Rola mediów w wyjaśnianiu

sprawy tajnego więzienia CIA

na terytorium Polski

Adam Bodnar

Irmina Pacho

Warszawa, listopad 2012

Heinrich-Böll-Stiftung

Publikacja Fundacji im. Heinricha Bölla, Biuro Regionalne Europa Centralna, Warszawa

Wydanie pierwsze listopad 2012

Korekta i koordynacja: Małgorzata Kopka

Skład: Studio27

ISBN 978-83-61340-13-3

Zamówienia prosimy kierować na adres:

Fundacja im. Heinricha Bölla

ul. Żurawia 45, III p.

00-680 Warszawa

T 22 59 42 333

F 22 59 42 337

E pl-info@pl.boell.org W www.boell.pl

Rola mediów w wyjaśnianiu

sprawy tajnego więzienia CIA

na terytorium Polski

Adam Bodnar

Irmina Pacho

Warszawa, listopad 2012

4

RolA medIóW W WyjAśnIAnIu sPRAWy tAjnego WIęzIenIA CIA nA teRytoRIum PolskI

SPIS TREŚCI

Wstęp

4

I.

Ujawnienie istnienia tajnych więzień CIA poza granicami Stanów Zjednoczonych

5

II.

Rok 2005 – raportowanie głównie za mediami zagranicznymi, prezentowanie zaprzeczeń polityków, nieliczne próby

podejmowane w celu wyjaśnienia sprawy

5

III. Lata 2006 – 2007 – przekazywanie ustaleń komisji powołanych przez instytucje europejskie w celu

przeprowadzenia śledztwa w sprawie tajnych więzień CIA w Europie, w tym w Polsce oraz reakcji

władz polskich na ich publikacje

9

IV. Rok 2008 – powrót tematu do polskich mediów za sprawą publikacji Scotta Shane’a w The New York Times

12

V.

Rok 2009 – przełom w krajowym śledztwie dziennikarskim

13

VI. Rok 2010-2012 – zmiana w podejściu dziennikarzy do tematu tajnych więzień CIA; ujawnianie informacji

dotyczących śledztwa

14

VII. Racja Stanu Rzeczpospolitej

19

VIII. Więzienia CIA a podejście do tortur

20

IX. Niejednoznaczna i zmieniająca się rola mediów w wyjaśnianiu sprawy

21

Podsumowanie

26

Wstęp

Po zamachach z 11 września 2001 r. Stany Zjednoczone podjęły mediów w sprawę. Za kryterium oceny został przyjęty przede zakrojone na szeroką skalę działania antyterrorystyczne. Jednak wszystkim fakt publikowania nowych, wcześniej nieznanych opi-już kilka lat później media zaczęły ujawniać prawdziwe oblicze nii publicznej informacji. Raport zwraca szczególną uwagę na tzw. wojny z terroryzmem. Wskazywano na istnienie pajęczej sposób pozyskania informacji, a mianowicie czy jej ujawnienie sieci, w ramach której osoby podejrzewane o terroryzm były nie-było wynikiem przeprowadzenia dziennikarskiego śledztwa, czy

legalnie przetrzymywane i transportowane, a także torturowane jedynie przedstawieniem informacji z powołaniem na zagranicz-w różnych miejscach poza terytorium Stanów Zjednoczonych. ne media lub instytucje zajmujące się sprawą. Istotne są również: Cień podejrzeń padł, między innymi, na kraje europejskie, w tym częstotliwość informowania o sprawie, ogólny wydźwięk pu-Polskę. Wszystko odbywało się w największej tajemnicy. To za blikowanych informacji oraz oceniający charakter komentarzy sprawą mediów zagranicznych temat ten w ogóle wypłynął na dziennikarskich.

światło dzienne i przedostał się do światowej opinii publicznej.

Pragniemy podkreślić, że sprawa więzień CIA w Polsce oraz w in-

Przedmiotem niniejszego raportu jest ocena roli polskich dzien-

nych państwach wciąż nie jest do końca wyjaśniona. Nie zakoń-

nikarzy dziennikarzy i dziennikarek w odkrywaniu prawdy o ist-

czyło się także postępowanie przygotowawcze prowadzone przez

nieniu tajnego więzienia CIA na terenie naszego kraju. Analiza Prokuraturę Apelacyjną w Krakowie. Przedmiotem rozpoznania dotyczy także zmiany podejścia mediów do tematu na przestrze-przez Europejski Trybunał Praw Człowieka jest sprawa al-Nashiri

ni lat. Mogliśmy obserwować okresy publikowania informacji przeciwko Polsce. Dlatego też temat więzień CIA jest wciąż żywy pochodzących z zagranicznych mediów, powątpiewania, czy po-w debacie publicznej, a media odgrywają istotną rolę w zdoby-

wtarzania za czołowymi polskimi politykami argumentów prze-

waniu kolejnych informacji, jak np. mechanizmy podejmowa-

ciwko istnieniu więzienia CIA w Polsce. Były również momenty nia decyzji w Polsce, zasady odpowiedzialności przedstawicieli poważnych śledztw dziennikarskich, konsekwentnego drążenia władz za nadużycia, szczegóły współpracy pomiędzy polskim tematu i odkrywania coraz to nowych, wcześniej nieznanych a amerykańskim wywiadem, czy także w zakresie zarzutów do-szczegółów sprawy. Od czasu, kiedy temat ten zawitał na okładki tyczących rzetelności śledztwa prokuratorskiego w tej sprawie.

polskich gazet, stosunek mediów oraz aktywność dziennikarzy Dlatego niniejszy raport dokonuje analizy przeszłości, czyli tych i dziennikarek nie były jednorodne, lecz znacząco się zmieniały.

materiałów prasowych, które na ten temat się ukazały. Zwraca-

my ponadto uwagę na aktualny ton dyskusji, gdyż może on mieć

Analiza pozwoliła wyodrębnić pięć etapów, z podziałem na po-

wpływ na przyszły charakter debaty oraz dalsze zainteresowanie

szczególne lata, wskazujących na różny stopień zaangażowania sprawą ze strony różnych mediów.

ujAWnIenIe IstnIenIA tAjnyCh WIęzIeń CIA PozA gRAnICAmI stAnóW zjednoCzonyCh

5

I. Ujawnienie istnienia tajnych więzień CIA poza granicami Stanów

Zjednoczonych

Sprawa tajnych baz CIA pojawiła się w polskiej przestrzeni pu-

sprawą publikacji w The Washington Post umieszczono Polskę

blicznej za sprawą doniesień pochodzących z mediów amery-

w kręgu podejrzanych.

kańskich. Przełom stanowiła publikacja artykułu Dany Priest

w The Washington Post 2 listopada 2005 r.1 Ujawniono wówczas Kilka dni później przedstawiciele Human Rights Watch wydali informacje, które obnażyły kulisy tzw. wojny z terroryzmem zapo-oficjalne oświadczenie2, w którym wskazali już dokładne lokali-

czątkowanej po zamachach z 11 września 2001 r. na World Trade zacje baz CIA w Europie. Doprecyzowali, że w 2003 r. i 2004 r. sa-Centre. Przedstawiono wówczas mechanizmy funkcjonowania moloty powiązane z CIA, lecące z Afganistanu zatrzymywały się tajnego programu więzień organizowanych poza granicami Staw Polsce i w Rumunii. W odniesieniu do Polski wymieniono lot-

nów Zjednoczonych, w których przeprowadzano przesłuchania nisko w Szymanach oraz znajdującą się nieopodal rozległą bazę z użyciem tzw. wzmocnionych technik ( enhanced interrogation szkoleniową w Starych Kiejkutach, która miała być udostępniona techniques; np. symulacja podtapiania). Tekst został oparty na amerykańskim funkcjonariuszom wywiadu. W tamtym okresie informacjach pochodzących z anonimowych źródeł zbliżonych nie zidentyfikowano jeszcze Litwy jako kolejnego państwa, w któ-

do CIA.

rym mieściło się tajne więzienie CIA.

W artykule czytamy, że po zamachach z 11 września 2001 r. po-

Następnie 5 grudnia 2005 r. stacja telewizyjna ABC News3 podała

jawiła się potrzeba utworzenia więzienia, w którym mogłyby być imiona i nazwiska jedenastu osób4, które były przetrzymywane przetrzymywane osoby podejrzewane o działalność terrorystycz-i poddawane brutalnym technikom przesłuchiwania w Polsce.

ną, zatrzymane przez funkcjonariuszy CIA lub siły sojusznicze. Wśród nich znajdować się miał wówczas posądzany o bycie nu-W połowie 2002 r. doszło do utworzenia, oprócz bazy Salt Pit i Ba-

merem trzy w al-Kaidzie – Abu Zubaydah, podejrzewany o zama-

gram w Afganistanie, tajnych ośrodków w Tajlandii oraz w kraju chy na USS-Cole – al-Nashiri oraz uważany za głównego archi-europejskim. Jednak na wniosek najwyższych władz administra-

tekta zamachów na World Trade Center – Chalid Szejk Moham-

cji prezydenta Busha, w tekście tym nie opublikowano informa-

mad. Według źródeł ABC News więzienie w Polsce zamknięto

cji, o które państwa dokładnie chodziło. Ograniczono się jedynie po oświadczeniu Human Rights Watch, a przetrzymywane tam do sformułowania „kraje Europy Wschodniej”. Tym samym za osoby przewieziono do Afryki.

II. Rok 2005 – raportowanie głównie za mediami zagranicznymi,

prezentowanie zaprzeczeń polityków, nieliczne próby podejmowane

w celu wyjaśnienia sprawy

W latach 2005 i 2006, czyli tuż po opublikowaniu pierwszych in-

Na przełomie listopada i grudnia 2005 r. prasa informowała o naj-

formacji w tej sprawie przez amerykańskie media oraz organiza-

nowszych doniesieniach pochodzących głównie z zagranicy, a

cję Human Rights Watch, zagraniczne media pozostawały bardzo dotyczących sprawy tajnych więzień CIA w Europie. Już następ-aktywne i ujawniły liczne fakty obnażające szczegóły antyterro-

nego dnia po opublikowaniu artykułu Dany Priest największe

rystycznych działań Stanów Zjednoczonych. Analiza informacji dzienniki ogólnopolskie poinformowały o wyniku śledztwa The pojawiających się w polskich mediach wskazuje natomiast, że Washington Post, przytaczając jego najważniejsze tezy. Podawa-lata 2005 i 2006 to przede wszystkim czas bieżącego odnotowy-

no również informacje o stanowisku organizacji Human Rights

wania aktualnych wydarzeń, nowych doniesień oraz relacjono-

Watch5, ABC News6. Relacjonowano ustalenia i zapewnienia

wania przebiegu debaty toczącej się na najwyższych szczeblach amerykańskiej Sekretarz Stanu Condoleezzy Rice podczas szczy-struktur państwowych i międzynarodowych.

tu NATO i w rozmowie ze Stefanem Mellerem, ówczesnym Mini-

strem Spraw Zagranicznych o przestrzeganiu prawa przez Stany

Zjednoczone7.

1

dana Priest, CIA holds terror suspects in secret Prisons, the Washington Post, 2 listopada 2005 r., http://www.washingtonpost.

com/wp-dyn/content/article/2005/11/01/AR2005110101644.html (ostatni dostęp: 28 kwietnia 2012 r.).

2

oświadczenie human Rights Watch z 7 listopada 2005 dostępne jest pod adresem: http://www.hrw.org/en/news/2005/11/06/human-rights-watch-statement-us-secret-detention-facilities-europe (ostatni dostęp: 28 kwietnia 2012 r.).

3

sources tell ABC news top Al Qaeda Figures held in secret CIA Prisons, ABC news, 5 grudnia 2005 r., http://abcnews.go.com/

Blotter/Investigation/story?id=1375123 (ostatni dostęp: 28 kwietnia 2012 r.).

4

lista ABC news dwunastu osób podejrzewanych o terroryzm dostępna jest pod adresem: http://abcnews.go.com/Wnt/Business/

popup?id=1375287 (ostatni dostęp: 28 kwietnia 2012 r.).

5

marcin gadziński, Bartosz Węglarczyk, Bartosz t. Wieliński, Paweł Wroński, „human Rights Watch podejrzewa Polskę”, gazeta Wyborcza, 7 grudnia 2005r., str.10.

6

marcin gadziński, „szefowie Al kaidy więzieni w Polsce?”, gazeta Wyborcza, 7 grudnia 2005 r., http://wyborcza.pl/

1,86746,3051801.html (archiwum).

7

Anna słojewska, Piotr zychowicz, „oficjalnie nie ma sprawy”, Rzeczpospolita, 9 grudnia 2005 r., http://wyborcza.pl/

1,86746,3051801.html (archiwum).

6

RolA medIóW W WyjAśnIAnIu sPRAWy tAjnego WIęzIenIA CIA nA teRytoRIum PolskI

Prasa wskazywała również na działania podejmowane przez

zydenta Kwaśniewskiego. Nie ma powodów, żeby mu nie

Parlament Europejski w celu wyjaśnienia domniemanych przy-

wierzyć” 18 – Zbigniew Wassermann, były Przewodniczący

padków łamania praw człowieka w krajach Unii Europejskiej8,

Komisji do spraw Służb Specjalnych w latach 2001-2005.

informowała o rozpoczęciu śledztwa przez Zgromadzenie Parla-

mentarne Rady Europy w ramach komisji pod przewodnictwem

„Skoro ja nic o tym nie wiem, to, znając system przepływu

Dicka Marty’ego9, zainteresowaniu sprawą przez Międzynarodo-

informacji tajnych, taka sytuacja nie mogła mieć miej-

wy Komitet Czerwonego Krzyża10, potępieniu jej przez Wysokie-

sca” 19 – Ryszard Kalisz, były Minister Spraw Wewnętrz-

go Komisarza ONZ ds. Praw Człowieka11.

nych i Administracji w latach 2004-2005.

Relacjonowanie oświadczeń polityków – zaprzeczanie istnienia

„Samoloty CIA faktycznie lądowały w Polsce, ale doniesie-

więzień CIA

nia na temat więzień są nieprawdziwe. Chyba że doszło do

utraty kontroli nad tajnymi służbami przez władze cywil-

Tuż po publikacji w The Washington Post media polskie, prze-

ne” 20 – Ludwik Dorn, były Minister Spaw Wewnętrznych

kazując najnowsze doniesienia, w dużej mierze skupiły się na

i Administracji w latach 2005-2007.

przytaczaniu i powielaniu argumentów i komentarzy prezento-

wanych przez polityków.

„To z daleka pachnie bzdurą. (...) Polski wywiad nigdy nie

szedł na układ, by przetrzymywać nie swoich więźniów” 21

„Jestem przekonany, że w Polsce nie byli przetrzymywani

– gen. Gromosław Czempiński, były szef Urzędu Ochrony

więźniowie al-Kaidy ani żadni inni więźniowie, którzy

Państwa w latach 1993-1996.

znaleźliby się tutaj w jakiś tajny sposób, nieznany dla

nas. Sensacje prasy amerykańskiej wydają mi się bardzo

„Nie widzę racjonalnej przyczyny, dla której więzienia

dalekie od prawdy” 12 ; „Nie ma i nie było tajnych więzień

mogłyby w Polsce powstać”; „albo jest to element politycz-

w Polsce” 13 – Aleksander Kwaśniewski, były Prezydent RP

nej walki, która toczy się w Stanach Zjednoczonych, albo

w latach 1995-2005.

organizacje humanitarne usiłują zrobić wokół tej sprawy

szum, aby dzięki temu uzyskać jakieś informacje” 22 – Da-

„ Nie wiem nic o żadnym samolocie ani jeńcach al-Ka-

niel Rotfeld, były Minister Spraw Zagranicznych w 2005 r.

idy”14; „ Informacje o przetrzymywaniu w Polsce pojma-

nych przez USA terrorystów są ‚w najwyższym stopniu

„Nikt by nie podjął takiego ryzyka, bo w Polsce wszystko

nieprawdopodobne’” – Janusz Zemke, były Wiceminister

cieknie jak z durszlaka” – gen. Sławomir Petelicki, pierw-

Obrony Narodowej odpowiedzialny za działania w Iraku

szy dowódca Jednostki Wojskowej G.R.O.M.23

w latach 2001-2005.15

Informacje zawarte w artykule Dany Priest oceniono w Polsce

„Nic mi nie wiadomo na temat tajnych więzień CIA” 16 ;

ogólnie jako niewiarygodne, niezgodne z prawdą, jako zbiór

„ Tak, słyszałem o lądowaniu w Polsce talibów, ale to było

kalumnii, czy „bzdurę”. Tego typu podejście znalazło swoje od-

w Klewkach” 17 – Zbigniew Siemiątkowski, były Szef Agen-

zwierciedlenie w pojawiających się w tym czasie publikacjach.

cji Wywiadu w latach 2002-2004.

Dodatkowo media często przywoływały fakt, że sprawę zdemen-

tował oficjalnie Aleksander Kwaśniewski, czemu dawały wiarę

„Żadnych dowodów, żadnych materialnych wskazań, że

pośrednio poprzez przytaczanie oświadczeń takich jak np. wy-

takie fakty miały miejsce. Można też powiedzieć, że opinia

powiedź Jerzego Szmajdzińskiego, byłego Ministra Obrony Na-

publiczna otrzymała bardzo istotną informację od pre-

rodowej:

8

„Polska zaprzecza, ale Bruksela pyta”, gazeta Wyborcza, 4 listopada 2005 r., str. 1.

9

Paweł szczerkowski, „Rada europy zbada tajne więzienia CIA”, gazeta Wyborcza, 9 listopada 2005 r., str. 12.

10 Por. Robert mickiewicz, „tajemnicze samoloty nad litwą”, Rzeczpospolita, 8 listopada 2005 r., http://archiwum.rp.pl/artykul/580208.html (archiwum).

11 Anna słojewska, Piotr zychowicz, „oficjalnie nie ma sprawy”, Rzeczpospolita, 9 grudnia 2005 r., http://archiwum.rp.pl/artykul/586414.html (archiwum).

12 Anna marszałek, jacek Przybylski, Bertold kittel, „Co się działo w szymanach”, Rzeczpospolita, 8 grudnia 2005 r., http://archiwum.rp.pl/artykul/586066_Co_sie_dzialo_w_szymanach.html (archiwum).

13 marcin gadziński, Więzienie „CIA w Polsce od 2002 roku?”, gazeta Wyborcza, 08 grudnia 2005 r., http://wyborcza.

pl/1,86746,3053804.html (archiwum).

14 Bartosz Węglarczyk, Paweł Wroński, „CIA ląduje na mazurach”, gazeta Wyborcza, 3 listopada 2005 r., str. 1.

15 Wojciech Cieśla, „nikt niczego nie widział”, Rzeczpospolita, 4 listopada 2005 r., http://archiwum.rp.pl/artykul/579590.html (archiwum).

16 Bartosz Węglarczyk, Paweł Wroński, „CIA ląduje na mazurach”, gazeta Wyborcza.

17 Ibidem.

18 marcin gadziński, „Więzienie CIA w Polsce od 2002 roku?”, gazeta Wyborcza, 08 grudnia 2005, http://wyborcza.

pl/1,86746,3053804.html (archiwum).

19 Wojciech Cieśla „nikt niczego nie widział”, Rzeczpospolita.

20 Anna słojewska, Piotr zychowicz „oficjalnie nie ma sprawy”, Rzeczpospolita, 9 grudnia 2005 r.

21 Bartosz Węglarczyk, Paweł Wroński „CIA ląduje na mazurach”, gazeta Wyborcza, 3 listopada 2005 r.

22 Anna słojewska, Piotr zychowicz „oficjalnie nie ma sprawy”, Rzeczpospolita.

23 marek ostrowski, „klewki dwa”, Polityka, 10 grudnia 2005 r., nr. 49 (2533).

Rok 2005

7

„Prezydent jest osobą, która na ten temat powinna wie-

Transport Services International Incorporated. Wskazano rów-

dzieć najwięcej”. 24

nież, że najprawdopodobniej celem lotów była baza Guantana-

mo na Kubie.

Z mediów dowiadujemy się również, że argumentem przema-

wiającym za tym, by odrzucić teorię istnienia tajnego więzienia

Odmiennych informacji dostarczyła z kolei brytyjska gazeta The

w Polsce jest fakt, że – jak powiedział jeden z oficerów polskiego

Sunday Times powołująca się na polskie źródła, o czym poinfor-

wywiadu:

mowała Gazeta Wyborcza.29 Ujawniono, że lądujący we wrześniu

2003 r. w Szymanach Boeing 737 nie przywiózł żadnych więź-

„ media na pewno od razy by się o tym dowiedziały, w pięt-

niów, lecz zabrał na pokład 5 osób. Z kolei Gazeta Wyborcza za

naście minut po jego powstaniu.”25

Guardianem informowała, że samoloty CIA lądowały w Europie

ponad 300 razy, lecz w Szymanach pod Szczytnem tylko raz.30

Ponadto z analizy treści artykułów publikowanych w tym czasie

wynika, że najczęstszym i najmocniejszym argumentem przywo-

W grudniu 2005 r. polskie media31 podały, że brytyjski dziennik

ływanym w tym czasie jest konieczność działania w celu ochrony Daily Telegraph ujawnił tajne porozumienie Unii Europejskiej najwyższego dobra, jakim jest polska racja stanu. Politycy pod-zawarte ze Stanami Zjednoczonymi w Atenach w styczniu 2003

kreślali, a za nimi media, że od chwili, gdy sprawa ta ujrzała świa-

r., zezwalające na stworzenie na terenie państw UE „ośrodków

tło dzienne znacząco wzrosło ryzyko atakiem terrorystycznym tranzytowych dla przestępców”. Informacja ta wynika ze steno-w Polsce oraz że prawdopodobieństwo odwetu ze strony al-Kaidy gramów z rozmów pomiędzy UE a USA, do których dotarł Daily za przetrzymywanie i torturowanie więźniów jest coraz większe.26 Telegraph.

Przeświadczenie to, w ocenie polityków, stanowiło koronny argu-

ment, by temat nie wypłynął dalej na światło dzienne, a media nie Kolejne kluczowe wiadomości pozyskał niemiecki magazyn drążyły dalej sprawy.

Stern, który dotarł do polskiego oficera wywiadu i podał, że ame-

rykański obóz w Polsce znajdował się na terenie działającej tam

Skupienie się na przekazywaniu doniesień i informacji zdoby-

szkoły dla oficerów, wskazując, że:

tych przez zagraniczne media

„ był otoczony zasiekami z drutu kolczastego oraz wysokim

W 2005 i 2006 r. polscy dziennikarze działali głównie na zasadzie

na trzy metry murem. Podobno widziano tam samochody

reakcji na doniesienia pojawiające się w prasie zagranicznej, do-

z zaciemnionymi szybami. Wcześniej te same samochody

starczającej coraz to nowych szczegółów sprawy. W tym czasie

zauważono na płycie lotniska w Szymanach, gdy lądowa-

polskie media przejawiały niewielką aktywność i dociekliwość,

ły tam samoloty CIA. W czasie ostatnich pięciu – sześciu lat

za to, wydaje się, aż nadmierną ostrożność dziennikarską. Nowe

w obozie przebywali Amerykanie. Każda z kolejnych grup

fakty oraz komentarze ujawnione przez zagraniczne media27

spędziła tam do sześciu miesięcy. ”32

były błyskawicznie podchwytywane w Polsce. Dzięki temu te-

mat powracał z dużą częstotliwością. Poza nielicznymi wyjątka-

Sprawa tajnych więzień CIA oraz stosowania tortur w ramach

mi inicjatywa, a przede wszystkim skuteczność w docieraniu do

przesłuchań osób podejrzewanych o terroryzm stała się rów-

nowych wątków pozwalających lepiej zrozumieć sprawę więzień

nież przedmiotem pogłębionej analizy w książce „Stan wojny:

CIA pochodziły jednak głównie z mediów światowych.

tajna historia CIA i administracji Busha” autorstwa reportera

New York Times, Jamesa Risena. Według niego schwytani przez

W tym miejscu warto przytoczyć wybrane doniesienia zagranicz-

władze amerykańskie członkowie al-Kaidy mieli „zniknąć na za-

ne, które naszym zdaniem mają duże znaczenie ze względu na

wsze”. Autor skupił się przede wszystkim na stosowaniu nielegal-

dostarczenie nieznanych dotąd faktów i które zostały odnotowa-

nych podsłuchów przez administrację Busha po zamachach z 11

ne w Polsce w 2005 i 2006 r. Dla przykładu, w listopadzie 2005 r.

września. Co więcej, jak donosi Gazeta Wyborcza, władze ame-

Rzeczpospolita 28 doniosła, że według anonimowych źródeł litew-

rykańskie oficjalnie potwierdziły prawdziwość zawartych w niej

skiej agencji informacyjnej BNS, samoloty przewożące osoby po-

twierdzeń.33

dejrzewane o działalność terrorystyczną do tajnych więzień w la-

tach 2001-2003 kilkanaście razy przelatywały nad Litwą. Jeden

W listopadzie 2006 r. Gazeta Wyborcza powołując się na wywiad

z nich, który leciał z Kabulu wylądował na lotnisku w Szczytnie.

z brytyjskim dziennikarzem śledczym Stephenem Grey ustaliła,

Dziennikarze litewscy dowiedzieli się ponadto, że odrzutowiec

że Gulfstream V N379P, tzw. Guantanamo Express lądował na lot-

Gulfstream 5 oraz Boeing 737, które latały nad Litwą, należały

nisku w Warszawie sześć razy i raz w Szymanach. Stephen Grey

do powiązanej z CIA amerykańskiej spółki Premiere Executive

podkreśla:

24 marcin gadziński, Bartosz Węglarczyk, Bartosz t. Wieliński, Paweł Wroński, „human Rights Watch podejrzewa Polskę”, gazeta Wyborcza.

25 Bartosz Węglarczyk, Paweł Wroński, guantanamo to nie u nas, gazeta Wyborcza, 4 listopada 2005 r., http://media.wp.pl/ka-t,1022939,wid,8076298,wiadomosc.html (ostatni dostęp: 14 czerwca 2012 r.).

26 zob. np. „Czarne dziury”, newsweek, 11 grudnia 2005 r.

27 Por. np. „Rzeczowy przegląd prasy”, Rzeczpospolita, 9 grudnia 2005 r,. http://archiwum.rp.pl/artykul/586386.html (archiwum).

28 Rafał mickiewicz „tajemnicze loty nad litwą”, Rzeczpospolita.

29 Paweł szczerkowski „Rada europy zbada tajne więzienia CIA”, gazeta Wyborcza.

30 Por. „lądował tylko raz”, gazeta Wyborcza, 2 grudnia 2005 r., str. 13.

31 zob. Piotr gillert, „Pytania bez odpowiedzi”, Rzeczpospolita, 12 grudnia 2005 r., http://archiwum.rp.pl/artykul/586793.html (archiwum), „Premier o więzieniach CIA”, gazeta Wyborcza, 12 grudnia 2005 r., str. 5.

32 Por. Piotr jendroszczyk, „W Bundestagu o lotach CIA”, Rzeczpospolita, 15 grudnia 2005 r. http://archiwum.rp.pl/artykul/587552.

html (archiwum).

33 marcin gadziński, „Co się działo w więzieniach CIA w europie”, gazeta Wyborcza, 5 stycznia 2006 r., str. 8.

8

RolA medIóW W WyjAśnIAnIu sPRAWy tAjnego WIęzIenIA CIA nA teRytoRIum PolskI

„nie mam dowodów, że takie więzienia były w Polsce. Ale

„ Wielu mieszkańców wsi pracuje w jednostce. (...) Nikt tu

po kursach samolotów Kabul-Warszawa-Maroko-Uzbeki-

Wam nic nie powie. Ludzie się boją. Wojsko jeździ codzien-

stan-Guantanamo widać, że nie chodzi o wizyty dyploma-

nie i obserwuje z kim rozmawiamy. Zamontowali wszę-

tyczne w Polsce szefów CIA. To szlak tortur”. 34

dzie kamery i nas obserwują – wzdycha starszy mężczyzna

mieszkający niedaleko wojskowego terenu” (...) Sołtys nie

Należy wyraźnie zaznaczyć, że media ograniczały się wyłącznie

chce się nawet przedstawić. Wykrzykuje inwektywy, ma

do jednorazowego przytoczenia najważniejszych argumentów

pretensje, że zostawiliśmy samochód przy drodze. Jakby na

prezentowanych przez zagranicznych dziennikarzy. Nie było

zawołanie zza pagórka wytacza się wojskowy łazik. Jeden

kontynuowania tematu, potraktowania tych artykułów jako

z żołnierzy chce zarekwirować nasz aparat, żeby spraw-

punktu zaczepienia do podjęcia próby dotarcia do osób lub do-

dzić, czy nie ma w nim zdjęć tajnych obiektów. (...) Gdy

wodów, tak by potwierdzić daną informację z kolejnego źródła,

odjeżdżamy, towarzyszy nam wojskowa terenówka Niwa.

czyniąc ją bardziej wiarygodną.

Żołnierze obserwują z kim teraz będziemy rozmawiać.”

„Zdumiewa mnie, że polscy dziennikarze reagują tylko

Dodatkowo Rzeczpospolita 39 oraz Gazeta Wyborcza 40 sprawdziły,

wtedy, gdy pojawią się jakieś fakty w mediach zagranicz-

gdzie w przeszłości znajdowały się poradzieckie bazy lotnicze,

nych” – Piotr Niemczyk, były oficer Urzędu Ochrony Pań-

ponieważ według ABC News osoby podejrzewane o terroryzm

stwa w latach 1990-1993.35

miały być właśnie przetrzymywane w jednej z takich baz. Obie

gazety ustaliły, że nie było takowej w pobliżu lotniska Szymany.

Próby wyjaśnienia sprawy tajnych więzień CIA podejmowane Gazeta Wyborcza przeprowadziła także wywiad z prezesem por-przez dziennikarzy w 2005 r.

tu lotniczego Szymany, Jerzym Kosem, który potwierdził lądowa-

nie amerykańskiego Boeinga41.

Polskie media w porównaniu do mediów zagranicznych nie do-

starczyły początkowo wielu informacji przybliżających prawdę

Należy jednak zwrócić szczególną uwagę na dwie publikacje,

o więzieniach CIA w Polsce, godząc się na pozostawienie serii

które ukazały się jeszcze w 2005 r. 9 grudnia 2005 r. w Gazecie

pytań bez odpowiedzi.

Olsztyńskiej opublikowano wywiad “Tajemnicze lądowanie”

z Jarosławem Jurczenką, jednym z szefów lotniska w Szymanach

Nie można jednak stwierdzić, że nie starano się dotrzeć do no-

z okresu, kiedy lądowały tam amerykańskie samoloty.42 Jur-

wych faktów. Dla przykładu, w listopadzie 2005 r. dziennikarze

czenko opowiedział, że był świadkiem lądowania w Szymanach

usiłowali zweryfikować światowe doniesienia prasowe. Po nie-

amerykańskiego Gulfstreama, z którego wysiadło kilka osób, naj-

udanej próbie skontaktowania się z Daną Priest, Gazeta Wy-

prawdopodobniej udających się w kierunku Starych Kiejkut. Po-

borcza 36 powołując się na inne źródła podała, że dowodem na

dobne informacje i wywiad z Jarosławem Jurczenką znalazły się

istnienie więzień w Polsce mogą być oficjalne zapisy lotów Bo-

w artykule z 11 grudnia 2005 r. „Gulfstreamy i boeing w Szyma-

einga 737 o numerze bocznym N313P, który miał wylądować 22

nach”, w którym Gazeta Wyborcza 43 ujawniła, cytując niezależne

września 2003 r. na małym lotnisku w Szymanach pod Szczytnem

źródła, że samoloty CIA lądowały tam co najmniej pięć razy. Ob-

po locie z Kabulu. Przeprowadzono również rozmowę z Toma-

słudze lotniska nie wolno się było do nich zbliżać, a pod maszyny

szem Starowieyskim, ówczesnym dyrektorem lotniska Szymany.

podjeżdżały tylko busy ze szkoły wywiadu w Starych Kiejkutach:

Stwierdził on, że

„Maszyna stawała na pasie z dala od budynków lotniska.

„ lotnisko Szymany to dawne lotnisko wojskowe. Betonowy

Nigdy nie tankowała. Nie było nigdy wojskowej obstawy, np.

pas startowy ma 2 km. Teoretycznie mógłby tu wylądować

wartowników z długą bronią. Kiedy lądował boeing, poleco-

boeing 737. (...) Pracuję tu od 2004 r., ale o takim wydarze-

no nam podstawić trap. Ale okazał się niepotrzebny. Nigdy

niu musiałbym słyszeć”.37

żaden pasażer nie rejestrował się na lotnisku. Zawsze przy

samolocie byli tylko oficerowie z Kętrzyna i busy z Kiejkut.”

Następnie, dopiero na początku grudnia 2005 r. dziennik Rzecz-

pospolita oddelegował swoich wysłanników do Starych Kiejkut,

Następnego dnia, 11 grudnia 2005 r. tygodnik Newsweek opubli-

czyli do miejsca domniemanej lokalizacji tajnej bazy.38 Relacja

kował tekst „Czarne Dziury”44, w którym, powołując się na urzęd-

dziennikarzy wskazuje na ogromne trudności w zbieraniu ja-

nika polskiego rządu oraz przedstawicieli władz amerykańskich,

kichkolwiek informacji z uwagi na obecność wojska.

upublicznił informację, że w Polsce istniały więzienia CIA. Po-

nadto Newsweek dotarł do wysokiego rangą oficjela USA zajmu-

34 marcin gadziński, „guantanamo express – samolot CIA siedem razy lądował w Polsce”, gazeta Wyborcza, 28 listopada 2005 r., str. 1.

35 mariusz kowalczyk „Racja stanu CIA”, Press, październik 2010 r.

36 Bartosz Węglarczyk, Paweł Wroński, CIA ląduje na mazurach, gazeta Wyborcza.

37 Por. Bartosz Węglarczyk, Paweł Wroński, „CIA ląduje na mazurach”, gazeta Wyborcza; Wojciech Cieśla „nikt niczego nie widział”, Rzeczpospolita.

38 Iwona trusewicz, Piotr gillert, „tajemnice starych kiejkutów”, Rzeczpospolita, 8 grudnia 2005 r., http://archiwum.rp.pl/artykul/586060.html (archiwum).

39 Anna marszałek, jacek Przybylski, Bertold kittel, „Co się działo w szymanach”, Rzeczpospolita.

40 Renata grochal, marcin Rybak, „Więźniów CIA tu nie widziano”, gazeta Wyborcza, 15 grudnia 2005 r., http://wyborcza.

pl/1,76842,3067641.html (archiwum).

41 „Polska zaprzecza, ale Bruksela zapyta”, gazeta Wyborcza, 4 listopada 2005 r., str. 1; Paweł szczerkowski, „Rada europy zbada tajne więzienia CIA”, gazeta Wyborcza, 9 listopada 2005 r., str. 12.

42 marek książek, „tajemnicze lądowanie”, gazeta olszyńska, 9 grudnia 2005 r., http://archiwum.naszemiasto.pl/archiwum/2178537,tajemnicze-ladowanie.html (archiwum).

43 Wacław Radziwinowicz, „gulfstreamy i boeing w szymanach”, gazeta Wyborcza, 11 grudnia 2005 r., str. 1.

44 Czarne dziury, newsweek, 11 grudnia 2005 r.

lAtA 2006 – 2007

9

jącego się zwalczaniem terroryzmu. Twierdzi on, że większość

jeńcom wojennym konkretne prawa oraz przypadków maltreto-

rządów europejskich utrzymywano w pełnej nieświadomości:

wania więźniów. Artykuł stanowi cenne kompendium, które przy-

czyniło się do dyskusji publicznej na temat wojny z terroryzmem,

„W kwestii tajnych operacji CIA obowiązywała zasada ‚o nic

choć nie dostarczyło wcześniej nieznanych faktów, umożliwiają-

nie pytaj, nic nie mów’. Innymi słowy rządy mogły się domy-

cych poszerzenie wiedzy na temat walki z terroryzmem.

ślać, że na ich terytorium trwają wzmożone działania CIA,

ale zgodnie z przyjętą po 11 września doktryną o współpracy

Pojawia się pytanie, dlaczego w tamtym czasie pozostałe pol-

antyterrorystycznej, wolały nie pytać.(. .) Nawet, jak ktoś się

skie media odstąpiły od przeprowadzenia własnego śledztwa

domyślał, to nigdy nie zadawał pytań. A już najmniej Amery-

dziennikarskiego. Kwestia ta nabiera szczególnego znaczenia

kanie musieli obawiać się pytań ze strony administracji złożo-

wobec tego że, jak wskazują powyższe przykłady, polskim

nej z byłych działaczy partii komunistycznej. Ludzi z wiecznym

dziennikarzom udało się jednak uzyskać strzępki informacji,

kompleksem uległości względem Moskwy, usiłujących teraz

które mogły stanowić pewne wskazówki do dalszego działania

dowieźć swojej proamerykańskości. Amerykanie bezlitośnie

i pozyskiwania informacji. Rodzi się ponadto kolejne pytanie,

wykorzystywali słabość swoich partnerów. Jeżeli rzeczywiście

czy media dały wiarę zapewnieniom polityków, co skutecznie

wybrali Polskę i Rumunię, by zlokalizować w nich obozy dla

mogło ich odwieść od podjęcia niezależnego śledztwa – biorąc

terrorystów, to również dlatego, że tu nie musieli bać się pytań

pod uwagę następujące komentarze dziennikarzy:

czy nadgorliwości urzędników niższego szczebla.”

„Nie mamy żadnego, choćby nawet pośredniego, dowodu na

10 grudnia 2005 r. Polityka opublikowała artykuł „Klewki dwa”,

ich (tajnych więzieni CIA w Polsce – przypis autorów) istnie-

w którym zaprezentowano ustalenia Human Rights Watch oraz

nie. Mamy za to aferę zataczającą coraz szersze kręgi w świe-

fragmenty wywiadu z przedstawicielem tej organizacji, Johnem

cie i już poważnie szkodzącą wizerunkowi naszego kraju. (...)

Siftonem. W tekście podjęto również problematykę zasad kontro-

Co wiemy na pewno? Wiemy, że istnieją zapisy lotów prywat-

lowania służb wojskowych i wojska, odpowiedzialności za udział

nego boeinga, który był wykorzystywany przez CIA, m.in. do

w operacjach wywiadowczych oraz granic prawnych działań

transportu jeńców al-Kaidy do tajnych więzień rozrzuconych

służb specjalnych. Podkreślono jednak, że:

po całym świecie. Samolot ten 22 września 2003 r. miał lądo-

wać na niewielkim, położonym z dala od dużych miast lot-

„Jeżeli aresztuje się podejrzanego i przewozi samolotem do wię-

nisku Szymany pod Szczytnem. Zapisy te są wiarygodne, bo

zienia, to na czym polegał skandal? Zgoda na przelot czy między-

od wielu miesięcy światowe media publikują i potwierdzają

lądowanie to sprawa rutynowa. A coś więcej? Nie wiadomo.” 45

z niezależnych źródeł informacje o innych lotach boeinga

(...). Możemy więc założyć z dużym prawdopodobieństwem,

Obszerny artykuł ukazał się również w Polityce 17 grudnia 2005 r. –

że w 2003 r. boeing należący do CIA rzeczywiście lądował na

„Nie Gułag, po prostu Guantanamo”46. Stanowi on rzetelne i kom-

Mazurach. (...) Sprawa boeinga w Szymanach jest bardzo

pleksowe podsumowanie informacji dotyczących wojny z terrory-

ciekawa i dobrze by było, gdybyśmy wyjaśnili ją do końca.

zmem, genezy wyjęcia pojmanych osób podejrzewanych o działal-

Sam fakt lądowania samolotu nie świadczy jednak w żad-

ność terrorystyczną spod Konwencji Genewskich, gwarantujących

nym stopniu o tym, że w Polsce istniały więzienia CIA.” 47

III. Lata 2006 – 2007 – przekazywanie ustaleń komisji powołanych

przez instytucje europejskie w celu przeprowadzenia śledztwa w spra-

wie tajnych więzień CIA w Europie, w tym w Polsce oraz reakcji władz

polskich na ich publikacje

Przekazywanie ustaleń komisji Zgromadzenia

Media donosiły, między innymi, o formułowaniu się komisji

Parlamentarnego Rady Europy i Parlamentu Europejskiego

tymczasowej Parlamentu Europejskiego48, przebiegu prac ko-

misji49 oraz o ich wstępnych ustaleniach50. Wreszcie, polskie

W 2006 i 2007 r. polskie media skupiły się przede wszystkim na

media informowały o ostatecznych wynikach śledztwa zawar-

przekazywaniu ustaleń specjalnie powołanych komisji przez Zgro-

tych w dwóch raportach z 12 czerwca 2006 r.51 oraz 11 czerwca

madzenie Parlamentarne Rady Europy oraz przez Unię Europejską

2007 r. sporządzonych przez komisję Zgromadzenia Parlamen-

oraz reakcji na ich publikację polskich polityków wszystkich frakcji.

tarnego Rady Europy działającą pod kierownictwem senatora

45 marek ostrowski „klewki dwa”, Polityka, 10 grudnia 2005 r.

46 tomasz zalewski „nie gułag, po prostu guantanamo”, Polityka, 17 grudnia 2005 r.

47 Bartosz Węglarczyk, Paweł Wroński „guantanamo to nie u nas”, gazeta Wyborcza.

48 „sześcioro Polaków w komisji ds. CIA”, gazeta Wyborcza, 20 stycznia 2006 r., str. 13.

49 Por. np. „Czy CIA miała tajne więzienia w Polsce”, gazeta Wyborcza, 9 listopada 2006 r., str. 9; konrad niklewicz, „Polska utrudniała śledztwo”, gazeta Wyborcza, 24 stycznia 2007 r., str. 12.

50 Por. np. konrad niklewicz, „sypie się teoria o więzieniach CIA”, gazeta Wyborcza, 25 stycznia 2006 r., str. 7; konrad niklewicz,

„samoloty CIA pod lupą euro parlamentu”, gazeta Wyborcza, 27 kwietnia 2006 r., str. 8.

51 Raport komisji ds. zagadnień Prawnych i Praw Człowieka (Committee on legal Affairs and human Rights), Podejrzenia dotyczące istnienia tajnych więzień i nielegalnego transferu więźniów z udziałem państw członkowskich Rady europy (Alleged secret detentions and unlawful inter-state transfers of detainees involving Council of europe member states), dok. nr 10957 z 12 czerwca 2006 r.

[Pierwszy Raport marty’ego]

10

RolA medIóW W WyjAśnIAnIu sPRAWy tAjnego WIęzIenIA CIA nA teRytoRIum PolskI

Dicka Marty’ego52, a także w raporcie Parlamentu Europejskie-

„Dowodem na to, że takie więzienia w Polsce są, jest brak

go opublikowanym w styczniu 2007 r.53

dowodów – najlepszy dowód, że Polacy dowody ukrywa-

ją” – napisała Rzeczpospolita.60

Głosy pojawiające się w mediach sprowadzały się do przekaza-

nia najważniejszych ustaleń powyższych komisji w odniesieniu

Dodatkowo media skupiły się na relacjonowaniu wątpliwości

do Polski oraz Rumunii. Wskazywano, że raporty oparto na za-

i krytyki, jakie pojawiły się wokół tych trzech raportów. Dla przy-

pisach lotów samolotów powiązanych z CIA, które lądowały na

kładu, o pierwszym raporcie Marty’ego:

europejskich lotniskach, zeznaniach anonimowych źródeł oraz

zdjęciach satelitarnych. Podkreślano, że z pierwszego raportu

„ To są oszczerstwa, nie oparte na żadnych faktach” – Kazi-

Dicka Marty’ego wynika, że zapisy tych lądowań i startów pozwa-

mierz Marcinkiewicz, ówczesny Prezes Rady Ministrów.61

lają wymienić 14 krajów, które mogły współpracować ze Stanami

Zjednoczonymi przy przewożeniu więźniów do krajów stosu-

„Dyskusja o tego typu sprawach jest również obserwowana

jących tortury. Polska i Rumunia zostały zaliczone do osobnej

przez środowiska terrorystyczne i chciałbym, żeby z tego

grupy państw, w których osoby podejrzewane o terroryzm prze-

wyciągnąć wnioski” – Zbigniew Wasserman.62

bywały dłużej w czasie międzylądowań, co wskazywać może na

istnienie specjalnych baz do ich przetrzymywania.54

„ Przeloty w ramach współpracy wywiadowczej mogły być,

ale nic mi nie jest wiadomo, żeby byli przewożeni i w Pol-

Polskie media informowały, że komisja Parlamentu Europejskie-

sce więzieni jacyś terroryści z Iraku” – Marek Biernacki,

go zebrała niepodważalne dowody na to, że Polska była krajem,

były przewodniczący parlamentarnej Komisji do Spraw

w którym na pewno lądowały samoloty służące CIA.55 Podkre-

Służb Specjalnych. 63

ślano natomiast, że Parlament Europejski nie stwierdził jedno-

znacznie, że w Polsce były zlokalizowane tajne ośrodki – „nie

Reakcją na drugi raport Marty’ego było oświadczenie byłego Pre-

można stwierdzić ani wykluczyć”, jak głosi raport.56 Z mediów

zydenta RP Aleksandra Kwaśniewskiego:

dowiadujemy się, że zgodnie z raportem, Polska była krajem,

którego władze najmniej chętnie współpracowały z komisją par-

„(...) Informacjom zawartym w raporcie zaprzeczam. (...)

lamentarną.57 Informowano również, że już z drugiego raportu

Polska blisko współpracuje politycznie, militarnie i wy-

Marty’ego dowiadujemy się, że z zebranych dowodów wynika,

wiadowczo ze Stanami Zjednoczonymi, co jest niezbędne

iż na terenie Polski na pewno istniały tajne ośrodki przetrzymy-

dla skutecznej walki z terrorystami” .64

wania podejrzanych, a współpraca z Amerykanami rozwijała się

w ramach struktur NATO.58

Z kolei, dla przykładu, Marek Czarnecki, członek Parlamentu

Europejskiego z ramienia Samoobrony RP stwierdził, że drugi

Informowanie o krytyce międzynarodowych raportów przez raport Marty’ego stanowi zaproszenie dla terrorystów do Polski polskich polityków

i zwiększa ryzyko ataku z ich strony. Jego zdaniem samoloty wy-

najęte przez CIA lądowały w Polsce, ale loty te nie miały związ-

Po publikacji raportów pojawiła się ogromna fala krytyki ze stro-

ku z obecnością tajnych więzień.65 Jerzy Szmajdziński, z kolei,

ny władz i polityków wszystkich frakcji politycznych pod adre-

stwierdził, że senator Dick Marty żyje w świecie fikcji politycznej

sem instytucji europejskich. Znalazło to swoje odzwierciedlenie

i powtarza nieustannie te same zarzuty, nie mając na ich potwier-

w doniesieniach prasowych publikowanych w tym czasie. Nie-

dzenie żadnego dowodu.66

malże we wszystkich artykułach podkreślano, że raporty oparto

wyłącznie na poszlakach i anonimowych źródłach, a nie na twar-

dych, niezbitych dowodach.59

52 drugi raport w sprawie tajnych więzień i nielegalnego transferu więźniów z udziałem państw członkowskich Rady europy, dok. nr 11302 wersja uaktualniona. [drugi Raport marty’ego].

53 Raport w sprawie rzekomego wykorzystania krajów europejskich przez CIA do transportu i nielegalnego przetrzymywanie więźniów (2006/2200(InI)) A6-0020/2007.

54 Paweł szczerkowski, „na tajne więzienia terrorystów w Polsce wskazują tylko poszlaki”, gazeta Wyborcza, 8 czerwca 2006 r., str. 10.

55 Por. np. konrad niklewicz, „tajne więzienia CIA może były, a może nie”, gazeta Wyborcza, 15 lutego 2007 r., str. 10.

56 Por. np. konrad niklewicz, „Polska utrudniała śledztwo”, gazeta Wyborcza; konrad niklewicz „tajne więzienia CIA może były, a może nie”, gazeta Wyborcza.

57 konrad niklewicz, krzysztof Łapiński, „europarlament nie znalazł więzień CIA w europie”, gazeta Wyborcza 29 listopada 2006

r., str. 12.

58 Por. np. „Raport Rady europy: przywódcy al kaidy byli więzieni w Polsce”, gazeta Wyborcza, 9 czerwca 2007 r., str. 1.

59 Paweł szczerkowski, „na tajne więzienia terrorystów w Polsce wskazują tylko poszlaki”, gazeta Wyborcza.

60 Rafał ziemkiewicz, „Perły i Plewy”, Rzeczpospolita 14 czerwca 2006 r., http://www.rp.pl/artykul/372843.html?print=tak&p=0

(ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

61 „Polska i Rumunia odpierają zarzuty ws. tajnych lotów CIA”, RFm24, 8 czerwca 2006 r., http://www.rmf24.pl/fakty/swiat/news-polska-i-rumunia-odpieraja-zarzuty-ws-tajnych-lotow-cia,nId,224151 (ostatni dostęp: 2 maja 2012 r.).

62 „Polska i Rumunia odpierają zarzuty ws. tajnych lotów CIA”, RFm24.

63 „Polska i Rumunia odpierają zarzuty ws. tajnych lotów CIA”, RFm24.

64 „kwaśniewski i kaczyński: nic nie wiemy o więzieniach”, 8 czerwca 2007 r., http://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/1,114873,4210781.html (ostatni dostęp: 2 maja 2012 r.).

65 „Czarnecki: Raport to zaproszenie terrorystów do Polski”, PAP, 8 czerwca 2007 r., http://www.money.pl/archiwum/wiadomo-sci_agencyjne/pap/artykul/czarnecki;raport;to;zaproszenie;terrorystow;do;polski,158,0,246174.html,

66 Paweł szczerkowski, „Więzienia CIA w Polsce i Rumunii?”, gazeta Wyborcza, 09 czerwca 2007, http://wiadomosci.gazeta.pl/

wiadomosci/1,114881,4212150.html (archiwum).

lAtA 2006 – 2007

11

Brak rzetelnej analizy treści raportów i uznania słuszności ich Dodatkowo dziennikarze w dużej mierze nie poświęcili szcze-twierdzeń

gólnej uwagi zasadniczemu celowi tych raportów, jakim było

zachęcenie państw do podjęcia własnego śledztwa. To zaś pod-

Zdaniem brytyjskiego dziennikarza śledczego Stephena Greya,

waża zrozumienie mechanizmów funkcjonowania komisji utwo-

który jako pierwszy upublicznił informację o roli tzw. Guantana-

rzonych przez Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy oraz

mo Express w walce z terroryzmem, tylko Polacy mogą znaleźć

przez Parlament Europejski, a także znaczenia dokumentów

dowody na tajne więzienia.67 Słowa te zwracają uwagę przede

przez nie wytworzonych. Dziennikarze raczej wydawali się po-

wszystkim na obowiązek władz polskich do przeprowadzenia

dzielać pogląd władz polskich, nie dowierzali w rzetelność i wia-

kompleksowego i rzetelnego śledztwa. Jednakże pośrednio wska-

rygodność ustaleń poczynionych przez te organizacje i dawali

zują również na rolę dziennikarzy, jaką mogli i powinni odegrać

wiarę zaprzeczeniom polityków. To z kolei skutecznie odwiodło

w weryfikowaniu informacji ujawnionych we wspomnianych

ich od dalszego wyjaśniania sprawy.

raportach i zdobywaniu, obok już znanych licznych poszlak, do-

wodów. To ich brak był bowiem przyczyną tak mocnej krytyki po-

Nie oznacza to jednak, że nie pojawiły się żadne głosy nawołują-

wyższych raportów przez państwa europejskie.

ce do wyjaśnienia sprawy. Należały one jednak w tym czasie do

wyjątków. Na przykład, po publikacji drugiego raportu pojawił

Z powyższych artykułów prasowych wynika, że ponownie polskie

się komentarz w Gazecie Wyborczej Łukasza Lipińskiego i Barto-

media skupiły się przede wszystkim na raportowaniu doniesień

sza Węglarczyka:

z zagranicy – tym razem na przekazaniu ustaleń kolejnych ko-

misji. Jednak i to miało charakter pobieżny. W największym wy-

„W raporcie Rady Europy nie ma dowodów na istnienie

miarze skupiono się na krytyce raportów, wypowiadanej przez

tajnych więzień CIA w Polsce. Ale raport stawia tak ostre

przedstawicieli władz Polski – państwa oskarżanego o udział

zarzuty, że rząd RP musi na nie odpowiedzieć. Nie Radzie

w tajnym programie CIA. Jak mantrę powtarzano argument po-

Europy, lecz Polakom. (...) Sprawę powinna zbadać komi-

lityków o braku dowodów. Ponadto dziennikarze, prezentując

sja złożona z niezależnych od władzy ludzi, uznawanych

raporty, zwracali niezwykle dużo uwagi na szukanie bezpośred-

za autorytety przez rozmaite środowiska polityczne w Pol-

niej odpowiedzi na pytanie, czy tajne więzienia rzeczywiście

sce i – co ważne – za granicą. W tej roli sprawdziłaby się ko-

istniały i czy są dowody potwierdzające tortury. Nie pochylono

misja złożona np. z trzech byłych ministrów spraw zagra-

się nad przeprowadzeniem rzetelnej analizy informacji zawar-

nicznych, którzy nie pełnili funkcji państwowych w czasie,

tych w raportach i dogłębnym zrozumieniu ich znaczenia.

gdy miały działać tajne więzienia CIA: Władysława Barto-

szewskiego, Dariusza Rosatiego i Bronisława Geremka. ”73

Dodatkowo już same tytuły artykułów z tego okresu wskazują na

niedowierzanie i lekceważący stosunek do treści raportów Rady

Ponadto pozytywnie należy ocenić artykuł Pawła Szczerkowskie-

Europy i Unii Europejskiej – na przykład: „Sypie się teoria o wię-

go w Gazecie Wyborczej 74. W wyczerpujący sposób przedstawił on

zieniach CIA”68, „Na tajne więzienia terrorystów w Polsce wska-

metodologię przygotowania raportów przez senatora Dicka Mar-

zują tylko poszlaki”69, „Tajne więzienia CIA może były, a może

ty’ego, wyjaśnienie dlaczego w drugim raporcie nie ma podanych

nie”70, „Perły i Plewy”71, „Raport to zaproszenie terrorystów do

nazwisk źródeł senatora, a także sugerowany w raporcie przebieg

Polski”72.

wydarzeń. Autor przytoczył głosy krytyki, ale także odniósł się

jednocześnie do apelu Komisji Europejskiej o przeprowadzenie

Raporty te zostały stworzone w oparciu o analizę lądowań i star-

bezstronnego śledztwa przez kraje wymienione w raporcie.

tów na lotniskach w Europie zestawionych z datami schwyta-

nia i transferu poszczególnych osób i uzupełnione o zeznania,

W latach 2006 – 2007 polscy dziennikarze nie próbowali uzyskać,

wprawdzie anonimowe, pracowników lotniska w Szymanach,

w sposób niezależny, poparcia dla informacji zawartych w rapor-

urzędników, funkcjonariuszy Straży Granicznej i oficerów Woj-

tach. Żaden z dziennikarzy, na przykład, nie podjął w tym czasie

skowych Służb Informacyjnych. Powyższy fakt oraz to, że raporty

działań w celu uzyskania potwierdzenia lotów z Polskiej Agencji

zostały przygotowane przez tak uznane autorytety wystarczająco

Żeglugi Powietrznej, w postaci rejestrów lotów, czy książki lotów.

uprawdopodobniają podejrzenia skierowane pod adresem, mię-

Co istotne, Polska w trakcie prowadzenie śledztwa przez między-

dzy innymi, Polski, by dalej drążyć temat. Tak się jednak nie stało.

narodowe komisje, odmówiła przedstawienia tych danych, po-

wołując się na ich zaginięcie. Jednak uzyskała je w 2009 r. Helsiń-

ska Fundacja Praw Człowieka (HFPC) wraz z organizacją Open

Society Justice Initiative za pomocą instrumentu prawnego, ja-

kim jest wniosek o udostępnienie informacji publicznej, a także

dziennikarze Gazety Wyborczej oraz „Panoramy” TVP2.

67 marcin gadziński, „guantanamo express – samolot CIA siedem razy lądował w Polsce”, gazeta Wyborcza.

68 konrad niklewicz, „sypie się teoria o więzieniach CIA”, gazeta Wyborcza, 25 stycznia 2006 r., str. 7.

69 Paweł szczerkowski, „na tajne więzienia terrorystów w Polsce wskazują tylko poszlaki”, gazeta Wyborcza.

70 Por. np. konrad niklewicz, „tajne więzienia CIA może były, a może nie”, gazeta Wyborcza.

71 Rafał ziemkiewicz, „Perły i Plewy”, Rzeczpospolita.

72 „Raport to zaproszenie terrorystów do Polski”, PAP.

73 Łukasz lipiński i Bartosz Węglarczyk, „niech byli szefowie polskiej dyplomacji zbadają tajne więzienia CIA”, gazeta Wyborcza, 8

czerwca 2008 r., http://wyborcza.pl/1,75248,4212019.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

74 Paweł szczerkowski, „dostało nam się za CIA”, gazeta Wyborcza, 9 czerwca 2007 r., str. 5.

12

RolA medIóW W WyjAśnIAnIu sPRAWy tAjnego WIęzIenIA CIA nA teRytoRIum PolskI

IV. Rok 2008 – powrót tematu do polskich mediów za sprawą

publikacji Scotta Shane’a w The New York Times

Sprawa na nowo odżyła w Polsce w 2008 r. dzięki artykułowi Scot-

We wrześniu 2008 r. Radio Zet ujawniło, że Prokuratura General-

ta Shane’a w The New York Times, licznie przywoływanego przez

na wszczęła śledztwo w sprawie tajnych więzień CIA w Polsce,

polskie media.75 Dziennikarz przygotował raport, w którym do-

a Gazeta Wyborcza podała okoliczności jego wszczęcia i przy-

kładnie opisał sposób wychwytywania i przesłuchiwania osób

puszczalną datę.79

uznanych za najważniejsze w al-Kaidzie. Co istotne, Scott Shane

zebrał opinie ponad 20 obecnych i byłych agentów CIA, w więk-

Temat nabierał rozpędu w polskich mediach, a dziennikarze za-

szości na zasadach anonimowości. Powołuje się na rozmowę

częli docierać do coraz to nowych źródeł. We wrześniu 2008 r.

z A.B. Krongardem, który od marca 2001 r. do 2004 r. był trzecim

Gazeta Wyborcza 80 napisała, że prokuratorzy mogli natrafić na

najważniejszym urzędnikiem CIA. Z zebranych przez niego in-

dowody wskazujące, że niektórzy członkowie poprzedniego rzą-

formacji wynika, że więzienie w Polsce było dla CIA najważniej-

du wiedzieli o istnieniu tajnego ośrodka CIA, w którym rutyno-

sze. James L. Pavitt, były funkcjonariusz CIA określił natomiast

wo stosowano techniki śledcze budzące głębokie zastrzeżenia

Polskę jako 51 stan w Stanach Zjednoczonych. W artykule pod-

z punktu widzenia praw człowieka. Mowa o tajnej notatce Agen-

kreślono, że:

cji Wywiadu, powstałej na przełomie 2005 i 2006 r., która zawiera

informacje o umowie zawartej w 2002 r. przez rząd Leszka Mil-

„ Polska została wybrana, bo nie było tam żadnych związ-

lera i Prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego z rządem Stanów

ków kulturowych czy religijnych z al Kaidą, co sprawia-

Zjednoczonych o współpracy w zwalczaniu terroryzmu. Ma ona

ło, że ewentualny atak był niemożliwy. Co najważniejsze,

potwierdzać, że na terenie szkoły wywiadu w Starych Kiejkutach

polski wywiad był chętny do współpracy.”76

mieścił się ośrodek CIA funkcjonujący w ramach tej umowy. We-

dług anonimowych źródeł:

Zgodnie z ustaleniami poczynionymi przez Scotta Shane’a,

w tajnej bazie w Starych Kiejkutach miesiącami przetrzymywa-

„(...) Notatkę wywiadu poznało w 2006 r. trzech polityków

no członków al-Kaidy, między innymi, Chalida Szejka Moham-

rządu Prawa i Sprawiedliwości: Ziobro, Kaczmarek i Was-

meda i Abu Zubaydah. Wymienia on również nazwisko agenta

sermann”.

prowadzącego przesłuchania – Deuce Martineza oraz wskazuje

na rodzaje stosowanych tam tzw. wzmocnionych technik prze-

Informację tę dziennik Financial Times określił jako:

słuchań ( enhanced interrogation techniques), które sprowadzały

się do pozbawiania snu, poddawania skrajnym temperaturom

„(...) Najmocniejszy dowód, iż amerykańska agencja wy-

czy symulacjom podtapiania.

wiadu była w Polsce aktywna w latach 2002-05.”81

Polskie media natychmiast zareagowały na powyższy artykuł.

Dzień później 6 sierpnia 2008 r. Dziennik (obecny Dziennik Gaze-

Dwa dni po publikacji The New York Times pojawiła się, na przy-

ta Prawna) podał, że według:

kład, depesza PAP77, wskazująca, że kolejne rządy i prezydenci

zaprzeczają, jakoby tajne więzienie CIA kiedykolwiek istniało.

„ (...) Jednego z uczestników tajnego spotkania u ministra

PAP przypominał również, że przez kilka lat sprawę badała spe-

Zbigniewa Wassermanna w 2006 roku zostały (...) podane

cjalna komisja Parlamentu Europejskiego, która nie znalazła

informacje potwierdzające istnienie tajnego więzienia CIA

stuprocentowych dowodów na rzeczywiste istnienie amerykań-

w Polsce od 2002 do 2005 roku. Inni uczestnicy narady tego

skich baz w Polsce.

nie potwierdzają. ” Czytamy, „Jeden z uczestników narady

nieoficjalnie: Wassermann daje Ziobrze teczkę, w której

Następnie w Gazecie Wyborczej opublikowano artykuł Adama

znajduje się dwustronicowy dokument Agencji Wywiadu.

Leszczyńskiego78 podsumowujący dotychczasowe informacje

Ziobro czyta, a potem podaje papiery Kaczmarkowi. Ten

ujawnione przez prasę zagraniczną. Wskazał on, że na pewno

też czyta. Dokument potwierdza, że w Polsce było więzie-

wiemy już o lądowaniach samolotów związanych z CIA w Polsce,

nie CIA. Ziobro trzeźwo pyta, czego Wassermann oczekuje

prawie pewnym jest istnienie ośrodka przesłuchań w Starych

od niego i Kaczmarka? O co tu w ogóle chodzi i czy Was-

Kiejkutach, a nie do końca wiadomo, jaka była rola polskiego

sermann chce wszczęcia śledztwa? Sytuacja robi się coraz

wywiadu, kiedy działało więzienie CIA, ilu było więźniów i gdzie

bardziej napięta. Wtedy wtrąca się Nowek i zauważa, że

dokładnie ich trzymano, oraz czy o więzieniu CIA w Polsce wie-

nie dał uczestnikom narady do podpisania kwitu, który

dzieli nasi politycy.

byłby dowodem na zapoznanie się z materiałem ściśle taj-

75 scott shane, “Inside a 9/11 mastermind’s Interrogation”, the new york times, http://www.nytimes.com/2008/06/22/

washington/22ksm.html?pagewanted=all (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

76 zob. Adam leszczyński, „Czy więzienia CIA były w Polsce”, gazeta Wyborcza, 26 sierpnia 2008 r., str. 2.

77 zob. „Prezydent nie słyszał o więzieniach CIA”, gazeta Wyborcza, 24 czerwca 2008 r., http://wyborcza.pl/1,76842,5344971,Pre-zydent_nie_slyszal_o_wiezieniach_CIA.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

78 Adam leszczyński, „Czy więzienia CIA były w Polsce”, gazeta Wyborcza.

79 Por. Wojciech Czuchnowski, „giertych inspiruje śledztwo w sprawie więzień CIA”, gazeta Wyborcza, 27 sierpnia 2008 r., str. 4.

80 Agnieszka kublik, Wojciech Czuchnowski, „Polski ślad więzień CIA”, gazeta Wyborcza, 5 września 2008 r., http://wyborcza.

pl/1,76842,5661739,Polski_slad_wiezien_CIA.html (archiwum).

81 „tajne więzienia CIA mogą zaszkodzić polskim politykom”, PAP, 6 września 2008 r., http://www.rp.pl/artykul/181712,187082-tajne-wiezienia-CIA-moga-zaszkodzic-polskim-politykom.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

Rok 2009

13

nym. Krótka i gwałtowna narada kończy się w lodowatej

Kolejną rewelacją ujawnioną w październiku 2008 r. przez Ga-

atmosferze.” 82

zetę Wyborczą 84 był fakt, że Premier Donald Tusk zwolnił z ta-

jemnicy państwowej byłych wysokich urzędników rządów SLD

Co ciekawe, tego samego dnia, Rzeczpospolita 83 opublikowała

i PiS, których prokuratura zamierza przesłuchać w sprawie. Lista

tekst, w którym, powołując się na anonimowe źródła, przedsta-

świadków była tajna, dziennikarzom udało się jednak ustalić,

wiła zgoła inny charakter notatki:

że prokurator przesłuchał do tej pory Romana Giertycha, a miał

przesłuchać jeszcze Leszka Millera, Marka Belkę, Kazimierza

„ Tajna notatka potwierdza tylko współpracę wywiadów

Marcinkiewicza, Jarosława Kaczyńskiego, Marka Siwca, Jerzego

Polski i USA”; „Notatka mówi tylko o tym, że oficerowie

Szmajdzińskiego, Zbigniewa Wassermanna, Zbigniewa Ziobro

CIA bywali w Starych Kiejkutach w ramach współpracy

i Janusza Kaczmarka. Prokurator miał również dążyć do zwol-

z naszym wywiadem, m.in. szkolili policjantów z Iraku”.

nienia z tajemnicy państwowej byłych szefów Agencji Wywiadu,

Czytamy dalej, że „(...) śledztwo wszczęto, by przesłuchać

a także Prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego oraz Lecha Ka-

byłego premiera Jarosława Kaczyńskiego, który będzie

czyńskiego.

musiał się tłumaczyć z afery, której nie było.”; „To nagło-

śniona medialnie historia, która ma niewiele wspólnego

z rzeczywistością.”

V. Rok 2009 – przełom w krajowym śledztwie dziennikarskim

Przełom nastąpił w kwietniu 2009 r., kiedy to dziennikarze Rzecz-

Następnie Mariusz Kowalewski oraz Adam Krzykowski86 dotarli

pospolitej Mariusz Kowalewski i Edyta Żemła oraz dziennikarz

do dokumentów stanowiących dowód na to, że lądowanie samo-

„Panoramy” TVP2 Adam Krzykowski opublikowali wspólnie se-

lotów powiązanych z CIA na lotnisku w Szymanach faktycznie

rię artykułów ujawniających nowe fakty, będące wynikiem śledz-

miało miejsce. Co więcej, loty tych samolotów były przedmiotem

twa dziennikarskiego. Wszystkie te informacje stanowiły kolejne

kamuflażu na różnym poziomie tajności, co skutecznie dezin-

potwierdzenie, że pojawiające się od listopada 2005 r. doniesienia

formowało Polską Agencję Żeglugi Powietrznej oraz Europejską

o przetrzymywaniu w Polsce więźniów CIA nie są bezpodstawne.

Organizację Bezpieczeństwa Żeglugi Powietrznej – Eurocontrol.

Tym samym, potwierdzone zostały ustalenia poczynione w dru-

Po pierwsze, dziennikarze Rzeczpospolitej podali szczegóły do-

gim raporcie Dicka Marty’ego. Dziennikarze nieoficjalnie pozy-

tyczące współpracy służb wywiadowczych. Wedle ich wiedzy

skali książkę ruchową z lotniska w Szymanach z lat 2002 i 2003

w 2002 r. Stany Zjednoczone zwróciły się z prośbą do polskich

– ten sam dokument, co do którego Polska utrzymywała, że zagi-

władz o przekazanie pod ich wyłączne dowództwo kilkunastu

nął w trakcie dochodzenia Unii Europejskiej w Polsce. Ponadto

oficerów wywiadu cywilnego i wojskowego, nie więcej niż 20

dziennikarze ujawnili istnienie kolejnego dokumentu – wykazu

agentów. Grupa na zlecenie amerykańskich służb wywiadow-

operacji startów i lądowań na lotnisku w Szymanach.

czych wykonywała zadania specjalne. Operacje finansowały Sta-

ny Zjednoczone:

Z powyższych dokumentów wynika, że samoloty CIA lądowały na

Mazurach siedem razy, z czego Eurocontrol był powiadomiony

„Amerykański wywiad zlecał jej konkretne zadania. Na

jedynie o dwóch lotach, a samoloty podawały nieprawdziwe pla-

prowadzenie operacji dostawała od nich pieniądze – m.in.

ny lotów.

karty kredytowe bez limitów” .

„Z ałoga tego gulfstreama ( który przyleciał 8 lutego 2003

Oddział ten dowodzony był przez byłego oficera WSI, który

– przypis autorów) poinformowała obie instytucje, że leci

w czasie pisania artykułu był już poza służbami. W artykule przy-

do Warszawy. Ale nad stolicą samolot tylko zamarkował

toczona jest wypowiedź Janusza Zemke, byłego Wiceministra

lądowanie – obniżył wysokość – i poleciał do Szyman. Ofi-

Obrony Narodowej, który doniesienia te skomentował w nastę-

cjalnie więc w Szymanach nigdy go nie było. W dodatku

pujący sposób:

startując z Mazur załoga samolotu podała, że startuje

z Okęcia. ”

„Od wielu lat polski wywiad wojskowy i cywilny współ-

działa blisko z Amerykanami. To współdziałanie polega

Dziennikarze dowiedzieli się, na przykład, że samolot Gulfstre-

na przekazywaniu informacji, szkoleniu, wymianie sprzę-

am o numerze N379P lądował w Szymanach 30 czerwca 2003 r.,

tu. Tam, gdzie możemy pomagać w łapaniu terrorystów

podczas gdy zgodnie z danymi Eurocontrolu znajdować się miał

i morderców, powinniśmy działać. Polska to robiła, robi

w tym czasie na lotnisku w Taszkiencie. Samolot ten pozostawił

i powinna robić.” 85

ślad w dokumentach – wynikający z tankowania na polskim lot-

82 Anna marszałek, michał majewski, tomasz Butkiewicz, „Amerykanie mieli tajną bazę na mazurach”, dziennik, 6 września 2008

r., http://wiadomosci.dziennik.pl/polityka/artykuly/79749,amerykanie-mieli-tajna-baze-na-mazurach.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

83 mariusz kowalewski, Piotr nisztor, grażyna zawadka, marek Cegliński, „gra tajnymi więzieniami”, Rzeczpospolita, 6 września 2008 r., http://www.rp.pl/artykul/186787.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

84 Agnieszka kublik, Wojciech Czuchnowski, „Polskie więzienie CIA bez tajemnicy”, gazeta Wyborcza, 23 października 2010 r., http://wyborcza.pl/1,76842,5840134,Polskie_wiezienie_CIA_bez_tajemnicy.html (archiwum).

85 edyta Żemła, mariusz kowalewski, „Polski wywiad w służbie CIA”, Rzeczpospolita, 15 kwietnia 2009, http://www.rp.pl/artykul/291253.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

86 Adam krzykowski, mariusz kowalewski, „jak rząd i służby kamuflowali loty”, Rzeczpospolita, 15.04.2009, artykuł dostępny na stronie http://www.rp.pl/artykul/291251_jak_rzad_i_sluzby_kamuflowali_loty.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

14

RolA medIóW W WyjAśnIAnIu sPRAWy tAjnego WIęzIenIA CIA nA teRytoRIum PolskI

nisku. Dziennikarze dotarli do faktury za paliwo opiewającej na Premiera, na wniosek Ministerstwa Obrony Narodowej. Mini-kwotę ponad 18 tys. zł, która została wystawiona na amerykańską sterstwo Obrony Narodowej z kolei działało na prośbę Agencji firmę Steven Leasing Express, właściciela samolotu. Przyjmuje Wywiadu i za każdym razem pisało, że samolot przewozi ważny się, że spółka ta najprawdopodobniej ma powiązania z CIA.

sprzęt wojskowy. Niektóre dokumenty podpisał Minister Obrony

Narodowej Jerzy Szmajdziński.

Dodatkowo odkryli oni, że loty samolotów CIA otrzymywały od

agencji kontroli lotów specjalny status. Ustalili, że w przypad-

Następnie, z uzyskanych dokumentów wynika, że Straż Granicz-

ku trzech lotów, tj. lotu N379 z Kabulu w dniu 6 czerwca 2003 r., na miała traktować samoloty w taki sposób, jakby uczestniczyły lotu N379P z Kabulu 30 czerwca 2003 r. oraz lotu N313P z Kabulu one w misjach wojskowych. Nie spisywała danych pasażerów ani 22 września 2003 r., maszynom został przyznany status „State”, numerów ich paszportów. Odpraw nie wpisywano też do elek-oznaczający, że lot samolotu wykonywany jest z członkiem rządu tronicznego systemu ewidencji, tylko w tzw. Skoroszyty. Zawie-uprawnionym do takiego statusu. Wyjątkowy status został przy-

rały one jedynie dane o liczbie pasażerów. Lokalny oddział Stra-

znany zaś samolotowi Gulfstream N379P z dnia 25 marca 2003 r., ży Granicznej w Kętrzynie otrzymał z komendy głównej rozkaz tj. „Atfmexemptaproved”. Jest on nadawany w wyjątkowych sytu-z dokładnym opisem przebiegu odprawy. Do jej przeprowadza-

acjach przewozu ciężko chorego lub wykonywania misji specjal-

nia oddelegowano dwóch funkcjonariuszy posiadających dostęp

nej.

do informacji niejawnych o najwyższym statusie bezpieczeństwa.

Faksy z informacjami o statusie tych lotów, jakie otrzymywała Niezwykle istotną wiedzę zdobyli również Mariusz Kowalewski wieża kontroli lotów w Szymanach, powinny być wysyłane przez i Adam Krzykowski. Udało im się uzyskać zeznania anonimowe-PAŻP. Pomimo tego obowiązku żaden z krajów ościennych nie go świadka, który widział jak wyprowadzano z samolotu zakutych informował strony polskiej, że amerykańskie samoloty mają staw kajdanki więźniów, którzy mieli zakryte oczy i uszy. Wcześniej

tus państwowy, a według Eurocontrolu loty te miały charakter ani mediom, ani komisjom Dicka Marty’ego czy Parlamentu Eu-wyłącznie cywilny. Dziennikarze dotarli do informacji, z których ropejskiego nie udało się odnaleźć osoby, która była bezpośred-wynika, że PAŻP z kolei otrzymywała informacje z Kancelarii nim świadkiem tych zdarzeń.87

VI. Rok 2010-2012 – zmiana w podejściu dziennikarzy do tematu

tajnych więzień CIA; ujawnianie informacji dotyczących śledztwa

Lata od 2010 do 2012 przyniosły głównie informacje o zdoby-

na informacje pochodzące od anonimowych pracowników CIA.

waniu nowych dowodów lub informacji dotyczących śledztwa Wiadomość ta była niezwykle ważna ze względu na fakt, że Asso-w sprawie tajnych więzień CIA prowadzonych przez polską ciated Press ujawniła konkretne informacje dotyczące lokalizacji prokuraturę. Media ujawniły wiele doniesień dotyczących kulis tajnego więzienia, metod przesłuchiwania, tożsamości torturo-sprawy tajnych więzień CIA. W tym czasie prasa informowała wanych, a także osób, które dopuściły się ich stosowania.

nie tylko o krajowych postępach w wyjaśnianiu sprawy, ale także

o zagranicznych.

Było to kolejne źródło informacji wysoce uprawdopodobnia-

jące istnienie tajnych więzień CIA w Polsce, w których docho-

Raportowanie za mediami zagranicznymi

dziło do torturowania więźniów podejrzewanych o działalność

terrorystyczną. Po tej publikacji w polskich mediach zawrzało89.

Dla przykładu, agencja Associated Press dnia 7 września 2010 Opublikowanie tego artykułu stanowiło zatem kolejny przykład r. opublikowała artykuł autorstwa Adama Goldmana88 mówią-

gwałtownej aktywizacji polskich dziennikarzy, nawet tych, którzy

cy o tym, że były agent CIA o imieniu Albert na przełomie 2002 nie zajmowali się tym tematem wcześniej, na skutek zagranicznej i 2003 r. w tajnym więzieniu CIA w Polsce przesłuchiwał z uży-publikacji.

ciem niedozwolonych, brutalnych metod Abd al-Rahim al-Na-

shiriego. Associated Press twierdzi, że oficer CIA symulował egze-

Co ciekawe, raport Inspektora Generalnego CIA z 2004 r. od dłuż-

kucję przy pomocy nienaładowanego pistoletu i wiertarki wobec szego czasu był dostępny w domenie publicznej. Zwracali na nie-podejrzewanego o zorganizowanie ataku na amerykański okręt go uwagę, na przykład, Specjalni Sprawozdawcy ONZ – Manfred USS Cole w Jemenie w 2000 r. al-Nashiriego. Autor powołał się na Nowak oraz Martin Scheinin w swym raporcie opublikowanym upubliczniony raport Inspektora Generalnego CIA z 2004 r. oraz 26 stycznia 2010 r.90 Podkreślili, że pomimo częściowego zaciem-87 Adam krzykowski, mariusz kowalewski, „Politycy przeczą, śledczy wyjaśniają”, Rzeczpospolita, 15 kwietnia 2009 r., http://www.

rp.pl/artykul/291252.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

88 Adam goldman, “ex-CIA officer accused of prisoner abuse rehired as a trainer”, Associated Press, 7 września 2010 r., http://

articles.boston.com/2010-09-08/news/29300821_1_interrogation-program-cia-operatives (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

89 zob. „Przystawiali mu wiertarkę do głowy’ – tortury w Polsce?”, Wp.pl, 8 września 2010 r., http://wiadomosci.wp.pl/kat,1329,-

title,Przystawiali-mu-wiertarke-do-glowy-tortury-w-Polsce,wid,12645544,wiadomosc.html?ticaid=1e635 ostatni dostęp 4 maja 2012 r.); „Amerykański agent przesłuchiwał więźnia w polskim tajnym więzieniu CIA. z użyciem wiertarki”, dziennik gazeta Prawna , 8 września 2010 r., http://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/artykuly/450208,amerykanski_agent_przesluchiwal_wie-znia_w_polskim_tajnym_wiezieniu_cia_z_uzyciem_wiertarki.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.); „CIA torturowała więźnia wiertarką w tajnym więzieniu w Polsce”, Wprost24, 8 września 2010 r., http://www.wprost.pl/ar/208582/CIA-torturowala-wieznia-wiertarka-w-tajnym-wiezieniu-w-Polsce (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.); „CIA torturowała w Polsce?”, Rzeczpospolita, 8 września 2010 r., http://www.rp.pl/artykul/533110.html?print=tak&p=0 (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

90 Raport dostępny jest na stronie: www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/13session/A-hRC-13-42.doc.

Rok 2010-2012

15

nienia dokumentu, z jego analizy popartej zeznaniami pocho-

umorzonego w 2011 r. postępowania w sprawie tajnych więzień

dzącym z dwóch anonimowych źródeł CIA wynika, że al-Nashiri CIA.95 Zaskarżył on Litwę, między innymi, za naruszenie zakazu był przesłuchiwany z użyciem niedozwolonych metod 4 grudnia stosowania tortur wobec niego. Co istotne, jest to osoba posia-2002 r. w Polsce. Jednakże nie wzbudził on wówczas większego dająca status osoby pokrzywdzonej w polskim postępowaniu.

zainteresowania i kontrowersji medialnych.

W 2012 r. dowiadujemy się z prasy ponadto, że według władz

litewskich

„CIA udostępniła (...) obszerny raport wewnętrzny z 2004

roku o brutalnych metodach przesłuchań członków al Ka-

„Litwa zrobiła wszystko co mogła w sprawie tajnych wię-

idy, w którym co prawda zaczerniono niektóre fragmenty,

zień i że więcej informacji może udzielić tylko USA”, a „ Ru-

ale można się z niego wiele dowiedzieć. Jakoś nikt się nic

munia, której władze od początku zaprzeczały, by w tym

nie zainteresował” 91 – Piotr Niemczyk .

kraju znajdowało się więzienie CIA, odmawiają wszczęcia

jakiegokolwiek śledztwa” .96

Z analogiczną reakcją mediów spotkaliśmy się przy okazji publi-

kacji reportażu wyprodukowanego przez BBC, prezentującego

Informowanie o doniesieniach Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka

wyniki dziennikarskiego śledztwa, w tym wywiad z Dickiem Mar-

ty’m.

Przedstawiciele Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka praktycz-

nie od początku wyjaśniania sprawy więzienia CIA w Polsce byli

„Brytyjska telewizja nie podała nowych istotnych informa-

proszeni o komentarz ze strony mediów krajowych i zagranicz-

cji o tajnym więzieniu w Polsce, lecz głównie podsumowuje

nych. Nawet w okresie, kiedy sprawa była stosunkowo mało ko-

dane znane już z wcześniejszych przecieków medialnych,

mentowana w kraju, niektóre media wykazywały zainteresowa-

śledztw dziennikarskich oraz raportów Rady Europy, ONZ

nie problemem (np. Jakub Janiszewski z TOK FM). Rola HFPC

i Międzynarodowego Krzyża” , podaje Gazeta Wyborcza.92

znacznie wzrosła od momentu kiedy udało jej się uzyskać liczne

niezależne informacje na temat więzień CIA, a także stać się swo-

„Polska została nieprzypadkowo wybrana na lokalizację

istym repozytorium informacji na temat licznych postępowań

tajnego więzienia, ponieważ CIA mogła tu działać w zupeł-

międzynarodowych oraz krajowych dotyczących tej sprawy.

nej tajemnicy – sugeruje BBC”, czytamy w Rzeczpospolitej.93

W szczególności w 2010 r. polskie media z zainteresowaniem od-

„Dick Marty uważa, że lądowanie samolotów CIA w Polsce

nosiły się do informacji uzyskanych przez HFPC w drodze dostę-

było możliwe, gdyż nasz kraj i inne państwa regionu były

pu do informacji publicznej, co znalazło swoje odbicie w licznych

uległe wobec Waszyngtonu. Jego zdaniem Polska i Litwa

publikacjach. Na bieżąco relacjonowano, na przykład, o wykazie

były niezwykle proamerykańskie i bardzo antyrosyjskie.

lotów samolotów, który został udostępniony HFPC oraz organi-

Centralna Agencja Wywiadowcza CIA była natomiast

zacji Open Society Justice Initiative i stanowił pierwsze oficjalne

silnie zaangażowana w przebudowę polskich i litewskich

potwierdzenie pochodzące z agencji państwowej lądowań w Pol-

służb specjalnych. Dodatkowo oba kraje chciały wstąpić

sce w latach 2002-2004 samolotów powiązanych z CIA97:

do Unii Europejskiej, w czym Amerykanie im pomagali”-

„Panorama” TVP2.94

„Z 19 stron zawierających zakodowane informacje o lotach

wynika, że samoloty lądowały na lotnisku w Szymanach

Dodatkowo w 2011 r. media na bieżąco relacjonowały fakt

łącznie sześć razy w okresie od lutego do września 2003 r.

złożenia skargi przeciwko Litwie do Europejskiego Trybunału

Pięć samolotów przyleciało z Kabulu w Afganistanie, jeden

Praw Człowieka przez Abu Zubaydah, więźnia Guantanamo, po

zaś z Rabatu w Maroko, czyli z miejsc, w których przetrzy-

tym jak prokuratura litewska odmówiła ponownego wszczęcia

mywani byli więźniowie CIA” – Gazeta Wyborcza 98

91 mariusz kowalczyk, „Racja stanu CIA”, Press, październik 2010.

92 „dziennikarskie śledztwo brytyjskiej BBC o tajnym więzieniu CIA w Polsce”, gazeta Wyborcza, 11 października 2010 r., str. 12.

93 „BBC nadało film o więzieniu CIA w Polsce”, Rzeczpospolita, 9 października 2010 r., http://www.rp.pl/artykul/547262.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

94 „BBC: CIA podtapiało mohammeda w Polsce”, tVP.InFo, 9 października 2010 r.,http://tvp.info/informacje/swiat/bbc-cia-podta-pialo-mohammeda-w-polsce/2956843 (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

95 np. „Więzień guantanamo zaskarżył litwę do europejskiego trybunału”, RmF24, 21 października 2010 r., http://www.rmf24.pl/

fakty/swiat/news-wiezien-guantanamo-zaskarzyl-litwe-do-europejskiego,nId,383276 (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

96 Agnieszka Filipiak, marta urzędowska, „litwa i Rumunia zamknęły sprawę więzień”, gazeta Wyborcza, 27 marca 2012 r., http://

wyborcza.pl/1,75477,11432250,litwa_i_Rumunia_zamknely_sprawe_wiezien_CIA.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

97 zob. np. „Fundacja helsińska: jest potwierdzenie lotów CIA do szyman”, PAP, 22 lutego 2010 r., http://www.pap.pl/palio/html.

run?_Instance=cms_www.pap.pl&_PageId=1&s=depesza&dz=kraj&dep=11717&data=depesza&_Checksum=-1281545396

(ostatni dostęp 4 maja 2012 r.); zuzanna szybisty, „Pierwsze twarde dowody na tajne loty CIA do Polski”, gazeta Wyborcza, 22 lutego 2010 r., http://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/1,114873,7588778,Pierwsze_twarde_dowody_na_tajne_loty_CIA_do_

Polski.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.); „Były jednak loty CIA do szyman”, tVn24, 22 lutego 2010 r., http://www.tvn24.pl/

wiadomosci-z-kraju,3/byly-jednak-loty-cia-do-szyman,126239.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.); „msz: Prokuratura odpowie, czy w szymanach lądowały samoloty CIA”, Polska the times, 22 lutego 2010 r., http://www.polskatimes.pl/artykul/224444,msz-prokuratura-odpowie-czy-w-szymanach-ladowaly-samoloty,id,t.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.); „jest potwierdzenie lotów CIA do Polski”, dziennik gazeta Prawna, 22 lutego 2010 r., http://wiadomosci.dziennik.pl/wydarzenia/artykuly/111914,jest-potwierdzenie-lotow-cia-do-polski.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.), „dowody na loty CIA?”, Rzeczpospolita, 22 lutego 2010 r., http://

www.rp.pl/artykul/437829_dowody_na_loty_CIA_.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

98 zuzanna szybisty, „Pierwsze twarde dowody na tajne loty CIA do Polski”, gazeta Wyborcza, 22 lutego 2010 r., http://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/1,114873,7588778,Pierwsze_twarde_dowody_na_tajne_loty_CIA_do_Polski.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

16

RolA medIóW W WyjAśnIAnIu sPRAWy tAjnego WIęzIenIA CIA nA teRytoRIum PolskI

Ponadto media donosiły o danych dotyczących kontroli podej-

Dziennik Gazeta Prawna podał, dla przykładu, że:

rzanych samolotów udostępnionych HFPC przez Straż Granicz-

ną.99 Były to dane dotyczące odpraw granicznych załogi i pasaże-

„Lech Kaczyński ochronił swojego poprzednika przed od-

rów samolotów lądujących w okresie od grudnia 2002 r. do wrze-

powiedzialnością konstytucyjną w sprawie tajnych wię-

śnia 2003 r. w Polsce na lotnisku w Szymanach.

zień CIA. Nie zwolnił go z tajemnicy państwowej, choć

domagała się tego prokuratura.” 103

„Od grudnia 2002 r. do lipca 2003 r. specjalnymi samolo-

tami obsługiwanymi przez CIA przewieziono na Mazury

Dodatkowo, to Gazeta Wyborcza dowiedziała się, że prokurator

20 osób – wynika z dokumentu przekazanego Helsińskiej

Jerzy Mierzewski został odsunięty od prowadzenia śledztwa, a

Fundacji Praw Człowieka przez Straż Graniczną. Najwięcej

zastąpił go Waldemar Tyl:

– ośmiu pasażerów – przyleciało do Polski 5 grudnia 2002

r. z Dubaju na pokładzie samolotu Gulfstream N63MU.

„Prokurator, który prowadził tajne śledztwo ws. więzień

Wszyscy wysiedli w Szymanach.” – Rzeczpospolita.100

CIA w Polsce, został od sprawy odsunięty niedługo przed

postawieniem zarzutów urzędnikom rządu SLD”.104

Dodatkowo, wskazywano na informację udzieloną Fundacji

przez prokuraturę o odmowie władz amerykańskich do zrealizo-

Zarzuty dotyczyły złamania Konstytucji, bezprawnego pozbawie-

wania wniosku o pomoc prawną polskiej prokuratury ze względu nia wolności i udziału w zbrodni przeciwko ludzkości.105 W tym na rację stanu USA.101

samym tekście gazeta ujawniła pytania, które prokuratorzy zadali

zespołowi ekspertów w celu oceny zgodności z prawem między-

Informowanie o przebiegu śledztwa

narodowym przetrzymywania w Polsce osób podejrzewanych

o powiązania z al-Kaidą.106 Dodatkowo w Gazecie Wyborczej

Polskie media dużo uwagi poświęciły również przebiegowi śledz-

wskazano, że:

twa prowadzonego przez krajową prokuraturę. Z uwagi na obję-

cie postępowania tajemnicą państwową od samego początku, to

„Prezydent Kwaśniewski nie wiedział, że w Polsce działa

właśnie w znacznej mierze dzięki mediom mogliśmy dowiedzieć

więzienie CIA. Gdy się dowiedział, kazał je zlikwidować.

się czegokolwiek o toku tego śledztwa. Dziennikarze Gazety Wy-

Tak twierdzą trzej politycy SLD, którzy w 2003 r. pełnili wy-

borczej ujawnili, że:

sokie funkcje państwowe. ”107

„ Prokuratura rozważa zarzut zbrodni wojennej dla naj-

Informacje ważne dla sprawy tajnych więzień CIA w Polsce

wyższych urzędników państwowych z czasów, gdy pre-

mierem był Leszek Miller, a prezydentem Aleksander Kwa-

Relacje prasowe dotyczyły również depesz dyplomatycznych

śniewski”. 102

ujawnionych przez WikiLeaks wskazujących, że:

„Ujawnione właśnie raporty z ambasady USA w Warsza-

wie pokazują, że polski i amerykański rząd wspólnie się

zastanawiały, jak wyciszyć sprawę więzienia CIA w Sta-

rych Kiejkutach”.108

99 zob. np. mariusz kowalewski, edyta Żemła, „CIA – tajne loty, tajne odprawy”, Rzeczpospolita, 30 lipca 2010 r., http://www.rp.pl/

artykul/15,515645_nowe_dowody_na_tajne_loty_CIA_w_szymanach.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.); Wojciech Czuchnowski,

„Polskie więzienia CIA – jest nowy dowód”, gazeta Wyborcza, 30 lipca 2010 r., http://wyborcza.pl/1,98777,8199045,_Polskie_

wiezienia_CIA____jest_nowy_dowod.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.); „CIA przywiozła do Polski 20 tajemniczych pasażerów”, tVn24, 30 lipca 2010 r., http://www.tvn24.pl/wiadomosci-z-kraju,3/cia-przywiozla-do-polski-20-tajemniczych-pasazerow,141486.

html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.); „CIA woziła ludzi do Polski. są nowe dowody”, dziennik gazeta Prawna, 30 lipca 2010 r., http://wiadomosci.dziennik.pl/wydarzenia/artykuly/297602,cia-wozila-ludzi-do-polski-sa-nowe-dowody.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

100 mariusz kowalewski, edyta Żemła, „CIA – tajne loty, tajne odprawy”, Rzeczpospolita, 30 lipca 2010 r., http://www.rp.pl/artykul/15,515645_nowe_dowody_na_tajne_loty_CIA_w_szymanach.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.)

101 zob. np. „Prokurator odsunięty od sprawy więzień CIA”, gazeta Wyborcza, 21 maja 2010 r., http://wyborcza.pl/1,75478,9638926,Pro-kurator_odsuniety_od_sledztwa_w_sprawie_wiezien.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

102 Agnieszka kublik, Wojciech Czuchnowski, „trybunał stanu dla polityków lewicy za tajne więzienia CIA”, gazeta Wyborcza, 4

sierpnia 2010 r., http://wyborcza.pl/Polityka/1,103835,8211238,trybunal_stanu_dla_politykow_lewicy_za_tajne_wiezienia.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

103 „kwaśniewski nie stanie przed trybunałem”, dziennik gazeta Prawna, 13 września 2010 r., http://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/artykuly/451037,kwasniewski_nie_stanie_przed_trybunalem.html.

104 „‘gW’: CIA torturowała w Polsce więźniów. śledczy odsunięty od sprawy”, Polskie Radio, 30 maja 2011 r. http://www.polskieradio.

pl/5/3/Artykul/377195,gW-CIA-torturowala-w-Polsce-wiezniow-sledczy-odsuniety-od-sprawy (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

105 Wojciech Czuchnowski, „CIA miało więzienie w Polsce”, gazeta Wyborcza, 30 maja 2011 r., str. 1.

106 zob. też Wojciech Czuchnowski, „historia tajnych więzień CIA”, gazeta Wyborcza, 30 maja 2011 r., str. 9.

107 Agnieszka kublik, Wojciech Czuchnowski, „Więzienie CIA i kwaśniewski”, gazeta Wyborcza, 18 czerwca 2011 r., http://wyborcza.

pl/1,75478,9806037,Wiezienie_CIA_i_kwasniewski.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

108 zob. np. mariusz zawadzki „Wyciszyć kiejkuty”, gazeta Wyborcza, 5 września 2011 r., http://wyborcza.pl/1,75478,10229911,Wi-kileaks_o_tajnych_wiezieniach_CIA__Wyciszyc_kiejkuty.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.); „Wikileaks: usA i Polska chciały wyciszyć sprawę CIA”, newsweek, 4 września 2011 r.

Rok 2010-2012

17

Przywoływano także apel Komisarza Praw Człowieka Rady Eu-

Dokument ten miał podpisać Premier Leszek Miller. Józef Pinior

ropy Thomasa Hammarberga skierowany do Polski, Litwy i Ru-

podkreślał, że jest to bardzo szczegółowy dokument, w którym

munii wzywający do szybkiego ujawnienia prawdy o tajnych wię-

znajduje się zapis o tym, co zrobić, jeżeli pojawią się w tym ośrod-

zieniach CIA.109 Dowiadujemy się również, że dwóch więźniów ku zwłoki. Według wiedzy Józefa Piniora, instrukcję tę znalazł

Guantanamo otrzymało status osoby pokrzywdzonej w toczącym w dokumentacji służb, po objęciu rządów przez Prawo i Spra-się postępowaniu karnym: al-Nashiri oraz Abu Zubaydah, a al-

wiedliwość, minister i koordynator służb specjalnych Zbigniew

Nashiri skarży Polskę przed Europejskim Trybunałem Praw Czło-

Wassermann.115

wieka w Strasburgu o dopuszczenie do jego torturowania, naru-

szenie gwarancji prawa do życia i przewlekłość prokuratorskiego Ponadto w 2011 r. Adam Krzykowski w serwisie „Panorama”

śledztwa.

TVP2 poinformował, że odnalazła się zaginiona książka odlotów

i przylotów z lotniska w Szymanach oraz jeden z dwóch dysków

W tych latach pojawiło się także wiele artykułów podsumowują-

z wieży kontroli lotów, po tym jak:

cych, wyjaśniających genezę i przybliżających zawiłości sprawy

tajnych więzień CIA w Polsce. Dla przykładu, Wojciech Cieśla

„C ztery lata temu książka ruchowa i komputery z wieży

w tygodniku Wprost przedstawił rozwój wydarzeń w Polsce po-

kontroli lotów przepadły w dziwnych okolicznościach. W tej

cząwszy od publikacji The Washington Post w 2005 r., wskazując

książce zapisane są wszystkie operacje wykonane w Szyma-

na pojawiające się kolejno istotne nowe fakty.110

nach. W tym lądowania amerykańskich gulfstreamów i bo-

einga, którymi przewożono więźniów CIA”. (..) Analiza tej

W październiku 2010 r. Wawrzyniec Smoczyński w Polityce

książki wskazuje, że wbrew przepisom przy lotach nie wpi-

opublikował artykuł, w którym, polegając głównie na źródłach

sywano ważnych informacji – jak miejsca przylotu i odlotu

zagranicznych, w znakomity, rzetelny sposób przedstawił fakty

oraz liczby osób wysiadających. Trudno teraz stwierdzić,

dotyczące sprawy więzień CIA, wskazując np. na nazwę tajnego

czy to zwykłe przeoczenie, czy celowe łamanie procedur”.116

polskiego więzienia „Kwarc”, przybliżając sylwetki Abu Zubay-

dah, Chalida Szejka Mohammeda oraz al-Nashiriego.111 Rów-

Odnalezienie dokumentu ma ogromne znaczenie. Księga lotów

nież w prasie codziennej pojawiały się tego typu objaśniające nie została bowiem udostępniona Parlamentowi Europejskiemu teksty.112

w trakcie prowadzonego przez jego komisję śledztwa. Przyczynę,

jaką podano, to jej zaginięcie. Ponadto oficjalnie informowano,

Dziennikarstwo śledcze

że dwa komputery z lotniska w Szymanach spłonęły po uderze-

niu pioruna. Dysk, do którego dotarł dziennikarz „Panoramy”

Lata 2010-2012 obfitowały w kolejne istotne dla sprawy fakty TVP2 nie był spalony, lecz „dokładnie wyczyszczony”.

pozyskane w wyniku przeprowadzania śledztw dziennikarskich.

Adam Krzykowski z „Panoramy” TVP2 dnia 5 sierpnia 2010 r. po-

W marcu 2012 r. Adam Krzykowski z „Panoramy” TVP2 oraz Woj-

dał informację, że:

ciech Czuchnowski z Gazety Wyborczej nawiązali ze sobą współ-

pracę dziennikarską (wcześniej nie pracowali razem nad sprawą).

„Amerykańscy lekarze brali udział w torturach osób po-

Dzięki powiązaniu własnych i niezależnych źródeł informacji

dejrzanych o terroryzm, aby badać wytrzymałość ludzkie-

mogli ujawnić, że prokuratura postawiła zarzuty byłemu szefowi

go organizmu na wzmocnione techniki przesłuchań – wy-

Agencji Wywiadu Zbigniewowi Siemiątkowskiemu o udział w zor-

nika z raportu organizacji Amerykańscy Lekarze dla Praw

ganizowaniu w Polsce ośrodka, w którym CIA w latach 2002 i 2003

Człowieka (...). Z dokumentu wynika, że eksperymenty te

przetrzymywała osoby podejrzewane o działalność terrorystyczną.

odbywały się m.in. w tajnym więzieniu CIA w Polsce.” .113

Fakt postawienia zarzutów potwierdził sam Zbigniew Siemiątkow-

ski. Dodatkowo, dziennikarze dotarli do informacji, że prokuratura

Zaskakująco, temat ten, choć tak kontrowersyjny, nie trafił na zebrała wystarczające dowody pozwalające na rozpoczęcie w Sej-podatny grunt medialny. Materiał został wyemitowany, po czym mie procedury postawienia przed Trybunałem Stanu Premiera zagadnienie to nie było kontynuowane przez inne media.

Leszka Millera. Dotychczas dokumenty nie zostały jednak przesła-

ne do Marszałka Sejmu RP. Dziennikarze podkreślali, że:

Józef Pinior, były europoseł i członek specjalnej Komisji Tymcza-

sowej Parlamentu Europejskiego, która badała tą sprawę, powie-

„Postawienie zarzutów było możliwe dopiero dzięki temu,

dział w wywiadzie z Agnieszką Madejską dla TVN24, że:

że pod koniec 2011 r. prokuratura otrzymała od Agencji

Wywiadu pełną dokumentację współpracy z CIA w pierw-

„Polskie rządy doskonale wiedziały, co się dzieje w tajnym

szym okresie wojny z terroryzmem. Wśród dokumentów

więzieniu CIA w Kiejkutach. Istniała szczegółowa instruk-

były szczegóły organizacji podlegającego Amerykanom

cja na ten temat.” 114

ośrodka na terenie szkoły wywiadu w Starych Kiejkutach”.

109 „Powiedzcie prawdę o więzieniach CIA”, gazeta Wyborcza, 6 września 2011 r., http://wyborcza.pl/1,75477,10235912,Powiedz-cie_prawde_o_wiezieniach_CIA.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

110 Wojciech Cieśla, „Racja stanu, racja stanów”, Wprost, http://www.wprost.pl/ar/247595/Racja-stanu-racja-stanow (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

111 Wawrzyniec smoczyński, „trójka z kwarcu”, Polityka, 2 października 2010 r.

112 Wojciech Czuchnowski, Bartosz Węglarczyk, „historia tajnych więzień CIA”, gazeta Wyborcza, 30 maja 2011, str. 9.

113 „eksperymenty medyczne na więźniach CIA”, tVP.InFo, 5 sierpnia 2010 r., http://www.tvp.info/informacje/polska/eksperymenty-medyczne-na-wiezniach-cia/2315037 (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

114 „Pinior: Władze wiedziały o torturach w kiejkutach”, tVn24, 31 stycznia 2011, http://www.tvn24.pl/wiadomosci-z-kraju,3/pinior-wladze-wiedzialy-o-torturach-w-kiejkutach,160473.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

115 Ibidem.

116 Adam krzykowski, „odnalazła się zaginiona książka lotów”, tVP.InFo, 17 grudnia 2010 r., http://tvp.info/informacje/polska/odna-lazla-sie-zaginiona-ksiazka-lotow/3592019 (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

18

RolA medIóW W WyjAśnIAnIu sPRAWy tAjnego WIęzIenIA CIA nA teRytoRIum PolskI

„Stało się to (postawienie zarzutów – przypis autorów) aku-

miniką Wielowieyską oraz Agatą Nowakowską 30 kwietnia 2012 r. wy-

rat wtedy, gdy zebrano materiał dający podstawę do posta-

znał, że wiedział o istnieniu baz CIA na terytorium Polski, tak samo

wienia przed Trybunałem Stanu polityków lewicy, którzy

jak Leszek Miller. Współpraca wywiadowcza z Amerykanami była

wydali zgodę na zbyt daleko idącą współpracę z CIA”. 117

podyktowana względami racji stanu oraz faktem, że Polska znalazła

się w stanie wyższej konieczności. Były prezydent dodał ponadto, że:

Do przekazania powyższych dokumentów skłonił Agencję Wy-

wiadu Sąd Najwyższy. Jak podają ci sami dziennikarze w innym

„Decyzja o współpracy z CIA niosła ryzyko, że Amerykanie

artykule, powołując się na anonimowe źródło, nie ma w nich:

użyją metod niedopuszczalnych. Ale gdyby agent CIA bru-

talnie potraktował więźnia w hotelu Marriott w Warsza-

„(. .) Nazwisk, tylko numery osób przetrzymywanych w willi na

wie , czy oskarżą panie kierownictwo hotelu za działania

terenie ośrodka szkolenia wywiadu w Starych Kiejkutach.” 118

tego agenta? Myśmy nie mieli żadnej wiedzy o jakichkol-

wiek torturach.” 122

Serwis Lex.pl donosi natomiast, że:

Jedenastego maja 2012 r. Agnieszka Kublik z Gazety Wyborczej,

„I Prezes Sądu Najwyższego Stanisław Dąbrowski powie-

powołując się na anonimowe źródła, doniosła o istnieniu kilku

dział PAP, że zdecydował o zwolnieniu, na potrzeby tego

tajnych notatek oficerów wywiadu sporządzanych każdorazowo

śledztwa, z obowiązku zachowania tajemnicy państwowej

po ustnym meldunku składanym prezydentowi lub premierowi.

kilku funkcjonariuszy państwowych. Zgodnie z prawem

Dotyczyły one tego, co się działo w ośrodku polskiego wywiadu

pierwszy prezes SN ma takie uprawnienie w przypadku

w Starych Kiejkutach. Obejmowały informacje o przetrzymywaniu

odmowy przez szefa Agencji Wywiadu zwolnienia funkcjo-

tam terrorystów. Nie jest jednak pewne, czy meldunki te dotyczyły

nariusza, pracownika lub osoby udzielającej pomocy w wy-

stosowania w Starych Kiejkutach tortur wobec zatrzymanych osób.

konywaniu czynności operacyjno-rozpoznawczych od obo-

wiązku zachowania tajemnicy państwowej albo odmowy

„Oficerowie wywiadu po każdym ustnym meldunku skła-

zezwolenia na udostępnienie dokumentów lub materiałów

danym prezydentowi czy premierowi sporządzali notatki.

objętych tajemnicą państwową” 119

Rozumieli, że sprawa jest śmierdząca, śliska i pisali te notat-

ki tak na wszelki wypadek. Żeby – jak się wyda i będą szu-

Kilka dni później dziennikarze ci zaprezentowali szczegóły lokali-

kali winnych – było jasne, że najwyżsi przełożeni wszystko

zacji i funkcjonowania willi, którą Amerykanie otrzymali do swojej

wiedzieli i akceptowali – mówi nasze źródło w prokuratu-

wyłącznej dyspozycji na mocy porozumienia między Agencją Wy-

rze. Twierdzi, że takich ściśle tajnych notatek jest kilka.” 123

wiadu a Centralną Agencją Wywiadowczą.120

Następnie 19 czerwca 2012 r. Gazeta Wyborcza podała, że pro-

15 kwietnia 2012 r. Michał Majewski i Paweł Reszka w magazy-

kuratura dysponuje projektem umowy, która miała być zawarta

nie Wprost przedstawili kompleksowe opracowanie dotychczas pomiędzy stroną polską i amerykańską. Jej celem była regulacja ujawnionych informacji, „małych puzzli, które od 2005 r. doda-szczegółów współpracy służb Polski i Stanów Zjednoczonych.

wane są do układanki ‚więzienia CIA’”, a z nich „wyłania się co-

Nie została jednak podpisana przez szefa CIA, swój podpis złożył

raz wyraźniejszy obrazek”. W artykule powołali się dodatkowo na jedynie ówczesny szef Agencji Wywiadu Zbigniew Siemiątkow-anonimowego oficera wywiadu, wedle którego:

ski. Według anonimowego źródła Gazety Wyborczej:

„Dostęp do niej (szkoły w Starych Kiejkutach – przypis au-

„Amerykanie wyśmiali podłożoną im umowę, bo nie

torów) mieli tylko Amerykanie. Jedzenie i picie dla więźniów

chcieli zostawiać śladów” 124

i obsługi nie pochodziło z Polski. Przywożono je z Frankfur-

tu (...) Historia z więzieniami była zbyt poważna, by naj-

Tego samego dnia Agnieszka Kublik przeprowadziła wywiad z se-

ważniejsi w państwie urzędnicy nie dzielili się nią podczas

natorem Józefem Piniorem, w którym poinformował, że w aktach

zdawania obowiązków. Liderzy PiS, którzy po SLD przejęli

śledztwa znajduje się notatka, z której wynika, że w czasie, gdy

władzę, zaprzeczali, że były jakieś więzienia.” 121

istniała tajna baza CIA w Polsce, jednostka w Starych Kiejkutach

zamówiła u polskiego producenta klatkę.

Kolejną serię przełomowych informacji opublikowała na swoich ła-

mach Gazeta Wyborcza. Aleksander Kwaśniewski w wywiadzie z Do-

„Po co jak nie dla więźnia?” – komentuje Józef Pinior.125

117 Wojciech Czuchnowski, Adam krzykowski, „zarzuty za polskie więzienie CIA”, gazeta Wyborcza, 27 marca 2012 r., http://wyborcza.pl/1,75478,11425498,zarzuty_za_polskie_wiezienie_CIA.html, (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

118 Wojciech Czuchnowski, Adam krzykowski, „tajemnica willi CIA w starych kiejkutach”, gazeta Wyborcza, 27 marca 2012 r., http://wyborcza.pl/1,75478,11424870,tajemnica_willi_CIA_w_starych_kiejkutach.html. (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

119„Wraca sprawa więzień CIA – zarzuty dla b. szefa AW”, lex.pl, 27 marca 2012 r., http://www.lex.pl/czytaj/-/artykul/wraca-sprawa-wiezien-cia-zarzuty-dla-b-szefa-aw (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

120 Wojciech Czuchnowski, Adam krzykowski, „Willa CIA schowana w ‚strefie B’”, gazeta Wyborcza, 4 kwietnia 2012 r., http://wyborcza.pl/1,75478,11478236,Willa_CIA_schowana_w__strefie_B_.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

121 Wywiad michała majewskiego oraz Pawła Reszki z Vincentem V. severskim, oficerem wywiadu, Wprost, 15 kwietnia 2012 r.

122 dominika Wielowieyska oraz Agata nowakowska, „kwaśniewski: nie składam broni”, gazeta Wyborcza, 30 kwietnia 2012 r., http://wyborcza.pl/1,75478,11639609,kwasniewski__nie_skladam_broni.html?as=3&startsz=x (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

123 Agnieszka kublik, „tajne notatki wywiadu o tajnych więzieniach CIA”, http://m.wyborcza.pl/wyborcza/1,105402,11699030.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

124 „usA nie podpisało gotowej umowy w sprawie tajnych więzień. ’nie chcieli zostawiać śladów”, gazeta Wyborcza, 19 czerwca 2012 r., http://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/1,114883,11966040,usA_nie_podpisalo_gotowej_umowy_w_sprawie_tajnych.

html?lokale=warszawa (ostatni dostęp 19 czerwca 2012 r.).

125 Wywiad Agnieszki kublik z józefem Piniorem, gazeta Wyborcza, 19 czerwca 2012 r., http://wyborcza.pl/1,75478,11971786,Pi-nior__Byla_zamowiona_klatka_dla_wiezniow_torturowanych.html (ostatni dostęp 19 czerwca 2012 r.).

RACjA stAnu RzeCzPosPolItej

19

VII. Racja Stanu Rzeczpospolitej

Z publicznej dyskusji toczącej się wokół sprawy zaangażowania

„Jeszcze wciągają do tego procederu Polskę, kraj, który

Polski w wojnę z terroryzmem w niewielkim stopniu wyłania się

ze względu na swoją historię, ‚Solidarność’, papieża Jana

problem potencjalnego naruszenia przez Polskę praw człowieka,

Pawła II etc. winien świecić w świecie przykładem w dzie-

wiążących ją umów międzynarodowych, a co najważniejsze Kon-

dzinie praw człowieka (...)”. 126

stytucji RP. Znacznie częściej można dostrzec powoływanie się

przez media i powtarzanie za politykami konieczności ochrony Wskazywano, że:

racji stanu. Zgodnie z tym podejściem już samo publiczne poru-

szanie tego tematu, dopytywanie się i jego drążenie może zagra-

„(...) Powinniśmy się tym przejmować dlatego, że ‚przecie-

żać bezpieczeństwu naszego państwa. Według opinii niektórych

ki mediów’ i polityków amerykańskich mogą zaszkodzić

dziennikarzy takie działanie stanowi swoiste zaproszenie terrory-

wizerunkowi Polski w świecie.” 127

stów do Polski. Co więcej, pojawiły się głosy, wedle których racja

stanu może stanowić zielone światło nawet do stosowania tortur.

W tamtym czasie do zdecydowanej mniejszości należały argu-

menty:

Racja stanu była przywoływana, od kiedy temat pojawił się w pol-

skich mediach w 2005 r. Politycy wszystkich orientacji politycz-

„Pewne ogólnoludzkie zasady postępowania powinny być

nych jednogłośnie zaprzeczali wówczas istnieniu jakichkolwiek

w demokratycznym kraju ściśle przestrzegane i nielegalne

tajnych baz CIA w Starych Kiejkutach, gdzie osoby podejrzewane

postępowanie władz powszechnie piętnowane.” 128

o terroryzm były przetrzymywane i poddawane przesłuchaniom

z użyciem tortur. Odmawiając komentowania sprawy powoływali Jeszcze przez długi czas w wypowiedziach polityków mogliśmy się właśnie na rację stanu. Stanowiło to, w ich ocenie, wystarcza-znaleźć słowa zaprzeczenia i odwołanie do wyższości racji stanu

jące uzasadnienie. Chodzi o bezpieczeństwo kraju. Na tym koń-

i lojalności sojuszniczej. Jednak biorąc pod uwagę postępujący

czyła się dyskusja.

stan wiedzy społeczeństwa na temat tej sprawy oraz dużo więk-

szą aktywność dziennikarzy i i dziennikarek ogólny wydźwięk

Przez długi czas w debacie publicznej nie pojawiały się argumen-

publikowanych przez nich tekstów, argument w postaci racji sta-

ty, które w sposób oczywisty i bezwzględny podważały wyższość nu i zapewnień, że takich baz w Polsce nie było, stał się z czasem ochrony tajemnicy państwowej nad koniecznością ochrony war-mało wiarygodny. Dało to asumpt do dalszego drążenia tematu

tości konstytucyjnych i wyjaśnienia wszelkich przypadków naru-

przez media, gdyż:

szenia praw człowieka.

„nie tylko reporterzy mają w nosie słuchanie o racji stanu”. 129

Treść przekazów medialnych informujących o sprawie w pierw-

szych latach po opublikowaniu artykułu w The Washington Post Wydaje się zatem, że na potrzeby tej konkretnej sprawy politycy (patrz punkt II raportu) zdaje się być zgodna z zapewnieniami stworzyli własne, ściśle określone znaczenie pojęcia „racji stanu”, polityków. Przytaczano argumenty przemawiające za odstąpie-którym się zasłaniali. Zostało ono następnie przechwycone i po-

niem od nagłaśniania i wyjaśniania sprawy tajnych więzień CIA wielane przez dziennikarzy.

z uwagi na rację stanu. Ponadto wielokrotnie podkreślano zna-

czenie naszych zobowiązań sojuszniczych i kwestie wizerun-

Co ciekawe, znaczenie tego pojęcia ewoluowało i w ostatnim

kowe. Na przykład, po oficjalnym ujawnieniu funkcjonowania czasie nabrało nowe treści. Nagle, po przeszło siedmiu latach, tajnego programu transferu i przesłuchań osób podejrzewanych w 2012 r. w wypowiedziach polityków nie pojawiają się już tak o terroryzm poza granicami Stanów Zjednoczonych przez Prezy-kategoryczne zaprzeczenia, że więzień nie było. Wskazuje się,

denta Georga W. Busha, w polskich mediach pojawiła się ostra że to racja stanu przemawiała za zaangażowaniem Polski we krytyka. Polegała ona jednak nie na tym, że Stany Zjednoczone współpracę z CIA w ramach wojny z terroryzmem. Wiązało się to łamią prawa człowieka oraz że:

z pewnym ryzykiem, jednak Polska znalazła się w stanie wyższej

konieczności.130 Tak pojmowana racja stanu została odnotowana

w prasie, natomiast zbyt mało czasu minęło, by ocenić, czy miała

ona znaczący wpływ na publikacje prasowe.

126 komentarz tomasza Inglota, Ph.d., Associate Professor director, International Relations Program department of Political science minnesota state university, usA do artykułu jerzego haszczyńskiego, „Wyjątkowo niebezpieczne odsłanianie tajemnic”

(Rzeczpospolita, 7 września 2006 r.), Rzeczpospolita, 20 września 2006, http://archiwum.rp.pl/artykul/639377_quot%3BWyjatko-wo_niebezpieczne_odslanianie_tajemnicquot%3B.html?genhash=true (ostatni dostęp 19 czerwca 2012 r.).

127 komentarz tomasza Inglota, profesora uniwersytetu stanowego w minnesocie do artykułu jerzego haszczyńskiego, „Wyjątkowo niebezpieczne odsłanianie tajemnic” (Rzeczpospolita, 7 września 2006 r.), Rzeczpospolita

128 Ibidem.

129 Wojciech Cieśla, „Racja stanu, racja stanów”, Wprost nr 23/2001 (1478).

130 zob. np. wywiad z Aleksandrem kwaśniewskim Agaty nowakowskiej i dominiki Wielowieyskiej, „kwaśniewski: nie składam broni”, gazeta Wyborcza, 29 kwietnia 2012 r., http://wyborcza.pl/1,75478,11639609,kwasniewski__nie_skladam_broni.html (ostatni dostęp: 4 maja 2012 r.).

20

RolA medIóW W WyjAśnIAnIu sPRAWy tAjnego WIęzIenIA CIA nA teRytoRIum PolskI

VIII. Więzienia CIA a podejście do tortur

Z zagadnieniem racji stanu nierozerwalnie związana jest inna

„Status ‚czarnej dziury’ jest nie tylko niezgodny z naszym

kwestia – możliwość, że na terytorium Polski dopuszczono się

prawem, ale również Polsce uwłacza. W naszym demokra-

stosowania tortur. Do niedawna w dyskusji publicznej do wyjąt-

tycznym państwie, które jest członkiem Unii Europejskiej,

ków należały głosy wskazujące na to, że Konstytucja RP przewi-

władzom publicznym nie wolno tolerować tortur. Z dru-

duje bezwzględny zakaz stosowania tortur oraz chroni każdego,

giej strony łatwo dziś – z perspektywy lat i wiedzy o me-

kto pozostaje pod jurysdykcją państwa polskiego. Oznacza to, że

todach, jakimi posługiwali się wobec jeńców Amerykanie

nikt, bez względu na przyczynę i okoliczności, nie może stoso-

– żądać głów tych, którzy 10 lat temu musieli podejmować

wać tortur, nawet wobec osoby podejrzewanej o terroryzm. Jest

decyzje o współpracy z CIA. Teraz zapewne odpowiedzą za

to prawo absolutne, którego nie da się zawiesić lub ograniczyć.

to przed sądem. Sąd jednak powinien wziąć pod uwagę,

w jak trudnych działali warunkach.” 133

Przez kilka lat mieliśmy zatem do czynienia z sytuacją, w której

można było zaobserwować brak rzetelnej debaty na temat konse-

Głosy w dyskusji zmieniały się jednak z upływem lat. Pomimo po-

kwencji prawnych utworzenia tajnych ośrodków w Polsce i moż-

jawiających się niejednoznacznych komentarzy dziennikarskich,

liwości stosowania w nich tortur wobec przetrzymywanych osób.

media dość często sięgały z uznaniem do wypowiedzi autorytetów:

Jeszcze w maju 2011 r. uznany dziennikarz Tomasz Lis w wywia-

„(...) Nie zostawię tej sprawy, zresztą prawa człowieka

dzie dla „Poranka Radia Tok.fm”131 odniósł się następująco do za-

i wolności obywatelskie to główny cel mojego senatorowa-

bójstwa Bin Ladena:

nia.” – senator Józef Pinior.134

„Rozumiem, że różne subtelniaczki teraz przy kawiorze

„Poprzez stosowanie tortur nie otrzymuje się informacji,

i cafe latte będą uprawiały swoje wyrafinowane teorie, a

o które chodzi przesłuchującym. Uzasadnienie tortur jest

według mnie sprawa jest czysta: trzeba było uderzyć, strze-

tanią bronią w ręku tych, którzy mogą takie uzasadnienie

lić i zakończyć teraz robotę. Jeżeli mam o coś pretensję do

stosować. Różnica między tymi, co zabili ben Ladena, a

Amerykanów, to o to, że zrobili to o 10 lat za późno.”

nim samym, jest taka, że ci pierwsi mają większą władzę

i większą siłę rażenia. Poza tym nic ich nie różni.” – Prof.

„Jeżeli torturowanie pana Chaleda Szejka Mohammeda

Monika Płatek.135

uniemożliwiło przeprowadzenie chociaż jednego zama-

chu – jestem za. Bawicie się chłopcy w terroryzm, okrucień-

Dziennikarka Gazety Wyborczej Ewa Siedlecka w kwietniu 2012 r.,

stwo? To liczcie się z konsekwencjami.”

po tym jak Leszek Miller publicznie powiedział, że „dobry terrory-

sta, to martwy terrorysta” 136 , natychmiast zdecydowanie zareago-

Adam Michnik, redaktor naczelny Gazety Wyborczej w wywiadzie wała na te słowa. Wskazała na absolutny charakter prawa do życia z Agnieszką Kublik 7 czerwca 2011 r. z niedowierzaniem stwier-i zakazu stosowania tortur:

dził, że mogło dojść do tortur na terytorium Polski.132

„ Jednak jeśli Leszek Miller mówi, że ‚dobry terrorysta, to

„W sprawie zgody na tortury, tutaj nie może być żadnego

martwy terrorysta’, to znaczy, że w stosunku do osób, które

przyzwolenia na to”.

tak nazywa, w ogóle nie przyjmuje do wiadomości istnie-

nia ich prawa do życia, wolności od tortur czy od arbitral-

„Trudno mi podejrzewać, żeby Stany Zjednoczone trakto-

nego uwięzienia. ”

wały tortury jako normalny sposób uprawiania polityki”.

„Torturowanie „dla wymuszenia zeznań”, ale też dla

Nawet w ostatnim czasie, w marcu 2012 r. w Gazecie Wyborczej

przyjemności – jak to się działo w irackim więzieniu Abu

Wojciech Czuchnowski, autor jednych z najważniejszych publi-

Ghraib (a trudno uwierzyć, że tylko tam). Uznanie, że ter-

kacji na ten temat, napisał dość niejednoznacznie:

rorysta jest szczególnym ludzkim gatunkiem wyjętym spod

prawa, nie posiadającym przyrodzonej i niezbywalnej

godności sprawiło, że porywano nie tylko terrorystów, ale

131 zob. „lis: jeśli torturowanie zapobiegło chociaż jednemu zamachowi – jestem za”, gazeta Wyborcza, 6 maja 2011 r., http://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/1,114881,9549087,lis___jesli_torturowanie_zapobieglo_chociaz_jednemu.html (ostatni dostęp 4

maja 2012 r.).

132 Wywiad Agnieszki kublik z Adamem michnikiem, 7 czerwca 2011 r., „Rozmowy z Agnieszką kublik”, gazeta Wyborcza. http://wyborcza.pl/10,100555,9741057,Agnieszka_kublik_i_Adam_michnik__cz__I____odpowiedzialnosc.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

133 Wojciech Czuchnowski, „Więzienia CIA, polska odpowiedzialność”, gazeta Wyborcza, 27 marca 2012 r., http://wyborcza.

pl/1,113922,11425431,Wiezienia_CIA__polska_odpowiedzialnosc.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

134 Rozmowa jacka harłukowicz z józefem Piniorem, „tajnych więzień nie odpuszczę”, gazeta Wyborcza Wrocław, 17 października 2011 r., str. 2.

135 Agata nowakowska, dominika Wielowieyska, „Polskie więzienia CIA. zmowa milczenia polskich polityków ze wszystkich ugrupo-wań”, gazeta Wyborcza, 27 marca 2012 r., http://m.wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/1,117915,11426779,Polskie_wiezienia_

CIA___zmowa_milczenia_polskich_politykow.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

136 „Pan idzie tropem Berii i stalina. Żakowski vs miller ws. więzień CIA”, tok.fm, 6 kwietnia 2012 r., http://www.tokfm.pl/

tokfm/1,102433,11493493,_Pan_idzie_tropem_Berii_i_stalina___twarda_rozmowa.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

WIęzIenIA CIA A PodejśCIe do toRtuR

21

i afgańskich pasterzy w celu wymuszania zeznań (w Gu-

Niezwykle ważne w dyskusji jest również przywoływane przez

antanamo przetrzymywano np. starca z demencją). Każ-

dziennikarzy stanowisko prof. Wiktora Osiatyńskiego139 na temat

dy Afgańczyk może być podejrzany – jak nie terrorysta, to

skutków naruszeń praw człowieka. Zostało ono wykorzystane, na

na pewno terrorystom pomaga. A więc nie podlega takiej

przykład, przez red. Agnieszkę Kublik w rozmowie z redaktorem

ochronie, jak ‘cywilizowany człowiek Zachodu’”. 137

naczelnym Adamem Michnikiem w czerwcu 2011 r.:

Do podejrzenia, że na terytorium Polski mogło dojść do stosowa-

„Doniesienia o znęcaniu się nad więźniami w więzieniu

nia tortur z oburzeniem odniosła się również dziennikarka Agata

Abu Ghraib, Guantanamo i w Iraku, skompromitowały

Nowakowska z Gazety Wyborczej:

amerykańską retorykę praw człowieka i stały się powo-

dem oskarżeń o podwójną moralność w egzekwowaniu

„To oburzające, że na terenie Polski dochodziło prawdo-

prawa. Wybiórcze zachowanie praw człowieka zawsze

podobnie do torturowania więźniów. My, z naszą historią,

podważało ich uniwersalny status”.

nie powinniśmy się na to godzić”. 138

IX. Niejednoznaczna i zmieniająca się rola mediów w wyjaśnianiu sprawy

Analizując podejście polskich mediów do sprawy tajnych wię-

Wskazać należy nieocenione zasługi dziennikarzy Gazety Wybor-

zień CIA w Polsce niezwykle trudno jest jednoznacznie określić czej, Rzeczpospolitej, „Panoramy” TVP 2, Dziennika Gazety Praw-ich rolę w wyjaśnianiu tej sprawy. Ich podejście zmieniało się nej, Newsweek a, Polityki, oraz TVN24 za dostarczane informacje, na przestrzeni lat. Widać to zarówno w zdobywanych i publiko-które, jak wskazywaliśmy powyżej, stanowią swoiste kamienie

wanych informacjach, jak również komentarzach dziennikarzy.

milowe w poznawaniu prawdy o udziale Polski w tzw. wojnie

z terroryzmem. Dziennikarzom udawało się dotrzeć do tych fak-

Po pierwsze, biorąc pod lupę proces odkrywania prawdy o spra-

tów, pomimo że:

wie, obserwujemy sytuację, kiedy po latach niedowierzania i za-

słaniania się racją stanu, począwszy od 2008 r. miały miejsce

„w sprawie więzień CIA w Polsce możemy mówić o zmo-

liczne poważne publikacje, będące wynikiem dziennikarskich

wie milczenia polskich polityków ze wszystkich ugrupo-

śledztw.

wań.” – Dominika Wielowiejska, dziennikarka Gazety

Wyborczej.141

„Jesteśmy więc ‘zamieszani w sprawę’. Ale czy winni? Bar-

dzo wątpliwe. Human Rights Watch, która pilnuje prawo-

Na uwagę zasługuje również aktywność dziennikarki TVN24 Mo-

rządności na świecie, uzyskała z własnych źródeł w USA

niki Olejnik, która często nawiązywała do sprawy więzień CIA

informacje o tajnych operacjach CIA związanych z prze-

w rozmowach ze swoimi gośćmi w programie „Kropka nad i”. Dla

rzutem osób podejrzanych o terroryzm. Polska ma być

przykładu, gen. Marek Dukaczewski, były szef Wojskowych Służb

w to zmieszana na podstawie obserwacji jednego samo-

Informacyjnych, w wywiadzie stwierdził, że:

lotu, który miał lądować na lotnisku w Szymanach koło

Szczytna 22 września 2003 r., lecąc prosto z Afganistanu,

„Kiejkuty to ośrodek w pięknym miejscu, CIA mogła tam

a następnie przez Rumunię i Maroko dotarł do bazy Gu-

rekreacyjnie wysyłać wracających z Afganistanu – tak Ma-

antanamo na Kubie. Kto był na pokładzie – nie wiadomo.

rek Dukaczewski komentował urzędowe potwierdzenie lą-

‚Dowody są jedynie poszlakowe, nie mamy bezpośrednich’

dowania samolotów amerykańskich służb w Polsce. Były

– mówi nam analityk HRW John Sifton.” 140

szef WSI zapewniał, że terroryści nie byli w Polsce przesłu-

chiwani.” 142

Po 2005 r., kiedy to pojawiały się głosy pełne powątpiewania,

jak w powyższym artykule Polityki, opublikowano serię artyku-

Innym razem Aleksander Kwaśniewski w rozmowie z Moniką

łów ujawniających szereg nowych informacji, potwierdzających Olejnik powiedział, że:

ustalenia poczynione uprzednio przez specjalnie powołane ko-

misje Rady Europy, Parlamentu Europejskiego i ONZ. Dostarczo-

„Były osoby, które przebywały przez pewien czas w Polsce

no również dodatkowych faktów dotyczących zarówno organiza-

i służby amerykańskie korzystały z naszych możliwości po

cji tajnego więzienia CIA w Polsce jak i czynności podejmowa-

to, żeby cała operacja, czyli walka z terroryzmem, czyli wy-

nych w toku postępowania karnego.

krywanie źródeł zagrożenia, czyli znalezienia informacji,

137 ewa siedlecka, „miller przegrał wojnę z terrorem”, gazeta Wyborcza, 9 kwietnia 2012 r., http://wyborcza.pl/1,76842,11504905,mil-ler_przegral_wojne_z_terrorem.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

138 dominika Wielowieyska, Agata nowakowska, „Polskie więzienia CIA. zmowa milczenia polskich polityków ze wszystkich ugru-powań”, gazeta Wyborcza, 27 maja 2012 r., http://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/1,114884,11426779,Polskie_wiezienia_

CIA___zmowa_milczenia_polskich_politykow.html?order=najstarsze&v=1&obxx=11426779 (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

139 Cytat ten został wykorzystany przez red. Agnieszkę kublik w wywiadzie z Adamem michnikiem w gazecie Wyborczej „Rozmowy z Agnieszką kublik”, 7 czerwca 2011 r., http://wyborcza.pl/10,100555,9741057,Agnieszka_kublik_i_Adam_michnik__cz__I____

odpowiedzialnosc.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

140 marek ostrowski, „klewki dwa”, Polityka, 10 grudnia 2005 r., nr. 49 (2533).

141 dominika Wielowieyska, Agata nowakowska, „Polskie więzienia CIA. zmowa milczenia polskich polityków ze wszystkich ugrupo-wań”, gazeta Wyborcza.

142 Rozmowa moniki olejnik z gen. markiem dukaczewskim, „kropka nad i”, 22 lutego 2010 r., http://www.tvn24.

pl/12690,1644530,0,1,samoloty-cia-mogly-ladowac-rekreacyjnie,wiadomosc.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

22

RolA medIóW W WyjAśnIAnIu sPRAWy tAjnego WIęzIenIA CIA nA teRytoRIum PolskI

które mogłyby być później wykorzystane, żeby kolejnych

powiedzieć, że szczegóły operacyjne pozostają do jego wia-

ataków nie było, miały miejsce, bo na tym polega sprawa

domości. Wiedziałem tyle, ile szef wywiadu uważał, że pre-

wywiadów.” Na pytanie, jakie to były osoby, odpowiedział

mier powinien wiedzieć. Uważałem to za właściwe relacje.

„nie wiem”. 143

– powiedział Miller.”

Temat ten często powracał także w programie „Poranek Radia Michał Majewski oraz Paweł Reszka z tygodnika Wprost 150 prze-Tok.fm”:

prowadzili wywiad z byłym oficerem wywiadu (aktualnie pisa-

rzem) o pseudonimie Vincent V. Severski. Wedle jego wiedzy nie

„Współpraca wywiadowcza była, uważam ją za potrzeb-

tylko Aleksander Kwaśniewski i Leszek Miller wiedzieli o więzie-

ną, niezbędna także dzisiaj do walki z terroryzmem. Wię-

niach CIA w Polsce, ale również wszyscy ich następcy.

zień CIA nie było.” 144 – Aleksander Kwaśniewski.

„To znaczy, że o więzieniach CIA musieli wiedzieć wszyscy

„Nie będzie żadnego Trybunału Stanu, bo nie ma do-

premierzy i prezydenci. Nie ma wyjścia. Obowiązkiem pre-

wodów, że naruszyłem prawo”’ oraz „Martwy terrorysta

miera było wiedzieć, co się dzieje w Państwie. Szef Agencji

na pewno nie zabije żadnego niewinnego człowieka.” 145

Wywiadu nie jest prywatną osobą, podlega szefowi rządu.

– Leszek Miller.

Przychodzi nowy premier i nasadza „swojego” szefa Agen-

cji Wywiadu. I ten szef robi remanent i melduje.”

„Rząd ponosi polityczną odpowiedzialność za ewentualne

więzienia CIA” – profesor Marek Safjan, były Prezes Try-

Co istotne, w wywiadzie Dominiki Wielowieyskiej oraz Agaty

bunału Konstytucyjnego.146

Nowakowskiej z Gazety Wyborczej Aleksander Kwaśniewski151

oświadczył, że wszystko, co działo się w bazie wojskowej w Starych

„Polska ma obowiązek wyjaśnić sprawę więzień CIA”

Kiejkutach, odbywało się nie tylko za wiedzą Leszka Miller, ale tak-

– dr Adam Bodnar, Wiceprezes Helsińskiej Fundacji Praw

że za jego zgodą. Wskazał, że racja stanu wymagała zaangażowa-

Człowieka.147

nia się we współpracę ze Stanami Zjednoczonymi. Udział w prze-

ciwdziałaniu terroryzmowi uzasadniał stan wyższej konieczności.

„Nikomu nie zależy na wyjaśnieniu sprawy więzień CIA

w Polsce’’ – poseł Robert Biedroń, Ruch Palikota.148

Podobne argumenty padły w rozmowie z Piotrem Najsztubem

w magazynie Wprost 152:

Należy zwrócić uwagę, że konsekwencja dziennikarzy w ostat-

nich latach w zdobywaniu informacji, nagłaśnianiu sprawy i do-

„Myśmy podejmowali decyzję, która dotyczyła współpra-

pytywaniu o nią czołowych przedstawicieli władz państwowych,

cy w sprawie walki z terroryzmem. (...) I nie będę nigdy

doprowadziła ostatecznie do coraz śmielszych wypowiedzi po-

twierdził, że uważam tego rodzaju decyzje za najwspa-

lityków i osób związanych ze sprawą. W serwisie Wprost24 czy-

nialsze strony w działalności politycznej i największe moje

tamy, że podczas wywiadu dla Programu Trzeciego Polskiego

sukcesy. Ja się nie wyżywam w tego rodzaju działaniach

Radia Leszek Miller w marcu 2012 r.149 stwierdził:

‘na ostro’. Ale są sytuacje, kiedy trzeba podejmować tego

rodzaju decyzje z ryzykiem, że coś może się również wyda-

„Nie wnikam w tajniki operacyjne polskiego wywiadu.

rzyć nie tak.”

Współpraca, zwłaszcza po tej niesłychanej tragedii w No-

wym Jorku (atak na World Trade Center 11 września

Wywiady te stanowią kolejny kamień milowy w sprawie wię-

2001r. – red.) miała miejsce. Polski wywiad współpraco-

zień CIA w Polsce. Po siedmiu latach były prezydent RP de facto

wał w szlachetnym dziele zwalczania terroryzmu z różny-

stwierdził, że więzienia CIA były w Polsce, za wiedzą i zgodą pol-

mi służbami na całym świecie (...).”

skich władz – jego oraz byłego premiera Leszka Millera. Dzięki

uporowi i systematycznemu zdobywaniu coraz to nowych infor-

„Miller przekonywał również, że jako premier wiedział

macji i rozmowach z politykami udało się w końcu w 2012 r. uzy-

o współpracy polskiego i amerykańskiego wywiadu tyle, ile

skać od wysokiej rangi polityków oświadczenie potwierdzające

było trzeba i nie dopytywał szefa agencji wywiadu o szcze-

istnienie tajnych baz. Odbiegało to od dotychczasowej wielolet-

góły działań operacyjnych.- Szef agencji wywiadu może

niej polityki zaprzeczeń.

143 Rozmowa moniki olejnik z Aleksandrem kwaśniewskim, „kropka nad i”, tVn24, 21 listopada 2010 r., http://www.tvn24.

pl/12199,1,kropka_nad_i.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

144 Rozmowa z Aleksandrem kwaśniewskim, „Poranek radia tok.fm”, 24 kwietnia 2009 r., http://www.tok.fm/

tokFm/10,94829,6535306,kwasniewski__nie_bylo_wiezien_CIA.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

145 Rozmowa

z

leszkiem

millerem,

„Poranek

radia

tok.fm”,

6

kwietnia

2012

r.,

http://www.tokfm.pl/

tokfm/10,115170,11493365,miller____nie_bedzie_zadnego_trybunalu_stanu_bo_nie.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

146 Rozmowa z markiem safjanem, „Poranek radia tok.fm”, 8 września 2008 r., http://www.tok.fm/tokFm/10,94829,5670017,safjan_

Rzad_ponosi_polityczna_odpowiedzialnosc_za.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

147 Rozmowa z dr Adamem Bodnarem, „Poranek radia tok.fm”, 29 marca 2011 r., http://www.tokfm.pl/tokfm/10,103168,9337815,__

Polska_ma_obowiazek_wyjasnic_sprawe_wiezien_CIA__.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

148 Rozmowa z Robertem Biedroniem, „Poranek radia tok.fm”, 10 kwietnia 2012 r., http://www.tokfm.pl/

tokfm/10,115170,11506834,Biedron____nikomu_nie_zalezy_na_wyjasnieniu_sprawy.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

149 „miller: więzienia CIA? gdybym znów był premierem, też bym się tym nie interesował”, Wprost24, 28 marca 2012 r., http://www.wprost.

pl/ar/313429/miller-wiezienia-CIA-gdybym-znow-byl-premierem-tez-bym-sie-tym-nie-interesowal (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

150 Wywiad michała majewskiego oraz Pawła Reszki z Vincentem V. severskim, oficerem wywiadu, Wprost, 15 kwietnia 2012 r.

151 dominika Wielowieyska oraz Agata nowakowska, „kwaśniewski: nie składam broni”, gazeta Wyborcza.

152 Piotr najsztub, „trybunał stanu? Proszę bardzo!”, Wprost, 20 maja 2012 r.

nIejednoznACznA I zmIenIAjąCA sIę RolA medIóW W WyjAśnIAnIu sPRAWy

23

Rola Gazety Wyborczej

Z drugiej strony, pojawiły się komentarze, które nasuwają po-

ważne pytania o zmianę linii redakcyjnej przez Gazetę Wyborczą.

Przyczyniła się do tego bez wątpienia Gazeta Wyborcza. Jed-

Zdaniem Adama Michnika redaktora naczelnego dziennika:

nak postrzeganie zaangażowania dziennika w sprawę zostało

w ostatnim czasie mocno zachwiane. Z jednej strony widzimy

„Zachowanie logiczne w porządku prawniczym i całkowi-

konsekwentne powracanie do sprawy, dążenie do jej wyjaśnie-

cie nieodpowiedzialne w porządku interesu państwa i od-

nia poprzez publikowanie coraz to nowych, poważnych dowo-

powiedzialności za państwo. (...) W ówczesnym kontekście

dów. Świadczy to o nieprzerwanym prowadzeniu śledztw przez

historycznym, żaden polski rząd czy prezydent nie mieli

dziennikarzy, czym gazeta stale przyczynia się do stopniowego

historycznej czy politycznej okazji, czy możliwości, żeby po-

odkrywania prawdy o sprawie. Pojawiają się także komentarze

wiedzieć ‘nie’ na taką prośbę amerykańskiego sojusznika”. 157

podkreślające wagę sprawy oraz znaczenie śledztwa prowadzo-

nego przez prokuraturę.

Ponadto, 31 marca 2012 r. Adam Michnik w wydaniu Magazynu

Świątecznego Gazety Wyborczej stwierdził kategorycznie:

„Prawo, które zakazuje arbitralnego więzienia i tortur

nie jest wymysłem przewrażliwionych pięknoduchów

„Po 11 września 2001 żaden rząd RP nie mógł odmówić

czy ‘doktrynerów praw człowieka’. Po II wojnie światowej

prośbie amerykańskich sojuszników. Ośrodek służący ope-

ludzkość nie bez powodu umówiła się, że od zakazu tortur

racjom antyterrorystycznym musiał być tajny. Z pewnością

nie ma wyjątków. I Amerykanie nie bez powodu nie chcieli

Amerykanie nie informowali polskich partnerów, że będzie

tego zakazu łamać na własnym terytorium. Żadna wła-

to miejsce tortur. Amerykanie powinni tę sprawę wyjaśnić, a

dza, żadną – formalną czy nieformalną umową, nie może

Polacy w tym pomóc. Ale wyjaśnianiu nie służy propagan-

się zrzec kontroli nad tym, czy na jej terytorium ta zasada

dowy rozgłos. Godzi on w interes państwa, wytwarzając fał-

nie jest łamana.” – dziennikarka Ewa Siedlecka.153

szywy wizerunek, że Polska toleruje tortury. Interesu państwa

nie wolno lekceważyć w politycznych rozgrywkach; używać

„‘Gazeta’ i ‘Panorama’ TVP 2 ujawniła wczoraj informa-

sprawy Kiejkut do niszczenia rywala politycznego. Dlatego

cje o zarzutach dla Siemiątkowskiego. Napisaliśmy też, że

podzielam opinię Leszka Millera i Jarosława Kaczyńskiego

w prokuraturze są materiały pozwalające na wszczęcie

na ten temat, choć ich dywagacje o motywach publikacji

procedury postawienia przed Trybunałem Stanu b. pre-

w ‘Gazecie Wyborczej’ są absurdalne. Jeśli w Kiejkutach do-

miera rządu SLD Leszka Millera. Nasze informacje wy-

szło do haniebnych tortur, to winni temu są torturujący, a nie

wołały polityczną burzę i komentarze, że w trwającym od

Miller i Siemiątkowski. Oni, współpracując z administracją

2008 r. śledztwie nastąpił przełom. Ale rozmówcy ‘Gazety’

USA, kierowali się polską racją stanu. Nie należy robić z nich

wskazują, że odebranie sprawy Tylowi i Jankowskiemu jest

kozłów ofiarnych. Lekcja z tej smutnej sprawy: należy wy-

niepokojące. – Taki ruch, i to w chwili postawienia zarzu-

kazywać więcej ostrożności w kontaktach z amerykańskim

tów, wykonuje się, gdy przełożonym nie odpowiada kieru-

sprzymierzeńcem. Spór jest normalnością w demokratycz-

nek, w jakim poszło śledztwo – ocenia Janusz Kaczmarek,

nym państwie prawa. Ale musi mieć granicę. Jest nią wspólne

prokurator krajowy w latach 2004-06.” – dziennikarz Woj-

dobro Rzeczypospolitej. Chciałbym, by stało się to oczywiste

ciech Czuchnowski i Jacek Harłukowicz.154

dla wszystkich, także dla Janusza Palikota.” 158

„Ponieważ jest wysoce nieprawdopodobne, by Siemiątkowski

Nie jest to jednak głos odosobniony w Gazecie Wyborczej. Uwagę

jako szef wywiadu sam podejmował decyzję o udostępnieniu

zwracają również niejednoznaczne komentarze innych dzienni-

Amerykanom bazy na tajne więzienie, trzeba (znów: z wyso-

karzy, nawet tych najbardziej zasłużonych w sprawie:

kim prawdopodobieństwem) przyjąć, że Miller o tej bazie wie-

dział i wydał na to zgodę. Prędzej czy później będzie się z tego

„ W naszym demokratycznym państwie, które jest człon-

musiał tłumaczyć.” – dziennikarka Agnieszka Kublik.155

kiem Unii Europejskiej, władzom publicznym nie wolno

tolerować tortur. Z drugiej strony łatwo dziś – z perspekty-

„Aleksander Kwaśniewski przyznaje, że więzienia CIA były

wy lat i wiedzy o metodach, jakimi posługiwali się wobec

w Polsce za wiedzą i zgodą polskich władz, w tym jego –

jeńców Amerykanie – żądać głów tych, którzy 10 lat temu

jako prezydenta, i Leszka Milera – jako premiera. To waż-

musieli podejmować decyzje o współpracy z CIA. Teraz

ne i uczciwe oświadczenie. Można tylko żałować, że pada

zapewne odpowiedzą (osoby odpowiedzialne za wyra-

tak późno i jest wymuszone działaniami niezależnej od

żenie zgody na funkcjonowanie więzienia CIA – przypis

władzy wykonawczej prokuratury. A konkretnie zarzuta-

autorów) za to przed sądem. Sąd jednak powinien wziąć

mi dla b. szefa AW Zbigniewa Siemiątkowskiego. Ale lepiej

pod uwagę, w jak trudnych działali warunkach.” – dzien-

późno, niż wcale.” – dziennikarka Ewa Siedlecka.156

nikarz Wojciech Czuchnowski.159

153 ewa siedlecka, „miller oskarża prokuraturę o stosowanie prawa”, gazeta Wyborcza, 27 marca 2012 r., http://wyborcza.

pl/1,76842,11428924, miller_oskarza_prokurature_o_stosowanie_prawa.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

154 Wojciech Czuchnowski i jacek harłukowicz, „za dużo tajności”, gazeta Wyborcza, 28 marca 2012 r., http://wyborcza.

pl/1,75478,11431406,Wiezienie_CIA__za_duzo_tajnosci.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).\

155 Agnieszka kublik, „naiwna taktyka millera”, gazeta Wyborcza, 6 kwietnia 2012 r., http://wyborcza.pl/1,76842,11495288,naiw-na_taktyka_millera.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

156 ewa siedlecka, „kwaśniewski w szarej strefie więzień CIA”, gazeta Wyborcza, 1 maja 2012 r., http://wyborcza.

pl/1,113922,11647877,kwasniewski_w_szarej_strefie_wiezien_CIA.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

157 Wywiad Agnieszki kublik z Adamem michnikiem, 7 czerwca 2011 r., „Rozmowy z Agnieszką kublik”, gazeta Wyborcza.

158 Adam michnik, „Polska to nie postaw sukna”, gazeta Wyborcza, 31 marca 2012 r., http://wyborcza.pl/magazyn/0,0.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

159 Wojciech Czuchnowski, „Więzienia CIA, polska odpowiedzialność”, gazeta Wyborcza, 27 ,marca 2012 r., http://wyborcza.

pl/1,113922,11425431,Wiezienia_CIA__polska_odpowiedzialnosc.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

24

RolA medIóW W WyjAśnIAnIu sPRAWy tAjnego WIęzIenIA CIA nA teRytoRIum PolskI

„Czy torturowanie więźniów zdarzało się w 2002 r. w Pol-

Giertych wysłał pismo do koordynatora służb specjalnych

sce? Wyznaję niepopularny dziś pogląd, że nie ma dosta-

Zbigniewa Wassermanna. – Prosiłem o podjęcie działań

tecznych dowodów na istnienie tajnych więzień na terenie

zmierzających do wyjaśnienia kwestii ewentualnych wię-

naszego kraju. A już nie ma żadnych dowodów na to, że

zień. Odpowiedzią było milczenie – mówi dziś Giertych.

władze polskie zgadzały się na torturowanie więźniów.” –

dziennikarz Paweł Wroński.160

Taka korespondencja nie jest zwykłym listem. Powiada-

miany prokurator nie może dokumentu po prostu włożyć

Rola Rzeczpospolitej

do szuflady i zapomnieć o sprawie. Procedura jest rygory-

styczna – trzeba formalnie wszcząć postępowanie lub od-

Przyjrzyjmy się następnie pod tym kątem publikacjom Rzecz-

mówić wszczęcia. Tyle że nic takiego na wiosnę 2006 roku

pospolitej. Warto zaznaczyć, że dziennik ten, który jako jeden

się nie stało.”

z pierwszych poważnie zajął się sprawą, a jego dziennikarze

uzyskali ważne, przełomowe dane, w 2012 r. zaczął odchodzić Podkreślili ponadto, że śledztwo nie jest jeszcze zakończone, po-od tematu. Nie dostarcza on już opinii publicznej nowych, wcze-

nieważ:

śniej nieznanych informacji. Nie publikuje artykułów o wynikach

dziennikarskich śledztw.

„ W sprawę wmieszali się działacze partyjni, którzy mają

swoje doraźne kalkulacje”. 165

W pierwszych tekstach z 2005 r. czytamy:

Po tych, i wielu innych, doniesieniach Rzeczpospolitej zaobser-

„ To, co od początku wydawało się mało wiarygodną po-

wować możemy zdecydowaną zmianę. Opublikowane teksty

głoską, dziś jest tematem politycznych rozmów na naj-

zdradzają zdecydowany brak przychylności i poparcia dla wyja-

wyższym szczeblu (.. .)”, a także „Polska powinna odrzucić

śnienia sprawy więzień CIA, słowem skrajnie odmienne podej-

oskarżenia w sposób znacznie bardziej stanowczy niż do-

ście do tematu.

tąd”.161 – dziennikarz Jan Skórzyński.

W tekście Igora Janke z 25 marca 2012 r., stanowiącego komen-

W 2008 r. Piotr Gabryel napisał:

tarz do podjętych przez Parlament Europejski prac nad kontynu-

acją raportu z 2006 r. dotyczącego programu tajnych więzień CIA

„ Coraz więcej znaków na niebie i ziemi wskazuje, że rów-

na terenie Europy, czytamy:

nież w Polsce pojawiły się siły, które doszły do przekona-

nia, iż i tę sprawę warto wykorzystać jako oręż w totalnej

„Być może jest jakiś racjonalny powód, by polski prokura-

wojnie politycznej” . Czytamy również, że „należy nie-

tor generalny nie uczestniczył w wysłuchaniu w Parlamen-

zwłocznie ustalić czy za rządów Aleksandra Kwaśniew-

cie Europejskim w sprawie domniemanych więzień CIA.

skiego oraz Leszka Millera w naszym kraju naprawdę ist-

Ale nasz głos powinien tam być słyszany. I niezależnie od

niało tajne więzienie CIA”.162

tego, czy tajne więzienia były w Polsce, czy ich nie było, po-

winniśmy jasno mówić, że zajmowanie się tą sprawą jest

Następnie w 2009 Mariusz Kowalewski i Edyta Żemła (przy

idiotyzmem. Głos nasz i innych Europejczyków, którzy nie

współpracy z Adamem Krzykowskim z „Panoramy” TVP2) ujaw-

zatracili jeszcze instynktu samozachowawczego, powinien

niają dowody w postaci dokumentacji lotniczej, faktury za pali-

brzmieć mocno. Niech Europa zajmie się dziś tym, jak bę-

wo, czy twardych dysków z lotniska w Szymanach.163

dzie się bronić przed innymi możliwymi konfliktami w sy-

tuacji, kiedy Amerykanie nie chcą już płacić za nasze bez-

Jeszcze w październiku 2012 r. Michał Majewski i Paweł Reszka

pieczeństwo. A nie zajmuje się losem ludzi, którzy chcieli

w artykule „O człowieku, który oskarżył Polskę”164 przybliżyli czy-

wymordować nasze rodziny. Bo pięknoduchostwo może

telnikom okoliczności wszczęcia postępowania karnego prowa-

doprowadzić Europę do katastrofy.” 166

dzonego przez prokuraturę:

Kilka dni później w artykule Elizy Olczyk i Grażyny Zawadki z 27

„Wyświetlanie sprawy zaczęło się od człowieka, który zdą-

marca 2012 r.167 podkreślono, że:

żył już przestać być politykiem. Chodzi o byłego wicepre-

miera, dziś adwokata – Romana Giertycha. W grudniu

„Jesteśmy jedynym krajem, który chce sądzić swoich poli-

2005 roku sejmowa komisja ds. służb specjalnych (lider

tyków za zgodę na tajne więzienia CIA. Postawienie przez

LPR był jej szefem) za zamkniętymi drzwiami zajmowa-

prokuraturę zarzutów Zbigniewowi Siemiątkowskiemu,

ła się więzieniami CIA. W pierwszych dniach 2006 roku

byłemu szefowi Agencji Wywiadu, podważa po raz kolej-

160 Paweł Wroński, „Żakowski, nie idźcie drogą stalina i Berii”, gazeta Wyborcza, 7 kwietnia 2012 r., http://wyborcza.

pl/1,76842,11498934,zakowski__nie_idzcie_droga_stalina_i_Berii.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

161 jan skórzyński, „komentarz”, Rzeczpospolita, 8 grudnia 2005 r.

162 Piotr gabryel, „tajne więzienia pełne jawnych interesów”, Rzeczpospolita, 5 września 2008 r., http://www.rp.pl/artykul/186628.

html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

163 Więcej na temat publikacji patrz punkt V niniejszego raportu.

164 michał majewski i Rafał Reszka, „o człowieku, który oskarżył Polskę”, Rzeczpospolita, 16 października 2012 r., http://www.rp.pl/

artykul/549924.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

165 Ibidem.

166 Igor janke, europa traci instynkt samozachowawczy, Rzeczpospolita, 25 marca 2012 r., http://www.rp.pl/artykul/849486.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

167 eliza olczyk i grażyna zawadka, kłopotliwy sojusznik w walce z terrorem, Rzeczpospolita, 27 marca 2012 r., http://www.rp.pl/

artykul/850732.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

nIejednoznACznA I zmIenIAjąCA sIę RolA medIóW W WyjAśnIAnIu sPRAWy

25

ny naszą wiarygodność jako sojusznika. Nie mniej groźne

Dominująca ocena walki z terroryzmem na samym po-

może się okazać ujawnienie nazwisk osób współpracują-

czątku tego wieku jest niepokojąca. Co prawda, jeżeli tajne

cych ze służbami USA. W ciągu ponad 20 lat istnienia III

więzienia CIA rzeczywiście w Polsce były i torturowano

RP jest to już co najmniej trzeci taki przypadek naruszenia

w nich podejrzanych, było to złamanie prawa. Ale trzeba

tajemnic wywiadu.”

sobie przypomnieć, co było na drugiej szali – chęć uniknię-

cia kolejnych wielkich zamachów dokonywanych przez

W artykułach tych odnajdujemy powrót do argumentów bezpie-

terrorystów islamskich. Świeżo po 11 września 2001 roku.

czeństwa państwowego, który powinien mieć prymat nad pro-

Najgorsze, że teraz już żaden polityk nie będzie sobie za-

blematyką naruszeń praw człowieka i Konstytucji RP, a także ar-

dawał takich pytań: co jest na drugiej szali. Każdy odrzuci

gument lojalności sojuszniczej. W komentarzach tych ponownie

propozycję z Ameryki. Zwłaszcza że, jak widać, w CIA nie

odwołano się do doktryny racji stanu.

ma tajemnic i prędzej czy później wszystko się wyda. To

dobra wiadomość dla al-Kaidy.”

Warto wspomnieć jeszcze o tekście autorstwa Jerzego Haszczyń-

skiego o podobnym wydźwięku, opublikowanym znacznie wcze-

Powyższe artykuły w Gazecie Wyborczej oraz Rzeczpospolitej –

śnie, 9 września 2010 r.168, w którym stwierdził:

dwóch dziennikach, które były bardzo aktywne w tym temacie

i odegrały istotną rolę w wyjaśnianiu sprawy więzień CIA – świad-

„Można się spodziewać, że chór krytyków polskich władz,

czyć mogą o chwilowym odejściu od dotychczasowych poglądów

które miały się zgodzić na to, by amerykańskie służby wy-

na sprawę, zapoczątkowaniu powolnej zmiany kierunku jej po-

prawiały w Polsce, co chcą ze specyficznymi więźniami,

strzegania, bądź całkowitym odejściu od dotychczasowej polity-

jeszcze się powiększy. Także w naszym kraju. I krzyk bę-

ki dążenia do jej wyjaśniania. Obserwujemy bowiem przypadki

dzie wielki. Oburzenie i poszukiwanie winnych. Bo spo-

swoistego wycofywania się z tematu po serii sukcesów. Pozostaje

sób traktowania w tajnych więzieniach Chalida Szejka

śledzić dalsze publikacje, by jednoznacznie stwierdzić, jaka jest

Mohammeda (numer 2 w al-Kaidzie) i innych organiza-

aktualnie linia redakcyjna najważniejszych i najbardziej wpływo-

torów zamachów terrorystycznych urasta do największej

wych dzienników i magazynów w Polsce.

zbrodni współczesnej Europy. Może nawet obrońcy praw

terrorystów uznają, że na chwilę należy zawiesić zakaz

Szczególnie zastanawiające jest w tym kontekście, że aktual-

wykonywania w Polsce kary śmierci, by dokonać egzekucji

nie dwaj wiodący opiniotwórcy w Polsce (acz o kompletnie

Aleksandra Kwaśniewskiego, bo to w czasach jego prezy-

innym bagażu ideowym i historycznym) – Adam Michnik oraz

dentury się to wszystko działo.

Igor Janke – mają w zasadzie podobne zdanie na temat sprawy.

Sprawy nie należy dalej wyjaśniać, gdyż może to powodować

poważne konsekwencje dla polskiej racji stanu.

168 jerzy haszczyński, Al kaida ma powody do zadowolenia, Rzeczpospolita, 8 września 2010 r., http://www.rp.pl/artykul/533103.html (ostatni dostęp 4 maja 2012 r.).

26

RolA medIóW W WyjAśnIAnIu sPRAWy tAjnego WIęzIenIA CIA nA teRytoRIum PolskI

Podsumowanie

Analizując doniesienia polskich mediów począwszy od 2005 r.,

Analiza publikacji dotyczących zaangażowania Polski w wojnę

dotyczących sprawy istnienia w Polsce tajnych baz CIA, gdzie

z terroryzmem prowadzi do wniosku, że mają one charakter ra-

osoby podejrzewane o terroryzm były przetrzymywane i podda-

czej sensacyjny, stanowią swoistą pogoń, a nawet wyścig, ku zdo-

wane torturom, możemy zaobserwować proces dynamiki prawdy

byciu ważniejszych, nowych, kontrowersyjnych faktów. Mało na-

( The dynamic of truth) – zjawisko, które jako pierwszy sformuło-

tomiast można wyczuć realnej potrzeby i dążenia do wyjaśnienia

wał senator Dick Marty w swym raporcie. Z każdym kolejnym

prawdy z uwagi na wyższe idee ucieleśniające wartości konstytu-

miesiącem dowiadujemy się coraz więcej, lepiej rozumiemy eu-

cyjne, jak prawo do życia czy zakaz stosowania tortur. Niewiele

ropejski i polski kontekst tzw. wojny z terroryzmem. Proces ten

było także artykułów, w których sprawa więzienia CIA w Polsce

działa jak kula śnieżna pociągająca za sobą coraz więcej infor-

umieszczana byłaby w szerszym kontekście całego programu taj-

macji i nowych faktów pozyskiwanych przez dziennikarzy, które

nych porwań i przetrzymywania osób podejrzewanych o terro-

przybliżają nas do lepszego poznania sprawy.

ryzm. Wreszcie nieliczni dziennikarze podejmowali w ogóle pró-

bę zrozumienia i opisania kontekstu międzynarodowego sprawy,

Rola mediów zdecydowanie różni się w odniesieniu do poszcze-

nie wspominając nawet o aktywnym korzystaniu z zagranicznych

gólnych lat. Początkowo polskie media nie dostarczały istotnych

źródeł i raportów oraz wiązaniu faktów tam przedstawionych

informacji. Dziennikarze działali głównie na zasadzie reakcji na

z informacjami krajowymi.

światowe doniesienia, szeroko odwoływali się do krytyki sprawy

ze strony polityków oraz przywoływali polską rację stanu. Lata

Co jest jednak szczególnie dotkliwe, sensacyjność doniesień

2006-2007 to głównie skupienie się na przekazywaniu ustaleń ko-

wpłynęła na to, że przez kilka lat w istocie dziennikarze nie zagłę-

misji organów międzynarodowych oraz ich krytyki ze strony pol-

biali się w problem konsekwencji prawnych utworzenia tajnych

skich polityków. Już w tym okresie pojawiły się próby wyjaśniania

ośrodków w Polsce i możliwości łamania na terenie naszego kra-

sprawy, jednak prawdziwy przełom w śledztwie dziennikarskim

ju praw człowieka. To właśnie te argumenty – konieczność po-

przyniósł rok 2009 r. Od 2010 r. media stale informują o coraz

szanowania podstawowych praw jednostki zagwarantowanych

to nowych faktach dotyczących samego funkcjonowania ame-

przez Konstytucję RP – powinny być szeroko komentowane przez

rykańskiej bazy w Starych Kiejkutach oraz postępów w objętym

dziennikarzy w demokratycznym kraju, jakim jest Polska. To wła-

tajemnicą państwową śledztwie prokuratury. Mogliśmy zauwa-

śnie ten aspekt powinien być główną motywacją dla dziennikarzy

żyć zmianę od powątpiewania i niedowierzania do poważnego

do kompleksowego wyjaśnienia sprawy.

i konsekwentnego śledztwa dziennikarskiego. Obecnie widoczny

jest natomiast niejednoznaczny stosunek do sprawy i stopniowe

odchodzenie od tematu przez niektóre media.

Uderzające jest to, że polskie media, szczególnie w początkowym

okresie, wykazały w podejściu do tematu swoistą zarozumia-

łość, wynikającą z braku bezpośrednich dowodów, przecieków

oraz bierności opinii publicznej, co podważało wolę rzetelnego

zajęcia się sprawą. Konstanty Gebert wskazuje, że takie myśle-

nie niestety dominowało w Gazecie Wyborczej i było także jego

udziałem.169

Adam Bodnar jest doktorem nauk prawnych,

Irmina Pacho jest doktorantką w Instytucie Nauk Prawnych

adiunktem w Zakładzie Praw Człowieka WPiA UW,

PAN oraz koordynatorką Programu Spraw Precedensowych

wiceprezesem zarządu Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka.

Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka.

E-mail: a.bodnar@hfhr.org.pl

E-mail: i.pacho@hfhr.org.pl

169 konstanty gebert, zadziwiająca bierność, kultura liberalna z 20 marca 2012 r., artykuł dostępny na stronie http://kulturaliberalna.

pl/2012/03/20/tajne-wiezienia-cia-a-sprawa-polska-2-pacho-zajadlo-nadazdin-gebert/