MiTy EnErgETyki jądroWEj

Mity energetyki jądrowej

jak oszukujE nas

lobby EnErgETycznE

Gerd Rosenkranz

Gdyby wziąć pod uwagę przytaczane czasami wypowiedzi o re-

z rozprzestrzenianiem technologii atomowej, której cywilnego

nesansie energetyki jądrowej, można by odnieść wrażenie, że

wykorzystania nie da się przecież oddzielić szczelnym mu-

liczba nowych elektrowni atomowych stale i szybko rośnie.

rem od jej wykorzystania do celów militarnych. Przedłużenie

W rzeczywistości aktualne statystyki wykazują 60 obiektów

okresów eksploatacji istniejących elektrowni jądrowych

w budowie – większość w Chinach, kolejne w Rosji, Indiach,

– a w jeszcze większym stopniu budowa nowych obiektów

Korei Południowej i Japonii. Zaledwie jeden projekt realizo-

– to istotne opóźnienie rozwoju energetyki korzystającej ze

wany jest w USA. Wśród „obiektów w budowie” znajdują się

źródeł odnawialnych. Twierdzenie, że energia atomowa i źró-

jednak także liczne nigdy niedokończone, bardzo stare projek-

dła odnawialne uzupełniają się, jest mitem – konkurują one

ty, nadające się de facto do rozbiórki. W rzeczywistości liczba

bowiem ze sobą o ograniczony przecież kapitał inwestycyj-

elektrowni jądrowych stale spada. W ciągu najbliższych lat licz-

ny i obecność w sieciach energetycznych, a ze względu na

ba starych obiektów, które zostaną wyłączone z eksploatacji,

małą elastyczność eksploatacji elektrownie jądrowe ogra-

przekroczy liczbę nowych, które zostaną do sieci przyłączone.

niczają potencjał rozwoju przede wszystkim energetyki

Nie wszystkie deklarowane projekty zostaną też zrealizowane.

wiatrowej. Energetyka jądrowa ani nie ma potencjału, aby

wnieść istotny wkład w ochronę klimatu, ani nie jest potrzeb-

Rosnący stopień otwierania rynków energii na swobodną

na do zagwarantowania bezpieczeństwa dostaw. Nasuwa się

konkurencję oznacza malejące szanse energii jądrowej na

wniosek przeciwny: kto chce wspierać rozwój energii ze źró-

tych rynkach. Niebotyczny poziom osiągają koszty nowych

deł odnawialnych i dążyć do docelowej wartości 100% energii

elektrowni jądrowych. Wraz z powstawaniem na całym

z tych źródeł, powinien być przeciwny budowie nowych i prze-

świecie nowych obiektów rośnie również ryzyko związane

dłużaniu okresów eksploatacji starych elektrowni jądrowych.

ul. Żurawia 45, III p., 00-680 Warszawa

T 22 59 42 333 F 22 59 42 337

E hbs@boell.pl W www.boell.pl

SERIA PUBLIKACJI O EKOLOGII

Mity energetyki jądrowej

Jak oszukuje nas lobby energetyczne

Gerd Rosenkranz

Publikacja Fundacji im. Heinricha Bölla

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 1

10-10-12 11:39

Heinrich-Böll-Stiftung

Gerd Rosenkranz Mity energetyki jądrowej. Jak oszukuje nas lobby energetyczne Tytuł oryginału: Gerd Rosenkranz Mythen der Atomkraft. Wie uns die Energielobby hinters Licht führt oekom verlag, München 2010

© oekom verlag

© wydanie polskie: Fundacja im. Heinricha Bölla, Biuro Regionalne Europa Centralna, Warszawa Publikacja Fundacji im. Heinricha Bölla, Biuro Regionalne Europa Centralna, Warszawa Wydrukowano w Polsce, październik 2010

Tłumaczenie z języka niemieckiego: Jarosław Sobczak

Redakcja merytoryczna wydania polskiego: Dariusz Szwed

Korekta i koordynacja: Katarzyna Radzikowska

Opracowanie graficzne: Micheline Gutman

Skład i druk: Studio27

Zdjęcia: Timm Suess, http://timmsuess.com/decay. Pewne prawa zastrzeżone.

ISBN 978-83-61340-68-3

Zamówienia prosimy kierować na adres:

Fundacja im. Heinricha Bölla

ul. Żurawia 45, III p.

00-680 Warszawa

T 22 59 42 333 F 22 59 42 337

E hbs@boell.pl W www.boell.pl

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 2

10-10-12 11:39

SPIS tREśCI

Przedmowa: ślepy zaułek energetyki jądrowej

4

Wstęp do wydania polskiego

6

Wprowadzenie: Forsmark – 22 minuty strachu i przerażenia

9

Pierwszy mit: Energia atomowa jest bezpieczna

10

Ryzyko szczątkowe niepamięci

11

Podstępna trucizna – rutyna

14

Drugi mit: Poradzimy sobie z zagrożeniem terrorystycznym i ryzykiem nadużyć 17

Samobójcze zamachy mogą przyćmić nawet wydarzenia z 11 września 2001 roku 19

Śmiercionośne „bliźnięta syjamskie”: cywilne i wojskowe zastosowania energii jądrowej 20

trzeci mit: Odpady jądrowe? Żaden problem!

23

Nigdzie nie ma miejsca na składowiska finalne

25

Czwarty mit: Wystarczy nam uranu jako paliwa

28

Piąty mit: Energetyka jądrowa służy ochronie klimatu

31

Jak energetyka jądrowa utrudnia zrównoważoną ochronę klimatu

33

Konkurencja między energetyką atomową i źródłami odnawialnymi zaostrza się 34

Atomowa ochrona klimatu jest nierealna

36

Szósty mit: Potrzebujemy dłuższych okresów eksploatacji reaktorów 37

Koncerny jądrowe łamią dane słowo

39

Co dałoby ściągnięcie części dodatkowych zysków?

39

Rezygnacja z energii atomowej musi być zorganizowana „z głową”

40

Siódmy mit: Energetyka jądrowa przeżywa renesans

41

Na całym świecie nadchodzi era źródeł odnawialnych

42

Subwencje przeciwdziałające nuklearnej depresji

44

Koniec mitu energetyki jądrowej

48

Decyzja w sprawie zaopatrzenia w energię

50

Bibliografia

54

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 3

10-10-12 11:39

4

Mity eNeRgetyKi JądRoweJ

PRzEDMOWA: śLEPy zAUłEK EnERGEtyKI JąDROWEJ

Gdyby wziąć pod uwagę przytaczane czasa-

biorstwo energetyczne nie zaryzykuje dziś budo-

mi wypowiedzi o renesansie energetyki jądrowej,

wy nowej elektrowni jądrowej bez państwowych

można by odnieść wrażenie, że liczba nowych

subwencji i gwarancji. Charakterystyczne jest to,

elektrowni atomowych stale i szybko rośnie.

że nowe elektrownie jądrowe buduje się przede

W rzeczywistości aktualne statystyki wykazują

wszystkim w krajach, w których państwo i ener-

60 obiektów w budowie – większość w Chinach,

getyka są połączone nieszczęsnym przymierzem.

kolejne w Rosji, Indiach, Korei Południowej i Ja-

ponii. Zaledwie jeden projekt realizowany jest

Energetyka atomowa była i nadal jest w du-

w USA. Na liście tej (autorstwa VGB Power Tech)

żym stopniu dotowana ze środków publicznych.

znajdują się jednak także liczne nigdy niedokoń-

Szacuje się, że w Niemczech poziom dotychczaso-

czone, bardzo stare projekty, czyli obiekty nada-

wych dotacji to rząd wielkości 100 miliardów euro.

jące się de facto do rozbiórki.

Miliardowe rezerwy na zagospodarowanie odpa-

dów jądrowych i rozbiórkę elektrowni to nieopo-

Ponadto istnieją deklaracje budowy ok. 160

datkowane środki, z których korzystają koncerny.

nowych elektrowni jądrowych do 2020 roku – 53

Natomiast odpowiedzialność cywilna operatorów

w samych Chinach, 35 w USA. Kolejne miejsca

jest ograniczona do kwoty 2,5 miliarda euro, czyli

zajmują Korea Południowa i Rosja. W Europie

bardzo niewielkiej części rzeczywistych kosztów

liderem jest Wielka Brytania (8 zaplanowanych

nawet niezbyt poważnego wypadku. Po zrobieniu

nowych obiektów), a następne kraje na liście to:

uczciwego rachunku okazuje się, że energia z ato-

Szwajcaria, Finlandia, Rumunia i Litwa. Z kolei

mu jest równie droga, co ryzykowna.

Francja, chcąca uszczęśliwić świat elektrowniami

jądrowymi, planuje u siebie budowę tylko jedne-

Do tych znanych już argumentów przeciwko

go nowego obiektu. Większość państw europej-

energetyce jądrowej dochodzą nowe. Po pierw-

skich nie ma konkretnych planów atomowych.

sze, ryzyko związane z rozprzestrzenianiem

technologii jądrowej rośnie proporcjonalnie do

W rzeczywistości liczba elektrowni jądrowych

powstawania nowych elektrowni jądrowych na

stale spada. Obecnie na świecie eksploatowanych

świecie. Cywilnego wykorzystania tej technologii

jest 436 reaktorów. W ciągu najbliższych 15–20

nie da się przecież oddzielić szczelnym murem

lat liczba starych obiektów, które zostaną wyłą-

od jej wykorzystania do celów militarnych, pomi-

czone z eksploatacji, przekroczy liczbę nowych,

mo starań i kontroli ze strony Międzynarodowej

które zostaną do sieci przyłączone. Nie wszystkie

Agencji Energii Atomowej (MAEA). Najśwież-

deklarowane projekty zostaną też zrealizowane.

szy przykład to Iran. Jeżeli ktoś nie chce poddać

Rosnący stopień otwierania rynków energii na

się kontroli, nie można go do tego zmusić. Wraz

swobodną konkurencję oznacza malejące szanse

z rozwojem energetyki jądrowej rośnie koniecz-

energii jądrowej na tych rynkach.

ność budowy odpowiednich instalacji przerobu

oraz reaktorów prędkich powielających, potrzeb-

Niebotyczny poziom osiągają koszty nowych

nych do produkcji paliwa jądrowego. Oznacza to

obiektów. Koszt budowy nowej elektrowni ato-

wejście w cykl plutonu i tym samym powstanie

mowej w fińskim Olkiluoto wzrósł w trakcie bu-

ogromnych ilości materiałów rozszczepialnych,

dowy z 3 do 5,4 miliardów euro, chociaż nie zrea-

które mogą być łatwo użyte do produkcji bomby –

lizowano jeszcze nawet stanu surowego. Do tego

taka wizja to prawdziwy horror!

dochodzą nierozwiązane problemy finalnego

składowania odpadów oraz duża podatność tech-

Po drugie, przedłużenie okresów eksploatacji

nologii atomowej na awarie. Żadne zarządzane

istniejących elektrowni jądrowych – a w jeszcze

zgodnie z zasadami rynku prywatne przedsię-

większym stopniu budowa nowych obiektów – to

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 4

10-10-12 11:39

Przedmowa: ślepy zaułek energetyki jądrowej

5

istotne opóźnienie rozwoju energetyki korzysta-

żyć do docelowej wartości 100% energii z tych

jącej ze źródeł odnawialnych. Twierdzenie, że

źródeł, powinien być przeciwny budowie no-

energia atomowa i źródła odnawialne uzupełnia-

wych i przedłużaniu okresów eksploatacji sta-

ją się, jest mitem. Konkurują one bowiem ze sobą

rych elektrowni jądrowych. Energia atomowa

nie tylko o ograniczony przecież kapitał inwe-

nie sprawdza się jako postulowana strategia

stycyjny i obecność w sieciach energetycznych;

tymczasowa w okresie wchodzenia w erę wyko-

ze względu na małą elastyczność eksploatacji

rzystania energii słonecznej.

(konieczność pracy ciągłej) elektrownie jądrowe

ograniczają głównie potencjał rozwoju energety-

Dziękujemy autorowi – Gerdowi Rosenkranz-

ki wiatrowej. W wietrzne dni, w okresie niskiego

owi – za ciekawy esej, a wydawnictwu oekom

zapotrzebowania na energię, już dziś dużą część

za umieszczenie „Mitów energetyki jądrowej”

popytu w Niemczech pokrywa się ze źródeł wia-

w swojej nowej serii wydawniczej „quergedacht” .

trowych. Ponieważ ze względów ekonomicznych

w elektrowniach jądrowych (a także w dużych

I jeszcze uwaga na koniec: Fundacja im.

elektrowniach węglowych) nie ogranicza się krót-

Heinricha Bölla wydaje w 2010 roku całą serię

koterminowo wytwarzanej mocy, nadwyżki ener-

obszernych opracowań na aktualne tematy z za-

gii trzeba – ze stratą – eksportować za granicę.

kresu energetyki jądrowej. Polecamy je gorąco

W tym szaleństwie jest więc metoda.

wszystkim, którzy poszukują szczegółowych in-

formacji i faktów z tej dziedziny. Informacje moż-

Jakkolwiek by nie patrzeć: energetyka jądro-

na znaleźć na naszej stronie www.boell.de1.

wa ani nie ma potencjału, aby wnieść istotny

wkład w ochronę klimatu, ani nie jest potrzebna

do zagwarantowania bezpieczeństwa dostaw.

Berlin, styczeń 2010

Nasuwa się wniosek przeciwny: kto chce wspie-

Ralf Fücks

rać rozwój energii ze źródeł odnawialnych i dą-

Członek zarządu Fundacji im. Heinricha Bölla

1 A także na stronie www.boell.pl (przyp. red.).

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 5

10-10-12 11:39

6

Mity eNeRgetyKi JądRoweJ

WStęP DO WyDAnIA POLSKIEGO

Katastrofa w Czarnobylu w 1986 roku spo-

nych źródeł energii i podnoszeniem efektyw-

wodowała w wielu państwach rozbudzenie

ności energetycznej. Ponadto bardzo trudno

publicznej debaty o bezpieczeństwie elektro-

jest oszacować faktyczne koszty elektrowni

wni atomowych, w której podkreślano zagro-

jądrowych nowej generacji.

żenia i koszty związane z wykorzystywaniem

energii pochodzącej z reaktorów jądrowych.

Polska stoi dziś przed koniecznością i wy-

Obecnie – prawie dwadzieścia pięć lat po tym

zwaniem dokonania strategicznego wyboru

wydarzeniu – kwestia zastosowania energii

polityki energetycznej, który określi kierunek

nuklearnej znajduje się ponownie w centrum

rozwoju kraju na następne dziesięciolecia.

dyskusji – tym razem z naciskiem na korzy-

Wybór konkretnej wizji systemu energetycz-

ści, jakie jej rozwój miałby powodować. Choć

nego przełoży się na bardzo wiele dziedzin ży-

globalna liczba reaktorów na świecie spada

cia społecznego, takich jak transport, struktu-

(najwięcej czynnych reaktorów – 444 - było

ra i liczba (nowych) miejsc pracy, rozwój infra-

w 2002 roku, w sierpniu 2010 liczba ta wynosi-

struktury. Konieczność wprowadzenia ener-

ła 439), to zwolennicy energii z uranu mówią

gii atomowej wydaje się stanowić w Polsce

o jej światowym „renesansie” i intensywnie

polityczny konsensus. Przyjęta w 2009 przez

promują ją jako sposób na rozwiązanie wielu

polski rząd „Polityka energetyczna Polski do

problemów. Na poziomie narodowym, wobec

2030 roku” przewiduje wśród priorytetów

rosnącego zapotrzebowania na energię po-

zarówno rozwój i wspieranie odnawialnych

zwolić ma ona na uniezależnienie się krajów

źródeł energii oraz podnoszenie efektywności

uprzemysłowionych od niepewnych dostaw

energetycznej, jak i dywersyfikację struktury

drożejącej ropy i gazu oraz sprzyjać wzrosto-

wytwarzania energii elektrycznej, pod którą

wi bezpieczeństwa energetycznego poprzez

rozumiane jest wprowadzenie w Polsce ener-

zapewnienie konsumentom taniej i pewnej

getyki jądrowej. Jak dotąd obserwować można

energii. Twierdzi się również, że energia ją-

jednak przede wszystkim wzmożone działania

drowa przyczynia się do zmniejszenia redukcji

na rzecz realizacji tego drugiego priorytetu.

emisji gazów cieplarnianych i tym samym ma

Znacznie większe nakłady finansowe i wysiłki

być także odpowiedzią na problemy natury

przeznaczane są na promocję programu ener-

globalnej. Jednocześnie osoby opowiadające

getyki jądrowej niż na działania mające na

się za rozwojem energetyki atomowej rzadko

celu rozwój źródeł odnawialnych i efektyw-

wspominają o związanych z nią zagrożeniach

ności energetycznej. Według opracowanego

i o „ciemnych stronach mocy”. O nierozwiąza-

przez Ministerstwo Gospodarki i upublicznio-

nym do dziś problemie odpadów jądrowych,

nego w sierpniu 2010 projektu „Programu Pol-

które składowane muszą być wiele tysięcy

skiej Energetyki Jądrowej” (znajdującego się

lat. O tym, że rozwój energetyki jądrowej nie

obecnie w konsultacjach międzyresortowych

jest odpowiedzią na zmiany klimatu - w skali

i społecznych) do końca 2022 zbudowany

globalnej nie wniesie ona bowiem istotnego

ma zostać pierwszy blok elektrowni jądrowej

wkładu w rozwiązanie tego problemu, gdyż

(pierwotnie zakładanym terminem był 2020).

przewiduje się, że znaczenie energetyki ją-

Decyzja dotycząca wsparcia rozwoju atomu

drowej w światowym bilansie energetycznym

uzasadniana jest enigmatycznymi stwierdze-

będzie maleć. Jednocześnie zaś rozwój i in-

niami dotyczącymi bezpieczeństwa, taniej

westycje w atomową energetykę znacząco ha-

energii, ochrony klimatu czy rozwoju nowo-

mują czy wręcz wykluczają się z równoległym

czesnych technologii. Brakuje jednak wielo-

prowadzeniem działań faktycznie przyczynia-

stronnych i dogłębnych analiz, które faktycz-

jących się do redukcji emisji gazów cieplar-

nie uzasadniałyby ten wybór. Ostateczna de-

nianych – czyli zwiększaniem roli odnawial-

cyzja odnośnie rozwoju energetyki jądrowej

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 6

10-10-12 11:39

wstęp do wydania polskiego

7

w Polsce oficjalnie jeszcze nie zapadła, warto

kwestie, w odniesieniu do których Polacy chcie-

jednak wspomnieć, że we wrześniu 2010 Mi-

liby poszerzyć swoją wiedzę. Europejczycy nie

nisterstwo Gospodarki rozpisało przetarg na

uważają energii jądrowej za opcję, która po-

„kampanię informacyjną na rzecz energii ją-

zwoli sprostać wyzwaniom związanym z zaopa-

drowej w Polsce”, według której głównym ce-

trzeniem i konsumpcją energii, przed którymi

lem komunikacyjnym działań do 2013 roku

stoją rozwinięte społeczeństwa - jedynie mniej

jest „uzyskanie przyzwolenia społecznego

niż co piąty respondent uważa, że udział energii

dla rozwoju energetyki jądrowej w Polsce po-

jądrowej w strukturze nośników energii powi-

przez budowę elektrowni jądrowej”2.

nien rosnąć, największa grupa badanych (39%)

chciałaby, żeby pozostał na obecnym poziomie,

Społeczeństwo polskie jest mocno podzie-

zaś 34% chciałaby jej udział zmniejszyć.

lone wobec idei rozwoju sektora jądrowego

w naszym kraju. W badaniach opinii społecznej

Fundacja im. Heinricha Bölla pragnie

przeprowadzonych w styczniu 2010 przez GfK

włączyć się w debatę na temat wyzwań zwią-

Polonia na zlecenie „Rzeczpospolitej” tylko 42%

zanych z rozwojem zrównoważonej polityki

pytanych opowiedziało się za budową elektro-

energetycznej w Polsce i Europie, która stano-

wni atomowej w Polsce. Zdecydowanych prze-

wi kluczowy element przyszłości gospodarczej

ciwników było 23%, a 27% osób stwierdziło, że

i społecznej. W celu pogłębienia debaty pub-

„raczej” nie chcą tej inwestycji3. Wyniki wcześ-

licznej, która według naszej oceny jest zdomi-

niejszych badań były podobne – w niektórych

nowana przez zwolenników energii jądrowej i

nieznacznie przeważała liczba zwolenników

nie uwzględnia argumentów jej przeciwników,

rozwijania energetyki atomowej w Polsce, w in-

przedstawiamy głosy eksperckie krytyczne wo-

nych – przeciwników tego pomysłu4. Potwier-

bec rozwoju energetyki jądrowej. Tym samym

dzają to również ogólnoeuropejskie badania

chcemy w miarę naszych możliwości odpowie-

(wyniki badań Eurobarometru opublikowane

dzieć także na społeczne zapotrzebowanie na

wiosną 2010 roku5) - w których 50% ludności

fachową i ugruntowaną wiedzę na ten temat.

UE postrzega energię jądrową raczej jako za-

grożenie niż zysk (jako zysk postrzega ją 36%)

Przedstawiamy Państwu trzy opracowania:

dla siebie i swojej rodziny (dane dla Polski: 45%

widzi ją jako zysk, 41% ocenia atom raczej jako

„Mity energetyki jądrowej. Jak oszuku-

zagrożenie). Przede wszystkim jednak Polacy

je nas lobby energetyczne” autorstwa Gerda

deklarują (podobnie jak prawie 3/4 wszystkich

Rosenkranza, będące krytyczną analizą typo-

Europejczyków), że nie posiadają wystarcza-

wych argumentów używanych przez zwolen-

jącej wiedzy na ten temat. Badania Euroba-

ników energii nuklearnej,

rometru pokazują, że 78% Polaków czuje się

wcale albo niewystarczająco poinformowanych

„Ekonomika energetyki jądrowej: ak-

o bezpieczeństwie elektrowni jądrowych, a za-

tualizacja” Steve'a Thomasa – analiza ekono-

rządzanie odpadami radioaktywnymi i proce-

miczna prezentująca faktyczne koszty tego

dury monitoringu środowiskowego to główne

rozwiązania, oraz

2 Koncepcja kampanii informacyjnej dotyczacej energetyki jadrowej: „Bezpieczeństwo, które się opłaca”, http://bip.mg.gov.pl/files/5.KoNCePCJA%20Po%20ModyFiKACJi_0.pdf.

3 Polacy nie chcą atomu, „Rzeczpospolita", Agnieszka Łakoma, 8 lutego 2010, http://www.rp.pl/artykul/430810.html.

4 CBoS, „o problemach energetyki. Komunikat z badań", warszawa 2008, http://www.cbos.pl/SPiSKoM.PoL/2008/K_123_08.PdF, Nasz przyjaciel atom, „wprost", tomasz Molga, Sebastian Stodolak, nr 26/2010, http://www.wprost.pl/ar/199317/Nasz-przyjaciel-atom/.

5 Komisja europejska, europeans and Nuclear Safety. Report, Special eurobarometer 324, marzec 2010, http://ec.europa.eu/energy/nuclear/safety/doc/2010_eurobarometer_safety.pdf.

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 7

10-10-12 11:39

8

Mity eNeRgetyKi JądRoweJ

„Systemy na rzecz zmian: energia jądro-

Mamy nadzieję, że spotkają się one z za-

wa kontra efektywność energetyczna i źródła

interesowaniem zarówno ekspertów zaj-

odnawialne?” Anthony’ego Froggatta i Mycle’a

mujących się polityką energetyczną, decy-

Schneidera, w którym omówione zostały trud-

dentów odpowiedzialnych za jej rozwój, jak

ności i sprzeczności w łączeniu podejścia pro-

i przedstawicieli mediów, społeczeństwa

atomowego z rozwojem odnawialnych źródeł

obywatelskiego i wszystkich osób, które prag-

energii i efektywności energetycznej.

ną swą opinię oprzeć na faktach.

Warszawa, wrzesień 2010

Wolfgang Templin

Dyrektor Przedstawicielstwa

Fundacji im. Heinricha Bölla w Polsce

Katarzyna Radzikowska

Koordynatorka projektów „Energia i Klimat”

Fundacji im. Heinricha Bölla w Polsce

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 8

10-10-12 11:39

wprowadzenie: Forsmark – 22 minuty strachu i przerażenia

9

WPROWADzEnIE: FORSMARK – 22 MInUty StRACHU I PRzERAŻEnIA

Jest 25 lipca 2006 roku, godzina 13.19, gdy

informacje – o położeniu prętów sterujących do

elektrycy pracujący poza elektrownią jądrową

regulacji szybkości reakcji w rdzeniu czy o po-

Forsmark w Szwecji doprowadzają do zwarcia

ziomie chłodziwa w zbiorniku reaktora. Dopiero

w stacji rozdzielczej. Takie rzeczy się zdarzają –

gdy jednemu z techników udaje się ręcznie uru-

wszędzie tam, gdzie obracają się wielkie turbiny

chomić oba agregaty Diesla i przywrócić zasilanie

i gdzie trzeba odprowadzić gigantyczne ilości

systemów pomiarowych i zabezpieczających, ten

energii wyprodukowanej w blokach elektrowni.

„lot po omacku” wreszcie się kończy.

Zwykle takie zakłócenie w sąsiedniej sieci nie

powoduje w żadnej elektrowni jądrowej poważ-

Szwedzka instytucja nadzorująca instalacje

nych kłopotów. Systemy zabezpieczeń są przy-

atomowe (SKI) ustaliła dość szybko, że bezpośred-

gotowane na podobne sytuacje. Reaktor jest

nim czynnikiem, który wywołał sekwencję zdarzeń

wtedy odłączany od uszkodzonej sieci, zanim

w reaktorze wodnym wrzącym, było uszkodzenie

jeszcze zewnętrzne zwarcie dotrze do urządzeń

dwóch falowników, wskutek czego nie włączyły

elektrycznych reaktora. W najgorszym przypad-

się planowo dwa z czterech silników w siłowniach

ku następuje automatyczne wyłączenie reaktora,

awaryjnych. Dokładnego przebiegu procesów

a - jako że proces rozszczepiania w jego wnętrzu

podczas decydującej fazy awarii dużej części sy-

trwa jeszcze przez wiele dni - systemy chłodzenia

stemu zabezpieczeń nie udało się zrekonstruować.

awaryjnego stopniowo obniżają temperaturę re-

Pozostały zagadką. Co najdziwniejsze, eksperci

aktora aż do osiągnięcia bezpiecznego stanu.

nie potrafili wyjaśnić, dlaczego z czterech iden-

tycznych pod względem konstrukcji falowników,

Ale w tamten wtorek w Forsmark nic nie

odpowiedzialnych za prawidłowy rozruch agre-

działa normalnie. Ponieważ odłączenie od sieci

gatów awaryjnych, połowa zadziałała tak, a druga

następuje zbyt wolno i właściwie drobne zakłóce-

połowa inaczej. Pewne było na koniec jedno: gdy-

nie wywołuje całą kaskadę dalszych komplikacji,

by wszystkie zadziałały tak samo, istniałoby duże

posłuszeństwa odmawia duża część zabezpie-

prawdopodobieństwo utraty kontroli nad reakto-

czeń elektrycznych w bloku 1 reaktora wodnego

rem. Wtedy bowiem zawiodłyby wszystkie cztery

wrzącego. Nie działają dwa z czterech dieslow-

ciągi systemu zabezpieczeń reaktora, co – jak przy-

skich agregatów, które miały w przypadku awa-

znał szwedzki nadzór – „doprowadziłoby do wyłą-

rii zasilać urządzenia sterowania reaktorem oraz

czenia zasilania prądem przemiennym wszystkich

pompy chłodzenia awaryjnego. Przez nieznoś-

siłowni awaryjnych i tym samym do zdarzenia,

nie długie 22 minuty najbardziej krytycznej fazy

którego zaistnienie nie było zakładane w procedu-

awarii ekrany w nastawni są ciemne, czujniki nie

rach bezpieczeństwa” (Gesellschaft für Anlagen-

przesyłają żadnych sygnałów dotyczących reakcji

und Reaktorsicherheit, 2006). Taka awaria nie zo-

łańcuchowej w reaktorze, nie działa nawet część

stała przewidziana w żadnej instrukcji, nie istniały

głośników, przez które ogłasza się alarm i za-

więc żadne procedury – a prawdopodobnie także

rządza ewakuację. Nie docierają najważniejsze

możliwości – jej opanowania.

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 9

10-10-12 11:39

PIERWSzy MIt:

Energia atomowa jest bezpieczna

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 10

10-10-12 11:39

PIERWSzy MIt: energia atomowa jest bezpieczna

11

Sytuacja, która miała miejsce w południe

Ryzyko szczątkowe niepamięci

owego letniego dnia w 2006 roku na szwedzkim

wybrzeżu Bałtyku, była przerażająco podobna do

Zwolennicy energii jądrowej w wielu wysoko

dwóch wydarzeń, które od kilkudziesięciu lat kła-

rozwiniętych państwach z wyraźnym zadowole-

dą się ponurym cieniem na historii cywilnego wy-

niem obserwują – jak sami to określają – „deideo-

korzystania energii jądrowej – katastrof reaktorów

logizację” debaty na temat tej energii. W obliczu

w Harrisburgu w USA (w marcu 1979 roku) oraz

zmian klimatycznych oraz wyczerpywania się za-

Czarnobylu na Ukrainie (w kwietniu 1986 roku).

sobów kopalnych nośników energii ton dyskusji

stał się „bardziej rzeczowy i spokojniejszy”. Przede

Trudne do pojęcia błędy w zakresie plano-

wszystkim jednak orędownicy wytwarzania energii

wania, niewłaściwy montaż ważnych części,

przy użyciu technologii jądrowej cieszą się – o ile

niewybaczalna partanina podczas konserwacji

akurat nie trwa kampania wyborcza, która narusza

urządzeń oraz naiwna wiara w zaawansowaną,

ten stan odprężenia – że w politycznej i społecznej

bardzo czułą technikę – to wszystko już było. Nie

debacie nastąpiło w ciągu kilkudziesięciu lat prze-

tylko w Harrisburgu i Czarnobylu: podobne błędy

sunięcie akcentów i odejście od fundamentalnych

popełniano również w zakładzie przerobu paliwa

kwestii bezpieczeństwa tej technologii w kierunku

jądrowego w brytyjskim Sellafield, w japońskim

zagadnień związanych z ekonomią, ochroną kli-

reaktorze powielającym Monju czy zakładzie

matu, oszczędzaniem zasobów naturalnych i bez-

przerobu zużytego paliwa w Tokaimura, niemie-

pieczeństwem energetycznym. Energetyka jądrowa

ckich elektrowniach jądrowych Brunsbüttel czy

mogłaby więc być publicznie postrzegana jako jed-

Krümmel nad Łabą. Tam,

na z wielu technologii, a jej

gdzie pracują ludzie, po-

użytkowanie jako kwestia

Cała sytuacja w Forsmark mogła

pełniane są błędy. Może-

kalkulacji, nie inaczej niż

mieć znacznie gorsze skutki i takich

my mówić o szczęściu, że

w przypadku wyboru mię-

gorszych skutków można się w każdej

nie każda awaria, opisy-

dzy elektrownią węglową

chwili spodziewać.

wana zawsze jako „niewy-

a gazową.

tłumaczalny” splot popeł-

nionych błędów, jest tak brzemienna w skutki jak

Technika rozszczepienia jądra atomowego jest

katastrofa z 1986 roku dla Ukrainy i jej sąsiadów.

w coraz większym stopniu wpisywana w pewien

W bloku numer 1 elektrowni jądrowej Forsmark,

trójkąt (którego ekonomiści używają dla wyzna-

ok. 100 km na północ od stolicy kraju Sztok-

czenia obszaru debaty na temat polityki energe-

holmu, skończyło się na 22 minutach strachu

tycznej): ekonomiki, bezpieczeństwa dostaw oraz

i przerażenia osób obsługujących reaktor oraz na

niskiej szkodliwości dla środowiska. To, że zabez-

istotnych wątpliwościach co do wiarygodności

pieczenie przed katastrofami nie należy do celów

operatora elektrowni, szwedzkiego państwowego

energetyki jądrowej, przeszkadza jej zwolennikom

koncernu Vattenfall, który od tamtej pory dał już

w niewielkim stopniu. Wręcz przeciwnie – są oni

podstawy do kolejnych krytycznych pytań – tym

bardzo zadowoleni. Coraz częściej udaje się zwo-

razem dotyczących swoich niemieckich obiektów

lennikom energetyki jądrowej ukryć „unikalny po-

w Brunsbüttel i Krümmel.

tencjał” technologii jądrowej w zakresie katastrof

za całą gamą argumentów, które odwracają uwagę

Nazwa Forsmark stała się symbolem przy-

od zasadniczych kwestii bezpieczeństwa. Taki roz-

puszczalnie najbardziej spektakularnego wy-

wój wydarzeń nie jest przypadkowy. Jest wynikiem

padku w europejskim reaktorze jądrowym od

strategii realizowanej przez wiele lat wytrwale

katastrofy w Czarnobylu. Fachowcy w kraju i za

i z rozmysłem przez przedsiębiorstwa energetycz-

granicą, którzy próbowali zrekonstruować prze-

ne i producentów elektrowni jądrowych w krajach

bieg tamtych zdarzeń, stwierdzili z przerażeniem,

wykorzystujących tę energię.

że cała sytuacja w Forsmark mogła mieć znacznie

gorsze skutki i takich gorszych skutków można się

Nawet jeżeli skuteczne odwrócenie uwagi od

w każdej chwili spodziewać.

kwestii bezpieczeństwa przejściowo uspokoiło

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 11

10-10-12 11:39

12

Mity eNeRgetyKi JądRoweJ

publiczną debatę, istniejące prawdopodobień-

tralnie o „IV generacji” urządzeń, które w dalszej

stwo wielkiej katastrofy sprawia, że debata taka jest

przyszłości powinny zastąpić reaktory obecnie

w dalszym ciągu niezbędna. Niebezpieczeństwo

używane bądź planowane. Reaktorów kolejnej se-

hipotetycznej awarii „pozaprojektowej” (która

rii, wyposażonych w innowacyjne zabezpieczenia,

byłaby poważniejsza niż największa awaria „pro-

nie określa się już jednak mianem „idiotoodpor-

jektowa”, na jaką przygotowany jest system zabez-

nych”, jak w opisanej powyżej i do dziś niezreali-

pieczeń) oraz fakt, że taka awaria „spoza skali” nie

zowanej wizji. Mają być za to bardziej opłacalne,

może nigdy zostać wykluczona, były i są praprzy-

mniejsze, mniej podatne na niezgodne z przezna-

czyną podstawowego konfliktu wokół energetyki

czeniem wykorzystywanie do celów wojskowych,

jądrowej. Na tej właśnie kwestii realnego zagroże-

a co za tym idzie łatwiejsze do zaakceptowania dla

nia bazują ostatecznie wszystkie argumenty prze-

ludzi. Pierwsze z tych reaktorów mają zacząć wy-

ciwko tej formie wytwarzania energii. To ta kwestia

twarzać energię około 2030 roku. Tak brzmi wersja

decyduje o poparciu (lub jego braku) dla energii

oficjalna. Nieoficjalnie nawet niektórzy zdeklaro-

jądrowej – w skali regionalnej, krajowej i global-

wani zwolennicy takich reaktorów – jak np. były

nej. Od czasów Harrisburga – a jeszcze bardziej

szef Électricité de France Francois Roussely – li-

Czarnobyla – tzw. reaktor atomowy odporny na

czą się z tym, że ich komercyjna eksploatacja roz-

katastrofę był obietnicą, z którą energetyka ją-

pocznie się nie wcześniej niż „ok. 2040 lub 2045

drowa wiązała nadzieje na odzyskanie publicznej

roku” (por. Schneider, 2004).

akceptacji dla tej technologii. Już trzydzieści lat

temu producenci sygnalizowali stworzenie „w

Składając obietnicę stworzenia reaktorów

pełni bezpiecznej elektrowni atomowej”. Amery-

czwartej generacji, już bez gwarancji absolut-

kanie nazwali taki obiekt przyszłości reaktorem

nego bezpieczeństwa, branża jądrowa zrezyg-

typu walk-away, w którym stopienie się rdzenia

nowała po cichu z własnych wcześniejszych

lub inne porównywalnie

deklaracji. Teraz nawet

ciężkie wypadki byłyby fi-

w zakresie codziennej

Coraz częściej udaje się zwolennikom

zycznie niemożliwe dzięki

eksploatacji musi wy-

energetyki jądrowej ukryć „unikalny

zastosowaniu „systemów

starczać bezpieczeństwo

potencjał” technologii jądrowej

bezpieczeństwa pasywne-

względne, a dokładniej

w zakresie katastrof za całą gamą

go”. „Nawet w przypadku

rzecz ujmując ogólniko-

argumentów, które odwracają uwagę od

najgorszej z możliwych

we stwierdzenie, chętnie

zasadniczych kwestii bezpieczeństwa.

awarii” – mówił wtedy

rozpowszechniane przez

rozentuzjazmowany me-

laików z kręgu publicy-

nedżer amerykańskiego przedsiębiorstwa produ-

stów i polityków: „Nasze elektrownie jądrowe są

kującego reaktory – „mogą Państwo iść do domu,

najbezpieczniejsze na świecie”. Prawdziwości

zjeść obiad, uciąć sobie drzemkę, a potem wrócić,

tego stwierdzenia, bardzo popularnego zwłasz-

by się wszystkim zająć – bez najmniejszego niepo-

cza w Niemczech, nie poparto nigdy wiarygod-

koju, bez paniki”(por. Miller, 1991). Ta pełna py-

nymi dowodami. I trudno raczej uwierzyć w to,

chy zapowiedź pozostała do dziś tym, czym była

że elektrownie jądrowe, których budowę roz-

wtedy – wystawionym na przyszłość czekiem bez

poczęto w latach 60. i 70. XX wieku – co ozna-

pokrycia. Już w 1986 roku niemiecki historyk tech-

cza, że zostały zaprojektowane na bazie wiedzy

niki Joachim Radkau sugerował, że elektrownia

i technologii z lat 50. i 60. – mogą dziś zapewnić

jądrowa nienarażona na katastrofę jest „formuło-

odpowiedni poziom bezpieczeństwa. Jednak

wanym w czasach kryzysu pobożnym życzeniem,

dopóki nikt nie przeszkadza w rozpowszech-

które nigdy nie zostanie zrealizowane” (Radkau,

nianiu dokładnie takich samych opinii o włas-

1986). I tak jest do dziś.

nych reaktorach propagandzistom energetyki

jądrowej we Francji, Szwecji, USA, Japonii czy

Tymczasem Europejska Wspólnota Energii

Korei Południowej, wszyscy będą te hasła ak-

Atomowej (Euratom) oraz dziesięć państw, które

ceptować. Praktycznie w żadnym kraju nie ist-

eksploatują elektrownie jądrowe, mówią już neu-

nieje taka narodowa „wspólnota atomowa”, któ-

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 12

10-10-12 11:39

PIERWSzy MIt: energia atomowa jest bezpieczna

13

ra swoich własnych elektrowni jądrowych nie

dziej kosztowne zabezpieczenia przeciw zakłó-

zaliczałaby do światowej czołówki lub przynaj-

ceniom i awariom. Należy się jednak obawiać,

mniej nie reklamowałaby ich publicznie w ten

że taka interpretacja obowiązuje także w drugą

sposób. Nawet w Europie Wschodniej mówi się

stronę: wraz ze zmniejszeniem zainteresowa-

coraz częściej, że dzięki wielu modernizacjom

nia opinii publicznej – albo niedopuszczaniem

przeprowadzonym w ciągu ostatnich 15 czy 20

do artykulacji takiego zainteresowania w pań-

lat także reaktory budowane w oparciu o tech-

stwach totalitarnych – poziom bezpieczeństwa

nologie radzieckie osiągnęły zachodnie stan-

również ulegnie obniżeniu.

dardy bezpieczeństwa, a nawet pod niektórymi

względami przewyższają zachodnie konstruk-

Kto po Czarnobylu i Harrisburgu nadal

cje. Tych stwierdzeń nikt oczywiście nie podda-

chce – jak rząd CDU/CSU i FDP6 w Niemczech

je formalnej weryfikacji. Głoszone wspólnie na

– korzystać z energii atomowej, musi w końcu

całym świecie przesłanie brzmi: nie ma powo-

odpowiedzieć sobie na pytanie, czy zamierza

du do niepokoju.

tak robić aż do wystąpienia katastrofy, która

ostatecznie pogrzebie opcję jądrową. Jedno

W wielu krajach zaniepokojenie faktycznie

jest pewne: nikt w Europie ani w USA nie mó-

słabnie, przede wszystkim w tym pokoleniu po-

wiłby dzisiaj o „renesansie energetyki jądro-

lityków, dla którego Czarnobyl nie jest już ce-

wej”, gdyby 25 lipca 2006 roku w szwedzkim

zurą. W tej sytuacji dość

Forsmark nie wysiadły

istotna jest kwestia ceny,

dwa, tylko cztery falow-

Wraz ze zmniejszeniem

jaką ludzkość gotowa jest

niki – i gdyby akurat tak

zainteresowania opinii publicznej –

zapłacić za ostateczne

zaawansowany techno-

albo niedopuszczaniem do artykulacji

uspokojenie sytuacji na

logicznie kraj jak Szwecja

takiego zainteresowania w państwach

„atomowym froncie”. Co

stał się areną tej katastro-

totalitarnych – poziom bezpieczeństwa

dla międzynarodowego

fy. Północne i zachodnie

również ulegnie obniżeniu.

bezpieczeństwa

jądro-

części Europy musiałyby

wego oznacza sytuacja,

sobie wtedy poradzić nie

w której zdarzenia grożące katastrofą – jak to

tylko z cierpieniem milionów ludzi. Kontynent,

w szwedzkim Forsmark – są przez kilka tygodni

na którym pracuje 130 reaktorów, jeszcze przez

przedmiotem publicznej debaty, a potem intere-

wiele lat borykałby się z problemami, które po-

sują już tylko wąskie grupy specjalistów?

jawiłyby się w psychice i mentalności obywateli

oraz z wywołanym taką katastrofą załamaniem

Stosunkowo wysoki poziom bezpieczeń-

gospodarczym o znacznie większej skali niż

stwa niemieckich reaktorów był kojarzony

obecny kryzys sektora finansowego. Wszyst-

w przeszłości – nawet przez zwolenników ener-

kie kraje o istotnym udziale energii jądrowej

gii jądrowej – z obecnością silnego ruchu prze-

w swoim bilansie energetycznym musiałyby

ciwko energii atomowej w dawnej Republice

liczyć się z wyłączeniami prądu, których duża

Federalnej Niemiec oraz stałemu zaintereso-

część państw UE nie pamięta od kilkudzie-

waniu energetyką jądrową ze strony sceptycz-

sięciu lat. Jednocześnie zwiększyłoby się też

nie nastawionej i wyczulonej na tę tematykę

obciążenie dla klimatu, ponieważ wiele z do-

opinii publicznej. W myśl tego wyjaśnienia

stępnych jeszcze elektrowni tradycyjnych mu-

zadawanie wnikliwych pytań oraz wyłonienie

siałoby na okrągło pracować pozaplanowo, aby

się tak zwanej „krytycznie nastawionej i przy-

wypełnić lukę, która powstałaby po odłączeniu

gotowanej merytorycznie opinii publicznej”

– pod naciskiem pełnej obaw opinii publicznej

sprawiły, że elektrownie jądrowe stały się (i po-

– elektrowni atomowych. Dzięki Bogu – w For-

zostają) instalacjami, które otrzymały najbar-

smark sprawy nie zaszły aż tak daleko.

6 Koalicyjny rząd CdU/CSU i FdP został zaprzysiężony w październiku 2009 (przyp. red.).

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 13

10-10-12 11:39

14

Mity eNeRgetyKi JądRoweJ

Podstępna trucizna – rutyna

gająca na stopieniu się rdzenia reaktora, nie ozna-

cza, że nie może się ona znów wydarzyć. Ostatni

Nikt poważny nie kwestionuje, że także ener-

wypadek w Forsmark był tylko najgłośniejszym

getyka jądrowa czerpie korzyści z rozwoju tech-

„strzałem ostrzegawczym”, po którym nastąpiły

nologii i jej postępów w ostatnich dziesięciole-

kolejne ostrzeżenia – w Brunsbüttel i Krümmel,

ciach. Rewolucja, która nastąpiła w dziedzinie

w Niemczech co sprawiło, że oba te reaktory przez

technologii informacyjnych i komunikacji, a któ-

wiele lat nie produkowały energii. Około trzy na

ra miała miejsce już po zbudowaniu większości

cztery eksploatowane dziś na świecie reaktory to

reaktorów wykorzystywanych obecnie komercyj-

te same urządzenia, które działały już w czasie ka-

nie, sprawia, że sterowanie elektrownią jądrową

tastrofy w Czarnobylu. Z istoty obliczania praw-

i nadzorowanie jej pracy stały się bardziej zrozu-

dopodobieństwa wynika, że poważny wypadek

miałe, a normalna eksploatacja – bezpieczniej-

może się wydarzyć dzisiaj albo za sto lat. Okres

sza. Gdy projekty starszych spośród działających

13 tys. lat pracy reaktorów nie dowodzi niczego

do dziś reaktorów powstawały na desce kreślar-

przeciwnego. Gdy w 1979 roku pierwsze stopie-

skiej, w komputerach stosowało się jeszcze taśmy

nie się rdzenia w komercyjnie wykorzystywanym

perforowane. Nowoczesne systemy sterowania

reaktorze w Harrisburgu wstrząsnęło energetyką

były (i nadal są) instalowane w wielu starszych

jądrową, jej przeciwnicy z południowych Nie-

elektrowniach dopiero po jakimś czasie ich eks-

miec przypomnieli ironicznie w swoich ulotkach

ploatacji. Lepsze zrozumienie fizyki reaktora oraz

o obietnicach bezpieczeństwa składanych wcześ-

złożonych czynników, wpływających na jego

niej przez specjalistów od reaktorów: „Jeden wy-

funkcjonowanie podczas normalnej pracy oraz

padek na 100 tys. lat – jak to szybko zleciało!”.

w przypadku zakłóceń, pozwala zapewnić wyż-

szy poziom bezpieczeństwa. W lepszym zrozu-

Menedżerowie sektora energetyki jądrowej

mieniu tych procesów pomogły symulacje kom-

określają forsowane na całym świecie przedłu-

puterowe oraz eksperymenty. Dziś operatorzy

żanie planowego okresu eksploatacji reaktorów

reaktorów uczą się reagować na skomplikowane

mianem działania, „za które bez żadnych za-

sytuacje awaryjne w symulatorach. Jeszcze 20–30

strzeżeń można ręczyć pod względem bezpie-

lat temu nie dało się takich sytuacji nawet mo-

czeństwa” („Frankfurter Rundschau”, 12 sierpnia

delować, w wyniku czego ich część pozostawała

2005). Z kolei Walter Hohlefelder, prezes Niemie-

nieznana. Technicy odpowiedzialni za bezpie-

ckiego Forum Atomowego (organizacji lobby-

czeństwo korzystają z zaawansowanych analiz

stycznej), a przedtem członek zarządu koncernu

opartych na rachunku prawdopodobieństwa oraz

energetycznego E.ON, wyjaśnił z powagą, że takie

rozwiniętych systemów kontroli i monitoringu,

przedłużenie okresu eksploatacji reaktorów „po-

w które stopniowo doposaża się również starsze

prawi bezpieczeństwo zaopatrzenia w energię”

reaktory. Koncerny operatorskie twierdzą też, że

(„Berliner Zeitung”, 9 sierpnia 2005 ). Zadziwiające wyciągnęły wnioski z z Harrisburga, Czarnobyla

przy tego typu wypowiedziach jest przede wszyst-

i poważnych wypadków w Japonii. Wspomina-

kim to, że część opinii publicznej, a zwłaszcza

ją o międzynarodowej organizacji operatorskiej

politycy wspierający energetykę jądrową, w ogóle

(Światowe Stowarzyszenie Eksploatatorów Elek-

ich nie kwestionuje. Przecież ryzykowna teza, że

trowni Jądrowych, WANO), która dba o wymianę

elektrownie jądrowe – w przeciwieństwie np. do

doświadczeń oraz szybkie przekazywanie danych

samochodów czy samolotów – wraz z wiekiem

na temat wypadków swoim członkom. W 2010

stają się coraz bezpieczniejsze, stoi w sprzeczno-

roku firmy eksploatujące reaktory na całym świe-

ści nie tylko ze zdrowym rozsądkiem, lecz także

cie mogą korzystać z doświadczeń obejmujących

z prawami fizyki.

łącznie ok. 13 tys. lat pracy tych urządzeń.

Wszystkie reaktory na świecie „starzeją się”.

Nie jest to jednak gwarancja „jakościowo no-

W technice materiałowej i metaloznawstwie kryje

wego bezpieczeństwa” elektrowni jądrowych. To,

się za tym potocznym sformułowaniem obszerna

że od 1986 roku nie zdarzyła się katastrofa pole-

wiedza, która obejmuje nie tylko zwykłe „objawy

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 14

10-10-12 11:39

PIERWSzy MIt: energia atomowa jest bezpieczna

15

zużycia”, ale również bardzo złożone zmiany, ja-

Poza tym również w tych nowych typach reaktorów

kie zachodzą na powierzchni i we wnętrzu meta-

poważna awaria nie jest wykluczona. Niektórzy

lowych części. Takie mikrozmiany i ich skutki na

krytycy twierdzą, że przykładowo europejski re-

poziomie struktur atomowych są wyjątkowo trud-

aktor ciśnieniowy (European Pressurized Reactor,

ne do przewidzenia oraz odpowiednio wczesnego

EPR), nad którym prace prowadzone są od końca

i niezawodnego wykrycia przez systemy monito-

lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku, a którego

ringu. Trudno dostępne elementy konstrukcji, de-

prototyp jest od 2005 roku budowany w Finlandii,

cydujące o bezpieczeństwie, są poddawane dzia-

stanowi nie do końca przemyślane rozwinięcie

łaniu wysokiej temperatury, olbrzymim obciąże-

reaktorów ciśnieniowych użytkowanych obecnie

niom mechanicznym, funkcjonują w agresywnym

we Francji i Niemczech. Następstwa ewentualne-

chemicznie środowisku i są stale bombardowane

go stopienia się rdzenia reaktora ma ograniczyć

neutronami powstającymi przy rozszczepianiu

skomplikowana konstrukcja ze zbiornikiem na

jąder atomowych. Korozja, uszkodzenia radiacyj-

płynny rdzeń ( core catcher). Konstrukcja ta, która

ne, powstawanie rys na powierzchni, na spawach

znacznie zwiększyła koszty budowy całej elektro-

i we wnętrzu głównych podzespołów – wszystko to

wni, pociągała za sobą między innymi koniecz-

miało już miejsce w minionych dziesięcioleciach.

ność projektowania coraz większej mocy wytwór-

Często nie dochodziło do groźnych wypadków,

czej reaktora, by mógł on zachować ekonomiczną

ponieważ niebezpieczeństwo zostawało na czas

konkurencyjność wobec innych urządzeń wytwór-

wykryte – przez systemy monitoringu bądź przy

czych – zarówno jądrowych, jak i pozostałych.

rutynowych badaniach podczas wyłączeń insta-

lacji lub w czasie przeznaczonym na ich przegląd.

Co do prawdziwości tezy, że prawdopodobień-

Jednak niektóre z takich odkryć były wyłącznie

stwo poważnych awarii realnie maleje wraz z na-

kwestią czystego przypadku.

bywaniem doświadczenia eksploatacyjnego oraz

coraz dłuższym czasem pracy poszczególnych in-

Istniejąca sytuacja uległa w wielu krajach

stalacji, nie ma zgody nawet wśród samych opera-

pogorszeniu w wyniku deregulacji i liberalizacji

torów. Zgoda oznaczałaby bowiem zakłamywanie

rynków energii. Liberalizacja wymaga od kon-

rzeczywistości, jeżeli uwzględnić dużą liczbę kry-

cernów energetycznych podniesienia poziomu

tycznych incydentów, które regularnie odbijają się

„świadomości kosztów” w każdej elektrowni, co

szerokim echem na całym świecie.

pociąga za sobą konkretne działania: na przykład

ograniczanie liczby personelu czy zmniejszenie

Poniższa – oczywiście niekompletna – lista

częstotliwości okresowych kontroli – w rezultacie

ostatnich zdarzeń, które mogły doprowadzić do

jest mniej czasu na przeglądy bądź na wymianę

katastrofy, obejmuje:

elementów paliwowych, a tym samym istnieje

większa presja czasu podczas wykonywania tych

Pęknięcie rury w systemie odprowadzania

operacji. Wszystkie te czynniki nie podnoszą

ciepła powyłączeniowego we francuskim reakto-

oczywiście poziomu bezpieczeństwa.

rze wodnym ciśnieniowym Civaux 1. Z pierwot-

nego obiegu chłodzenia wyciekało 30 m3 chło-

Krótkie podsumowanie: jeżeli koncerny eks-

dziwa na godzinę, zanim udało się zlikwidować

ploatujące reaktory przeforsują swoją wizję prze-

wyciek i opanować sytuację (1998);

dłużenia ich pracy do 40, 60 czy nawet 80 lat, osiąg-

nięty w 2009 roku średni wiek reaktorów użytko-

Fałszowanie istotnych dla bezpieczeństwa

wanych obecnie na świecie (ok. 24 lata) ulegnie

danych w brytyjskim zakładzie przerobu zużyte-

dalszemu istotnemu podwyższeniu, co znacznie

go paliwa w Sellafield i przez japońskiego opera-

zwiększy ryzyko poważnego wypadku. Budowa-

tora Tepco (1999/2002);

nie nowych elektrowni tak zwanej „III generacji“

niewiele w tej sytuacji da, ponieważ jeszcze przez

Nieobserwowane nigdy wcześniej uszko-

dziesięciolecia będą one stanowiły tylko niewiel-

dzenia elementów paliwowych w trzecim bloku

ki ułamek wszystkich eksploatowanych obiektów.

reaktora francuskiej elektrowni Cattenom (2001);

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 15

10-10-12 11:39

16

Mity eNeRgetyKi JądRoweJ

Poważną eksplozję wodoru w rurze reakto-

Tego rodzaju incydenty – najwyraźniej nie-

ra wodnego wrzącego w niemieckim Brunsbüttel,

uniknione – sprawiły, że operatorzy wykazują

w bezpośrednim sąsiedztwie zbiornika ciśnienio-

większy niepokój i są bardziej świadomi proble-

wego reaktora (2001);

mów niż polityczni orędownicy renesansu energii

jądrowej. I to nie tylko dlatego, że szkody i straty

Długo niezauważaną, głęboką korozję

wynikające z incydentów i wypadków mogą kosz-

zbiornika ciśnieniowego reaktora w Davis-Besse

tować operatorów grube miliardy.

w USA – tylko cienka powłoka ze stali szlachetnej

na zbiorniku reaktora zapobiegła katastrofalne-

Ludzie odpowiedzialni za reaktory coraz bar-

mu w skutkach przeciekowi w czasie eksploata-

dziej obawiają się konsekwencji głęboko zakorze-

cji (2002);

nionej w człowieku cechy – podatności na podstęp-

ną truciznę, jaką jest rutyna. To właśnie ona prak-

Przegrzanie 30 wysoko radioaktywnych

tycznie uniemożliwia wykonywanie monotonnych,

elementów paliwowych w osadniku węgierskiej

powtarzanych przez lata czynności z zachowaniem

elektrowni jądrowej Pecs. Elementy osiągnęły

przez cały czas maksymalnej koncentracji. Na spot-

temperaturę 1 200 stopni Celsjusza i rozpad-

kaniu organizacji WANO w 2003 roku w Berlinie re-

ły się jak porcelana po awaryjnym polaniu ich

ferenci poruszali bez ogródek kwestie rozpowszech-

strumieniem zimnej wody w celu zapobieżenia

nionego ich zdaniem wśród firm-operatorów

możliwej eksplozji jądrowej poza zbiornikiem

niedbalstwa i samozadowolenia. Obie te cechy są

ochronnym reaktora (2003) (Heinrich-Böll-

„zagrożeniem dla dalszego istnienia naszej branży”,

Stiftung, 2006);

ostrzegał (tak się akurat złożyło) szwedzki uczestnik

spotkania ekspertów („Nucleonics Week", 6 sierp-

Poważne uszkodzenia japońskiego reakto-

nia 2003). Ówczesny japoński przewodniczący or-

ra Kashiwazaki w wyniku trzęsienia ziemi. Pożar

ganizacji WANO Hajimu Maeda postawił diagnozę

transformatora, wyciek płynnych odpadów ra-

„strasznej choroby”, która zagraża branży od środka.

dioaktywnych i zamknięcie obiektu na kilka lat

Zaczyna się ona od utraty motywacji, samozadowo-

(2007);

lenia oraz „niedbalstwa w zakresie utrzymywania

kultury bezpieczeństwa – z powodu presji finanso-

Pożar transformatora w elektrowni atomo-

wej, związanej z deregulacją rynków energii”. Cho-

wej Krümmel, który doprowadził do zadymienia

robę tę trzeba rozpoznać i zwalczać. W przeciwnym

nastawni, co z kolei było przyczyną poważnych

razie dojdzie kiedyś do „poważnego wypadku (...),

błędów przy szybkim wyłączaniu reaktora. Pra-

który zniszczy całą branżę” („Nucleonics Week”,

wie dokładnie dwa lata później, w kilka dni po

6 sierpnia 2003). Gdy trzy lata później, w związku

ponownym uruchomieniu obiektu, na jednym

z wypadkiem w Forsmark, wyszły na jaw zaniedba-

z transformatorów ponownie nastąpiło spięcie.

nia szwedzkiego koncernu państwowego Vattenfall

Reaktor szybko wyłączono – tym razem transfor-

w zakresie eksploatacji reaktorów, ta troska okazała

mator nie zapalił się (2007/2009).

się wręcz prorocza.

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 16

10-10-12 11:39

DRUGI MIt:

Poradzimy sobie z zagrożeniem terrorystycznym

i ryzykiem nadużyć

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 17

10-10-12 11:39

18

Mity eNeRgetyKi JądRoweJ

Całkowicie nowy wymiar zagrożenia jest

rystycznych. Po 11 września 2001 roku prawdopo-

związany z atakami terrorystycznymi z 11 wrześ-

dobieństwo takich ataków znacznie wzrosło.

nia 2001 roku w Nowym Jorku i Waszyngtonie

oraz (chyba nawet w większym stopniu) z zezna-

Jednocześnie można stwierdzić z praktycznie

niami złożonymi przez aresztowanych później

stuprocentową pewnością, że żaden z 436 reakto-

organizatorów tych zamachów. Ten nowy wymiar

rów użytkowanych na początku 2010 roku na całym

terroryzmu, który dotknął światowe mocarstwo -

świecie nie wytrzymałby celowego uderzenia zatan-

USA, nie był uwzględniany w dotychczasowych

kowanego do pełna szerokokadłubowego odrzu-

rozważaniach dotyczących bezpieczeństwa ener-

towca. Potwierdzili to zgodnie po atakach w Nowym

getyki jądrowej. Rozwój sytuacji wymaga jednak

Jorku i Waszyngtonie nawet operatorzy elektrowni

podjęcia na nowo zasadniczej dyskusji na temat

w Niemczech. Przy budowie wielu reaktorów ato-

wykorzystania energii jądrowej oraz związanego

mowych w zachodnich państwach uprzemysłowio-

z nią istotnego ryzyka.

nych uwzględniano zagrożenie przypadkową kata-

strofą małych samolotów pasażerskich lub maszyn

To, że elektrownie jądrowe są rzeczywiście bra-

wojskowych. Niezamierzone uderzenie zatankowa-

ne pod uwagę jako potencjalne cele ataków pla-

nego do pełna dużego samolotu pasażerskiego było

nowanych przez islamskich terrorystów, stało się

natomiast uważane za tak mało prawdopodobne, że

kwestią bezsporną po złożeniu zeznań przez dwóch

w żadnym kraju na świecie nie przygotowywano się

aresztowanych przywódców Al-Kaidy. Z zeznań

skutecznie na taki scenariusz wydarzeń. Zaplanowa-

tych, opublikowanych w oficjalnym raporcie Sena-

ny atak przy użyciu samolotu pasażerskiego, zamie-

tu USA (National Commission on Terrorist Attacks

nionego w pocisk kierowany, przekraczał granice

Upon the United States, 2004) wynika, że Moham-

wyobraźni konstruktorów reaktorów jądrowych.

med Atta, który uderzył samolotem Boeing 767

w północną wieżę World Trade Center, rozważał

Niemiecka firma zajmująca się bezpieczeń-

wcześniej możliwość ataku na oba bloki reaktora

stwem urządzeń i reaktorów - Towarzystwo Bezpie-

elektrowni jądrowej Indian Point nad rzeką Hud-

czeństwa Urządzeń i Reaktorów (Gesellschaft für

son. Został już nawet usta-

Anlagen- und Reaktorsi-

lony kryptonim ataku na tę

cherheit – GRS, z siedzibą

Jednocześnie można stwierdzić

oddaloną o zaledwie 40 km

w Kolonii) - zainicjowała

z praktycznie stuprocentową pewnością,

od Manhattanu elektrownię

bezpośrednio po atakach

że żaden z 436 reaktorów użytkowanych

atomową: „electrical engi-

w Stanach Zjednoczonych

na początku 2010 roku na całym

neering” . Ponieważ jednak

szeroko zakrojone badania

świecie nie wytrzymałby celowego

piloci-terroryści zakładali,

nad wrażliwością niemie-

uderzenia zatankowanego do pełna

że ich zamach na elektro-

ckich elektrowni jądrowych

szerokokadłubowego odrzutowca.

wnię jądrową może zostać

na ataki z powietrza. Na

udaremniony przez rakie-

zlecenie rządu federalne-

ty przeciwlotnicze lub myśliwce przechwytujące,

go badano nie tylko wytrzymałość standardowych

w końcu zrezygnowali ze swojego pomysłu. W rze-

konstrukcji elektrowni jądrowych. Na symulatorze

czywistości taka wojskowa ochrona nie istniała. Wy-

lotniczym Politechniki Berlińskiej kilku pilotów prze-

kluczenie tego wariantu przez terrorystów wynikało

prowadziło tysiące „ataków” na użytkowane w Niem-

więc z ich błędnej oceny sytuacji. Według pierwot-

czech elektrownie jądrowe – samoloty wbijały się

nego, jeszcze bardziej przerażającego planu jedne-

w obiekty z różną prędkością, w różnych miejscach

go z przywódców Al-Kaidy Khalida Sheikha Mo-

oraz pod różnym kątem. Wierne modele elektrowni

hammeda zamierzano porwać jednocześnie dzie-

wgrano do kokpitu symulatora jako animacje wideo.

sięć samolotów pasażerskich, które miały następnie

Niektórzy piloci biorący udział w teście latali przed-

uderzyć w kilka elektrowni jądrowych. Dlatego też

tem – tak jak piloci-terroryści w Nowym Jorku i Wa-

w przyszłej ocenie zagrożeń związanych z eksploa-

szyngtonie – tylko małymi samolotami o napędzie

tacją takich elektrowni koniecznie należy poważniej

śmigłowym. Mimo to około połowa symulowanych

niż dotychczas potraktować problem ataków terro-

samobójczych ataków dosięgnęła celu.

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 18

10-10-12 11:39

DRUGI MIt: Poradzimy sobie z zagrożeniem terrorystycznym i ryzykiem nadużyć 19

Wyniki badań okazały się do tego stopnia alar-

Samobójcze zamachy mogą przyćmić

mujące, że nigdy nie zostały oficjalnie opubliko-

nawet wydarzenia z 11 września 2001 roku

wane. Jedynie opatrzone klauzulą „poufne” pod-

sumowanie dotarło później do opinii publicznej

Wraz z urzeczywistnieniem się terrorystycznego

(Gesellschaft für Anlagen- und Reaktorsicherheit,

scenariusza „zaplanowanego ataku z powietrza” nie

2002). Z udostępnionych informacji wynika, że

zdezaktualizowały się inne obawy, rozważane na

zwłaszcza starsze reaktory są narażone na nuklear-

arenie międzynarodowej już przed 11 września 2001

ny kataklizm przy każdym celnym uderzeniu, bez

roku. Obawy te skonkretyzowały się tylko i uzyskały

względu na typ i wielkość spadającego samolotu

bardziej realistyczne podstawy. Scenariusze ataków

pasażerskiego oraz jego prędkość przy uderzeniu.

terrorystycznych, w ramach których elektrownie ją-

Albo zostałaby bezpośrednio przebita obudowa

drowe są atakowane z ziemi przy użyciu nowoczes-

bezpieczeństwa ( containment), albo uległby znisz-

nej broni – o dużej zdolności penetracji (przebijal-

czeniu system rurociągów – w efekcie ogromnego

ności) opancerzenia i umocnień – bądź materiałów

wstrząsu przy uderzeniu oraz późniejszych poża-

wybuchowych lub takie, podczas których napastnicy

rów paliwa lotniczego. Przy każdym celnym ude-

przy użyciu przemocy lub potajemnie wdzierają się

rzeniu bardzo prawdopodobne byłyby stopienie się

do strefy bezpieczeństwa, były już wcześniej inten-

rdzenia reaktora oraz emisja substancji radioaktyw-

sywnie analizowane. Jednak nigdy przy założeniu,

nych na ogromną skalę. Magazyny przejściowe na

że napastnicy od samego początku liczą się z własną

terenie elektrowni, gdzie w basenach z wodą prze-

śmiercią. Wstrząsająca w swej wymowie możliwość

chowuje się (w celu wychłodzenia) wypalone pręty

ataku na elektrownię jądrową w wykonaniu ludzi,

paliwowe z niezwykle radioaktywną zawartością, są

którzy z góry planują, że staną się pierwszymi ofiara-

również narażone na ogromne ryzyko.

mi, powoduje, że pojawia się wiele różnych scenariu-

szy, które do tej pory nie były uwzględniane.

Przez prawie dziesięć lat po straszliwych atakach

na terenie USA w Niemczech nadal nie opracowano

Z punktu widzenia ekstremistycznych zama-

koncepcji ochrony instalacji jądrowych przed takimi

chowców-samobójców atak na elektrownię jądrową

aktami terroru. Plany wcześ-

wcale nie jest irracjonalny.

niejszego rządu koalicyjne-

Wręcz przeciwnie – ekstre-

go SPD i Zielonych7, przewi-

Wstrząsająca w swej wymowie

miści wiedzą, że „udany”

dujące użycie wyrzutni gra-

możliwość ataku na elektrownię

atak wywoła nie tylko na-

natów dymnych i stawianie

jądrową w wykonaniu ludzi, którzy

tychmiastowy

kataklizm

na jakiś czas – w przypadku

z góry planują, że staną się pierwszymi

oraz cierpienia milionów

ataku – zasłony maskującej,

ofiarami, powoduje, że pojawia się

osób, lecz także przypusz-

okazały się niemożliwe do

wiele różnych scenariuszy, które do tej

czalnie pociągnie za sobą

zrealizowania. Gdy Federal-

pory nie były uwzględniane.

prewencyjne

zamknięcie

ny Trybunał Konstytucyjny

wielu innych elektrowni ją-

kategorycznie wykluczył w swoim orzeczeniu z 2006

drowych, co spowodowałoby na poziomie gospoda-

roku możliwość zestrzeliwania używanych do ataku

rek narodowych w państwach uprzemysłowionych

cywilnych samolotów z niewinnymi pasażerami na

tąpnięcie, które mogłoby przyćmić nawet wstrząs

pokładzie, koncepcja ta ostatecznie upadła. Zakłada-

ekonomiczny po 11 września 2001 roku. Chociaż ata-

ła ona bowiem, że zasłona dymna miała być stawia-

ki na World Trade Center i Pentagon były potworne,

na nad zagrożonymi elektrowniami w celu zyskania

miały jednak przede wszystkim charakter demon-

czasu na poderwanie myśliwców Bundeswehry,

stracji i symbolu. Ich celem było ugodzenie Stanów

które następnie wyparłyby uprowadzony samolot

Zjednoczonych w samo serce (gospodarcze, poli-

z przestrzeni powietrznej w pobliżu elektrowni bądź

tyczne i militarne) oraz upokorzenie w ten sposób

w ostateczności zestrzeliły go.

światowego supermocarstwa. Atak na elektrownię

7 Rząd koalicyjny SPd i Zielonych istniał w latach 1998-2005 (przyp. red.).

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 19

10-10-12 11:39

20

Mity eNeRgetyKi JądRoweJ

atomową byłby pozbawiony takiej symboliki. Taka

gii jądrowej wiązałoby się z koniecznością radykalnej

operacja uderzyłaby głównie w produkcję ener-

zmiany struktury politycznej wszystkich dzisiejszych

gii elektrycznej, a tym samym w „układ nerwowy”

kultur na całym świecie. Nieodzowne byłoby poko-

uprzemysłowionego społeczeństwa i jego infrastruk-

nanie instytucji istniejącej przynajmniej od począt-

turę. Radioaktywne skażenie całego regionu oraz

ków wysoko rozwiniętych kultur, jaką jest wojna”

ewakuacja bądź wysiedlenie setek tysięcy czy nawet

(por. Meyer-Habich/Schefold, 1986). Podsumowując,

milionów dotkniętych katastrofą ludzi ostatecznie

Weizsäcker dodał, że stabilny politycznie i kulturowo

zatarłyby granicę między wojną a terrorem. Żaden

pokój raczej nie wydaje się bliską perspektywą. W cza-

inny atak, nawet na terminal naftowy w Rotterdamie,

sach „asymetrycznej przemocy”, gdy przesiąknięci

nie miałby porównywalnych psychologicznych kon-

ideologią ekstremiści przygotowują się do wojny z po-

sekwencji dla uprzemysłowionych państw Zachodu.

tężnymi państwami uprzemysłowionymi albo nawet

Nawet w przypadku, gdyby taki atak ostatecznie nie

do szeroko zakrojonej „wojny cywilizacji”, perspekty-

doprowadził do niewyobrażalnej katastrofy, jego

wa trwałego pokoju na świecie odsunęła się w czasie

skutki byłyby przerażające. Publiczna reakcja, któ-

jeszcze dalej niż w 1985 roku, kiedy von Weizsäcker

ra nastąpiłaby po takim wydarzeniu, podgrzałaby

formułował swoje poglądy, mając na uwadze ówczes-

w niespotykany dotąd sposób temperaturę debaty na

ną konfrontację bloków politycznych.

temat katastrofalnych zagrożeń związanych z ener-

gią jądrową, co doprowadziłoby w wielu państwach

Konflikty zbrojne i zagrożenia z nich wynikają-

uprzemysłowionych do zamknięcia znacznej części,

ce dla elektrowni jądrowych to nie tylko teoretyczne

o ile nie wszystkich, elektrowni jądrowych.

rozważania. Podczas wojny na Bałkanach na począt-

ku lat 90. XX wieku wiele razy istniało niebezpieczeń-

W obliczu nowych zagrożeń terrorystycznych

stwo zbrojnego ataku na reaktor jądrowy w słoweń-

na znaczeniu zyskuje debata na temat „pokojowego

skim mieście Krsko. By zademonstrować możliwość

wykorzystania energii jądrowej“ oraz zagrożeń poja-

eskalacji konfliktu, jugosłowiańskie bombowce latały

wiających się w przypadku konfliktu zbrojnego. We

wokół reaktora. Można tylko spekulować, czy Izrael

„wspólnocie nuklearnej” traktowało się tę debatę (i

w 1981 roku zrezygnowałby z ataku powietrznego na

nadal traktuje) jak tabu. A to dlatego, że eksploatacja

budowany wtedy iracki reaktor badawczy w Osirak,

reaktorów na terenach, na których panuje napięta

gdyby ten 40-megawatowy reaktor już działał. Atak

sytuacja polityczna – takich jak Półwysep Koreański,

ten był przedstawiany jako uderzenie wyprzedzające

Tajwan, Iran, Indie czy Pakistan – wywołuje fatalne

przeciwko podjętej przez Saddama Hussajna próbie

skutki uboczne. Jeżeli reaktory pracują, potencjalny

budowy pierwszej „islamskiej bomby”. Amerykań-

agresor nie potrzebuje już bomb atomowych, by spu-

skie bombowce ponownie zaatakowały plac budowy

stoszyć promieniowaniem radioaktywnym dany kraj.

reaktora podczas wojny w Zatoce Perskiej w 1991

Wystarczą siły powietrzne lub artyleria. Kto w obli-

roku. W odwecie Saddam Hussajn wycelował rakie-

czu takich perspektyw stara się przeforsować pojęcie

ty Scud w kierunku izraelskiego ośrodka jądrowego

„bezpieczeństwa dostaw energii”, myśli najwyraźniej

w miejscowości Dimona. Co jakiś czas pojawiają się

zbyt krótkowzrocznie. Nie istnieje żadna inna tech-

także informacje o planowanym izraelskim ataku po-

nologia, w której jeden poważny incydent powo-

wietrznym na istniejące już podobno tajne instalacje

dowałby załamanie się całego filaru zaopatrzenia

nuklearne w Iranie.

w energię. Gospodarka narodowa, która opiera się na

takiej technologii, jest przeciwieństwem bezpieczeń-

śmiercionośne „bliźnięta syjamskie”:

stwa energetycznego. W czasie ewentualnej wojny

cywilne i wojskowe zastosowania

jest bardziej narażona na konwencjonalne ataki niż

energi jądrowej

gospodarka niedysponująca taką technologią.

Odkąd narodził się pomysł wykorzystania re-

Uzasadniając zmianę swojego stanowiska wobec

akcji jądrowych do kontrolowanej produkcji ener-

energii jądrowej (ze zwolennika na przeciwnika), fi-

gii, przedmiotem debat stała się także możliwość

zyk i filozof Carl Friedrich von Weizsäcker powiedział

nadużycia energii jądrowej do celów militarnych.

w 1985 roku: „Przeforsowanie w skali światowej ener-

Nie było to dla nikogo zaskoczeniem. W końcu

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 20

10-10-12 11:39

DRUGI MIt: Poradzimy sobie z zagrożeniem terrorystycznym i ryzykiem nadużyć 21

przecież zrzucenie bomb na Hiroszimę i Nagasaki

wiedeńskiej agencji, która powstała już w 1957 roku,

w sierpniu 1945 roku uzmysłowiło całemu światu

było z jednej strony wspieranie i rozpowszechnia-

piekielny potencjał siły tkwiącej w atomie. Ogło-

nie na świecie techniki jądrowej dla celów wytwa-

szenie programu „Energia atomowa na rzecz po-

rzania energii elektrycznej, z drugiej zaś uniemoż-

koju" (Atoms for Peace) przez prezydenta Stanów

liwianie podejmowania prac nad bombą atomową

Zjednoczonych Dwighta D. Eisenhowera w 1953

w coraz większej liczbie państw. Ponad pół wieku

roku miało dać początek „pokojowemu wyko-

po założeniu MAEA bilans jej dokonań jest rów-

rzystaniu energii jądrowej”. Pomysł ten zrodził

nie kontrowersyjny, jak jej pierwotna misja. Dzięki

się w wyniku zaniepokojenia ówczesną sytuacją.

monitoringowi cywilnych instalacji jądrowych oraz

Ujawniając wspaniałomyślnie wiedzę specjali-

używanych w nich materiałów rozszczepialnych

styczną – wtedy jeszcze tajną i zastrzeżoną dla

agencja znacznie spowolniła dalsze rozpowszech-

wąskich kręgów – na temat rozszczepienia jądra

nianie bomby. Za swoją działalność MAEA i jej szef

atomowego, Stany Zjed-

Mohamed ElBaradei otrzy-

noczone chciały zapobiec

mali w 2005 roku Pokojową

U podstaw tych groźnych tendencji

tworzeniu własnych pro-

Nagrodę Nobla. Agencja nie

rozwoju technologii atomowej leży

gramów broni jądrowej

powstrzymała jednak cał-

zasadniczy problem związany z energią

przez coraz większą liczbę

kowicie rozpowszechniania

jądrową, czyli cywilne i militarne

państw. Układ zapropono-

bomby atomowej. Jeszcze

sposoby jej wykorzystywania, których

wany światu przez prezy-

przed zakończeniem zim-

nie da się od siebie precyzyjnie i wyraźnie

denta Stanów Zjednoczo-

nej wojny do „oficjalnej”

oddzielić – nawet przy najszczerszych

nych, które dzięki bombie

listy pięciu państw posia-

chęciach i użyciu najnowocześniejszych

ostatecznie stały się super-

dających broń jądrową do-

technik monitoringu.

mocarstwem, był bardzo

łączyły trzy nowe: Izrael,

prosty. Wszystkie zainte-

Indie oraz Republika Połu-

resowane kraje mogą czerpać korzyści z wykorzy-

dniowej Afryki. RPA zniszczyła swoje zasoby broni

stywania energii jądrowej w celach pokojowych,

nuklearnej po odejściu od systemu apartheidu na

o ile w zamian zrezygnują z ambicji posiadania

początku lat dziewięćdziesiątych. Po wojnie w Zato-

własnej broni atomowej. W ten sposób miała zo-

ce Perskiej z 1991 roku inspekcje odkryły w rządzo-

stać powstrzymana dotychczasowa powojenna

nym przez Saddama Hussajna Iraku tajny program

tendencja, w ramach której – w ciągu kilku lat po

budowy broni atomowej, bardzo zaawansowany,

USA – także Związek Radziecki, Wielka Brytania,

mimo szczególnie dokładnego nadzoru ze strony

Francja oraz Chiny dołączyły do klubu państw

MAEA. W 1998 roku Indie i Pakistan, które podob-

dysponujących taką bronią. Inne kraje, wśród

nie jak Izrael stale odmawiały podpisania układu

nich również takie, które zarówno wtedy, jak

NPT, zaszokowały świat przeprowadzeniem prób

i dziś uchodzą za państwa wyjątkowo pokojowo

z bronią jądrową. Pięć lat później komunistyczna

nastawione – na przykład Szwecja czy Szwajcaria

Korea Północna wycofała się z NPT oraz ogłosiła

– prowadziły bardziej lub mniej intensywne tajne

państwem posiadającym broń atomową.

prace nad bronią jądrową. Także Republika Fede-

ralna Niemiec, która po drugiej wojnie światowej

U podstaw tych groźnych tendencji rozwoju

do 1955 roku nie była państwem suwerennym,

technologii atomowej leży zasadniczy problem

miała za czasów „atomowego ministra” Franza-

związany z energią jądrową, czyli cywilne i mili-

Josefa Straußa podobne ambicje.

tarne sposoby jej wykorzystywania, których nie da

się od siebie precyzyjnie i wyraźnie oddzielić – na-

Układ o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej

wet przy najszczerszych chęciach i użyciu najno-

(Nuclear Non-Proliferation Treaty, NPT), który

wocześniejszych technik monitoringu. Zwłaszcza

ostatecznie wszedł w życie w 1970 roku, oraz utwo-

obieg paliwa i materiałów rozszczepialnych od-

rzenie Międzynarodowej Agencji Energii Atomo-

bywa się w wariancie pokojowym i niepokojowym

wej – MAEA z siedzibą w Wiedniu, były jednymi

w znacznym stopniu identycznie. Technologie

z rezultatów inicjatywy Eisenhowera. Zadaniem

i know-how mogą być niejednokrotnie wykorzy-

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 21

10-10-12 11:39

22

Mity eNeRgetyKi JądRoweJ

stywane zarówno do celów cywilnych, jak i woj-

Arabskich – oraz w Algierii, Tunezji i Maroku pla-

skowych ( dual use), co pociąga za sobą fatalne

nowano budowę 15 nowych reaktorów. Nie trzeba

konsekwencje: każdy kraj, który opanuje cywilną

być prorokiem, żeby przewidzieć, że nie wszystkie

technologię jądrową, promowaną przez MAEA czy

te projekty zostaną zrealizowane. Czy jednak świat

Europejską Wspólnotę Energii Atomowej (Eura-

stanie się bezpieczniejszy, jeżeli powstanie choćby

tom), będzie prędzej czy później w stanie zbudo-

połowa tych obiektów? Jest kwestią bezsporną, że

wać bombę atomową. Od początku ery jądrowej

wraz z każdym rozszerzeniem liczącego obecnie

ambitni i pozbawieni skrupułów przywódcy czę-

30 państw klubu cywilnych użytkowników ener-

sto „zbaczali z drogi”, realizując cywilne programy

gii jądrowej zapobieganie rozprzestrzenianiu za-

atomowe, i uruchamiali równolegle tajne progra-

stosowań wojskowych będzie się wiązało z coraz

my wojskowe. Od lat o takie działania podejrzewa

większymi nakładami. Nakręcenie nowej koniunk-

się Iran. W ramach tajnych, finansowanych przez

tury na rynku technologii jądrowej, porównywal-

dane państwo programów może dokonywać się

nej z boomem lat 70. XX wieku i prowadzącej do

przekształcanie funkcji komponentów cyklu pali-

zwiększenia liczby takich państw do pięćdziesię-

wowego z cywilnych na wojskowe. Może ono także

ciu, sześćdziesięciu lub więcej, oznaczałoby nowe,

nastąpić poprzez potajemną zmianę przeznacze-

niewykonalne zadania dla już i tak przeciążonej

nia części cywilnych materiałów rozszczepialnych,

obowiązkami i chronicznie niedofinansowanej

połączoną z obejściem krajowych i międzynarodo-

MAEA. Do tego dochodzi jeszcze nowe zagrożenie

wych kontroli. Obawiać się należy także przypad-

– terroryści, którzy nie zawahaliby się użyć „brudnej

ków kradzieży wspomnianych materiałów oraz

bomby”. Detonacja konwencjonalnego ładunku wy-

technologii i know-how, istotnych z wojskowego

buchowego z dodatkiem materiału radioaktywnego

punktu widzenia.

pochodzącego z cywilnych programów nie tylko

pochłonęłaby wielką liczbę ofiar oraz spotęgowała

Według stanu z początku 2010 roku na Bliskim

strach i niepewność w krajach stanowiących poten-

Wschodzie – w Iranie, Turcji, Egipcie, Arabii Sau-

cjalny cel ataków – sprawiłaby także, że obszar takiej

dyjskiej, Jordanii, Libii i Zjednoczonych Emiratach

eksplozji nie nadawałby się do zamieszkania.

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 22

10-10-12 11:39

tRzECI MIt:

Odpady jądrowe? Żaden problem!

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 23

10-10-12 11:39

24

Mity eNeRgetyKi JądRoweJ

Niegroźne pojęcie „cyklu paliwa jądrowego”

Skoro nie ma widoków na rozwój technolo-

należy do tych zadziwiających tworów języko-

gii reaktorów powielających, podstawowe zało-

wych energetyki jądrowej, którym udało się przez

żenie dotyczące separacji plutonu w zakładach

dziesięciolecia utrwalić w języku, chociaż ich sens

przerobu zużytego paliwa nie ma właściwie racji

przegrywa w zetknięciu z rzeczywistością. Mit cy-

bytu. Mimo to oprócz Francji i Wielkiej Brytanii

klu jądrowego ma swoje źródło w początkowych

również w Rosji, Japonii i Indiach znajdują się

marzeniach techników jądrowych, że powstający

mniejsze zakłady tego typu. Mają one umożli-

w komercyjnych reaktorach uranowych rozszcze-

wiać – co zostało zadeklarowane dopiero po ich

pialny pluton można będzie oddzielić w zakładach

zbudowaniu – powtórne wykorzystanie plutonu

przerobu paliwa, a następnie wykorzystać w reak-

(wytwarzanego tam w formie prętów paliwowych

torach prędkich powielających – tworząc w efek-

z mieszanki tlenków, tzw. mixed oxide, MOX)

cie coś na kształt perpetuum mobile od nieroz-

w konwencjonalnych reaktorach lekkowodnych.

szczepialnego uranu (U-238) do plutonu (Pu-239)

Instalacje przerobu zużytego paliwa, o ile nie są

przeznaczonego do kolejnych reaktorów powie-

zamykane z powodu problemów technicznych,

lających. W ten sposób miał powstać gigantyczny

produkują obok plutonu i uranu przede wszyst-

cykl przemysłowy z ponad tysiącem reaktorów

kim horrendalne koszty oraz wysoko radioak-

prędkich powielających oraz dziesiątkami cywil-

tywne odpady jądrowe (które muszą trafić do

nych zakładów przerobu paliwa na wielką skalę

miejsc ostatecznego składowania). Powodują

– takich jak obecne zakła-

także obciążenie radiacyj-

dy we francuskim La Ha-

ne otoczenia kilkadziesiąt

Z całego cyklu paliwa jądrowego

gue i brytyjskim Sellafield.

tysięcy razy wyższe niż

pozostała tylko nazwa.

W połowie lat 60. XX wie-

obciążenie wywoływane

ku specjaliści od energii

przez reaktor lekkowod-

jądrowej przewidywali, że w samych Niemczech

ny. Poza tym przerób zużytego paliwa wiąże się

ok. 2000 roku będzie działało wiele reaktorów po-

z koniecznością organizacji licznych transportów

wielających, o łącznej mocy wytwórczej 80 tys. me-

dużych ilości materiałów niebezpiecznych, które

gawatów. Dla porównania: konwencjonalne reak-

mogą zostać wykorzystane niezgodnie z przezna-

tory ciśnieniowe i wodne wrzące eksploatowane

czeniem dla celów wojskowych i stanowić obiekt

obecnie w Niemczech wytwarzają łącznie ok. 20

ataku terrorystycznego.

tys. megawatów. Jednak przewidywana w energe-

tyce jądrowej „plutonowa ścieżka”, którą niemiecki

Ponieważ tylko stosunkowo niewielka część

ekspert Klaus Traube – były dyrektor niemieckiego

wysoko radioaktywnych odpadów wytwarza-

projektu budowy reaktora powielającego w Kalkar

nych na całym świecie w komercyjnych elektro-

w regionie Dolnego Renu – nazwał później „uto-

wniach jądrowych jest powtórnie przerabiana,

pijnym pomysłem z lat 50. na zbawienie”, okazała

a wypalone elementy paliwowe MOX nie mogą

się być może największym fiaskiem w historii go-

być z reguły wtórnie przetwarzane, z całego cy-

spodarki. Technologia reaktorów powielających

klu paliwa jądrowego pozostała tylko nazwa.

jest straszliwie droga, niedopracowana w zakresie

W realnym świecie ten cykl jest otwarty. Oprócz

technologicznym, bardziej kontrowersyjna pod

energii elektrycznej elektrownie atomowe wy-

względem bezpieczeństwa od konwencjonalnych

twarzają wysoko, średnio lub słabo radioaktyw-

elektrowni jądrowych, a także w sposób szczególny

ne odpady, które są jeszcze dodatkowo wysoko

narażona na wykorzystanie do celów militarnych.

toksyczne. Odpady te muszą być bardzo długo

Do dziś nie przyjęła się nigdzie na świecie. Tylko

przechowywane w bezpiecznych miejscach

Rosja eksploatuje jeszcze jeden reaktor powielają-

ostatecznego składowania. Jak długo? O tym de-

cy – konstrukcję pochodzą z początkowej fazy jej

cyduje naturalny okres połowicznego rozpadu

rozwoju. Japonia (której pokazowy reaktor powie-

radionuklidów, który jest bardzo zróżnicowany

lający w Monju zamknięto po poważnym pożarze

w zależności od substancji. Izotop plutonu Pu-

sodu w 1995 roku) i Indie oficjalnie nadal podążają

239 traci połowę swej radioaktywności po 24 110

tą ścieżką rozwoju.

latach, izotop kobaltu Co-60 – po 5,3 dnia.

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 24

10-10-12 11:39

tRzECI MIt: odpady jądrowe? Żaden problem!

25

nigdzie nie ma miejsca

one do opinii publicznej. „Nieszkodliwy spo-

na składowiska finalne

sób usuwania odpadów radioaktywnych to

zadanie, które musi zostać rozwiązane, zanim

Po ponad pół wieku od rozpoczęcia eksploa-

będzie można uznać za uzasadnioną budowę

tacji elektrowni jądrowych nie ma na świecie żad-

reaktora w gęsto zaludnionej Republice Fede-

nego zatwierdzonego i gotowego do użytkowania

ralnej”, zanotował trzeźwo jeden z ministerial-

składowiska finalnego dla wysoko radioaktywnych

nych urzędników w Bonn po naradzie na temat

odpadów. Sytuacja ta przypomina popularną wi-

przygotowania Ustawy o energii jądrowej (Ato-

zję samolotu o napędzie atomowym – maszyna już

mgesetz, por. Möller, 2009). Działo się to w 1955

wystartowała, lecz na pokładzie nikt nie zastanawia

roku. Od tego czasu w Niemczech wygaszono

się, czy istnieje jakiś pas, na którym będzie można

19 normalnie eksploatowanych i prototypo-

wylądować. Odpady o względnie krótkim okresie

wych reaktorów, a „nieszkodliwy sposób usu-

półrozpadu oraz uznane za słabo bądź średnio ra-

wania odpadów radioaktywnych” nie jest opra-

dioaktywne są składowane w niektórych krajach

cowany nawet w zarysach. Kwestia, czy odpady

– na przykład we Francji, Stanach Zjednoczonych,

radioaktywne da się w ogóle na setki tysięcy lub

Japonii czy Republice Południowej Afryki – płytko

nawet miliony lat odizolować od biosfery, jest

pod powierzchnią ziemi, w specjalnych pojemni-

pytaniem filozoficznym. Przekracza ono ludzką

kach. Niemcy wybrały szyb dawnej kopalni rudy

wyobraźnię. Od wybudowania piramid dzieli

żelaza „Konrad” w dolno-

nas zaledwie 5 tys. lat, na-

saksońskim Salzgitter do

tomiast odpadom, które

Po ponad pół wieku od rozpoczęcia

składowania głęboko pod

powstaną w niemieckich

eksploatacji elektrowni jądrowych nie

ziemią niewydzielających

elektrowniach jądrowych

ma na świecie żadnego zatwierdzonego

ciepła odpadów z elektro-

w 2010 roku, trzeba za-

i gotowego do użytkowania

wni jądrowych i reaktorów

pewnić bezpieczne skła-

składowiska finalnego dla wysoko

doświadczalnych, a także

dowanie do roku 10010

radioaktywnych odpadów.

odpadów

pochodzących

bądź 100010. Nie ma jed-

z medycznych dziedzin za-

nak wyboru: ponieważ

stosowania technologii jądrowej. Ta dawna kopalnia

odpady atomowe istnieją, a nie można mieć ab-

rudy żelaza jest pierwszym i jedynym oficjalnie za-

solutnej pewności co do postawionego powyżej

twierdzonym niemieckim składowiskiem finalnym,

pytania, należy znaleźć techniczne rozwiązanie

przygotowywanym obecnie do przyjęcia odpadów.

najlepsze według dzisiejszego stanu wiedzy.

Obiekt ma zostać uruchomiony w 2014 roku.

Stopniowo i z wielkimi oporami największe

Dowodem na to, jak beztrosko była początko-

kraje wykorzystujące energię atomową zaczynają

wo traktowana kwestia odpadów atomowych, jest

dochodzić do wniosku, że wybór miejsca final-

wypowiedź cytowanego już wcześniej Carla Frie-

nego składowania odpadów radioaktywnych nie

dricha von Weizsäckera z 1969 roku. Ten fizyk i fi-

jest problemem natury czysto naukowej i tech-

lozof wypowiedział się wtedy o problemie usuwa-

nicznej. Żadna z krajowych procedur wyboru ta-

nia odpadów atomowych następująco: „To żaden

kiego miejsca – a większość tych procedur została

problem. Powiedziano mi, że wszystkie odpady

wszczęta w latach 70. ubiegłego stulecia – nie do-

atomowe, które powstaną w Niemczech do 2000

prowadziła dotąd do stworzenia zatwierdzonego

roku, zmieszczą się w skrzyni w kształcie sześcia-

składowiska finalnego odpadów jądrowych. Przy-

nu o boku 20 metrów. Jeśli dobrze się to zamknie

czyną tego jest fakt, że w procedurach wyboru

i zapieczętuje, a potem wsadzi do jakiejś kopalni,

składowiska zbyt długo lekceważono i odrzucano

można będzie mieć nadzieję, że problem został

sprzeciwy społeczeństwa, mechanizmy demokra-

rozwiązany” (por. Fischer i in., 1989).

tycznej partycypacji oraz przejrzystość. W pro-

cesie poszukiwania odpowiedniej lokalizacji

Od początku pojawiały się także rozsąd-

decydującą rolę odgrywały najczęściej czynniki

niejsze głosy, chociaż niekoniecznie docierały

pozamerytoryczne oraz przemyślenia natury po-

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 25

10-10-12 11:39

26

Mity eNeRgetyKi JądRoweJ

litycznej i strategicznej. Próba wyciągnięcia wnio-

prawną, z której wynika, że planowane przez rząd

sków z tych błędów doprowadziła w Niemczech

federalny wydłużenie okresu eksploatacji elektro-

do opracowania i sformułowania wielostopnio-

wni atomowych stanowi naruszenie konstytucji

wej procedury wyboru takiego miejsca, z zapew-

w związku z niewyjaśnieniem do dziś kwestii skła-

nieniem stałego udziału społeczeństwa w całym

dowania finalnego (Ziehm, 2010).

procesie. Szczególnie dziś nie ma jednak pewno-

ści, czy koncepcja, na którą po latach intensyw-

Jest to prawdopodobne tym bardziej, że pod-

nych dyskusji zgodzili się w 2002 roku naukowcy

jęta niespełna 30 lat temu wspólnie przez państwo

z obozów zwolenników i przeciwników energii

i branżę jądrową próba składowania słabo i śred-

jądrowej, ma szansę na realizację. Niemiecki rząd

nio aktywnych odpadów w starej kopalni soli Asse

federalny, utworzony jesienią 2009 roku przez

II koło Salzgitter może już niedługo zakończyć się

CDU/CSU i FDP, nie chce rozpoczynać od nowa

spektakularną katastrofą. Jeżeli trzeba będzie – jak

całego procesu i obstaje przy koncepcji z lat 70.

proponuje Federalny Urząd Ochrony Radiologicz-

XX wieku, czyli składowaniu odpadów jądrowych

nej (Bundesamt für Strahlenschutz, BfS) – w ciągu

w wysadzie solnym w Gorleben – pomimo istot-

dziesięciu lub więcej lat wyciągnąć stamtąd pra-

nych wątpliwości, czy w szczególności nadkład

wie 126 tys. beczek z radioaktywnymi odpadami

spełnia wymogi geologiczne. I pomimo ujawnie-

ze względu na groźbę „zapadnięcia się” kopalni,

nia w ostatnich latach wypowiedzi świadków oraz

a potem te beczki przepakować, przewieźć na

dokumentów, z których wynika, że decyzja z lat

składowisko tymczasowe, a następnie umieścić

70. była umotywowana w dużym – a być może de-

ponownie w jakiejś lepszej lokalizacji podziem-

cydującym – stopniu prze-

nej, to akcja ta stanie się

de wszystkim czynnikami

kosztującym

miliardy

Kwestia, czy odpady radioaktywne da

politycznymi, a nie np.

euro symbolem porażki tej

się w ogóle na setki tysięcy lub nawet

potwierdzoną

naukowo

technologii energetycznej.

miliony lat odizolować od biosfery, jest

przydatnością złoża soli

Po raz pierwszy (a trans-

pytaniem filozoficznym. Przekracza

do tego celu. Kto poszu-

misje będą przypuszczal-

ono ludzką wyobraźnię.

kuje „najlepszej według

nie trwały całą dekadę)

dzisiejszego stanu wiedzy”

do wszystkich mieszkań

możliwości ostatecznego składowania radioak-

będzie docierał obraz telewizyjny z następują-

tywnych odpadów, musi – logicznie rzecz biorąc

cym przesłaniem: oto, co w przypadku technolo-

– porównać ze sobą różne rozwiązania alterna-

gii jądrowej oznacza pozostawienie zestarzałych

tywne. Tak jednak się nie stało, więc może okazać

skażeń w spadku dzieciom i wnukom, które za te

się, że sądy nie dopuszczą do eksploatacji spor-

skażenia nie ponoszą winy. Gdy podjęto decyzję

nego Gorleben, przy którym upierają się polity-

o przeniesieniu beczek, gazeta „Frankfurter All-

cy. Oznaczałoby to stratę kilkudziesięciu lat i ko-

gemeine Zeitung” z 16 października 2009 roku

nieczność rozpoczęcia całej procedury od nowa.

stwierdziła z rezygnacją: „To z pewnością kolejny

Wątpliwe jest, czy realizowana od 2009 roku stra-

gwóźdź do trumny energetyki jądrowej w Niem-

tegia rządu federalnego „na oślep do celu” do-

czech”. Podmioty eksploatujące elektrownie ato-

prowadzi w końcu do zatwierdzenia lokalizacji

mowe są zobowiązane – zgodnie z par. 9a Ustawy

składowiska finalnego. Nie ma natomiast wątpli-

o energii jądrowej – do „(...) usuwania w uporząd-

wości co do skutków, jakie wywołają jednoczesne

kowany sposób powstających pozostałości radio-

próby przeforsowania za wszelką cenę Gorleben

aktywnych”. Ustawa jednoznacznie nakazuje takie

oraz przedłużenia okresu eksploatacji reaktorów:

działania od ponad pół wieku, a to, gdzie i przede

odżyje fundamentalny konflikt wokół energetyki

wszystkim kiedy nakazy ustawowe zostaną zrea-

jądrowej w Niemczech.

lizowane, pozostaje dziś (2010) równie niejasne,

jak w 1960 roku. Niemcy nie są w tym zakresie ja-

Na początku 2010 roku na zamówienie sto-

kimś specjalnie irytującym przypadkiem – wręcz

warzyszenia Niemiecka Pomoc Ekologiczna

przeciwnie: sytuacja wygląda podobnie w prawie

(Deutsche Umwelthilfe) sporządzono ekspertyzę

wszystkich krajach wykorzystujących komercyj-

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 26

10-10-12 11:39

tRzECI MIt: odpady jądrowe? Żaden problem!

27

nie energię jądrową. Plany składowania final-

Jednak w żadnym z krajów, które eksploa-

nego osiągnęły wysoki poziom zaawansowania

tują największą część elektrowni jądrowych,

tylko w Finlandii, kraju, który eksploatuje cztery

na otwarcie składowiska nie widać nawet per-

z 436 pracujących na całym świecie elektrowni

spektyw. Odnosi się to także do USA, gdzie 104

atomowych. Prawie gotowe składowisko finalne

reaktory pokrywają 19% zapotrzebowania na

w pobliżu Olkiluoto w skałach granitowych na za-

energię elektryczną. Po kilkudziesięciu latach

chodnim wybrzeżu kraju zyskuje poparcie dzięki

zażartych sporów administracja Obamy zamro-

stosunkowo wysokiej akceptacji ze strony lokalnej

ziła na początku 2009 roku plany budowy skła-

społeczności i mieszkańców regionu. Znajdująca

dowiska finalnego w Yucca Mountain (w stanie

się także w Olkiluoto, pracująca od wielu lat bez

Newada), ponieważ w dalszym ciągu istnieją

większych zakłóceń elektrownia jądrowa oraz już

wątpliwości co do długoterminowego bezpie-

istniejące składowisko finalne dla słabo i średnio

czeństwa obiektu oraz jego pojemności, która

radioaktywnych odpadów uspokoiły większość

prawdopodobnie okaże się niewystarczająca,

okolicznych mieszkańców. Obiekt przeznaczony

aby przyjąć wysoko aktywne odpady, które po-

do składowania odpadów wysoko aktywnych ma

wstały w USA przez pięćdziesiąt lat i będą po-

zostać uruchomiony w 2020 roku.

wstawać w przyszłości.

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 27

10-10-12 11:39

CzWARty MIt:

Wystarczy nam uranu jako paliwa

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 28

10-10-12 11:39

CzWARty MIt: wystarczy nam uranu jako paliwa

29

Tak zwany cykl paliwa jądrowego jest otwarty

Sytuacja poprawiła się wraz z boomem

nie tylko na jednym etapie. Od samego początku

w dziedzinie energetyki jądrowej, który nastąpił

również jego pierwszy etap był bardzo problema-

w latach 70. XX wieku. Rządy państw przestały

tyczny. Wydobywanie uranu w celu pozyskania

być jedynymi odbiorcami materiałów rozszcze-

materiału rozszczepialnego, potrzebnego naj-

pialnych. Mógł rozwinąć się prywatny rynek ura-

pierw do budowy bomb, a później do cywilnego

nu, co spowodowało, że militarny i strategiczny

wykorzystania w elektrowniach atomowych, po-

status branży wydobywania uranu nie mógł już

ciągnęło za sobą, zwłaszcza na początku, olbrzy-

być uznany za usprawiedliwienie wyjątkowo

mie ofiary. Duże ilości radioaktywnych nuklidów,

trudnych warunków pracy. Ponowna zasadni-

które wcześniej znajdowały się pod powierzchnią

cza zmiana warunków nastąpiła wraz z zakoń-

ziemi, trafiły do biosfery. Kontynuacja bądź posze-

czeniem zimnej wojny. Popyt na uran dla celów

rzanie skali wykorzystania energii jądrowej praw-

wojskowych gwałtownie spadł. Niepotrzebne już

dopodobnie znacząco podniesie koszty zdrowotne

zasoby magazynowe USA oraz byłego Związku

i ekologiczne związane z górnictwem rud uranu.

Radzieckiego zasiliły cywilny rynek materiałów

rozszczepialnych. Poza tym – dzięki rozbrojeniu

Boom na ten metal ciężki, który nie jest

atomowemu – dostępne stały się znaczne ilości

szczególnie rzadki, ale jedynie w niewielkiej

uranu o wysokiej zawartości izotopów rozszcze-

liczbie złóż występuje w koncentracji zapew-

pialnych, pochodzące z demontowanej radzie-

niającej opłacalne wydobycie, rozpoczął się po

ckiej i amerykańskiej broni jądrowej. Konsekwen-

II wojnie światowej. Przerażające efekty amery-

cją takiego rozwoju wydarzeń był prawdopodob-

kańskiego ataku bombo-

nie największy w dziejach

wego na Japonię nie ostu-

program konwersji arse-

Już teraz ceny uranu zaczęły

dziły ambicji zwycięskich

nałów jądrowych i wpro-

znacznie rosnąć, a w przyszłości

mocarstw w zakresie za-

wadzenia ich elementów

trend ten prawdopodobnie się

pewnienia sobie dostępu

do

cywilnego

obiegu

utrzyma.

do ważnych strategicz-

gospodarczego.

Wyso-

nie surowców – wprost

ko wzbogacone surowce,

przeciwnie, dodatkowo te ambicje pobudziły.

przeznaczone do produkcji bomb, są „rozcień-

Podjęto olbrzymie wysiłki na rzecz zwiększenia

czane” naturalnym lub tak zwanym zubożonym

dostępności i zabezpieczenia złóż uranu. W tym

uranem (U-238, z którego został wyekstrahowany

czasie zdrowie górników odgrywało rolę drugo-

rozszczepialny izotop U-235) i następnie uży-

planową. Stany Zjednoczone eksploatowały ko-

wane jako paliwo w konwencjonalnych elektro-

palnie u siebie oraz w sąsiedniej Kanadzie, Zwią-

wniach jądrowych. W tej zupełnie nowej sytuacji

zek Radziecki zorganizował wydobycie uranu

na światowym rynku cena uranu potrzebnego do

w NRD, Czechosłowacji, na Węgrzech i w Buł-

pracy reaktorów bardzo mocno spadła. Tę zmia-

garii. Tysiące górników umarły bolesną śmier-

nę przetrwały tylko złoża o odpowiednio wysokiej

cią na raka płuc po długoletniej, ciężkiej pracy

zawartości tego pierwiastka. Do 2010 roku prawie

– w źle wentylowanych, zapylonych sztolniach,

połowa uranu rozszczepianego w elektrowniach

w których panowało wysokie stężenie radioak-

jądrowych na całym świecie pochodziła nie ze

tywnego radonu. Najbardziej poszkodowani byli

wzbogaconej, „świeżej” rudy uranu, ale z militar-

górnicy ze wschodnioniemieckiego Wismutu,

nych magazynów supermocarstw.

gdzie w szczytowym okresie pracowało ponad

sto tysięcy osób. Ponieważ zawartość uranu

Jednak wojskowe zasoby uranu z okresu

w rudzie wydobywanej w kopalniach oscylowa-

zimnej wojny powoli się kończą. Już teraz ceny

ła zazwyczaj wokół dziesiątych części procenta,

uranu zaczęły znacznie rosnąć, a w przyszłości

powstawały duże ilości radioaktywnego nadkła-

trend ten prawdopodobnie się utrzyma. W przy-

du. Na długookresowe obciążenie radiologiczne

padku utrzymania eksploatacji obecnej liczby

byli narażeni nie tylko sami górnicy, ale również

elektrowni jądrowych lub zwiększenia tej licz-

cała okolica i jej mieszkańcy.

by w skali globalnej obok ponownego otwarcia

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 29

10-10-12 11:39

30

Mity eNeRgetyKi JądRoweJ

zamkniętych kopalni konieczne będzie rozpo-

trzebnego im paliwa. Obok Rosji także Chinom

częcie eksploatacji coraz uboższych złóż, które

oraz Indiom może grozić podobny kryzys, jeże-

dostarczałyby coraz mniej uranu, a jednocześnie

li oba te państwa zgodnie z deklaracjami będą

coraz więcej nadkładu o ponadprzeciętnej za-

zwiększać liczbę reaktorów.

wartości radioaktywnych izotopów. Stanowiłoby

to olbrzymi problem dla zdrowia ludzi oraz stanu

środowiska naturalnego w okolicy kopalni.

Staje się więc jasne, że ani zaopatrzenie

Przewidywane „wąskie gardła” w zakresie do-

w uran działających na początku 2010 roku na

staw uranu mogą stać się problemem poważniej-

świecie 436 elektrowni jądrowych, ani składowa-

szym niż się przypuszcza

nie odpadów radioaktyw-

– z powodu braku równo-

nych nie może być uwa-

Zasoby uranu są niewystarczające,

wagi między krajami wy-

żane za zagwarantowane

a eksploatacja złóż wiąże się zwykle

dobywającymi uran a kra-

na dłuższą metę. Dysku-

z nieproporcjonalnie wysokimi

jami go wykorzystującymi.

towane w wielu krajach

kosztami, więc konkretna światowa

Na całym świecie jedynie

i realizowane przez nie-

strategia rozwoju energetyki jądrowej

Kanada i Republika Połu-

które rządy projekty bu-

będzie wkrótce wymagała ostatecznego

dniowej Afryki (spośród

dowy nowych reaktorów

przejścia na pluton.

państw eksploatujących

tylko zaostrzą istniejące

elektrownie jądrowe) nie

problemy. Zasoby uranu

są zależne od importu uranu. Najważniejsze pań-

są niewystarczające, a eksploatacja złóż wiąże

stwa atomowe albo same w ogóle nie wydobywa-

się zwykle z nieproporcjonalnie wysokimi kosz-

ją uranu (Francja, Japonia, Niemcy, Korea Połu-

tami, więc konkretna światowa strategia rozwo-

dniowa, Wielka Brytania, Szwecja, Hiszpania),

ju energetyki jądrowej będzie wkrótce wymagała

albo dysponują taką jego ilością, która na dłuższą

ostatecznego przejścia na pluton, co wiąże się

metę nie wystarczy do zapewnienia eksploatacji

z budową licznych zakładów przerobu zużytego

reaktorów (USA, Rosja). Energia jądrowa – jeśli

paliwa oraz wprowadzeniem jako standardo-

wziąć pod uwagę kwestię zaopatrzenia w paliwo

wych reaktorów prędkich powielających. Taka

dla reaktorów – prawie nigdzie na świecie nie jest

ścieżka rozwoju energii jądrowej spotęgowałaby

krajowym źródłem energii. Zwłaszcza Rosji grozi

istniejący obecnie potencjał ryzyka. Znacznie

już niedługo pierwszy kryzys związany z niedo-

zwiększyłaby się ilość wysoko radioaktywnych

borem uranu. To z kolei miałoby wpływ na opera-

odpadów, które trzeba gdzieś umieścić. Potrzeb-

torów elektrowni jądrowych w Unii Europejskiej,

nych byłoby więcej lokalizacji dla składowisk

którzy kupują od Rosji około jednej trzeciej po-

finalnych o odpowiednio większej pojemności.

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 30

10-10-12 11:39

PIąty MIt:

Energetyka jądrowa służy ochronie klimatu

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 31

10-10-12 11:39

32

Mity eNeRgetyKi JądRoweJ

Potwierdzone wyniki badań naukowych oraz

konflikt między rezygnacją z energii jądrowej

obserwowane na całym świecie zjawiska nie po-

a znaczną redukcją emisji CO . Nie jest możliwa

2

zostawiają już właściwie wątpliwości co do tego,

jednoczesna realizacja obu tych celów. To czysta

że zmiany klimatu to rzeczywistość. Aby osiągnąć

iluzja” - twierdził już przed laty Wulf Bernotat, szef

postulowany przez wspólnotę międzynarodo-

koncernu E.ON z siedzibą w Düsseldorfie („Ber-

wą cel, czyli wzrost temperatury o nie więcej niż

liner Zeitung”, 3 grudnia 2005). Jak wielu innych

dwa stopnie Celsjusza w porównaniu z czasami

czołowych przedstawicieli tradycyjnej energety-

sprzed uprzemysłowienia, niezbędne jest istotne

ki, także szef największego prywatnego koncernu

zmniejszenie emisji gazów cieplarnianych. Eks-

energetycznego świata używa najważniejszego

perci zajmujący się klimatem zalecają ogranicze-

argumentu przemawiającego za dalszym wyko-

nie emisji dwutlenku węgla w państwach uprze-

rzystywaniem elektrowni jądrowych. Argument

mysłowionych o 80 do 95% do połowy XXI wieku.

ten brzmi: bez energetyki jądrowej ochrona kli-

W krajach nowo uprzemysłowionych o dużej licz-

matu jest skazana na niepowodzenie. „Niekocha-

bie ludności należy zmniejszyć tempo wzrostu

ni obrońcy klimatu” – tak brzmiało motto jednej

emisji, ustabilizować ich poziom, a w dłuższej

z najkosztowniejszych kampanii niemieckiego

perspektywie także do-

lobby atomowego. Wiele

prowadzić do ich ogra-

Opinia publiczna zaczyna dopiero

osób pamięta jeszcze te

niczenia. Jeżeli ludzkość

stopniowo uświadamiać sobie, jak

piękne obrazki. W tle ską-

ma przeżyć, kraje takie jak

z gruntu fałszywa jest propaganda

pana w łagodnym słoń-

Chiny, Indie, Indonezja

stylizująca energetykę jądrową na

cu elektrownia jądrowa

czy Brazylia nie mogą po

obrońcę klimatu. W skali globalnej

Brunsbüttel, a na pierw-

prostu kopiować modelu

energetyce atomowej brakuje bowiem

szym planie pasące się

dobrobytu

uprzemysło-

potencjału, żeby wnieść istotny wkład

spokojnie nad Łabą owce.

wionych krajów Północy

w rozwiązanie tego problemu.

Do tego tekst: „Ten obroń-

i ich energochłonnych

ca klimatu walczy przez

modeli gospodarczych, bazujących na inten-

24 godziny na dobę o realizację postanowień

sywnym wykorzystywaniu surowców kopalnych.

Protokołu z Kioto”. W rzeczywistości ów stary re-

Z kolei kraje Północy w jeszcze mniejszym stop-

aktor walczył od 2007 roku przez ponad dwa lata

niu mogą sobie pozwolić na kontynuację swoich

z problemami technicznymi oraz wątpliwościami

dotychczasowych zachowań.

co do jego bezpieczeństwa i nie wyprodukował

ani jednej kilowatogodziny prądu.

Nie jest zaskoczeniem, że w tej trudnej sytu-

acji zwolennicy energii atomowej przedstawia-

Opinia publiczna zaczyna dopiero stopnio-

ją technologię jądrową jako część rozwiązania.

wo uświadamiać sobie, jak z gruntu fałszywa

Rolę impulsu – w wielu państwach rozwiniętych,

jest propaganda stylizująca energetykę jądrową

krajach nowo uprzemysłowionych i rozwijają-

na obrońcę klimatu. W skali globalnej energety-

cych się – wyzwalającego świeże spory na temat

ce atomowej brakuje bowiem potencjału, żeby

przyszłej roli energii jądrowej gra jej rzekomy po-

wnieść istotny wkład w rozwiązanie tego prob-

tencjał w zakresie ograniczenia globalnej emisji

lemu. W rzeczywistości przewiduje się, że jej

gazów cieplarnianych. Ta właśnie perspektywa

znaczenie w światowym bilansie energetycznym

przypisywana technologii jądrowej sprawia, że

– wbrew całej „renesansowej” retoryce – będzie

jej zwolennicy liczą na „renesans energii atomo-

dramatycznie maleć. Ostatnio wspomniano

wej” po dziesięcioleciach stagnacji w sektorze.

o tym w opracowaniu firmy doradczej Prognos

Elektrownie jądrowe nie wytwarzają praktycznie

AG z Bazylei z jesieni 2009 roku. W analizie wy-

podczas pracy dwutlenku węgla (CO ). Dla zwo-

konanej na zlecenie Federalnego Urzędu Ochro-

2

lenników energetyki jądrowej stanowią zatem

ny Radiologicznej badacze przyszłości sformu-

niezbędny element działań w celu zahamowania

łowali następującą prognozę, sprowadzającą na

globalnego ocieplania się klimatu: „Każdy długo-

ziemię energetykę jądrową: udział energii ato-

falowy plan rozwoju energetyki musi uwzględnić

mowej w zaspokajaniu światowego popytu na

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 32

10-10-12 11:39

PIąty MIt: energetyka jądrowa służy ochronie klimatu

33

elektryczność spadnie z 14,8% w 2006 roku do

CSU-FDP ma zostać w Niemczech osiągnięty

9,1% w 2020 roku i zaledwie 7,1% do 2030 roku

już w 2020 roku. Przedstawiciele EDF wyjaśnili

(Prognos AG, 2009). Zagadnienie to zostanie

szczegółowo, dlaczego już udział tej energii na

jeszcze omówione w dalszej części tekstu.

poziomie powyżej 25% całego bilansu poddałby

w wątpliwość celowość ambitnych planów kon-

Jak energetyka jądrowa utrudnia

cernu dotyczących budowy nowych elektrowni

zrównoważoną ochronę klimatu

atomowych w Wielkiej Brytanii.

Już po uwzględnieniu kilku powyższych

Natomiast w Niemczech E.ON i inne koncer-

stwierdzeń staje się jasne, że energetyka jądro-

ny zaprzeczają kategorycznie, że istnieje „konflikt

wa nie ma odpowiedniego potencjału, by stać się

systemowy” między wahaniami ilości wprowa-

w skali globalnej częścią rozwiązania problemów

dzanej do sieci energii wiatrowej oraz energią

klimatycznych. Wraz z postępującą restruktury-

jądrową. Motywy używania tak sprzecznych ar-

zacją światowego systemu energetycznego bran-

gumentów są jasne: to, co w Wielkiej Brytanii

ża ta staje się nawet sama częścią problemu, co

uniemożliwiłoby budowę nowych elektrowni

wynika stąd, że coraz więcej państw będzie roz-

jądrowych, w Niemczech – gdzie w 2009 roku

wijać swoje systemy energetyczne w kierunku

16% wytworzonej energii pochodziło już ze źró-

wykorzystania niewyczerpalnych zasobów Słoń-

deł odnawialnych – nie powinno doprowadzić

ca, wiatru, wody, bioenergii i geotermii. W takim

do zakwestionowania sensu forsowanego przez

świecie nowe elektrownie jądrowe nie będą kon-

koncerny przedłużenia okresów eksploatacji już

kurencyjne, a przede wszystkim staną się „hamul-

istniejących, starszych reaktorów. Jest przy tym

cowym” przemian mających na celu komplekso-

kwestią bezsporną, że siłownie jądrowe – z po-

we rozwiązanie kwestii ochrony klimatu.

wodów ekonomicznych, technicznych oraz ze

względów bezpieczeństwa – nie będą w stanie

Pikanterii dodaje fakt, że to właśnie kierowany

dopasować się do rosnących wahań poziomu

przez Wulfa Bernotata koncern E.ON przyczynił

mocy wytworzonej ze źródeł odnawialnych oraz

się – nawet jeśli mimowolnie – do uświadomie-

wahań popytu na energię. Elektrownie jądrowe

nia opinii publicznej. Na początku 2009 roku bry-

całymi miesiącami pracują z maksymalną mocą

tyjski rząd zorganizował konsultacje ekspertów

wytwórczą. W tym celu są budowane i m.in. z tego

w sprawie rządowej strategii rozwoju energetyki

względu przynoszą tak wysokie zyski operatorom.

odnawialnej. Strategia dąży do realizacji odpo-

wiednich wytycznych UE i podniesienia udziału

Wprawdzie można już dziś zmniejszać lub

energii ze źródeł ekologicznych początkowo do

zwiększać ilość wytwarzanej energii w górnym

1/3 całego brytyjskiego bilansu energetycznego.

zakresie mocy niektórych reaktorów, ale taki niety-

Udział ten ma potem dalej rosnąć. W ramach ko-

powy tryb eksploatacji zmniejsza ich opłacalność,

respondencyjnych konsultacji swoje stanowiska

ponieważ podczas tzw. pracy ze zmienną mocą

przedstawiły także E.ON i bazujący na energetyce

trzeba ponosić znaczne nakłady, żeby wyproduko-

jądrowej państwowy koncern francuski Électrici-

wać i sprzedać mniej energii. Cierpi na tym także

té de France (EDF) (UK Department for Business,

bezpieczeństwo, gdyż każda zmiana mocy reakto-

Innovation and Skills, 2008). Oba koncerny ogło-

ra wiąże się z dodatkowymi – mechanicznymi, che-

siły alarm. E.ON ostrzegał przed promowaniem

micznymi i termicznymi – obciążeniami dla waż-

„bez końca” energii odnawialnej, gdyż w przeciw-

nych podzespołów elektrowni. Potwierdził to także

nym razie nie będzie w stanie zrealizować swoich

państwowy francuski koncern EDF we wspomnia-

planów budowy na wyspie nowych elektrowni

nym już stanowisku w sprawie strategii w dziedzi-

jądrowych. W przedłożonym stanowisku lobbyści

nie energii odnawialnej brytyjskiego rządu. Na

koncernu sugerowali brytyjskiemu rządowi ogra-

przykładzie europejskiego reaktora ciśnieniowego

niczenie udziału energii ze źródeł odnawialnych

(EPR) autorzy z EDF wyjaśniają szczegółowo, dla-

w ogólnym bilansie do maksymalnie 1/3, czyli

czego ekologiczna energia także w przyszłości nie

poziomu, który zgodnie z planami koalicji CDU/

może stanowić więcej niż 25% brytyjskiego bilansu

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 33

10-10-12 11:39

34

Mity eNeRgetyKi JądRoweJ

energetycznego. Jako uzasadnienie podaje się gra-

Konkurencja między energetyką atomo-

nice regulacji mocy elektrowni jądrowych. Nawet

wą i źródłami odnawialnymi zaostrza się

nowoczesne reaktory – takie jak EPR – mogą dopa-

sować się do naturalnych wahań mocy wytwarza-

Nie ulega wątpliwości, że grozi nam tu za-

nej ze źródeł odnawialnych tylko wtedy, gdy udział

sadniczy konflikt. Z roku na rok coraz więcej

tych źródeł nie jest zbyt wysoki. Tak więc w syste-

energii wytwarza się w instalacjach wykorzy-

mie energetycznym nastawionym na zrównowa-

stujących źródła odnawialne, które w określo-

żony rozwój i ochronę klimatu technologie jądro-

nych warunkach pogodowych coraz częściej

we i ekologiczne wzajemnie sobie przeszkadzają.

będą mogły samodzielnie zaspokajać stale

rosnącą część całkowitego popytu na energię.

Wielka Brytania wykazuje w swoim bilansie

I coraz częściej w takich przypadkach trzeba

energetycznym na 2010 rok tylko kilkuprocentowy

będzie ograniczać (na całe godziny bądź dni)

udział energii odnawialnej, więc nie odczuwa jesz-

moc wytwórczą wielkich elektrowni, w każdym

cze tak bardzo tego problemu. W Niemczech jest

razie tak długo, dopóki energia ekologiczna bę-

inaczej. Już dziś widoczne są konsekwencje konflik-

dzie nadal traktowana priorytetowo. To, co pod

tu systemowego. Zbliża się

koniec 2009 roku okazało

moment, w którym ogra-

się dla koncernów ener-

Tak więc w systemie energetycznym

niczona zdolność elektro-

getycznych przykrą świą-

nastawionym na zrównoważony

wni jądrowych do regulacji

teczną

niespodzianką,

rozwój i ochronę klimatu technologie

mocy okaże się niewystar-

może stać się zjawiskiem

jądrowe i ekologiczne wzajemnie

czająca, by każdorazowo

powszechnym i zagrozić

sobie przeszkadzają.

dopasowywać je do rosną-

ich dominacji. Do 2020

cych ilości energii wiatrowej

roku udział energii ze

i słonecznej w systemie. Wielokrotnie można już było

źródeł odnawialnych w Niemczech ma się po-

zauważyć konkretne skutki tego zjawiska na giełdzie

dwoić (w 2009 roku wyniósł 16%). Federalny

energetycznej EEX w Lipsku. Od jesieni 2008 roku

Związek Energetyki Odnawialnej (Bundesver-

pojawiają się tam coraz częściej ujemne ceny ener-

band Erneuerbare Energien, BEE) prognozu-

gii. Oznacza to, że wytwórcy muszą płacić za wypro-

je nawet możliwość potrojenia tego udziału.

dukowaną energię, którą chcą wprowadzić do sieci.

W należącym do Towarzystwa Fraunhofera

Ta pozornie absurdalna sytuacja ma miejsce zawsze

Instytucie Energetyki Wiatrowej i Techniki Sy-

wtedy, gdy nad Niemcami wieją silne wiatry i jedno-

stemów Energetycznych z Kassel (Fraunhofer

cześnie – np. podczas weekendów i świąt – odbiorcy

-Institut für Windenergie und Energiesystem-

zużywają mniej prądu. Działo się tak np. podczas

technik, IWES) opracowano na podstawie tej

świąt Bożego Narodzenia w 2009 roku. Przez całe

prognozy symulację, z której wynika, że w przy-

jedenaście godzin tzw. cena na rynku spot (dostaw

szłym niemieckim systemie będzie coraz mniej

bieżących) utrzymywała się poniżej zera, okresowo

miejsca dla dużych elektrowni, projektowanych

nawet na poziomie minus 120 euro za megawatogo-

do pracy w trybie ciągłym (Fraunhofer IWES,

dzinę. Średnia cena 26 grudnia kształtowała się na

2009). Wobec takich perspektyw koncerny ją-

poziomie minus 35 euro za megawatogodzinę. Dla

drowe są niejako zmuszone do wykorzystywa-

operatorów dużych elektrowni, wprowadzających w

nia swojej całej potęgi lobbystycznej przeciwko

takiej sytuacji wytworzoną energię mimo to do sieci

dalszemu rozwojowi energetyki odnawialnej.

i oferujących ją na giełdzie, powstają straty mogące

Zagrożenie dla koncernów będzie tym większe,

szybko osiągnąć poziom sum sześcio- lub siedmio-

im więcej elektrowni jądrowych będzie dalej

cyfrowych. Operatorom jednak najwyraźniej nadal

działać, gdy energetyka odnawialna będzie już

bardziej opłaca się dopłacać przez kilka godzin do

bardziej rozwinięta. Decyzja na rzecz przedłu-

energii wytworzonej w tzw. elektrowniach podsta-

żenia okresu eksploatacji reaktorów będzie ko-

wowych – na którą w danej chwili nie ma właściwie

lejnym obszarem konfliktu między koalicyjnym

zapotrzebowania – niż obniżyć, a po krótkim czasie

rządem CDU/CSU-FDP a hołubionymi właści-

podnieść moc wytwarzaną przez te kolosy.

wie przezeń koncernami.

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 34

10-10-12 11:39

PIąty MIt: energetyka jądrowa służy ochronie klimatu

35

Przeciwko przedłużaniu pracy tych instalacji

w którym „energia ze źródeł odnawialnych ma stać

przemawia więc nie tylko kwestia zwiększenia ry-

się podstawą systemu zaopatrzenia w energię”. Do

zyka związanego z dalszą pracą elektrowni, lecz

takiego stanu dąży przecież rząd CDU/CSU-FDP

także obawa, że taki krok zahamuje, a docelowo

w myśl umowy koalicyjnej z października 2009

być może nawet zatrzyma rozwój systemu ener-

roku, a jednocześnie obiecuje koncernom prze-

getycznego w kierunku większego wykorzystania

dłużenie okresu eksploatacji ich elektrowni ato-

energii odnawialnej.

mowych. Nie da się tego pogodzić. Rząd federalny

próbuje rozwiązać problem kwadratury koła.

Chociaż „konflikt systemowy” między wyko-

rzystaniem energii słonecznej i uranu jest dziś

To, w jaki sposób Niemcy mogą osiągnąć swoje

w Niemczech znacznie bardziej palący niż w Wiel-

długofalowe cele w dziedzinie polityki energetycz-

kiej Brytanii, wydaje się, że politycy w dużym stop-

nej i ochrony klimatu, organizacja WWF zbadała

niu nie są tego konfliktu świadomi. Ekonomiści dla

w opracowaniu „Niemcy jako model – ochrona

odmiany są. Prognos AG uważa, że w warunkach

klimatu do 2050 roku” (Modell Deutschland – Kli-

dalszego intensywnego rozwoju energetyki odna-

maschutz bis 2050, WWF Niemcy, 2009). Oto prze-

wialnej może coraz częściej zachodzić koniecz-

słanie: jest to wykonalne, ale jedynie pod warun-

ność ograniczania mocy wytwórczej elektrowni

kiem głębokiej przebudowy wszystkich sektorów

jądrowych (Prognos AG, 2009). Rada Ekspertów

energetycznych i doprowadzenia w niektórych

ds. Środowiska Naturalnego przy rządzie federal-

dziedzinach – między innymi wytwarzania energii

nym (Sachverständigenrat für Umweltfragen der

elektrycznej – do ograniczenia prawie do zera emisji

Bundesregierung, SRU) sformułowała w swoim

dwutlenku węgla. Warunkiem powodzenia jest ist-

opracowaniu z 2009 roku tezę, że dalsza eksploata-

nienie woli politycznej, dzięki której będzie możliwe

cja bądź rozbudowa dużych elektrowni węglowych

przeforsowanie zmian strukturalnych mimo oporu

lub jądrowych nie da się pogodzić z jednoczesnym

ze strony tradycyjnych sektorów gospodarki. Zarów-

zwiększaniem potencjału wytwórczego energetyki

no w Niemczech, jak i w skali globalnej zasadniczo

odnawialnej. „Należy podjąć decyzję systemową.

chodzi o większą efektywność i energooszczędność

Z technicznego i ekonomicznego punktu widze-

w zakresie udostępniania i zużycia energii. Doty-

nia równoległe podążanie obiema drogami nie ma

czy to budynków, gospodarstw domowych, a także

sensu”, oświadczyła rada środowiskowych męd-

oczywiście procesów przemysłowych i transportu.

rców, by następnie opowiedzieć się zdecydowanie

Chodzi o przestawienie się w okresie przejścio-

za „decyzją systemową na korzyść energii ze źró-

wym z węgla na gaz ziemny oraz ciągłe zwiększanie

deł odnawialnych”. Koncerny milczą na temat tych

udziału źródeł odnawialnych – energii słonecznej,

publikacji, ponieważ obawiają się, że opinia pub-

wiatru, wody, biomasy i geotermii – które ostatecz-

liczna uzmysłowi sobie całą absurdalność debaty

nie staną się jedynymi nośnikami energii. W przy-

o przedłużeniu okresów eksploatacji elektrowni.

szłości okaże się, czy, kiedy i w których częściach

Jest więc tym bardziej prawdopodobne, że te same

świata istotną rolę odegrają technologie czystego

koncerny ponownie podejmą walkę o zniesienie

węgla, czyli oddzielanie, a następnie składowanie

ustawowych priorytetów dla energii ze źródeł od-

w głębi Ziemi CO , powstającego przy spalaniu wę-

2

nawialnych w niemieckiej sieci, gdy tylko zapadnie

gla i gazu ziemnego.

decyzja o przedłużeniu pracy reaktorów.

Pewne jest, że energetyka jądrowa z wielu

Staje się więc jasne, że w sporze o przyszły

powodów będzie w tym epokowym dziele prze-

kształt systemu energetycznego, czyli proporcje

budowy „przeszkodą technologiczną”, jak to okre-

między energetyką odnawialną i jądrową, dawno

śliła niemiecka rządowa Rada Ekspertów ds. Śro-

już nie chodzi o wariant komplementarny (jak pró-

dowiska Naturalnego. Nie tylko dlatego, że wiel-

buje sugerować propaganda branży jądrowej), tyl-

kie elektrownie podstawowe w istotnym stopniu

ko o wybór „albo - albo”. Podsuwana przez koncer-

utrudnią przejście na źródła odnawialne w sek-

ny energetyczne opcja „dużego zróżnicowania źró-

torze wytwarzania energii elektrycznej, lecz także

deł” nie działa. Nie może ona działać w systemie,

z powodu istniejącego ryzyka katastrofy oraz fak-

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 35

10-10-12 11:39

36

Mity eNeRgetyKi JądRoweJ

tu związania ogromnego potencjału inżynierskie-

instalacje, aby móc zastąpić starsze reaktory,

go i finansowego, którego może potem zabrak-

które do tego czasu musiałyby zostać zamknię-

nąć przy przebudowie systemu energetycznego.

te ze względu na wiek. Już w 2002 roku badająca

Żadna inna technologia nie jest narażona na

to zagadnienie komisja Bundestagu ustaliła, jak

porównywalne zagrożenia: pojedynczy poważny

wyglądałby scenariusz ograniczania emisji CO 2

wypadek lub atak terrorystyczny na elektrownię

opierający się głównie na elektrowniach jądro-

jądrową wystarczyłby, żeby branża została osta-

wych. Naukowcy mówili o łącznej liczbie od 60

tecznie pozbawiona akceptacji ze strony społe-

do 80 nowych siłowni atomowych. Dla porówna-

czeństwa. Przypuszczalnie trzeba by było w takim

nia: według stanu z początku 2010 roku w Niem-

przypadku – przynajmniej w państwach demo-

czech pracowało 17 takich obiektów.

kratycznych – zamknąć w trybie przyspieszonym

większość reaktorów.

W obliczu przedstawionych danych liczbo-

wych – odnoszących się wyłącznie do Niemiec

Atomowa ochrona klimatu jest nierealna

– nie potrzeba szczególnie bogatej wyobraź-

ni, żeby uzmysłowić sobie jakie niepożądane

Dla przejścia od współczesnego systemu

skutki miałoby zastosowanie strategii jądro-

energetycznego (opartego na paliwach kopal-

wej w celu ograniczenia zmian klimatycznych

nych i jądrowych) do systemu zapewniającego

w skali całego świata. Aby spełnić wymogi

pokrycie pełnego zapotrzebowania przez źródła

Międzyrządowego Zespołu ds. Zmian Klimatu

odnawialne nie ma al-

(Intergovernmental Pa-

ternatywy, jeżeli chcemy

nel on Climate Change,

Sygnalizowany często rzekomy konflikt

osiągnąć na całym świecie

IPCC) w zakresie ogra-

między rezygnacją z energetyki

długoterminowe cele kli-

niczenia emisji CO , na-

2

jądrowej a skuteczną ochroną

matyczne. Przejścia takie-

leżałoby dla osiągnięcia

klimatu jest wymysłem zwolenników

go można dokonać przy

zauważalnego

efektu

energii atomowej, umotywowanym

użyciu technologii, który-

wybudować tysiące no-

ich własnym interesem. Wcale

mi już dziś w większości

wych elektrowni. Pro-

nie musimy dokonywać wyboru

dysponujemy – będzie ono

dukowałyby one energię

między dżumą a cholerą.

tym tańsze, im wcześniej

i stanowiłyby ryzyko ka-

rozpoczniemy ten proces.

tastrofy już nie – jak do-

Docelowo chodzi o zrównoważony system ener-

tychczas – w trzydziestu, lecz w ponad pięć-

getyczny, w równym stopniu minimalizujący oba

dziesięciu – sześćdziesięciu krajach. Po całym

największe zagrożenia: globalne zmiany klima-

świecie rozsiane byłyby tysiące potencjalnych

tyczne i katastrofalne w skutkach odpady atomo-

ognisk katastrof, a w regionach konfliktów po-

we. Sygnalizowany często rzekomy konflikt mię-

wstałyby nowe cele ataków wojskowych i ter-

dzy rezygnacją z energetyki jądrowej a skuteczną

rorystycznych. Problemy składowania final-

ochroną klimatu jest wymysłem zwolenników

nego i niebezpieczeństwo niekontrolowanego

energii atomowej, umotywowanym ich własnym

rozprzestrzenienia broni atomowej osiągnę-

interesem. Wcale nie musimy dokonywać wyboru

łyby nowy wymiar. Między innymi z powodu

między dżumą a cholerą.

niewystarczających zasobów uranu eksploa-

towane dziś najczęściej reaktory lekkowodne

W Niemczech należałoby zbudować przy-

musiałyby wkrótce zostać zastąpione jeszcze

najmniej dziesięć nowych elektrowni jądrowych,

bardziej niebezpiecznymi i bardziej narażo-

aby dzięki wzrostowi udziału energii atomowej

nymi na nadużycia instalacjami przerobu plu-

w bilansie energetycznym osiągnąć cel koalicji

tonu oraz reaktorami prędkimi powielającymi

rządowej CDU/CSU-FDP, czyli redukcję emi-

prędkimi. Olbrzymie środki finansowe – które

sji CO w sektorze energetycznym do 2020 roku

można by przeznaczyć na zwalczanie ubóstwa

2

o 40% w porównaniu z rokiem 1990. Do tego

– musiałyby zostać wydane na rozbudowę in-

doszłoby dodatkowe zapotrzebowanie na nowe

frastruktury jądrowej.

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 36

10-10-12 11:39

SzóSty MIt:

Potrzebujemy dłuższych okresów eksploatacji reaktorów

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 37

10-10-12 11:39

38

Mity eNeRgetyKi JądRoweJ

W Niemczech kwestia nowych elektrowni ją-

chodzi o ochronę klimatu, bezpieczeństwo do-

drowych jest poruszana od początku XXI wieku

staw, niezależność od importowanej energii, a już

co najwyżej przez outsiderów, do których dołą-

na pewno nie o tani prąd z elektrowni jądrowych

czają czasem takie osoby, jak Roland Koch (pre-

dla klientów. W rzeczywistości w postulatach

mier kraju związkowego Hesja, CDU) lub – przed

dotyczących przedłużenia okresów eksploatacji

powołaniem na stanowisko unijnego komisarza

reaktorów chodzi wyłącznie o wielkie pieniądze

do spraw energii – Günther Ettinger (CDU). Jed-

oraz zabezpieczenie pozycji rynkowej dominują-

nak nawet wysocy rangą działacze Unii Chrześci-

cych przedsiębiorstw.

jańsko-Demokratycznej są regularnie przywoły-

wani do porządku przez partyjnych kolegów, a w

O jak wielkie pieniądze chodzi, naukowcy usta-

grudniu 2008 roku nawet przez kongres federalny

lali już kilka razy od momentu rozpoczęcia debaty

własnej partii. Wbrew propozycji komisji wnio-

na temat dłuższych okresów eksploatacji. Debaty,

skodawczej większość delegatów zadecydowała,

która właściwie powinna była zakończyć się w 2002

że w Niemczech nie powinno się budować no-

roku, wraz z przyjęciem Ustawy o rezygnacji z ener-

wych reaktorów. Była to uchwała niewywołująca

gii jądrowej, ale mimo to dalej stanowi przedmiot

żadnych skutków praktycznych. Gdyby nawet

codziennej polityki. Niedawno analitycy wyliczyli

jakiś koncern wpadł na pomysł złożenia wnio-

w opracowaniu dla potencjalnych inwestorów, jak

sku o zezwolenie na budowę w Niemczech nowej

wielki „złoty deszcz” mógłby spaść na operatorów

elektrowni jądrowej, nie mógłby tego zrobić. „Nie

elektrowni atomowych, gdyby rząd federalny rze-

będą wydawane zezwolenia na budowę i eksplo-

czywiście wykonał woltę. Latem 2009 roku Bank

atację instalacji [jądrowych] do komercyjnego

Krajowy Badenii-Wirtembergii (Landesbank Ba-

wytwarzania energii” – oto

den-Württemberg, LBBW )

cytat z par. 7 ust. 3 Ustawy

oszacował te ewentualne

W rzeczywistości w postulatach

o rezygnacji z energii ją-

dodatkowe zyski brutto

dotyczących przedłużenia okresów

drowej (Atomausstiegsge-

przedsiębiorstw na kwo-

eksploatacji reaktorów chodzi

setz), uchwalonej w 2002

tę od 38 do 233 miliardów

wyłącznie o wielkie pieniądze oraz

roku przez koalicję SPD

euro. Dolna wartość odnosi

zabezpieczenie pozycji rynkowej

i Zielonych. Także koalicja

się do sytuacji, w której czas

dominujących przedsiębiorstw.

CDU/CSU-FDP, która ob-

eksploatacji reaktorów zo-

jęła władzę w 2009 roku,

stałby wydłużony o dziesięć

podtrzymuje na razie zakaz budowy nowych

lat ponad okres 32 lat – zaplanowany w porozumie-

elektrowni. Koncernom energetycznym eksplo-

niu o rezygnacji z energii jądrowej – przy jednoczes-

atującym elektrownie jądrowe – takim jak E.ON,

nym utrzymywaniu się umiarkowanych cen energii

RWE, Energie Baden-Württemberg (EnBW) i Vat-

na giełdzie. Górna wartość to odpowiednio o 25

tenfall Europe – niezbyt to jednak przeszkadza.

lat dłuższa eksploatacja i wysokie ceny na giełdzie.

Nawet bez ustawowych zakazów żaden rozsądny

Przy takich perspektywach wielkich dodatkowych

szef koncernu nie zdecydowałby się w najbliższej

przychodów bardzo wzrosłaby wartość koncer-

przyszłości wejść w tak ryzykowny projekt. Za-

nów. W przypadku EnBW mogłaby ona ulec nawet

miast sowitych zysków byłyby olbrzymie straty.

podwojeniu, twierdzą autorzy opracowania LBBW,

i z tego właśnie powodu uważają dalszą eksploata-

Zupełnie inaczej wygląda sytuacja w przypadku

cję elektrowni jądrowych za dobre rozwiązanie.

istniejących reaktorów i okresów ich eksploata-

cji wykraczających poza ustalone z rządem SPD

Wielkość tych sum wyjaśnia, dlaczego sze-

i Zielonych terminy. Operatorzy elektrowni ją-

fowie koncernów godzą się na nieuniknione

drowych spierają się o to unisono, jakby chodziło

szkody wizerunkowe, które pojawią się w wy-

o zapewnienie przedsiębiorstwom możliwości

niku kampanii na rzecz dalszej eksploatacji

przeżycia. Ale nie o przeżycie tu chodzi. Nie cho-

podatnych na awarie reaktorów. Odwrót od

dzi również o inne motywy, o których menedże-

ustaleń w zakresie rezygnacji z energii atomo-

rowie koncernów regularnie wspominają. Nie

wej będzie miał swoją cenę. Przeciwnicy ener-

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 38

10-10-12 11:39

SzóSty MIt: Potrzebujemy dłuższych okresów eksploatacji reaktorów 39

gii jądrowej i organizacje ekologiczne już od lat

Od kiedy jednak wyniki sondaży zaczęły

nawołują klientów koncernów – np. w ramach

wskazywać na możliwość powstania rządu przy-

kampanii „Sam zrezygnuj z energetyki jądro-

chylniej nastawionego do energetyki jądrowej,

wej!” – do podpisywania umów z firmami ofe-

skończyło się przestrzeganie umowy przez kon-

rującymi ekologiczną energię. Vattenfall Euro-

cerny. E.ON, RWE, EnBW i Vattenfall Europe

pe stracił w ten sposób (oraz w wyniku awarii

szybko zapomniały o „treści i duchu” porozumie-

w swoich elektrowniach Brunsbüttel i Krüm-

nia, które ich szefowie podpisywali uroczyście

mel) kilkaset tysięcy klientów.

z najważniejszymi przedstawicielami państwa.

Niemcy mieli też świadomość – na długo przed

Koncerny jądrowe łamią dane słowo

kryzysem – że w dyrektorskich gabinetach niektó-

rych najpotężniejszych przedsiębiorstw w kraju

„Obie strony będą wnosić wkład w trwałą re-

nie zasiadają raczej osoby wykazujące się etyką

alizację treści tego porozumienia”, oświadczyli

biznesową. Gdyby zasiadały, dotrzymałyby za-

uroczyście wysłannicy największych koncernów

wartej niewątpliwie zgodnie z wolą większości

energetycznych w porozumieniu z 14 czerwca

społeczeństwa umowy, nawet jeżeli jej potwier-

2000 roku w sprawie rezygnacji z energii jądrowej

dzeniem byłby tylko uścisk dłoni.

w Niemczech, zawartym z rządzącą koalicją SPD

i Zielonych. Wśród sygnatariuszy był także Gerald

„Niemieckie instalacje są bezpieczne”, ogłosił po

Hennenhöfer, który jako pełnomocnik ds. polityki

wyborach do Bundestagu w 2009 roku Jürgen Groß-

gospodarczej poprzednika koncernu E.ON, firmy

mann, dawniej przedsiębiorca w branży hutniczej,

Viag, negocjował to porozumienie, a od jesieni

a od 2007 roku szef koncernu RWE. W wieku 32 lat,

2009 roku jako dyrektor departamentu bezpie-

kiedy niemieckie elektrownie jądrowe powinny zo-

czeństwa reaktorów w Federalnym Ministerstwie

stać zamknięte, są właśnie „w swej życiowej formie”.

Środowiska zajmuje się organizowaniem odwrotu

Na świecie obowiązują raczej „50- lub 60-letnie

od postanowień tego dokumentu. To, czy taka po-

okresy eksploatacji”, dodał z przekonaniem prezes

nowna „zmiana stron” w wykonaniu tego prawni-

RWE. Fakty wyglądają inaczej: 130 elektrowni jądro-

ka – który już w 1998 roku jako podwładny Angeli

wych zamkniętych na całym świecie do 2009 roku

Merkel kierował departamentem reaktorów w Mi-

osiągnęło przeciętny wiek 23 lat, a reaktory eksplo-

nisterstwie Środowiska – jest zgodna z prawem,

atowane w 2010 roku mają średnio po 25 lat. Do tej

stanowi przedmiot politycznych sporów. Z okazji

pory było tylko kilka przypadków ostatecznego wy-

podpisania porozumienia (około rok po jego pa-

łączenia reaktorów starszych niż 40-letnie, zaś pięć-

rafowaniu) zabrał głos szef zarządu E.ON Ulrich

dziesiątki (nie mówiąc o sześćdziesiątce) nie osiąg-

Hartmann. Oto próbka jego wypowiedzi: „Kom-

nął jeszcze żaden eksploatowany reaktor (Prognos

promisy polityczne to także kwestia zaufania (…).

AG, 2009). To tyle w sprawie faktów i walki Jürgena

Porozumienie to pierwszy krok. Decydujące zna-

Großmanna o swoje starzejące się reaktory pracują-

czenie ma to, żeby obie strony także w przyszłości

ce w miejscowości Biblis.

czuły się związane treścią i duchem porozumienia.

My jesteśmy do tego gotowi”. Trzy lata później szef

Co dałoby ściągnięcie części

przedsiębiorstwa EnBW Utz Claasen, stwierdził

dodatkowych zysków?

kategorycznie, że pod żadnym pozorem nie będzie

już zmieniania podjętej decyzji: „Nie spekuluję na

Przedstawiciele CDU/CSU i FDP stale pod-

temat zmian składu rządu. Powstrzymuje mnie

kreślali, że rozważane przedłużenie okresu eks-

przed tym szacunek, jakim darzę kanclerza fede-

ploatacji reaktorów nie byłoby dla beneficjen-

ralnego”. Przed wyborami do Bundestagu w 2005

tów „darmowe”. Część nadzwyczajnych zysków

roku Claasen wypowiedział się jeszcze raz odnoś-

mogłaby zostać wykorzystana do sfinansowania

nie możliwości odejścia od porozumienia: „Prze-

promocji i badań w dziedzinie energetyki odna-

mysł nie może żądać bezpieczeństwa w zakresie

wialnej, obniżek cen energii lub innych posunięć

planowania, a potem kwestionować tego, co sam

lubianych przez obywateli. Operatorzy elektro-

wynegocjował, ustalił i podpisał”.

wni jądrowych – po powstaniu ich „wymarzone-

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 39

10-10-12 11:39

40

Mity eNeRgetyKi JądRoweJ

go rządu” jesienią 2009 roku – zasygnalizowali

dzy rokiem 2020 a 2025. Poza zyskami koncernów

gotowość do wyjścia naprzeciw takim inicjaty-

nie ma więc żadnego racjonalnego powodu, żeby

wom. Nie zawsze jednak tak było, więc kanclerz

coś tu zmieniać. Powodem nie jest także przywo-

i Federalne Ministerstwo Środowiska powinni

ływany niekiedy w analizach rzekomy niedobór

pamiętać, że koncerny już raz złamały umowę

energii elektrycznej. Nie powstanie żaden niedo-

zawartą z koalicją SPD-Zieloni. Gdy na kilka dni

bór, ponieważ w planowanym okresie przejścio-

przed wyborami do Bundestagu w 2005 roku wy-

wym (i znacznie dłużej) nadal będą pracować

dawało się jasne, że zwycięży koalicja CDU/CSU-

(a nawet powstawać nowe) elektrownie węglowe

FDP, cytowany tu już Walter Hohlefelder, kiedyś

oraz gazowe o wystarczającej mocy.

członek zarządu koncernu E.ON, pełniący dodat-

kowo funkcję przewodniczącego Niemieckiego

Rezygnacja z energii atomowej musi

Forum Atomowego (Deutsches Atomforum), wy-

być zorganizowana „z głową”

powiedział się szczerze w kwestii odprowadzania

części dodatkowych zysków z tytułu przedłużenia

Prawdziwe wyzwanie polega w coraz więk-

okresów pracy reaktorów: zabieranie części zysku

szym stopniu na zorganizowaniu odpowiedniego

jest „politycznie zupełnie nie do zaakceptowania”.

systemu całorocznej dystrybucji i udostępniania

Dodał też: „Jaki interes miałyby mieć podmioty

– z natury niestabilnej – energii ze źródeł odna-

gospodarcze w dłuższych okresach eksploatacji,

wialnych. Uda się to, jeżeli sieć zostanie stopnio-

jeżeli nie miałoby to firmom przynieść żadnego

wo przebudowana i rozbudowana, jeżeli zwiększy

zysku?” („Berliner Zeitung”, 9 sierpnia 2005).

się przepustowość połączeń transgranicznych,

a także jeżeli istniejące sposoby magazynowania

Koalicja rządowa wybrana w 2009 roku zapew-

energii (np. elektrownie szczytowo-pompowe) –

nia, że chce wykorzystywać elektrownie atomowe

zamiast do magazynowania „nadmiarowej” ener-

jako „pomosty”, które mają

gii z elektrowni jądrowych

umożliwić przejście do ery

– będą wykorzystywane

Przy budowie drogi nikt nie wpadłby

energetyki

odnawialnej.

do wyrównywania wahań

na pomysł takiej konstrukcji mostu,

Brzmi to zaskakująco, ale

ilości mocy wytwarzanej

która wydłużałaby drogę między

CDU/CSU i FDP nie różnią

w siłowniach wiatrowych.

punktami A i B, a tak właśnie wygląda

się w tym zakresie zbytnio

Potrzebny jest też rozwój

kwestia dłuższej, „pomostowej”

od swoich poprzedników,

w zakresie nowoczesnych

eksploatacji elektrowni jądrowych.

czyli koalicji SPD-Zieloni,

systemów magazynowa-

która w 2000 roku nie wy-

nia energii (Solar-Institut

negocjowała, jak wiadomo, natychmiastowej

Jülich/FH Aachen, 2009). Postulowane działa-

rezygnacji z energii jądrowej, tylko stopniowe

nia wspierające nie będą jednak podejmowane

odchodzenie od technologii nuklearnej. Z po-

w okresie przejściowym (lub w najlepszym przy-

równania oczekiwanych po przyjęciu ustawy

padku będą, ale z opóźnieniem), jeżeli 20 tys. me-

„ubytków” mocy – wskutek zamykania elektrowni

gawatów mocy wytwórczej elektrowni jądrowych

atomowych – ze sporządzanymi regularnie dla

nie zostanie odłączonych zgodnie z planem od

Federalnego Ministerstwa Środowiska progno-

sieci, tylko będzie ją „zatykać” przez dalsze kil-

zami powstawania nowych źródeł odnawialnych

kadziesiąt lat.

wynika, że dodatkowa ilość energii produkowanej

w nowych instalacjach wiatrowych, słonecznych

Przy budowie drogi nikt nie wpadłby na po-

i opartych na biomasie będzie wyraźnie wyższa

mysł takiej konstrukcji mostu, która wydłużałaby

od ubytków spowodowanych zamykaniem re-

drogę między punktami A i B, a tak właśnie wy-

aktorów w całym okresie przejściowym, aż do

gląda kwestia dłuższej, „pomostowej” eksploata-

momentu wygaszenia ostatniego reaktora (BMU,

cji elektrowni jądrowych. Taka decyzja opóźniła-

2009). Funkcja „pomostowa” energetyki jądrowej

by przejście na źródła odnawialne i sprawiła, że

skończy się więc – zgodnie z podpisaną w 2002

w ciągu kilku lat Niemcy – lider przemian energe-

roku Ustawą o rezygnacji z energii jądrowej – mię-

tycznych – zaczęłyby wlec się w ich ogonie.

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 40

10-10-12 11:40

SIóDMy MIt:

Energetyka jądrowa przeżywa renesans

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 41

10-10-12 11:40

42

Mity eNeRgetyKi JądRoweJ

Elektrownie jądrowe są dziś mniej lub bar-

towy do 2012 roku, czyli ok. 40 lat po wbiciu pierw-

dziej istotnym elementem systemów zaopatrze-

szej łopaty. W Europie Zachodniej (poza Francją)

nia w energię w tych trzydziestu krajach, w któ-

producenci reaktorów czekali 25 lat (do 2005 roku)

rych są komercyjnie wykorzystywane. Stanowią

na pierwsze nowe zamówienie, a obecnie na kon-

zatem jeden z filarów systemów gospodarczych

tynencie powstają tylko dwa reaktory: jeden w fiń-

tych krajów. Jeżeli więc nie wchodzą w grę poza-

skim Olkiluoto, a drugi (od 2007 roku) we francu-

merytoryczne interesy strategiczne bądź militar-

skim Flamanville nad Kanałem La Manche.

no-strategiczne, to właśnie sektor energetyczny

decyduje jak dotąd o przyszłości gospodarczej

Europejski reaktor ciśnieniowy (EPR) konsor-

kraju. Decyzje są zwykle podejmowane na pod-

cjum Areva/Siemens stał się w rekordowo krótkim

stawie trzeźwych rozważań na poziomie ekono-

czasie koszmarem wszystkich uczestników tego

miki przedsiębiorstwa. Kwestia, czy elektrownia

projektu, chociaż początkowo miał być pokazo-

jądrowa to licencja na drukowanie pieniędzy,

wym reaktorem zachodniego lobby atomowego.

czy raczej bezdenna „studnia” kosztów, zależy od

Olbrzymi wzrost kosztów – z początkowych 3 mi-

okoliczności. Jeśli reaktor już od dwudziestu lat

liardów do 5,4 miliarda euro (2009) – oraz dotych-

bez zakłóceń produkuje energię oraz można za-

czasowe (sięgające na razie 3,5 roku) opóźnienia

łożyć, że będzie to robił przez kolejne dwadzieś-

(planowane uruchomienie – 2012) sprawiły, że

cia lat, bliższa prawdy jest raczej pierwsza opcja

zleceniodawcy spierają się teraz przed Między-

– w każdym razie, o ile nie nastąpi katastrofa,

narodowym Sądem Arbitrażowym o miliardowe

której ryzyko jest przecież wpisane w pracę każ-

kwoty. W drugim projekcie EPR także zanosi się na

dej instalacji jądrowej. Jeżeli jednak elektrownia

znaczny wzrost kosztów i przesunięcia terminów.

musi zostać dopiero wybudowana, a dodatkowo

ma w niej pracować reaktor nowego typu – w ta-

Podsumowując: poza projektami azjatyckimi

kim przypadku lepiej trzymać się od tego projektu

– a konkretnie chińskimi – portfel zamówień pro-

z daleka. Chyba że udałoby się ryzyko finansowe

ducentów instalacji jądrowych pozostaje cienki.

przerzucić na stronę trzecią, czyli podatników

Spośród 56 elektrowni atomowych, budowanych

lub odbiorców energii. Tak zasadniczo dzieje się

według danych MAEA na początku 2010 roku na

na całym świecie – nawet jeśli to państwo buduje

całym świecie, 2/3 powstaje w Azji. Chiny – kraj,

reaktor jądrowy, obsługuje go, i być może potem

w którym według stanu na początek 2010 roku

zajmuje się odpadami. Rachunek płacą wcześniej

budowano łącznie 20 reaktorów – rozpoczęły

czy później obywatele.

w ciągu ostatnich dwóch lat 15 nowych projektów.

W przypadku budowy ośmiu nowych elektrowni,

Dla komercyjnych inwestorów prywatnych,

przede wszystkim w Rosji i Europie Wschodniej,

którzy muszą lub chcą podejmować dziś decyzje

od rozpoczęcia prac upłynęło ponad 20 lat. W in-

o inwestowaniu w sektorze elektrowni, siłownie

nych kontekstach takie niedokończone projekty

jądrowe najwyraźniej nie są pierwszą rozważaną

określa się mianem „ruiny budowlanej”.

opcją. Potwierdza to praktyka. Ze statystyk MAEA

wynika, że na początku 2010 roku na całym świe-

na całym świecie nadchodzi

cie eksploatowano 436 reaktorów o łącznej mocy

era źródeł odnawialnych

netto 370 tys. megawatów. Szczytowy poziom (444

obiektów) został osiągnięty w 2002 roku i od tamtej

Wspomniana została już analiza szwajcarskiej

pory liczba ta stopniowo spada. W Stanach Zjed-

firmy Prognos AG dla niemieckiego Federalnego

noczonych, gdzie pracują 104 instalacje, budowni-

Urzędu Ochrony Radiologicznej. „Renesans energii

czy reaktorów nie otrzymali od 1973 roku żadnego

jądrowej?” to jedno z pytań tego opracowania. Na

zamówienia, które nie zostałoby później anulowa-

podstawie istniejących światowych planów i do-

ne. To w USA znajduje się od 2007 roku najstarszy

świadczeń w dziedzinie budowy elektrowni jądro-

plac budowy reaktora na świecie: to właśnie wtedy

wych naukowcy zbadali rzeczywiste tendencje w tym

wznowiono prace przy budowie drugiego bloku

zakresie. Wynik tych badań jest bardzo jednoznacz-

elektrowni jądrowej Watts Bar. Projekt ma być go-

ny i wręcz miażdżący dla lobby atomowego: do 2030

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 42

10-10-12 11:40

SIóDMy MIt: energetyka jądrowa przeżywa renesans

43

roku nie będzie żadnego renesansu wykorzystania

Dopóki bilansu nie obciąży żadna poważna

energii jądrowej. Autorzy analizy Prognos zakładają

awaria, nie pojawi się potrzeba drogich napraw lub

raczej, że liczba eksploatowanych na całym świecie

wymiany ważnych części reaktora (np. wytwornicy

elektrowni jądrowych spadnie do 2020 roku o pra-

pary) z powodu zużycia bądź korozji, można wy-

wie 25%, a do 2030 roku o prawie 30% (Prognos AG,

twarzać energię bezkonkurencyjnie tanio w starych,

2009), wskutek czego udział energii jądrowej w całej

zamortyzowanych już 1 000-megawatowych reakto-

produkowanej energii osiągnie do 2030 roku ponad

rach. Przedłużenie użytkowania tych instalacji od-

dwa razy niższy poziom niż w 2006 roku. Tym samym

suwa też w czasie „smutny koniec” energii atomo-

iluzją staje się rola tej energii jako recepty na kata-

wej, czyli wyłączanie i rozbiórkę dużych reaktorów,

strofę klimatyczną. Dzieje się tak w jeszcze większym

a więc operacje związane z miliardowymi wydat-

stopniu z innego powodu: olbrzymiego i szybkiego

kami. Ponieważ koszty paliwa stanowią niewielką

– trwającego aż do początku kryzysu finansowego –

część całkowitych kosztów eksploatacji, operatorzy

wzrostu mocy wytwórczych pod koniec XX i na po-

elektrowni jądrowych liczą na dodatkowe, miliardo-

czątku XXI wieku. Moc zainstalowana elektrowni ro-

we zyski z kapitału.

sła co rok o ok. 150 tys. megawatów. Energia jądrowa

miała w tym wzroście udział na poziomie poniżej 2%,

Wszystkie te targi nie mają jednak nic wspól-

a w latach 2008-09 nawet jeszcze mniejszy. W tym

nego z możliwością renesansu energii jądro-

okresie na całym świecie uruchomiono dwie elek-

wej. Raczej przeciwnie. Formułowanie żądań

trownie atomowe o łącznej

zapewnienia „dogrywki”

mocy nieco powyżej tysiąca

dowodzi, że koncerny

Od pół wieku branża jądrowa

megawatów oraz zamknięto

energetyczne ze wzglę-

ciągle wiele obiecuje, ale rzadko

cztery bloki o łącznej mocy

dów ekonomicznych boją

dotrzymuje słowa.

prawie 3 tys. megawatów.

się inwestować w nowe

Rozwijająca się dynamicz-

elektrownie – wolą łatwo

nie energetyka wiatrowa – mimo światowego kryzy-

i szybko zarobić na starych. Czynią tak, nie zwra-

su gospodarczego i finansowego – uruchomiła przez

cając uwagi na rosnącą z wiekiem podatność re-

te dwa lata instalacje o łącznej mocy zainstalowanej

aktorów na awarie.

prawie 60 tys. megawatów.

Utrzymujący się od dziesięcioleci spadek ko-

Im bardziej marginalna okazuje się być rola

niunktury w energetyce jądrowej nie został więc

energetyki jądrowej na tle olbrzymiego przyrostu

w żadnym wypadku powstrzymany. W Stanach

mocy wytwórczej elektrowni na całym świecie,

Zjednoczonych osiem lat agresywnej projądrowej

tym bardziej zdecydowanie operatorzy elektro-

polityki administracji Busha zaowocowało tylko

wni atomowych walczą o przedłużenie eksploata-

jednym nowym projektem. W Europie Zachod-

cji już istniejących reaktorów na okresy znacznie

niej buduje się obecnie zaledwie dwie instalacje.

dłuższe niż 25-30-letnie, zakładane przez ich pro-

Mimo to od kilkudziesięciu lat powstają opraco-

ducentów. Międzynarodowa Agencja Energetycz-

wania, które opisują konkurencyjność nowych

na (International Energy Agency, IEA) prognozuje

elektrowni atomowych wobec innych technologii

optymistycznie w swoich scenariuszach, że średni

wytwarzania energii. Wadą tych opracowań jest

okres eksploatacji istniejących reaktorów wynie-

to, że w te prognozy wierzą tylko ich autorzy i zle-

sie 45 lat. W USA instytucje nadzoru zezwoliły

ceniodawcy, ale nie potencjalni inwestorzy, którzy

w ubiegłych latach na 60-letnie użytkowanie po-

mieliby finansować budowę nowych elektrowni.

nad połowy spośród wszystkich 104 reaktorów.

To jest podstawowy powód olbrzymiej niepewno-

Wnioski dotyczące większości pozostałych insta-

ści co do prawdziwych kosztów elektrowni jądro-

lacji też zostaną prawdopodobnie rozpatrzone

wych nowej generacji. Nie ma wiarygodnych da-

pozytywnie. Obecnie w branży dyskutuje się już

nych na temat największych pozycji kosztowych,

o 80-letnich okresach eksploatacji. Rzeczywisty

zwłaszcza kosztów budowy takiej elektrowni, jej

przeciętny wiek amerykańskich reaktorów w 2010

finansowania, kosztów składowania odpadów

roku to ok. trzydzieści lat.

radioaktywnych oraz kosztów likwidacji obiektu.

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 43

10-10-12 11:40

44

Mity eNeRgetyKi JądRoweJ

Taka sytuacja wynika stąd, że prawie wszystkie

w pełni wypróbowanej technologii. Nowojorska

opublikowane szacunki są oceniane przez ana-

agencja ratingowa Moody’s zakłada w opubliko-

lityków z dużą dozą sceptycyzmu. Publikowane

wanym latem 2009 roku opracowaniu, że kon-

liczby są bowiem podawane z reguły przez pro-

cernom energetycznym, które rozwijają plany

ducentów, którzy chcą przecież sprzedać swoje

budowy nowych elektrowni jądrowych, będzie

elektrownie. Bywa też, że dane pochodzą od rzą-

regularnie obniżany rating – ze względu na trud-

dów, organizacji oraz grup lobbystycznych, które

ne do skalkulowania ryzyko. Podczas gdy nowe

chcą przekonać niechętnie nastawionych do tej

technologie (również te niezwiązane z energe-

technologii obywateli przynajmniej prognozami

tyką) poruszają się zwykle po „krzywej uczenia

rzekomo niższych cen energii w przyszłości.

się” stosunkowo ciągłym i przewidywalnym

ruchem w kierunku coraz niższych cen, pro-

Istnieją jednak również problemy obiektyw-

ducenci reaktorów – pół wieku od rozpoczęcia

ne, niezależne od grup interesów. Ponieważ do

komercyjnego wykorzystania rozszczepiania ją-

tej pory w przypadku każdego nowego typu reak-

der atomowych – zaczynają za każdym razem od

tora pojawiały się olbrzymie opóźnienia produk-

samego początku. Z tego powodu w latach 70.

cyjne, kosztowne „choroby wieku dziecięcego”,

i 80. XX wieku oferowali coraz większe reaktory

a także konieczność długich przestojów, poten-

– w nadziei, że będą one ostatecznie wytwarza-

cjalni inwestorzy traktują wiecznie optymistycz-

ły energię taniej niż mniejsze jednostki. Jednak

ne prognozy producentów reaktorów bardzo

to przejście do „ekonomii skali” nie rozwiązało

podejrzliwie. Z doświad-

problemu. Coraz tańsze

czenia inwestorów wynika

reaktory pozostają od kil-

bowiem, że od pół wieku

Coraz tańsze reaktory pozostają

kudziesięciu lat w sferze

branża jądrowa ciągle wie-

od kilkudziesięciu lat w sferze

niespełnionych obietnic

le obiecuje, ale rzadko do-

niespełnionych obietnic ich

ich producentów. Nie tyl-

trzymuje słowa. Z ponad

producentów. Nie tylko pod względem

ko pod względem bezpie-

250 złożonych zamówień

bezpieczeństwa, lecz także pod

czeństwa, lecz także pod

na reaktory prawie poło-

względem finansowym energetyka

względem

finansowym

wa została następnie od-

jądrowa pozostaje zatem technologią

energetyka jądrowa pozo-

wołana, przede wszystkim

wysokiego ryzyka.

staje zatem technologią

z powodu tego, że koszty

wysokiego ryzyka.

uruchamianych ostatecz-

nie siłowni były średnio ponad dwa razy wyższe

Subwencje przeciwdziałające

niż pierwotnie zakładano. Magazyn „Forbes” na-

nuklearnej depresji

zwał upadek amerykańskiej energetyki jądrowej

w połowie lat 80. XX wieku „największą katastrofą

Dotyczy to zwłaszcza USA. Przez osiem lat ad-

w dziedzinie zarządzania w historii gospodarki”.

ministracja Busha próbowała wszystkiego, żeby

Spośród tysiąca elektrowni atomowych, których

zachęcić krajowe firmy energetyczne do budowy

budowę do końca XX wieku prognozowała ame-

nowych reaktorów. Mówiono o 300 nowych elek-

rykańska Komisja Energii Atomowej (Atomic

trowniach do 2050 roku. Ale na odrodzenie branży

Energy Commission, AEC), jedynie ok. 13% rze-

jądrowej trzeba jeszcze będzie poczekać (Squas-

czywiście powstało. Podobne doświadczenia bu-

soni, 2009). Swojemu następcy Barackowi Obamie

downiczy reaktorów zebrali także w Europie Za-

George W. Bush zostawił w spadku wielki pakiet zo-

chodniej i sterowanych przez państwo systemach

bowiązań w zakresie subwencji dla wciąż niezdecy-

gospodarczych krajów Europy Wschodniej.

dowanego sektora energetycznego. Do najważniej-

szych z nich należą państwowe subwencje do wyso-

Trudno jest z dużym prawdopodobień-

kości 80% łącznych kosztów projektów pierwszych

stwem przewidzieć „wyniki” nowej elektrowni.

nowych reaktorów. Tym samym olbrzymie ryzyko

Dotyczy to tym bardziej nowych typów reakto-

finansowe, związane przykładowo z regularnymi

rów, które bazują w dużym stopniu na nowej, nie

opóźnieniami w budowie nowych siłowni, zosta-

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 44

10-10-12 11:40

SIóDMy MIt: energetyka jądrowa przeżywa renesans

45

ło przerzucone z przedsiębiorstw energetycznych

liardów dolarów na budowę nowych reaktorów

i producentów reaktorów na podatników. Dodatko-

– jako hołd złożony potężnej koalicji przeciwnej

wo będzie możliwe sztuczne zaniżanie ceny energii

ochronie klimatu. Nikt jednak nie spodziewa się,

z tych nowych obiektów dzięki ulgom podatkowym.

że obecna administracja będzie prowadziła tak

Państwo pokrywa większą część kosztów wszelkich

agresywnie projądrową politykę, jak rząd Busha.

zezwoleń. Jeszcze bardziej ograniczono zakres od-

Jak już wspomniano, z budżetu na 2010 rok Oba-

powiedzialności przedsiębiorstw z tytułu następstw

ma wykreślił wszystkie środki przewidziane na re-

wypadków. W końcu pomoc zasygnalizowano

alizację kontrowersyjnego projektu składowiska

nawet z zagranicy: rządy Japonii i Francji obieca-

końcowego Yucca Mountain. Gdyby nawet miało

ły przyznanie z własnych środków subwencji na

się to ponownie zmienić, pozostaje nadal niewy-

amerykańskie reaktory, jeżeli w ich budowie będą

jaśniona kwestia długoterminowego bezpieczeń-

uczestniczyć inwestorzy z tych krajów.

stwa tego obiektu. Ponadto prognozy z 2009 roku

wykazały, że pojemność planowanego składo-

Jednak amerykański sektor energetyki jądro-

wiska będzie zbyt mała, żeby pomieścić cywilne

wej mimo wszystko nie uznał tej oferty za dogodną.

odpady atomowe wyprodukowane do 2020 roku –

Wręcz przeciwnie: niezwłocznie ogłosił, że zakres

nie wspominając o odpadach z instalacji wojsko-

pomocy państwowej jest niewystarczający. Aby do-

wych i tych odpadach cywilnych, które powstaną

prowadzić do prawdziwego renesansu, należałoby

po 2020 roku.

dodatkowo obłożyć elektrownie węglowe i gazowe

podatkiem od emisji dwutlenku węgla. Konkuren-

Amerykańska instytucja nadzorująca energe-

cyjność nowych siłowni jądrowych wobec elektro-

tykę jądrową (Nuclear Regulatory Commission,

wni na paliwa kopalne byłaby możliwa dopiero przy

NRC) opublikowała wprawdzie na początku 2009

cenie 100 dolarów za tonę

roku listę 17 wniosków

CO , jak ustalił Instytut

o wydanie zezwoleń na

2

Stosowana już technologia, która

Technologii w Massachu-

łącznie 26 bloków reak-

dla zapewnienia konkurencyjności

setts (Massachusetts Insti-

torów, ale nikt (łącznie

potrzebuje tak ogromnej pomocy

tute of Technology, MIT)

z sektorem jądrowym)

państwa, jest ekonomicznie martwa.

już w 2003 roku. Służba

nie wierzy, że powstanie

Badawcza amerykańskiego

więcej niż kilka reaktorów

Kongresu wyliczyła w 2008 roku ceny energii z no-

– jeżeli w ogóle. Wśród potencjalnych inwesto-

wych elektrowni jądrowych. Okazało się, że są wyższe

rów panuje olbrzymia niepewność, wywoływana

niż ceny energii wytwarzanej przy użyciu wszystkich

m.in. analizami i prognozami Wall Street oraz

innych technologii niskoemisyjnych oprócz energii

innych niezależnych ekspertów, publikujących

słonecznej, a także ceny tej ostatniej w USA bardzo

coraz bardziej dramatyczne szacunki kosztów.

szybko spadają (Kaplan, 2008). Stało się więc jasne, że

Z ostatnich obliczeń wynika, że koszt budowy

nie pomogą żadne subwencje, jeżeli nie wprowadzi

elektrowni jest teraz średnio cztery razy wyższy

się równocześnie drastycznego opodatkowania kon-

niż w początkowej fazie dyskusji o odradzaniu

kurencji pracującej na paliwach kopalnych poprzez

się energetyki jądrowej. W analizie ekonomicz-

podatek od emisji CO albo handel emisjami. Jednak

nej pióra Marka Coopera ze Szkoły Prawa Stanu

2

nawet w takim przypadku z analiz Kongresu wynika-

Vermont (Vermont Law School), opublikowanej

ło, że nowoczesne elektrownie gazowe będą tańsze.

latem 2009 roku, autor dochodzi do wniosku,

Stosowana już technologia, która dla zapewnienia

że energia jądrowa to „zdecydowanie najgorsza

konkurencyjności potrzebuje tak ogromnej pomocy

opcja” sprostania wyzwaniom energetycznym

państwa, jest ekonomicznie martwa.

w USA (Cooper, 2009). W przypadku jej zastoso-

wania energia z reaktorów kosztowałaby od 12 do

Mimo to Barack Obama i jego minister ener-

20 centów za kilowatogodzinę, natomiast w przy-

getyki Steven Chu nie zrezygnowali całkowicie

padku inwestycji w energooszczędne rozwiązania

z opcji jądrowej. W budżecie na 2011 rok są zapla-

i energetykę odnawialną cena ta spadłaby do po-

nowane gwarancje kredytowe w wysokości 54 mi-

ziomu sześciu centów. Jeżeli do 2050 wybudowa-

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 45

10-10-12 11:40

46

Mity eNeRgetyKi JądRoweJ

no by tylko 100 nowych elektrowni atomowych

udziały wystawiło gwarancje odbioru (po dość

– a jest to liczba, która pozwoliłaby jedynie za-

wysokich cenach) produkowanej w przyszłości

stąpić obiekty wycofywane z eksploatacji – przez

w reaktorze energii. Ponadto TVO i konsorcjum

cały okres eksploatacji reaktorów amerykańskie

producentów ustaliło cenę gotowego obiektu

społeczeństwo musiałoby ponieść gigantyczne

„pod klucz”, mającą wynieść trzy miliardy euro.

koszty, które byłyby o 1,9 do 4,4 biliona dolarów

Taka niezwykle korzystna dla kupującego umowa

wyższe niż w przypadku realizacji strategii ukie-

była możliwa, ponieważ grupa Areva/Siemens za

runkowanej na energooszczędność i technologie

wszelką cenę chciała w końcu otrzymać decyzję

oparte na źródłach odnawialnych.

o rozpoczęciu budowy. Jeszcze przed pierwszym

wbiciem łopaty można się było zorientować, że

O tym, że te niewesołe perspektywy to nie

wykonawca sporządził niezwykle śmiałą kalku-

czarnowidztwo zatwardziałych przeciwników

lację – mającą na celu wypromowanie tego pro-

energetyki jądrowej, Amerykanie mogą się prze-

totypowego reaktora jako zwycięzcy w starciu

konać śledząc rozwój sytuacji w Finlandii i we

z tradycyjnymi elektrowniami oraz konkurencją

Francji, gdzie odpowiednio od 2005 i 2007 roku

z sektora jądrowego.

trwa budowa obu nowych reaktorów zachod-

nioeuropejskich. Nawet prototyp europejskiego

Najpierw, już w fazie projektowania EPR w la-

reaktora ciśnieniowego (EPR) – mającego sta-

tach 90. XX wieku, coraz bardziej zwiększano

nowić trzeci blok elektrowni jądrowej Olkiluo-

moc reaktora. Już sama wielkość miała zapewnić

to – nie powstaje z inicjatywy fińskiego sektora

ekonomiczność. Obecnie EPR ma moc 1 600 me-

energetycznego, tylko pod naciskiem polityków.

gawatów, co daje mu zdecydowane prowadzenie

Uzasadnieniem dla jego budowy było w Fin-

w rankingu światowych elektrowni jądrowych.

landii rosnące stale od dwudziestu lat krajowe

Jednak prognozy, w myśl których instalacja ta

zapotrzebowanie na energię, co skutkuje jej zu-

miała być w ramach przetargów energetycznych

życiem per capita na poziomie ponad dwa razy

konkurencyjna wobec innych, nie tylko jądro-

wyższym niż unijna średnia. Jednocześnie wśród

wych opcji, okazały się nawet jeszcze bardziej

polityków narastała obawa, że kraj może uzależ-

iluzoryczne niż to przewidywali przeciwnicy

nić się od dostaw rosyjskiego gazu oraz że bez

energetyki jądrowej. Oprócz wspomnianego już

dodatkowej elektrowni jądrowej nie da się zrea-

przynajmniej trzyletniego opóźnienia oraz wzro-

lizować postanowień Protokołu z Kioto. Zlecenie

stu kosztów o ok. 80% nie da się spełnić także in-

budowy instalacji francusko-niemieckie konsor-

nych założeń. W analizie ekonomicznej założono

cjum Areva/Siemens otrzymało w końcu od fiń-

dyspozycyjność na poziomie 90% przez cały okres

skiego koncernu energetycznego Teollisuuden

eksploatacji – jest to wartość, której instalacja pi-

Voima Oy (TVO), którego dużym udziałowcem

lotażowa nie osiągnęła nigdy nawet w przybli-

jest sektor publiczny.

żeniu. To samo dotyczy założonego 60-letniego

okresu eksploatacji. Wiadomo więc na długo

W ramach realizacji projektu Olkiluoto mię-

przed zakończeniem projektu, że Olkiluoto 3 –

dzynarodowa wspólnota jądrowa chciała udo-

o parametrach ramowych, które w międzyczasie

wodnić dwie rzeczy. Po pierwsze, że projektowana

uległy zmianie – nigdy nie wygrałoby w konku-

od prawie dwudziestu lat elektrownia autorstwa

rencji z pozajądrowymi alternatywami. W innych

dwóch europejskich „zawodników wagi ciężkiej”

sektorach gospodarki taka oferta jest jednoznacz-

kiedyś w końcu zostanie jednak zbudowana. Po

nie określana mianem dumpingu.

drugie, że siłownia jądrowa może stać się zno-

wu opłacalną inwestycją na zliberalizowanym

Do tego obrazu sytuacji bardzo dobrze pasują

rynku energii. Tutaj jednak od początku pojawiły

także warunki finansowania projektu reaktora, na

się wątpliwości. Finansowanie elektrowni stało

które silnie wpłynęło zainteresowanie macierzy-

się bowiem możliwe dzięki pewnej konstrukcji,

stych krajów Arevy i Siemensa. Krajowy Bank Ba-

w ramach której około 60 udziałowców – głównie

warii (Bayerische Landesbank) z siedzibą w Mo-

przedsiębiorstw energetycznych – w zamian za

nachium, w którym 50% udziałów należy do kraju

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 46

10-10-12 11:40

SIóDMy MIt: energetyka jądrowa przeżywa renesans

47

związkowego Bawaria (gdzie siedzibę ma Sie-

Kiedyś wszystko było łatwiejsze – w każdym ra-

mens), był członkiem międzynarodowego kon-

zie dla tych podmiotów, które chciały wybudować,

sorcjum, które wsparło fiński projekt EPR kredy-

kupić lub sfinansować elektrownie jądrowe. O ile

tem o obniżonym oprocentowaniu (pojawiały się

inwestorzy za czasów wielkich monopoli z gwa-

relacje, że na poziomie 2,6% rocznie) w wysokości

rancjami państwowymi mogli wychodzić z założe-

1,95 miliarda euro. Z kolei francuski rząd wspo-

nia, że zainwestowany kapitał – nawet przy złych

mógł Arevę gwarancją eksportową na kwotę 610

wynikach ekonomicznych reaktora – zostanie

milionów euro za pośrednictwem agencji Coface.

ostatecznie zrefinansowany przez konsumentów

Można więc wątpić, czy bez państwowego wspar-

energii, o tyle na zliberalizowanym rynku ener-

cia decyzja o zainwestowaniu w elektrownię ją-

getycznym nie jest to już pewne. Energia jądrowa

drową zostałaby kiedykolwiek podjęta.

– z niebotycznie wysokimi inwestycjami początko-

wymi oraz mierzonymi w dziesiątkach lat okresa-

W przypadku drugiej budowy EPR, na wy-

mi zwrotu kapitału – nie odpowiada wymogom zli-

brzeżu Normandii koło Flamanville, w ogóle nie

beralizowanego rynku. Koszty kapitałowe szybko

było tego typu problemów. Państwowe przed-

rosną, o ile potencjalni inwestorzy już na wstępie

siębiorstwo Areva buduje tu dla państwowego

nie zdecydują się na inwestycje w inne technolo-

koncernu energetycznego Électricité de France

gie, które nie wiążą się z takimi problemami. Stało

(EDF) reaktor ciśnieniowy. Jak w Finlandii, także

się tak w wielu krajach, które w ostatnich dekadach

i tu koszty wymykają się spod kontroli. Na począt-

przeżyły długotrwały boom w sektorze wysokowy-

ku 2010 roku prasa donosiła o dwuletnim opóź-

dajnych elektrowni gazowych: koszty budowy na

nieniu prac. Numery 3 i 4 serii reaktorów EPR

jeden zainstalowany kilowat są znacznie niższe,

mają powstać w Chinach – w warunkach gospo-

termin między złożeniem zamówienia a rozpoczę-

darki sterowanej przez państwo.

ciem eksploatacji krótki, a większość komponen-

tów elektrowni produkuje się seryjnie w fabrykach.

W związku z wysokim poziomem niepewno-

Ponadto ponieważ koszty gazu ziemnego – których

ści przy budowie elektrowni jądrowych przedsię-

udział w łącznych wydatkach operacyjnych elek-

biorstwa energetyczne i firmy budujące reaktory

trowni gazowych jest wyższy niż udział kosztów

są zmuszone – o ile same nie mogą bądź nie chcą

paliwa uranowego w funkcjonowaniu elektrowni

wyłożyć potrzebnych środków – do korzystania

jądrowych – utrzymywały się przez dłuższy czas na

z kapitału podwyższonego ryzyka, po odpo-

stosunkowo niskim poziomie, elektrownie jądro-

wiednio wyższych cenach. Tak więc koszty pozy-

we nie miały praktycznie żadnych szans. Dzisiaj

skania kapitału – obok kosztów budowy – stały

cena gazu ziemnego jest wprawdzie wyższa, ale

się drugą wielką pozycją kosztową w ramach

jednocześnie można już osiągnąć istotne postępy

finansowania elektrowni atomowej. Problem

w dziedzinie technologii stosowanych w energety-

ten zaostrzył się nie tylko w wyniku liberalizacji

ce odnawialnej. Sektorowi finansowemu znacznie

rynków energii w najważniejszych państwach

bardziej opłaca się już w wielu przypadkach inwe-

rozwiniętych, lecz także w związku z kryzysem

stować w te kluczowe technologie XXI wieku niż

bankowym i finansowym – chociaż wskutek za-

w nowe modele reaktorów. To zjawisko dodatko-

łamania gospodarczego istotnie zmniejszyło się

wo utrudni pozyskiwanie kapitału inwestycyjnego

zapotrzebowanie na energię.

firmom budującym reaktory atomowe.

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 47

10-10-12 11:40

48

Mity eNeRgetyKi JądRoweJ

Koniec mitu energetyki jądrowej

Jak widać, istnieje cały szereg nieprzewidy-

okresów. Przy stopie dyskonta równej na przy-

walnych czynników, które sprawiają, że elek-

kład 15% koszty wygenerowane po 15 latach lub

trownie jądrowe stają się dla inwestorów grą va

później będą na poziomie możliwym do pomi-

banque. Czas, który upływa od momentu podję-

nięcia. Ponieważ jednak koszty te trzeba będzie

cia decyzji inwestycyjnej do rozpoczęcia eksplo-

kiedyś na pewno ponieść, stają się one kolejnym

atacji obiektu, nie jest w przypadku żadnej innej

niepewnym elementem w zakresie finansowa-

technologii wytwarzania energii tak długi, jak

nia reaktorów i obliczania ceny wytwarzania

dla siłowni jądrowej. Prognos wskazuje w swo-

energii w elektrowniach jądrowych.

ich opracowaniach, że przeciętny czas samej

budowy to w skali świata ok. ośmiu lat. Mogą

Fakt, że mimo tych licznych trudności liczba

wystąpić ogromne problemy w zakresie plano-

nowych projektów w ujęciu globalnym lekko wzro-

wania oraz opóźnienia w procesie wydawania

sła, należy przypisać – jak już wspomniano – wy-

zezwoleń, ponieważ właściwe urzędy - pilnie

łącznie inwestycjom azjatyckim, a zwłaszcza chiń-

obserwowane przez opi-

skim – na początku 2010

nię publiczną – działają

roku w Chinach istniało 20

Renesans energetyki jądrowej? Mimo

szczególnie

ostrożnie,

placów budowy elektro-

„szumu” w mediach w większości

gdyż nowa wiedza doty-

wni. Okresy budowy chiń-

zainteresowanych krajów nie widać

cząca wymogów bezpie-

skich siłowni (przeciętnie 6

nigdzie konkretnych projektów.

czeństwa wymaga rewizji

lat) są faktycznie zdecydo-

warunków przyznawania

wanie krótsze niż światowa

takich pozwoleń, tudzież przeciwnicy energii

średnia. Nawet jeżeli jednak Chinom uda się pod-

atomowej zwyciężają w procesach sądowych. Na

łączyć do sieci zgodnie z planem 50–60 bloków re-

przykład decyzja o budowie ostatniego jak dotąd

aktorów do 2030 roku, wytwarzana w nich energia

brytyjskiego reaktora Sizewell B zapadła w 1979

będzie pokrywać niewiele ponad 4% całego krajo-

roku, natomiast jego komercyjną eksploatację

wego zapotrzebowania.

rozpoczęto dopiero 16 lat później.

Portfele zamówień nielicznych już zachodnich

W przeciwieństwie do innych technologii

producentów pozostają natomiast na razie ra-

wytwarzania elektrownie jądrowe generują wy-

czej puste – między innymi dlatego, że Chiny

sokie koszty jeszcze przez dziesiątki lat po za-

w coraz większym stopniu stawiają na własną

kończeniu eksploatacji. Są to koszty ponoszone

technologię. Poza Azją w branży dzieje się nie-

na składowanie odpadów radioaktywnych, na

wiele – oprócz debaty na temat wydłużenia okre-

ochronę obiektu z nieczynnymi reaktorami, czy

sów pracy reaktorów. Renesans energetyki ją-

w końcu na likwidację reaktorów, po dłuższym

drowej? Mimo „szumu” w mediach w większości

lub krótszym okresie ich „wygaszania”. Potrzeb-

zainteresowanych krajów nie widać nigdzie kon-

ne na to pieniądze trzeba zarobić w czasie eks-

kretnych projektów. Debatę w sprawie renesan-

ploatacji elektrowni oraz odłożyć w celu znacz-

su energetyki jądrowej podsycają – w większym

nie późniejszego wykorzystania. Koszty związa-

stopniu nawet niż producenci reaktorów i firmy

ne z ubezpieczeniem od następstw wypadków

energetyczne – politycy i publicyści, którzy uwa-

różnią się w zależności od kraju. Oszacowanie

żają, że dzięki energii jądrowej oraz zachowaniu

wysokości tych kosztów jest utrudnione, ponie-

starych struktur sektora energetycznego łatwiej

waż normalne krzywe dyskontowe nie stosują

uda się na krótką metę zrealizować zobowiąza-

się do przewidywanych w takich przypadkach

nia w zakresie ochrony klimatu albo uniknąć

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 48

10-10-12 11:40

Koniec mitu energetyki jądrowej

49

niedoborów energii. Taki stan rzeczy wywołuje

niewielką – różną w poszczególnych krajach,

określone konsekwencje: im mocniej politycy

ale w porównaniu z rzeczywistym rozmiarem

i publicyści nawołują do ożywienia energetyki

szkód zwykle śmiesznie niską – część kosztów

jądrowej, tym śmielej potencjalni inwestorzy żą-

następstw poważnej awarii.

dają wsparcia od państwa.

Daje się zauważyć, że także pod względem

Jest całkowicie jasne, że nowe elektrownie

ekonomicznym status technologii jądrowej jest

atomowe są konkurencyjne tylko tam, gdzie

dziwny i szczególny. Ponad pół wieku po rozpo-

przyznaje się im olbrzy-

częciu eksploatacji ko-

mie

subwencje,

bądź

mercyjnych

reaktorów

w krajach, w których tech-

Energia jądrowa ma swoją przyszłość

jądrowych,

korzystają-

nologia jądrowa jest częś-

już za sobą, a energia odnawialna

cych od początku z mi-

cią doktryny państwowej,

– przed sobą.

liardowych

subwencji,

w związku z czym koszty

energetyka jądrowa nadal

odgrywają jedynie podrzędną rolę. Jeżeli więc

żąda i wymaga wsparcia (znowu liczonego w mi-

rozważać się będzie w przyszłości budowę no-

liardach) ze strony państwa dla każdego nowe-

wego reaktora w jakimkolwiek kraju z normalną

go projektu. I wsparcie to otrzymuje – zupełnie

gospodarką rynkową, trzeba liczyć się z tym, że

jakby chodziło o finansowanie jakiegoś zupełnie

inwestorzy wymagać będą takich form pomocy

nowego produktu w celu wprowadzenia go po

państwa, jakie zostały opisane na przykładzie

raz pierwszy na rynek. Co dziwne, te niezwykłe

USA: w celu zabezpieczenia się przed wzrostem

praktyki są postulowane i popierane szczegól-

kosztów budowy, przed dłuższymi niż zakłada-

nie przez tych polityków, którzy opowiadają się

no przestojami podczas eksploatacji, wahania-

za „większym urynkowieniem” innych dziedzin

mi kosztów paliwa i trudnymi do skalkulowa-

gospodarki. Są to ci sami politycy, którzy w wielu

nia kosztami wyłączania i rozbiórki instalacji

państwach rozwiniętych – używając argumentów

oraz zagospodarowania odpadów. Ostatecznie

zaczerpniętych prosto z wolnorynkowych teorii –

to państwa poniosą zdecydowaną większość

przez wiele lat oponowali przeciwko dotowaniu

kosztów związanych z likwidacją ewentualnych

wchodzącej na rynek energii ze źródeł odnawial-

skutków każdego groźnego wypadku, połączo-

nych – Słońca, wiatru, wody, biomasy lub źródeł

nego z dużą emisją promieniowania. Ze skut-

geotermalnych. Była i nadal jest pewna zasadni-

kami takiego zdarzenia nie poradzi sobie żaden

cza różnica: energia jądrowa ma swoją przyszłość

koncern na świecie. Ubezpieczyć można jedynie

już za sobą, a energia odnawialna – przed sobą.

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 49

10-10-12 11:40

Decyzja w sprawie zaopatrzenia w energię

Pod wpływem kryzysu klimatycznego i finan-

Nadchodzące decyzje, dotyczące globalne-

sowego oraz niedoboru zasobów rozpoczęto na

go zapewnienia dostaw energii w obliczu zmian

nowo w kilku ważnych państwach debatę na temat

klimatycznych, wysokiego wzrostu demo-

energii atomowej. Teza o „renesansie energii nu-

graficznego, istnienia dużych obszarów ubó-

klearnej”, podgrzewana przez producentów reak-

stwa i kończących się zasobów naturalnych,

torów oraz sprzyjających im polityków i media, jest

są znacznie bardziej dalekosiężne niż kwestia

także wyrazem stojącej przed nami zasadniczej

traktowania energii jądrowej w przyszłości. Od-

decyzji. Zdecydowana większość elektrowni jądro-

powiedzialność spoczywa na wszystkich kra-

wych zbudowanych na świecie podczas pierwszej

jach rozwiniętych i wielu krajach nowo uprze-

(i jak dotąd ostatniej) fazy koniunktury zbliża się do

mysłowionych (które do tej pory w ogóle nie ko-

końca planowanych okresów eksploatacji. W ciągu

rzystały z energii jądrowej lub robiły to jedynie

najbliższych dziesięciu lat, a przede wszystkim

w nieznacznym zakresie). Jedno jest już pewne:

w dekadzie po nich następującej, trzeba będzie

nowa struktura systemu energetycznego nie

zastąpić czymś moce wy-

będzie opierać się wy-

twórcze planowo wyłącza-

Do dziś nie nastąpił żaden renesans

łącznie na dużych, poje-

nych siłowni jądrowych.

energii atomowej. Mamy do czynienia

dynczych elektrowniach

Należy się zastanowić, czy

jedynie z renesansem obietnic

jądrowych lub tradycyj-

szybko

rozbudowywać

dotyczących tej energii.

nych. Wiadomo także, że

energetykę odnawialną (z

przyszłości nie zapewni –

energią pozyskiwaną z wiatru, Słońca, wody, bio-

umotywowana interesami ekonomicznymi sek-

masy i geotermii) i stworzyć bardziej efektywny

tora tradycyjnej energetyki – reanimacja obar-

system energetyczny ze stale malejącym udziałem

czonej wielkim ryzykiem technologii z połowy

paliw kopalnych, czy przedłużyć okres produkcji

ubiegłego stulecia.

energii atomowej. Niektóre z najważniejszych kra-

jów dysponujących energią atomową rozważają,

Do dziś nie nastąpił żaden renesans energii

czy dalej eksploatować stare reaktory – w okresach

atomowej. Mamy do czynienia jedynie z rene-

dłuższych niż pierwotnie planowane. Opcja ta jest

sansem obietnic dotyczących tej energii. I to nie

atrakcyjna dla koncernów energetycznych, które

od wczoraj. Niemieckie czasopismo „Wirtschaft-

nie muszą ponosić kosztów miliardowych inwesty-

swoche” w wydaniu z 21 września 1990 roku za-

cji i mogą czerpać pokaźne zyski z taniej produkcji

mieściło hurraoptymistyczny artykuł pod tytułem

energii w zamortyzowanych reaktorach. Nieod-

Renesans atomowy w którym czytamy: „Zmienia

łącznie z tym związane dodatkowe ryzyko można –

się decyzje o rezygnacji z energii jądrowej i two-

nie biorąc pod uwagę możliwości katastrofy – skal-

rzy nowe plany. Tylko w Niemczech trzyma się

kulować z perspektywy pojedynczego menedżera.

jeszcze ostatni bastion przeciwników atomu”.

Zakłada on po prostu, że za jego – zwykle krótkiej

W związku z rozważaną przez niemiecki sektor

– kadencji w elektrowni jądrowej jego firmy nie bę-

jądrowy oraz jego „wymarzony rząd” CDU/CSU

dzie żadnego wypadku. W tym punkcie interes me-

-FDP opcją „wycofania się z ustalonej rezygnacji

nedżera różni się od interesu publicznego. Prze-

z energetyki jądrowej” obserwujemy także rene-

dłużanie okresu eksploatacji elektrowni jądrowych

sans sporów oraz – u niektórych osób – renesans

w ogromnym stopniu zwiększa ryzyko katastrofy.

nadziei. Ożywia się debata polityczno-społeczna

Ryzyko to wzrośnie jeszcze bardziej, jeżeli wszyst-

w wielu krajach, które mają istotne znaczenie dla

kie albo liczne elektrownie atomowe będą eksplo-

przyszłości energetyki atomowej. Wynik tej deba-

atowane dłużej niż pierwotnie przewidywano.

ty jest na razie nieznany. Zgłoszone do tej pory do

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 50

10-10-12 11:40

decyzja w sprawie zaopatrzenia w energię

51

realizacji na całym świecie nowe projekty siłowni

runkach rynkowych nowych elektrowni jądro-

nie wystarczą nawet do utrzymania na stałym po-

wych nie buduje się nawet wtedy, gdy następuje

ziomie globalnego udziału energii jądrowej w ca-

wzrost ogólnego zapotrzebowania na energię

łym bilansie wytwarzanej energii – ani w ujęciu

i poziomu mocy wytwórczych – chyba, że sektor

bezwzględnym, ani tym bardziej względnym.

publiczny ponownie – jak w początkowej fazie

użytkowania energii jądrowej – weźmie na siebie

Nowe projekty elektrowni jądrowych realizuje

większość ryzyka finansowego. Taką drogę obra-

się na razie tylko tam, gdzie ten sposób wytwarza-

ła Finlandia. I będzie to także amerykańska dro-

nia energii jest częścią doktryny państwowej lub

ga, o ile administracja Obamy nie zmieni – zgod-

tam, gdzie rządy są gotowe wyłożyć z góry miliar-

nie z oczekiwaniami niektórych ekspertów – kie-

dowe sumy na zabezpieczenie przed ryzykiem

runku rozwoju energetyki i nie zrezygnuje z pla-

w zakresie bezpieczeństwa oraz ryzykiem finan-

nów budowy nowych obiektów, wypatrywanych

sowym. Kto chce dziś budować nowe elektrownie

z utęsknieniem przez sektor jądrowy. Olbrzymie

atomowe lub – jak np. w USA lub Wielkiej Brytanii

dotacje nie są jednak wzorem do naśladowania

– jest do tego namawiany przez polityków, potrze-

– między innymi dlatego, że na normalnie funk-

buje wsparcia państwa prawie w takim samym

cjonującym rynku firm budujących elektrownie

zakresie, jak pionierzy energii atomowej w latach

konkurenci z innych branż nie będą na dłuższą

60. ubiegłego stulecia.

metę bezczynnie przyglądać się sytuacji, w któ-

rej budżet państwa wspomaga znaną od pięć-

Brzmi to jak paradoks: wprowadzenie energii

dziesięciu lat technologię. Takie głosy krytyczne

jądrowej na rynek udało się kiedyś dlatego, że nie

słychać ostatnio w USA: modele reaktorów, które

istniały wtedy takie struktury rynku energetycz-

przeszły już testy za granicą, nie powinny otrzy-

nego, które mogłyby sprawić, że energia ta była-

mywać ponownego wsparcia w Stanach Zjedno-

by nieopłacalna. Ponieważ dostarczanie energii

czonych, stwierdzili przedstawiciele Krajowej

było według ówczesnej wykładni z jednej strony

Rady Ochrony Zasobów Naturalnych (Natural

uznawane (ze względu na monopolizację prze-

Resources Defence Council, NRDC) podczas

syłu) za „monopol naturalny”, z drugiej zaś nale-

spotkania w amerykańskim Senacie w 2009

żało do podstawowych, egzystencjalnych zadań

roku. Uprzywilejowane traktowanie opcji ato-

sektora publicznego, realizację tego zadania po-

mowej przez państwo oznacza bowiem nie tylko

wierzano przedsiębiorstwom państwowym bądź

naruszenie zasad wolnego rynku na niekorzyść

ściśle związanym z państwem i mającym pozy-

pozostałych technologii, lecz także powoduje

cję porównywalną z monopolem. W większości

obranie nieefektywnego ekonomicznie kierunku

krajów rozwiniętych to właśnie państwo odgry-

zmian w ramach przechodzenia na energetykę

wało kluczową rolę przy wprowadzeniu energii

niskoemisyjną (Cochran/Paine, 2009).

jądrowej: początkowo z otwarcie deklarowanych

lub ukrytych pobudek militarnych, później zaś

Obiektywna ocena wszystkich aspektów ener-

z powodów związanych z polityką przemysłową.

gii jądrowej prowadzi na początku XXI wieku do

Państwo albo ponosiło olbrzymie koszty badań,

jednoznacznej konkluzji, właściwie takiej samej

rozwoju i urynkowienia nowych technologii bez-

jak 30 lat temu:

pośrednio, albo – dzięki swojemu wpływowi na

kształtowanie cen energii elektrycznej dostaw-

Do dziś nie poradzono sobie z ryzykiem

ców – przerzucało je na odbiorców.

katastrof. Ryzyko to sprawiło, że energetyka ją-

drowa jest najbardziej kontrowersyjną technolo-

Na zliberalizowanych rynkach energii budo-

gią wytwarzania energii;

wa nowych elektrowni atomowych nie jest jak

dotąd dla przedsiębiorstw sektora energetyczne-

Nowe zagrożenia terrorystyczne wyklu-

go atrakcyjna. Nie tylko w USA istnieją znacznie

czają rozszerzenie stosowania tej technologii na

tańsze opcje, niewiążące się z podejmowaniem

niespokojne regiony świata;

tak dużego ryzyka finansowego. Dlatego w wa-

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 51

10-10-12 11:40

52

Mity eNeRgetyKi JądRoweJ

Globalny rozwój siłowni jądrowych dopro-

W tej sytuacji jest jasne, że w najbliższej przy-

wadziłby do jeszcze szybszego (niż w przypadku

szłości nie nastąpi renesans technologii jądrowej

zachowania status quo) zmniejszenia zasobów

bez ogromnych dotacji rządowych. Nie znaczy

paliwa uranowego lub mógłby wymusić szersze to jednak, że taki renesans jest wykluczony. Je-stosowanie technologii reaktorów powielających.

żeli w Chinach nie wydarzy się jakaś poważna

Byłoby to równoznaczne z ostatecznym przesta-

katastrofa (oby los oszczędził tego ich mieszkań-

wieniem technologii atomowej na tzw. ścieżkę

com), która zatrzyma rozwój energetyki jądrowej,

plutonową, co doprowadziłby do istotnego zwięk-

w Państwie Środka powstanie jeszcze kilkadziesiąt

szenia ryzyka katastrof, ataków terrorystycznych

reaktorów. Będą budowane tak długo, aż skończą

i rozprzestrzenienia broni jądrowej;

się pieniądze albo okaże się, że obiekty te hamują

rozwój tańszych źródeł odnawialnych. Na całym

Z reaktorami powielającymi czy bez nich:

świecie to politycy (nawet w większym stopniu niż

nadal nie rozwiązano problemu końcowego

sektor energetyczny, który głównie chce dalej za-

składowania odpadów. Jakieś rozwiązanie musi rabiać na starych, zamortyzowanych reaktorach) się pojawić – choćby dlatego, że odpady na świe-powracają do debaty na temat energii jądrowej

cie już są. Ale rozwiązanie takie okazać się może

– pod wpływem doniesień o kurczących się za-

rozwiązaniem pozornym. To chyba wystarczający

sobach surowców kopalnych, szybkim wzroście

powód, aby nie powiększać ilości odpadów i nie

cen energii i w oczekiwaniu trudnych do zreali-

zaostrzać problemu;

zowania zobowiązań klimatycznych. Wszystkie

te trzy kwestie napędzają debatę w USA – także

Energetyka jądrowa nie może także rozwią-

po zastąpieniu gorącego zwolennika energii ją-

zać problemu globalnego ocieplenia. Nawet gdy-

drowej George’a W. Busha przez umiarkowanego

by – z fatalnym skutkiem – skoncentrować wszystkie

sceptyka Baracka Obamę. Leżały one u podstaw

środki na tej technologii, jej

budowy nowego reaktora

wkład w ochronę klimatu

w Finlandii, ofensywy na

Jeżeli chcemy powstrzymać

byłby spóźniony i zbyt mały

rzecz rezygnacji z wycofa-

katastrofalne globalne ocieplenie,

(o ile w ogóle). Byłoby to po-

nia się z energii atomowej

dlaczego mamy w tym celu wybrać opcję

sunięcie równie nierealne,

w Niemczech i dysku-

najwolniejszą, najdroższą, najmniej

co nieodpowiedzialne – ze

sji o nowych siłowniach

elastyczną i najbardziej ryzykowną?

względu na niewystarcza-

w wielu innych krajach.

jące możliwości przemysłu,

olbrzymie koszty i niepotrzebne powielanie ryzyka.

Na całym świecie politycy wykazują skłonność

Widać już oznaki znacznie bardziej prawdopodobne-

do planowania i kontynuacji działań w obrębie

go rozwiązania: ze względu na strukturę wiekową ist-

znanych sobie struktur i ze znanymi podmiotami

niejących elektrowni w najbliższych dekadach łączna

gospodarczymi. Niektórzy politycy nie zawahają

moc reaktorów znacząco spadnie. Jednocześnie z wia-

się więc przed ponownym przyznaniem projektom

rygodnych szacunków wynika, że globalna strategia

jądrowym – ponad pół wieku po rozpoczęciu ko-

energetyczna (ukierunkowana na rozwój źródeł odna-

mercyjnego wytwarzania energii w siłowniach nu-

wialnych i działania proefektywnościowe w sektorze

klearnych – subwencji mających charakter „pomo-

energetycznym, przemyśle, transporcie i ciepłowni-

cy we wchodzeniu na rynek” i uznają, że to rzecz

ctwie) będzie w stanie zapewnić wymagany poziom

całkowicie normalna. W Niemczech nie planuje

redukcji emisji CO – także bez sięgania po energię

się budowy żadnego nowego reaktora dlatego, że

2

jądrową. Związane z tym wyzwania (ale także szan-

żaden potencjalny inwestor nie chce brać na sie-

se) są ogromne. Wymagają jednak globalnej polityki

bie tak trudnego do skalkulowania ryzyka, a także

energetycznej, w której będą uczestniczyć wszystkie

dlatego, że zdecydowana większość społeczeństwa

główne kraje emitujące gazy cieplarniane. Rzekomy

jest przeciwna technologii jądrowej. RWE, E.ON,

zasadniczy konflikt „ochrona klimatu albo rezygnacja

EnBW i Vattenfall chcą w zamian jeszcze przez

z energii jądrowej” pozostaje chimerą spłodzoną z in-

kilkadziesiąt lat żyć z oszczędności, ale kosztem

teresów sektora energetyki jądrowej.

bezpieczeństwa nas wszystkich. A politycy koalicji

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 52

10-10-12 11:40

decyzja w sprawie zaopatrzenia w energię

53

CDU/CSU-FDP są do usług – gotowi przedłużyć

renomowane czasopismo naukowe „Nature”

okres eksploatacji przestarzałych reaktorów, żeby

już w październiku 2007 roku. „Jeżeli chcemy

pomóc osiągać miliardowe zyski koncernom, któ-

powstrzymać katastrofalne globalne ocieple-

rych dominację rynkową żarliwie krytykują w swo-

nie, dlaczego mamy w tym celu wybrać opcję

ich niedzielnych przemówieniach.

najwolniejszą, najdroższą, najmniej elastyczną

i najbardziej ryzykowną? Podjęcie prób z ener-

Jednak zasadniczy konflikt o przyszłość

getyką jądrową w 1957 roku było właściwym

energetyki jądrowej bardzo rzadko będzie na-

posunięciem. Dziś energia jądrowa jest już tylko

prawdę rozstrzygany zgodnie z zasadami logiki.

przeszkodą w procesie przechodzenia do zrów-

„Energetyka jądrowa bardziej potrzebuje zmian

noważonego zaopatrzenia w energię”.

klimatycznych niż zmiany klimatyczne energe-

tyki jądrowej”, skomentowało chyba najbardziej

Właściwie niewiele więcej można do tego dodać.

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 53

10-10-12 11:40

54

Mity eNeRgetyKi JądRoweJ

Bibliografia

Bundesministerium für Umwelt, Naturschutz und Reaktorsicherheit, BMU (Federalne Ministerstwo Środowiska Środowiska, Ochrony Przyrody i Bezpieczeństwa Reaktorów) (wyd.):

„Die Energiestudie“ – Vergleich wegfallender Atomstromproduktion mit zusätzlicher EE-Stromproduktion jeweils seit 2000, prezentacja - Uwe Nestle, Berlin 2009.

Cochran, Thomas B./Paine, Christopher E.: Statement on Nuclear Energy Developments Before the Committee on Energy and Natural Resources, Waszyngton DC 2009.

Cooper, Mark: The Economics of Nuclear Reactors: Renaissance or Relapse?, South Royalton (Vermont) 2009.

Fischer, Bernhard/Hahn, Lothar/Küppers, Christian: Der Atommüll-Report, Hamburg 1989.

Fraunhofer IWES (Instytut Energetyki Wiatrowej i Techniki Systemów Energetycznych, Towarzystwo Fraunhofera): Dynamische Simulation der Strom versorgung in Deutschland nach dem Ausbauszenario der Erneuerbaren-Energien-Branche. Abschlussbericht, Kassel 2009.

Gesellschaft für Anlagen- und Reaktorsicherheit (Towarzystwo Bezpieczeństwa Urządzeń i Reaktorów) (wyd.): Schutz der deutschen Kernkraftwerke vor dem Hintergrund der terroristischen Anschläge in den USA vom 11. September 2001. Zusammenfassung, Kolonia 2002, www.bund.net/

fileadmin/bundnet/pdfs/atomkraft/20021127_atomkraft_grs_gutachten_zusammenfassung.pdf.

Gesellschaft für Anlagen- und Reaktorsicherheit (Towarzystwo Bezpieczeństwa Urządzeń i Reaktorów) (wyd.): 3. Ergänzung der Kurzinformation zu einem Ereignis im schwedischen Kernkraftwerk Forsmark, Block 1, am 26.07.2006: „Nichtstarten von zwei Notstromdieseln beim Ausfall der Netzbindung“, Kolonia 2006.

Heinrich-Böll-Stiftung (Fundacja im. Heinricha Bölla) (wyd.): Mythos Atomkraft – Ein Wegweiser, Berlin 2006.

Kaplan, Stan: Power Plants: Characteristics and Costs, CRS Report for Congress, RL34746, Waszyngton DC 2008.

Massachusetts Institute of Technology, MIT (Instytut Technologii w Massachusetts): The Future of Nuclear Power: An Interdisciplinary MIT Study, Cambridge 2003.

Meyer-Abich, Klaus Michael/Schefold, Bertram: Die Grenzen der Atomwirtschaft, Monachium 1986.

Mez, Lutz/Schneider, Mycle/Thomas, Steve (wyd.): International Perspective on Energy Policy and the Role of Nuclear Power, Multi Science Publishing, Brentwood 2009.

Miller, Peter: Our Electric Future – A Comeback for Nuclear Power, „National Geographic“, sierpień 1991.

Möller, Detlev: Endlagerung radioaktiver Abfälle in der Bundesrepublik Deutschland, Frankfurt nad Menem 2009.

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 54

10-10-12 11:40

Bibliografia

55

National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States (Narodowa Komisja ds.

Ataków Terrorystycznych na Stany Zjednoczone) (wyd.): The 9/11 Commission Report. Official Government Edition, www.9-11commission.gov/.

Prognos AG (wyd.): Renaissance der Kernenergie? Analyse der Bedingungen für den weltweiten Ausbau der Kernenergie gemäß den Plänen der Nuklearindustrie und den verschiedenen Szenarien der Nuklearenergieagentur der OECD, Berlin/Bazylea 2009.

Radkau, Joachim: Tschernobyl in Deutschland? , „Der Spiegel“, 20/1986.

Sachverständigenrat für Umweltfragen (Rada Ekspertów ds. Środowiska Naturalnego przy rządzie federalnym) (wyd.):Weichenstellungen für eine nachhaltige Stromversorgung.

Thesenpapier, Berlin 2009.

Schneider, Mycle: Der EPR aus französischer Sicht. Memo im Auftrag des BMU, Berlin 2004.

Solar-Institut Jülich/FH Aachen (wyd.): Zwischenbericht: Struktur und Dynamik einer Stromversorgung mit einem hohen Anteil erneuerbarer Energieerzeuger. Energiestudie, Berlin 2009.

Squassoni, Sharon: The US Nuclear Industry: Current Status and Prospects under the Obama Administration. Nuclear Energy Future Paper, listopad 2009, Waterloo (Kanada) 2009.

Traube, Klaus: Plutonium-Wirtschaft?, Hamburg 1984.

UK Department for Business, Innovation and Skills (Brytyjski Departament ds. Działalności Gospodarczej, Innowacji i Umiejętności) (wyd.): UK Renewable Energy Strategy Consultation 2008.

Log Number 00407e, Organisation: E.ON., www.google.com/search?q=%22Renewable+Energy+Strate gy+Consultation%22+E.on+00407e&sourceid=ie7&rls=com.microsoft:en-US&ie=utf8&oe=utf8.

WWF Niemcy: Modell Deutschland – Klimaschutz bis 2050, sporządzony przez: Prognos AG/Öko-Institut/dr Hans-Joachim Ziesing, Berlin 2009.

Ziehm, Cornelia: Ohne Endlager keine Laufzeitverlängerung – zur Rechts-und Verfassungswidrigkeit einer Laufzeitverlängerung, Berlin 2010.

Dr Gerd Rosenkranz doktoryzował się w dziedzinie inżynierii materiałowej, jest dyplomowanym inżynierem ze specjalizacją metaloznawstwo. Po ukończeniu studiów podyplomowych w zakresie komunikacji przez 20 lat pracował jako dziennikarz w redakcjach niemieckich dzienników i tygodników

- ostatnio do 2004 roku przez pięć lat jako redaktor w berlińskim biurze czasopisma „der Spiegel”, gdzie zajmował się w polityką ekologiczną i energetyczną. od października 2004 roku jest dyrektorem departamentu ds. polityki i public relations w berlińskim biurze stowarzyszenia deutsche Umwelthilfe e.V. (Niemiecka Pomoc ekologiczna).

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 55

10-10-12 11:40

56

Mity eNeRgetyKi JądRoweJ

Lista zdjęć autorstwa timma Suessa

Okładka: Lenin Square / Plac Lenina. Widok z Hotelu Polesie w opuszczonym mieście Prypeć niedaleko Czarnobyla.

Strona 10: Swimming Pool Clock / Zegar na basenie. Zegar na basenie publicznym w Prypeci.

Strona 17: Bumper Cars / Samochodziki elektryczne. Park rozrywki w Prypeci.

Strona 23: Chernobyl Sarcophagus Detail 07 / Szczegół betonowego sarkofagu 07. Szczegół betonowego sakrofagu wokół bloku nr 4 w Czarnobylu.

Strona 28: Car in front of Militia Station / Samochód przed posterunkiem milicji. Wrak samochodu przed dawnym posterunkiem milicji w Prypeci.

Strona 31: School Greenhouse 06 / Szkolna szklarnia 06. Szklarnia w szkole w Prypeci.

Strona 37: Reactor & Chernobyl Memorial 02 / Reaktor i pomnik czarnobylski 02. Pomnik upamięt-niający katastrofę czarnobylską, w tle wieża chłodnicza feralnego czwartego bloku reaktora.

Strona 41: Ferries Wheel 05 / Karuzela 05. Wesołe miasteczko w Prypeci.

Timm Suess jest fotografem portretującym rozkład miast. Jego twórczość skupia się na powolnej walce między strukturami stworzonymi ręką ludzką i naturalnymi procesami rozpadu oraz niedostrzeganymi skutkami upływu czasu. Zdjęcia stanowią memento mori zapomnianych miejsc, pokazują, że nieobec-ność człowieka gruntownie przeobraża przestrzeń. Wyprawy zaprowadziły go do opuszczonych fabryk, klinik, hoteli i miast w Szwajcarii, Francji, Niemczech, Włoszech, Hiszpanii, Stanach Zjednoczonych –

zarówno na kontynencie, jak i na Hawajach.

Tim Suess w 2009 roku odwiedził na Ukrainie czarnobylską strefę zamkniętą. Fotografie umieszczone w tej publikacji są częścią jego „Dziennika Czarnobylskiego”, obszernej dokumentacji podróży zawie-rającej 450 zdjęć, filmów i nagrań dźwiękowych.

Strona internetowa Tima Suessa: http://timmsuess.com/decay

Mity energetyki jadrowej - PL_02.indd 56

10-10-12 11:40

MiTy EnErgETyki jądroWEj

Mity energetyki jądrowej

jak oszukujE nas

lobby EnErgETycznE

By Gerd Rosenkranz

Gdyby wziąć pod uwagę przytaczane czasami wypowiedzi o re-

z rozprzestrzenianiem technologii atomowej, której cywilnego

nesansie energetyki jądrowej, można by odnieść wrażenie, że

wykorzystania nie da się przecież oddzielić szczelnym mu-

liczba nowych elektrowni atomowych stale i szybko rośnie.

rem od jej wykorzystania do celów militarnych. Przedłużenie

W rzeczywistości aktualne statystyki wykazują 60 obiektów

okresów eksploatacji istniejących elektrowni jądrowych

w budowie – większość w Chinach, kolejne w Rosji, Indiach,

– a w jeszcze większym stopniu budowa nowych obiektów

Korei Południowej i Japonii. Zaledwie jeden projekt realizo-

– to istotne opóźnienie rozwoju energetyki korzystającej ze

wany jest w USA. Wśród „obiektów w budowie” znajdują się

źródeł odnawialnych. Twierdzenie, że energia atomowa i źró-

jednak także liczne nigdy niedokończone, bardzo stare projek-

dła odnawialne uzupełniają się, jest mitem – konkurują one

ty, nadające się de facto do rozbiórki. W rzeczywistości liczba

bowiem ze sobą o ograniczony przecież kapitał inwestycyj-

elektrowni jądrowych stale spada. W ciągu najbliższych lat licz-

ny i obecność w sieciach energetycznych, a ze względu na

ba starych obiektów, które zostaną wyłączone z eksploatacji,

małą elastyczność eksploatacji elektrownie jądrowe ogra-

przekroczy liczbę nowych, które zostaną do sieci przyłączone.

niczają potencjał rozwoju przede wszystkim energetyki

Nie wszystkie deklarowane projekty zostaną też zrealizowane.

wiatrowej. Energetyka jądrowa ani nie ma potencjału, aby

wnieść istotny wkład w ochronę klimatu, ani nie jest potrzeb-

Rosnący stopień otwierania rynków energii na swobodną

na do zagwarantowania bezpieczeństwa dostaw. Nasuwa się

konkurencję oznacza malejące szanse energii jądrowej na

wniosek przeciwny: kto chce wspierać rozwój energii ze źró-

tych rynkach. Niebotyczny poziom osiągają koszty nowych

deł odnawialnych i dążyć do docelowej wartości 100% energii

elektrowni jądrowych. Wraz z powstawaniem na całym

z tych źródeł, powinien być przeciwny budowie nowych i prze-

świecie nowych obiektów rośnie również ryzyko związane

dłużaniu okresów eksploatacji starych elektrowni jądrowych.

ul. Żurawia 45, III p., 00-680 Warszawa

T 22 59 42 333 F 22 59 42 337

E hbs@boell.pl W www.boell.pl