PłCi

bezpieczeństwa i wysokich standardów laickości. PRL pojawia się więc jako po-

ręczny symbol, pozwalający związać ze sobą kwestię socjalną i postulaty an-

tyklerykalne. Jednak podobnie jak walka o sekularyzację, tak i walka o pamięć

o PRL stanowi stawkę zastępczą, a zarazem utrudnia budowanie sojuszy z ludź-

mi, którzy mogą mieć podobne zdanie na temat przywilejów Kościoła, a zupeł-

nie różne w kwestii tego, czym była i jak należy pamiętać PRL.

Trzecie złudzenie to złudzenie elitystyczne. Wyrasta ono z przeko-

nania, że za klerykalizację państwa odpowiada społeczny konserwatyzm.

Iluzja ta każe wierzyć, że rozwiązaniem problemu klerykalizacji państwa jest

odsunięcie mas ludzi od wpływu na sprawy podstawowe. Podobnie jak nie

robimy referendum w sprawie konstrukcji mostu czy wysokości stóp pro-

centowych, podobnie nie należy pytać ludzi o zdanie w kwestii sposobu

realizacji praw obywatelskich. Tak jak w sprawach gospodarczych decydują

eksperci-ekonomiści, tak w sprawach praw fundamentalnych powinny decy-

dować polityczne elity lub eksperci-sędziowie (najlepiej ze Strasburga). Ten

typ antyklerykalnego dyskursu dostarcza jednak tylko dodatkowego uzasad-

nienia dla status quo, uprawomocniając logikę, którą „nasi okupanci” tak czy

inaczej już się kierują.

Czwarte wreszcie złudzenie, najbardziej może podstępne, to złudzenie

populistyczne. Obejmuje ono tę część antyklerykalnego dyskursu, która sku-

pia się na demaskowaniu skandali z udziałem przedstawicieli Kościoła, czy to

korupcyjnych czy seksualnych. Jednak język skandalu nie jest i nie może być

sam w sobie katalizatorem zmiany społecznej. Działa on podobnie jak tabloido-

we przedstawienia przemocy domowej, które sprowadzają się do opowieści

o mężu-sadyście, ignorując instytucjonalne uwarunkowania przemocy. Skandal

oburza wprawdzie, ale nie mobilizuje, bo z definicji zawsze jest wyjątkiem, winą

konkretnej osoby, a nie objawem błędu w konstrukcji systemu. Język skandalu

nie zagraża też własnemu wizerunkowi Kościoła. Z jednej strony uruchamia

bowiem pamięć o ubeckich fałszywkach, z drugiej zaś wyobrażenia o skruszo-

nych grzesznikach i powracających „synach marnotrawnych” – dyskurs winy

182

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 182

26.3.2010 15:52:02

adaM oStolSKi

i przebaczenia. Trzeba dodatkowej pracy, by z konkretnych skandali wyprowa-

dzić ogólne postulaty zmiany.

Świeckiego państwa nie wywalczymy, ani fotografując się z Wojciechem

Jaruzelskim, ani czekając na czołgi Unii Europejskiej, ani propagując ateizm, ani

piętnując niegodziwość kleru. Musi być ono bezpośrednim i głównym tema-

tem walki. Prowadzą ją dziś ludzie, którzy rzucili wyzwanie dominacji Kościoła

w obronie swojej ludzkiej godności, w obronie prawa do tego, co publiczne,

albo w dążeniu do demokratycznego udziału w kształtowaniu wspólnego świa-

ta. To oni pokazują nam dziś kierunek.

Adam Ostolski – socjolog, filozof i tłumacz. Jego zainteresowania to filozo-

fia społeczna, psychoanaliza, problematyka pamięci społecznej, studia żydow-

skie i teoria gender. Współpracował m.in. z Fundacją Forum Dialogu między

Narodami (projekty badawcze i edukacyjne) i Fundacją Ekologia i Sztuka im.

Tomka Byry (Think Tank Feministyczny); członek „Krytyki Politycznej”.

www.boell.pl

183

Kosciol panstwo i polityka plci_1.indd 183

26.3.2010 15:52:02

płci

Na czym właściwie polega specyfika wpływów Kościoła katolickiego na

a

życie publiczne w Polsce? Jakie to ma przełożenie na kwestie równości

płci? Jakie są społeczne koszty jego dominacji? Jak się zmieniają postawy

polskiego społeczeństwa wobec Kościoła i religii? Czy Polska może być

państwem świeckim? To tylko niektóre pytania, na które odpowiadają

i polityk

autorki i autorzy publikacji: Iza Desperak, Anna Dzierzgowska, Maciej Gdula,

Agnieszka Graff, Agnieszka Kościańska, Adam Ostolski, prof. Barbara Stanosz,

Katarzyna Szumlewicz, Piotr Szumlewicz, prof. Magdalena Środa, Joanna

Tomaszewska i Anna Zawadzka. W swoich tekstach analizują zależności

między religią a polityką, zastanawiają się, skąd się bierze siła Kościoła,

państwo

dlaczego nie zrodził się w Polsce masowy ruch antyklerykalny, dlaczego

tkwimy w oparach katolickiej magmy, czy jest szansa na pluralizm

i redefiniowanie stosunków między Kościołem i państwem.

ościół, K

Kościół, państwo

i polityka płci

Bölla

Heinricha

im.

Fundacja im. Heinricha Bölla

Przedstawicielstwo w Polsce

ul. Żurawia 45, 00-680 Warszawa, Polska

tel.: +48 22 59 42 333, e-mail: hbs@boell.pl

Fundacja

Kosciol panstwo i polityka plci_Okladka_DRUK.indd 1

2010-3-29 14:03:02