Potencjał wykorzystania odnawialnych

źródeł energii dla wzrostu bezPieczeństwa

energetycznego w euroPie

grzegorz wiśniewski, prezes Instytutu Energetyki Odnawialnej (od 2001 r.), przewodniczący (2007–2009) zespołu doradców (MERG) Komisji Europejskiej ds. Energetyki Zrównoważonej Środowiskowo, doradca Związku Powiatów Polskich i koordynator ds. odnawialnych źródeł energii, dyrektor (1997–2005) Europejskiego Centrum Energii Odnawialnej (EC BREC), przewodniczący zespołu doradców Ministra

Środowiska ds. Energetyki (2003–2004), współautor Strategii rozwoju energetyki odnawialnej (2000) i szeregu ekspertyz dla Ministerstwa Środowiska i Ministerstwa Gospodarki. Absolwent Politechniki Warszawskiej, kierunek mechanika (1987) oraz Uniwersytetu Warszawskiego, kierunek organizacja

i zarządzanie (1989); stypendysta kilku zagranicznych uniwersytetów i instytutów (Wielka Brytania, Włochy, Szwajcaria, Stany Zjednoczone). Posiada znaczące doświadczenie w zarządzaniu projektami o charakterze naukowym i wdrożeniowym oraz projektami inwestycyjnymi z zakresu energetyki odnawialnej. Był kierownikiem pakietów zadaniowych międzynarodowych projektów badawczych realizowanych w ramach 5-go, 6-go i 7-go Programu Ramowego Badań i Rozwoju UE, koordynatorem

dwóch projektów UNDP/ONZ oraz kierownikiem dwóch projektów badawczych w Polsce z zakresu

energetyki odnawialnej. Specjalizuje się w energetyce słonecznej, wiatrowej i biogazie oraz systemowych, prawnych i ekonomicznych problemach wykorzystania odnawialnych zasobów energii.

dr hab. inż. zbigniew Michał karaczun, adiunkt w warszawskiej Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego (SGGW), w Katedrze Ochrony Środowiska. Zajmuje się naukami rolniczymi,

zrównoważonym rozwojem i polityką ekologiczną. Od 1999 roku jest kierownikiem specjalizacji

„Zarządzanie i ekorozwój” na Międzywydziałowym Studium Ochrony Środowiska SGGW. Poza

działalnością naukową jako krajowy ekspert, konsultant i doradca uczestniczył także w wielu

międzynarodowych projektach, m.in. w licznych projektach Phare i innych finansowanych

z funduszy unijnych. Pracował jako ekspert FAO oraz USAID. W latach 1998–2000 był doradcą

ds. integracji europejskiej Ministra Środowiska. W 2003 roku otrzymał nagrodę Ministra Środowiska za wybitne osiągnięcia naukowe. Jest prezesem zarządu Okręgu Mazowieckiego

Polskiego Klubu Ekologicznego. W latach 1995–2000 był dyrektorem Sieci Działań na Rzecz

Klimatu – Europa Środkowa i Wschodnia (Climate Action Network Central and Eastern Europe

– CAN CEE). Od 2005 roku jest ekspertem polskiej Koalicji Klimatycznej. Jest autorem ponad

200 artykułów, raportów i książek.

Potencjał wykorzystania odnawialnych źródeł energii dla wzrostu bezpieczeństwa energetycznego

w Europie

Publikacja w serii Pisma Europejskie

Autorzy: Grzegorz Wiśniewski i Zbigniew M. Karaczun

Redakcja: Agnieszka Mrozik

Warszawa, maj 2011

© Heinrich-Böll-Stiftung

Wszystkie prawa zastrzeżone

Opracowanie graficzne: Studio 27

Zdjęcie na okładce: Bartosz Łobejko

ISBN: 978-83-61340-88-1

Zamówienia na adres:

Fundacja im. Heinricha Bölla, ul. Żurawia 45, III p., 00-680 Warszawa

t 22 59 42 333 F 22 59 42 337 e pl-info@pl.boell.org w www.boell.pl PisMa euroPejskie

Potencjał wykorzystania

odnawialnych źródeł energii

dla wzrostu bezpieczeństwa

energetycznego w europie

grzegorz wiśniewski

zbigniew M. karaczun

Inicjator i wydawca: Fundacja im. Heinricha Bölla

SpiS treści

Wprowadzenie

7

1. Bezpieczeństwo energetyczne.

indywidualne, lokalne i regionalne czynniki europejskiego bezpieczeństwa

energetycznego opartego na wykorzystaniu odnawialnych źródeł energii

9

Grzegorz Wiśniewski

1.1. Potrzeba zrównoważonego podejścia do bezpieczeństwa energetycznego

w polityce energetyczno-klimatycznej

10

1.2. Amerykańskie doświadczenia z bezpieczeństwem energetycznym

12

1.3. Dotychczasowa koncepcja bezpieczeństwa energetycznego w Polsce

13

1.4. Trudności w centralistycznym podejściu do przezwyciężenia problemów

dotyczących poprawy bezpieczeństwa energetycznego w Polsce

15

1.5. Zapomniana koncepcja lokalnego i regionalnego bezpieczeństwa energetycznego

19

1.6. Indywidualne bezpieczeństwo energetyczne

22

1.7. Zadania dla UE

25

2. Unia europejska w drodze do niezależności energetycznej

27

Zbigniew Karaczun

2.1. Wprowadzenie

27

2.2. Bezpieczeństwo energetyczne Wspólnoty

28

2.3. W stronę odnawialnych źródeł energii

30

2.4. Czego potrzebuje UE?

32

2.5. Podsumowanie

36

2.6. Podziękowania

38

5

Wprowadzenie

wprowadzenie

Osiągnięcie celu zaspokojenia 100% zapotrzebowania Europy na energię elek-

tryczną dzięki energii odnawialnej do roku 2050 jest możliwe, jeśli tylko uda

nam się połączyć potencjały europejskich odnawialnych źródeł energii. Wyma-

gać to jednak będzie zwiększonej współpracy między państwami członkowskimi

Unii Europejskiej, a także spójnych polityk i regulacji na poziomie europejskim.

Obecnie istnieją one jedynie częściowo, jako że polityka energetyczna w Eu-

ropie kształtowana jest głównie na poziomie poszczególnych krajów. Z tego

względu Fundacja im. Heinricha Bölla zwróciła się do grupy ekspertów z prośbą

o ocenę polityki europejskiej w sektorach najważniejszych dla transformacji ku

energetyce odnawialnej, zidentyfikowanie obszarów aktualnie niewystarczają-

cej współpracy europejskiej oraz zaproponowanie możliwych rozwiązań.

W niniejszej publikacji dwóch polskich ekspertów – Grzegorz Wiśniewski

i dr Zbigniew Karaczun – zastanawia się, jak poprzez wspólne europejskie wy-

korzystanie energii odnawialnych w pozyskiwaniu energii elektrycznej wzro-

snąć może bezpieczeństwo energetyczne w Europie. Szczególnie w przedpolu

polskiej Prezydencji w Radzie UE w drugiej połowie 2011 roku, w której kwestie

związane z bezpieczeństwem energetycznym odgrywać będą przypuszczalnie

znaczącą rolę, zwrócenie uwagi na rolę odnawialnych źródeł energii w tym kon-

tekście wydaje się niezmiernie istotne i warte podkreślenia.

Dr Zbigniew Karaczun wskazuje na kwestie energetyczne jako historyczną

podstawę istnienia Wspólnoty Europejskiej i twierdzi, że w obliczu nowych wy-

zwań globalnych związanych także ze zmianami klimatycznymi polityka energe-

tyczna i w szczególności kwestia bezpieczeństwa energetycznego powinny w co-

raz mniejszym stopniu pozostawać polem interesów narodowych i stać się raczej

zagadnieniem ogólnoeuropejskim, wymagającym intensyfikacji współpracy po-

między państwami członkowskimi UE. W swojej analizie dr Karaczun zastanawia

się nad tym, jakie działania powinny być podjęte na poziomie unijnym w celu

promowania rozwoju OZE i czy budowa przez Wspólnotę gospodarki uniezależ-

nionej od paliw kopalnych może stać się nowym projektem dla Europy.

Tekst Grzegorza Wiśniewskiego prezentuje różne koncepcje i strategie poli-

tyczne dla bezpieczeństwa energetycznego: autor zestawia unijną wizję polityki

klimatycznej i energetycznej zawartą w Pakiecie energetyczno-klimatycznym

UE z koncepcją amerykańską okresu prezydentury George’a W. Busha, której

elementy wydają się przeważać w dotychczasowym myśleniu o tych zagadnie-

niach w Polsce. Podkreśla on znaczenie inicjatyw lokalnych i regionalnych, a

także rolę indywidualnego konsumenta (i producenta) energii we wzmacnianiu

europejskiego bezpieczeństwa energetycznego. Autor omawia zarówno kon-

cepcję lokalnego i regionalnego bezpieczeństwa energetycznego opierającego

się na odnawialnych źródłach energii (w połączeniu z innymi formami zaopa-

Wprowadzenie

7

trzenia w energię), jak i sposób, w jaki Unia Europejska może wspierać bezpie-

czeństwo energetyczne na poziomie lokalnym i regionalnym.

Dwie analizy składające się na publikację obrazują zatem niejako dwie stro-

ny tego samego zagadnienia – roli, jaką odnawialne źródła energii mogą i po-

winny odegrać w procesie wzmacniania bezpieczeństwa energetycznego w Eu-

ropie: zarówno kwestię niezbędnego ku temu rozwoju europejskiej struktury

zarządzania ( governance), jak i ukazanie zadań Unii Europejskiej we wspiera-

niu i promocji fundamentalnych dla tego procesu inicjatyw lokalnych i regional-

nych. Stawiają także pytania o to, jakie mechanizmy niezbędne są na poziomie

europejskim, a wprowadzenie jakich rozwiązań konieczne byłoby na poziomie

regionalnym, lokalnym i indywidualnym, by działania te uzupełniały się nawza-

jem, tworząc spójne i efektywne ramy na rzecz wzrostu bezpieczeństwa energe-

tycznego opartego na wykorzystaniu odnawialnych źródeł energii.

Ralf Fücks

Członek zarządu Fundacji im. Heinricha Bölla

Wolfgang Templin

Dyrektor Przedstawicielstwa

Fundacji im. Heinricha Bölla w Polsce

zystaniu odnawialnych źródeł energii

uropiee

wa energetycznego w

eczeństwa energetycznego opartego na wykor

zystania odnawialnych źródeł energii dla wzrostu bezpieczeńst

Bezpieczeństwo energetyczne.

Indywidualne, lokalne i regionalne czynniki europejskiego bezpi

Potencjał wykor

1.

8

1. Bezpieczeństwo energetyczne.

indywidualne, lokalne i regionalne czynniki

europejskiego bezpieczeństwa energetyczne-

go opartego na wykorzystaniu odnawialnych

źródeł energii

Grzegorz Wiśniewski

W dotychczasowej dyskusji na temat europejskiego bezpieczeństwa energe-

tycznego dominuje problematyka dywersyfikacji zaopatrzenia poszczególnych

energii

państw członkowskich Unii Europejskiej (UE) w konwencjonalne paliwa węglo-

wodorowe oraz zadań, jakie powinny być realizowane przez tradycyjne przed-

źródeł

siębiorstwa energetyczne. Zarówno paliwa kopalne, jak i tradycyjne przedsię-

biorstwa energetyczne należą do epoki, która powoli się kończy, i trudno ocze-

kiwać, że staną się one kluczem do rozwiązania problemów bezpieczeństwa

odnawialnych

energetycznego w nadchodzącej epoce szybkich zmian technologicznych, sty-

mulowanych w Unii aktywną polityką klimatyczno-energetyczną i wspierającą

zystaniu

uropiee

ją polityką naukową. Kluczową rolę w tym procesie odgrywać będą odnawialne

wykor

źródła energii, których rozwój – ze względu na ich rozproszoną naturę i roz-

na

proszone zasoby – musi prowadzić do inteligentnego zarządzania w energe-

tyce oraz do decentralizacji systemów energetycznych. Kontynuowanie więc

opartego

rozmowy na temat bezpieczeństwa energetycznego z dotychczasowej – głównie

narodowej – perspektywy, bez uwzględnienia składowych lokalnych i regional-

wa energetycznego w

nych bezpieczeństwa energetycznego, a także bez patrzenia na indywidualnego

energetycznego

konsumenta energii, który przestaje być biernym elementem w systemie zaopa-

trzenia w energię, staje się anachroniczne i jałowe. Poprawa bezpieczeństwa

energetycznego wymaga uwzględnienia wielu aspektów gospodarczych i wielu

racji oraz zaangażowania znacznie większej liczby partnerów lokalnych i regio-

bezpieczeństwa

nalnych, a także konsumentów energii. Potwierdzają to dotychczasowe mniej

lub bardziej udane doświadczenia z działań na rzecz poprawy bezpieczeństwa

energetycznego zarówno w Europie, jak i w USA, gdzie problem ten ma szcze-

europejskiego

gólny charakter, a także w Polsce, gdzie realizowana koncepcja bezpieczeństwa

energetycznego ma specyficzne uwarunkowania historyczne i geopolityczne.

czynniki

Niniejszy tekst uwzględnia szerszy kontekst światowy i europejski, ale pi-

sany jest z perspektywy Polski, która – jako członek UE – uznała problem

i regionalne

bezpieczeństwa energetycznego za jeden ze swoich priorytetów i obecnie pro-

ponuje go jako kluczowy temat Polskiej Prezydencji w Radzie UE w drugiej

zystania odnawialnych źródeł energii dla wzrostu bezpieczeńst

energetyczne.

zystania odnawialnych źródeł energii dla wzrostu bezpieczeńst

lokalne

połowie 2011 roku.

Zdaniem autora aktualna polska koncepcja bezpieczeństwa energetycz-

nego jest zbyt słabo wpisana w ogólne ramy i trendy polityki UE, w szcze-

Bezpieczeństwo

Indywidualne,

Bezpieczeństwo

gólności w obszarach ochrony klimatu, innowacji i wspólnego rynku. Zbyt

potencjał wykor

1.

9

słabo wykorzystywane są w niej również takie oczywiste w UE instrumenty do

poprawy bezpieczeństwa energetycznego, jak promocja odnawialnych źródeł

energii i efektywności energetycznej. Nadanie priorytetu narodowemu bez-

pieczeństwu energetycznemu nie prowadzi w Polsce do takich naturalnych,

wydawać by się mogło, procesów, jak pogłębienie integracji z UE i nacisk na

wykorzystanie własnych, odnawialnych zasobów energii. W kontekście bez-

pieczeństwa energetycznego podjęte zostały za to działania na rzecz ochro-

ny roli krajowego węgla i zdywersyfikowania zewnętrznego zaopatrzenia

w paliwa węglowodorowe, czy też na rzecz budowy infrastruktury jądrowej

w Polsce. Tak rozumianej dywersyfikacji nie towarzyszy decentralizacja i de-

monopolizacja w sektorze wytwarzania energii. Podejście takie bardziej przy-

pomina obecnie już nieco anachroniczną politykę energetyczną USA z czasów

administracji prezydenta George’a W. Busha niż model polityki energetyczno-

klimatycznej wypracowany w UE. Koszty realizacji przyjętej koncepcji bez-

pieczeństwa energetycznego analizowane są zbyt pobieżnie i bez publicznej

debaty na ten temat. Niniejszy esej jest poświęcony analizie wyżej wymienio-

nych problemów oraz rozwinięciu tezy o zasadności bardziej aktywnych niż

dotychczas działań w ramach istniejącej polityki energetyczno-klimatycznej

UE, w szczególności konieczności decentralizacji systemów wytwarzania

energii w oparciu o własne, odnawialne zasoby energetyczne. Przedstawione

uwarunkowania i oceny mają charakter całkowicie niezależny i reprezentują

tylko i wyłącznie aktualne poglądy autora.

zystaniu odnawialnych źródeł energii

uropiee

1.1. Potrzeba zrównoważonego podejścia do bezpieczeństwa energetycznego

w polityce energetyczno-klimatycznej

Graficznym symbolem zrównoważenia zazwyczaj sprzecznych ze sobą intere-

sów w polityce energetycznej i klimatycznej UE jest trójkąt. Na to, co nazywa-

wa energetycznego w

my „trójkątem energetycznym”, składają się trzy istotne elementy: zwiększenie

bezpieczeństwa energetycznego, zagwarantowanie zrównoważonego ekolo-

gicznie rozwoju oraz zwiększenie konkurencyjności. Wewnętrzną sprzeczność

zawartą w tych celach możemy pogodzić przez konsekwentne i skoordynowane

eczeństwa energetycznego opartego na wykor

działanie, którego efektem powinno być stworzenie nowego modelu opartego

na odnawialnych źródłach energii (OZE) i większej energooszczędności. Inny-

mi słowy, chodzi o zmianę obecnego modelu, czyli wejście (także dzięki nowym

technologiom) na nowy poziom równowagi.

Pakiet klimatyczny UE 3 x 20% jest dobrym przykładem na poszukiwanie

równowagi (w nowych uwarunkowaniach polityki klimatycznej) w perspekty-

wie nadchodzących dziesięciu lat. Zdaniem autora najważniejszym składnikiem

pakietu jest cel związany z 20% udziałem energii z OZE w bilansie zużycia ener-

gii w UE w 2020 roku. Realizacja tego celu determinuje efektywne zrealizowa-

nie całego pakietu, łącznie z redukcją emisji i redukcją zaopatrzenia w paliwa

kopalne. A efektywne wdrożenie wszystkich trzech „dwudziestek” to paszport

zystania odnawialnych źródeł energii dla wzrostu bezpieczeńst

do bezpiecznego zaopatrzenia w paliwa i energię.

Do tej pory ton dyskusji na temat bezpieczeństwa energetycznego nadawa-

ły rządy poszczególnych państw członkowskich UE, które na „ołtarzu bezpie-

Bezpieczeństwo energetyczne.

Indywidualne, lokalne i regionalne czynniki europejskiego bezpi

czeństwa energetycznego” były czasem skłonne złożyć w pierwszej kolejności

Potencjał wykor

1.

10

zrównoważenie ekologiczne i bezpieczeństwo klimatyczne, a w niektórych

krajach – bardziej histerycznie postrzegających zagrożenia związane z bez-

pieczeństwem energetycznym – także konkurencyjność gospodarki, zwłasz-

cza tę długookresową.

Coraz silniejsze, postępujące wraz z wyczerpywaniem zasobów paliw kopal-

nych, zaangażowanie rządów w problematykę bezpieczeństwa energetycznego

to zjawisko światowe. Powszechnie sądzi się, że jest to zasadny obszar troski

rządów, w którym uzasadniony jest interwencjonizm, zwłaszcza w okresie spo-

wolnienia gospodarczego oraz wobec widma kryzysu energetycznego i klima-

tycznego. Trudno się z tym nie zgodzić, zwłaszcza gdy prowadzona polityka

nakierowana jest na wdrażanie innowacyjnych rozwiązań. Znacznie gorzej jest

jednak wtedy, gdy rządy pod hasłem poprawy bezpieczeństwa energetycznego

angażują się w obszary zarezerwowane dla sektora prywatnego, ograniczając

tym samym możliwości indywidualnej przedsiębiorczości, czy też gdy celem

działania rządów jest podtrzymanie nieefektywnych firm w tradycyjnych bran-

żach energetyki, jak górnictwo, poprzez np. utrzymywanie w nich w dłuższym

okresie w sposób sztuczny zatrudnienia.

Troska rządów o bezpieczeństwo energetyczne może się jednak różnie

przejawiać. Mario Monti, komisarz UE ds. konkurencji w latach 1999–2004,

twierdził1, że Unia potrzebuje polityki, która „…pomaga sektorom, które czeka

przejście do gospodarki «zielonej» i (…) pozwala krajom członkowskim sku-

pić się na wybranych sektorach rokujących szczególne nadzieje, takich jak

zystaniu odnawialnych źródeł energii

energetyka czy ekologiczne pojazdy”. Przy takim podejściu łatwo o synergię

uropiee

pomiędzy polityką naukową, ekologiczną i bezpieczeństwem energetycznym

oraz jednoczesne obniżenie kosztów realizacji każdej z tych polityk oddziel-

nie. W tym samym czasie zgoła odmiennie na ten problem patrzono w USA.

W 2004 roku Paul Roberts w znanej książce End of Oil 2 zauważa, że w sytuacji,

gdy w układzie międzynarodowym rośnie presja i ryzyko konfliktu o zasoby,

wa energetycznego w

zagrożenie to powoduje, iż rządom bardzo trudno jest skoncentrować się na

długookresowych wyzwaniach, takich jak klimat czy OZE, czyli takich, które

są same w sobie kluczowe dla bezpieczeństwa energetycznego. Odwołując się

do ówczesnej polityki USA, Roberts pisze w posłowiu, że reakcją administracji

eczeństwa energetycznego opartego na wykor

prezydenta George’a W. Busha na zagrożenie zaopatrzenia w energię, przeja-

wiające się wzrostem cen paliw, było utrzymanie status quo w modelu zaopa-

trzenia w energię, skorygowane jedynie działaniami na rzecz zwiększenia kra-

jowego wydobycia kopalin i wzrostu importu. Przypomina to obecne podejście

do poprawy konkurencyjności gospodarki i bezpieczeństwa energetycznego

w Polsce. Wypada jednak zauważyć, że o ile USA ze swoją siłą ekonomiczną

i militarną byłyby w stanie próbować wygrać nadchodzącą batalię o konwen-

cjonalne zasoby energetyczne, to jednak działoby się to coraz większym kosz-

tem, dodatkowo zaś trudno byłoby takie podejście nazwać zrównoważonym,

a sposób rozwiązania problemu – trwałym. Warto się tej argumentacji bliżej

zystania odnawialnych źródeł energii dla wzrostu bezpieczeńst

przyjrzeć, tym bardziej że – jak się wydaje – wywarła ona wpływ na podejście

do problemu w takich krajach jak Polska.

1

Tłumaczenie za: A. Lubowski, Ile państwa w gospodarce, „Gazeta Wyborcza”, 15.08.2010.

Bezpieczeństwo energetyczne.

Indywidualne, lokalne i regionalne czynniki europejskiego bezpi

Bezpieczeństwo energetyczne.

Potencjał wykor

1.

2

P. Roberts, End of Oil, Mariners Books, New York 2005.

11

1.2. amerykańskie doświadczenia z bezpieczeństwem energetycznym

Prezydent George W. Bush chyba najpełniej wobec partnerów międzynarodo-

wych przedstawił swoją doktrynę bezpieczeństwa energetycznego w Waszyng-

tonie podczas konferencji International Renewable Energy Conference (WI-

REC3) w 2008 roku. Proponował on w niej w zasadzie podporządkowanie całej

polityki energetycznej USA kwestiom bezpieczeństwa energetycznego. Stany

Zjednoczone nie tolerują łatwo nawet minimalnego poziomu zagrożenia (co

różni je od mającej inne doświadczenia Europy). Drugi paradygmat Busha to

konieczność szybkiego wzrostu gospodarczego. Nie sposób tych priorytetów

kwestionować, ale jak utrzymać niskie ceny paliw, jeżeli dąży się do „absolut-

nego” bezpieczeństwa i gdy, jak twierdził Bush, „coraz więcej krajów nas nie

lubi”? Za to trzeba płacić i oczywiście nie wszystkich na to stać. Sprawy ochrony

środowiska Bush proponował pozostawić na później; był otwarty na dyskusję,

ale – jak zauważył – w tym przypadku „konkretną”. Wydaje się, że prezydent

Bush kierował się zdrowym rozsądkiem, ale brakowało mu wyobraźni związa-

nej z nieuniknionym kierunkiem zmian w energetyce. Próbował on ekstrapolo-

wać, a to w czasie obecnej rewolucji technicznej, globalizacji i decentralizacji

systemów zawodzi. Nie potrafił też szukać odpowiedzi na problemy, zwracając

się ku poszczególnym regionom czy stanom, ani też nie miał zdolności otwar-

cia się na szerszą współpracą międzynarodową. Bush nie zajmował się czymś

tak zcentralizowanym jak ogrzewanie czy chłodzenie, które są ważną składową

zystaniu odnawialnych źródeł energii

lokalnego bezpieczeństwa energetycznego, lecz z pozycji strategicznej nie sta-

uropiee

nowiły dla niego priorytetu. Mówiąc o energii elektrycznej, poruszał w zasadzie

tylko kwestię energii jądrowej ( nuclear power is limitless). Opisując podjęte już

działania legislacyjne w USA, podkreślał, że idą one w dwóch kierunkach: uła-

twień w procedurach lokalizacyjnych dla nowych inwestycji i potężnych gwa-

rancji bankowych dla energetyki jądrowej (10 mld USD), wspartych środkami

wa energetycznego w

na badania tylko w tym zakresie. Bush nie podjął tego typu działań w stosunku

do energetyki wiatrowej czy słonecznej (tu skuteczne wsparcie w USA zostało

udzielone przez szereg stanów, a nawet miast).

Kontrowersyjne podejście George’a W. Busha do problemu bezpieczeństwa

eczeństwa energetycznego opartego na wykor

energetycznego i jego ewentualnej skuteczności spotkało się z krytyką także w śro-

dowisku współczesnych mu liberałów gospodarczych. W wydanej w 2007 roku

książce byłego szefa Rezerwy Federalnej USA Alana Greenspana pt. Era zawiro-

wań 4 pojawiła się krytyka sposobu, w jaki administracja Busha podchodziła – „na-

zbyt jednostronnie” – do kwestii bezpieczeństwa energetycznego. Greenspan pisze,

że jedyną rozsądną definicją energetycznej niezależności (składnik bezpieczeń-

stwa energetycznego, przyp. autora) jest ewentualna możliwość dyktowania świa-

towych cen przez dostęp do jeszcze niewyeksploatowanych zasobów paliw (re-

zerw), a niezależność paliwowa – taka, jaką miały USA przed pierwszym kryzysem

energetycznym (do 1971 roku) – skończyła się już dawno. Greenspan dodaje jed-

nocześnie, że jeśli historia może być pod tym względem jakąkolwiek wskazówką,

zystania odnawialnych źródeł energii dla wzrostu bezpieczeńst

3

http://www.whitehouse.gov/news/releases/2008/03/print/20080305.html.

4

A. Greenspan, The Age of Turbulence. Adventures in the New World, The Penguin Press, New Bezpieczeństwo energetyczne.

Indywidualne, lokalne i regionalne czynniki europejskiego bezpi

York 2007 (wydanie polskie: Muza S.A., 2008).

Potencjał wykor

1.

12

to należy spodziewać się, że paliwa kopalne (ropa, gaz, energia jądrowa) zostaną

wyparte przez tańsze alternatywy (etanol, wodór, OZE), jeszcze zanim tradycyjne

rezerwy się wyczerpią. Innymi słowy, Greenspan twierdzi, że obserwowany wzrost

cen paliw kopalnych jest naturalnym procesem ekonomicznym, który „sam dopro-

wadzi do masowej produkcji inteligentnych, czystych i efektywnych technologii

energetycznych” i najlepiej, gdyby rządy w tym procesie nie przeszkadzały swoim

skądinąd anachronicznym interwencjonizmem.

USA to jednak nie tylko ówczesna konserwatywna doktryna bezpieczeństwa

energetycznego na poziomie federalnym w wydaniu prezydenta Busha, ale też

duży zakres autonomii poszczególnych stanów, a przede wszystkim duży margi-

nes swobody zostawiony indywidualnym konsumentom, będącym coraz częściej

także producentami energii. Pomimo niesprzyjającej polityki federalnej większość

stanów wyraziła chęć, aby minimum 10% zużywanej przez nich energii elektrycz-

nej pochodziło ze źródeł odnawialnych. Możliwość produkowania w USA energii

elektrycznej na własne potrzeby nikogo już dzisiaj nie dziwi i jawi się jako sprawa

normalna. Podłączenie amerykańskiego domu do sieci jest obustronne poprzez

dwukierunkowy licznik, dzięki któremu mamy wgląd do tego, ile wynosi zużycie

i produkcja energii z takich mikroźródeł, jak małe elektrownie wiatrowe czy sys-

temy fotowoltaiczne. W domowej mikrosieci ważną rolę zaczynie odgrywać samo-

chód elektryczny, stanowiący magazyn energii. Jeśli zatem lokalna produkcja ener-

gii przekracza jej wykorzystanie, to z końcem miesiąca konsument energii zamiast

rachunku za prąd otrzyma wypłatę. Problem tkwił w tym, że mikrosieci, w których

zystaniu odnawialnych źródeł energii

skład wchodzą odnawialne źródła energii, naruszają organizację rynku energii

uropiee

stworzoną przez koncerny energetyczne. Ich rozwój bez zdecydowanego wsparcia

ze strony rządu federalnego był – do czasu prezydentury Baracka Obamy i jego

planu stabilizacyjnego z 2009 roku (odpowiadającego zasadniczo poglądom komi-

sarza Mario Montiego i zbieżnego z polityką UE) – stosunkowo wolny. Przyznać

jednak trzeba, że pod względem rozwoju koncepcji „prosumenta” (konsumenta

wa energetycznego w

i producenta energii) oraz możliwości rozliczeń netto indywidualnego producenta

zielonej energii ze spółką dystrybucyjną USA znacznie wyprzedzają UE.

Jak wspomniano wyżej, amerykańska koncepcja bezpieczeństwa energe-

tycznego zmieniła się wraz z objęciem prezydentury przez Baracka Obamę

eczeństwa energetycznego opartego na wykor

i wraz z jego planem zainwestowania ponad 140 mld USD środków federalnych

w zielone i z reguły innowacyjne technologie. Dzięki temu ma także spaść dłu-

gookresowa zależność energetyczna USA. Za wcześnie jeszcze na pełniejszą

ocenę skutków planu prezydenta Obamy pod względem trwałości poprawy bez-

pieczeństwa energetycznego, ale pomimo różnych ograniczeń w wewnętrznej

polityce USA i konieczności zawierania kompromisów jest to polityka bardziej

nowoczesna, zrównoważona i dalekowzroczna, a także lepiej pasująca do uwa-

runkowań współczesnego świata. Jest ona także zdecydowanie bardziej zbliżo-

na do polityki energetycznej promowanej od dwudziestu już lat w UE.

1.3. dotychczasowa koncepcja bezpieczeństwa energetycznego w Polsce

zystania odnawialnych źródeł energii dla wzrostu bezpieczeńst

W Polsce koncepcja bezpieczeństwa energetycznego trafia na większe proble-

my od strony jej praktycznej realizacji niż od strony jej ogólnego zdefiniowania

Bezpieczeństwo energetyczne.

Indywidualne, lokalne i regionalne czynniki europejskiego bezpi

Bezpieczeństwo energetyczne.

Potencjał wykor

1.

na poziomie polityki i prawa, choć i w tym ostatnim przypadku mogą pojawić

13

się wątpliwości. W art. 3 pkt. 16 ustawy „Prawo energetyczne” pojęcie bezpie-

czeństwa energetycznego zdefiniowano jako „stan gospodarki umożliwiający

pokrycie bieżącego i perspektywicznego zapotrzebowania odbiorców na paliwa

i energię w sposób technicznie i ekonomicznie uzasadniony, przy zachowaniu

wymagań ochrony środowiska”. Definicja ta, przeniesiona do prawa polskiego

w znacznej mierze z dokumentów UE, jest szeroka i mało konkretna, ale wi-

dać, że chodzi tu o pewność dostaw rozumianą jako fizyczna dostępność źródeł

energii, z uwzględnieniem ceny surowców i energii w „gospodarce”. Daje to

możliwość szerszego spojrzenia na problem, ale w bieżącej polityce definicja ta

stosowana jest niestety bardzo wąsko i tradycyjnie. W praktyce trudno doszu-

kać się w tym kontekście roli OZE, efektywności energetycznej czy roli znacze-

nia decentralizacji.

W niektórych krajach UE, zwłaszcza w nowych krajach członkowskich –

w tym w szczególności w Polsce, która stała się w drugiej połowie kończącej

się dekady jednym z bardziej wyrazistych europejskich sojuszników polityki

USA w UE – pokutuje obawa przed zależnością od importu paliw węglowodo-

rowych z Rosji. Bazowanie na „bushowskiej” koncepcji bezpieczeństwa ener-

getycznego w Polsce znajduje odbicie np. w położeniu nacisku – bez względu

na koszty (jak to ma miejsce w przypadku budowy terminali LNG) – na dywer-

syfikację źródeł zaopatrzenia w tradycyjne kopalne nośniki energii (zarówno

z importu, jak i krajowe) i konsekwentną promocję krajowego węgla, łącznie

z mało przekonującym stwierdzeniem, że węgiel także w perspektywie długo-

zystaniu odnawialnych źródeł energii

okresowej, w zestawieniu z OZE, pozostanie strategicznym zasobem energe-

uropiee

tycznym5. Coraz silniejsza (od 2008 roku) jest również promocja (praktycznie

„od zera”) energetyki jądrowej, choć ta w Polsce, w przeciwieństwie do USA,

musi się opierać w 100% na importowanej technologii i importowanym pali-

wie. Jednocześnie niedoceniana była dotychczas w kontekście bezpieczeństwa

energetycznego (także bezpieczeństwa klimatycznego) rola OZE i efektywno-

wa energetycznego w

ści energetycznej oraz decentralizacji systemów energetycznych i wdrażania

innowacji. Poza kwestiami zasadności wyboru samej doktryny zbliżonej do tej

z czasów prezydenta Busha w USA pozostaje otwarte pytanie, czy prowadze-

nie w średniej wielkości kraju UE działań podobnych do tych, które prowadzo-

eczeństwa energetycznego opartego na wykor

no w ubiegłej dekadzie w Ameryce, nie wymaga poważniejszej, systemowej

refleksji.

Nie wydaje się, by była to strategiczna wizja rozwoju Polski z punktu wi-

dzenia energetyki czy bezpieczeństwa energetyczno-klimatycznego i nietrudno

zauważyć, że koncepcja ta, abstrahująca w znacznej mierze od potencjału od-

nawialnych źródeł energii i uwarunkowań klimatycznych, nie sprosta „wyzwa-

niom” współczesnego świata.

Już teraz nawet w środowiskach bliskich zarysowanej powyżej idei bezpie-

czeństwa energetycznego zaczynają pojawiać się wątpliwości. Profesor Jadwiga

5

„Ustalenie horyzontu czasowego udziału OZE w strukturze wytwarzania – na poziomie 20%, a

zystania odnawialnych źródeł energii dla wzrostu bezpieczeńst

później ew. 30% (do 2030 r.) z uwzględnieniem założenia, że w wypadku Polski węgiel jest cen-

nym dobrem, należy go oszczędzać, choć po okresie inkubacji technologii „czystego węgla” (do

lat 2020–2025) może warto go wykorzystywać mniej (do lat 2040–2050), czyniąc z węgla rezerwę

strategiczną na II połowę XXI wieku…”. Źródło: Zespół Doradców Strategicznych Prezesa Rady

Bezpieczeństwo energetyczne.

Indywidualne, lokalne i regionalne czynniki europejskiego bezpi

Ministrów, „Raport Polska 2030”, Warszawa 2009.

Potencjał wykor

1.

14

Staniszkis, znana polska politolog i socjolog, twierdzi, że energię trzeba widzieć

w ujęciu znacznie szerszym niż rurociągi, gazociąg Nabucco itd. Profesor po-

wołuje się na raporty amerykańskiego wywiadu, w których Europa i Japonia

przedstawiane są jako dwa obszary klęski energetycznej w perspektywie do

2025 roku. Profesor Staniszkis zauważa, że w tej chwili nie prowadzi się żad-

nych przygotowań do tego, co będzie kluczowe dla zapewnienia wystarczającej

ilości energii, czyli do wprowadzenia nowych technologii, i z pewnym żalem

mówi6: „Gdyby Polska, która w Unii długo podkreślała problem bezpieczeń-

stwa energetycznego, poszła dalej, nie wyłącznie w kierunku geopolityki, ale

technologii...”. Staniszkis łączy potrzebę dywersyfikacji dostaw energii z inno-

wacyjnością: „Polska mogłaby dołożyć do tego problem nowych technologii.

USA w czasie kryzysu – przy obniżonych aspiracjach społecznych – wykorzy-

stują nową, silniejszą pozycję państwa w systemie finansowym, żeby wpompo-

wać wielkie pieniądze w rozwój technologii”. Postuluje, że „w interesie Polski

jest skłonienie Europy, by powiedziała sobie: «zamykamy się w naszym wąskim

klubie, bo tylko on jest w stanie dokonać tego technologicznego skoku». Ten

skok można zrobić, wykorzystując dorobek intelektualny nowych państw Unii”.

Wypada odnotować ten głos, także w kontekście koncepcji Polskiej Prezydencji

w UE w 2011 roku, w której kwestia bezpieczeństwa energetycznego ma być

w sposób szczególny zaakcentowana. Dotychczasowa retoryka w tej sprawie

mogła bowiem budzić w pewnych kręgach niepokój z powodu konsekwentnego

wpychania Polski w objęcia technologii schyłkowych i już w średniej perspekty-

zystaniu odnawialnych źródeł energii

wie (do 2020 roku) niezwykle drogich (niekonkurencyjnych wobec OZE). W tra-

uropiee

dycyjnym myśleniu o bezpieczeństwie energetycznym dostrzec można też coraz

większe niezrozumienie tego, jakie będą szersze i strategiczne konsekwencje

obecnego spowolnienia gospodarczego i pakietu klimatycznego UE, wspartego

w USA i UE oraz w wiodących krajach Wspólnoty wachlarzem pakietów stymu-

lacyjnych nastawionych na OZE.

wa energetycznego w

1.4. trudności w centralistycznym podejściu do przezwyciężenia problemów

dotyczących poprawy bezpieczeństwa energetycznego w Polsce

eczeństwa energetycznego opartego na wykor

Wsparta innowacjami i decentralizacją rewolucja technologiczna i przemysłowa

w sektorze energetycznym powoduje, że tradycyjne koncepcje bezpieczeństwa

energetycznego trafiają na nieprzezwyciężalne problemy na etapie ich wdro-

żenia w dynamicznym otoczeniu i procesach politycznych towarzyszących

przezwyciężaniu zmian klimatycznych. Cytowany wcześniej Alan Greenspan

zauważył, że pomimo wysiłków i zachęt rządów od 1976 roku w USA nie zbudo-

wano żadnej rafinerii. Pisze: „Choć trwają prace projektowe nad kilkoma z nich,

główny problem polega na niepewności co do przyszłych standardów ekolo-

gicznych, ponieważ typowa nowa rafineria oznacza zaangażowanie finansowe

w perspektywie 30 lat. Niepewność ta sprawia, że inwestycje w budowę tych

zystania odnawialnych źródeł energii dla wzrostu bezpieczeńst

zakładów są szczególnie ryzykowane”.

Analogiczne problemy dotyczą inwestycji na rzecz poprawy bezpieczeń-

stwa zaopatrzenia w energię elektryczną w Polsce, bazującą aż w 94% na węglu

Bezpieczeństwo energetyczne.

Indywidualne, lokalne i regionalne czynniki europejskiego bezpi

Bezpieczeństwo energetyczne.

Potencjał wykor

1.

6

J. Staniszkis w: Jesienią rzucę się do walki, „Rzeczpospolita”, 06.08.2009.

15

i elektrowniach węglowych. Jak twierdzi profesor Krzysztof Żmijewski, pod-

stawowym problemem polskiego sektora energetycznego jest dekapitalizacja

systemu wynikająca bezpośrednio ze starzenia się infrastruktury. W ostatnich

pięciu latach w Polsce oddano do użytku dwie elektrownie węglowe (Pątnów

II i Łagisza II), a na ukończeniu są dwie kolejne (Bełchatów II i Częstochowa).

W planach są dwa kolejne bloki w elektrowni Opole, ale to wszystko jest kro-

plą w morzu potrzeb. Linie przesyłowe w Polsce nie są intensywniej rozwijane

już od szeregu lat. Zdaniem Żmijewskiego, aby zatrzymać proces dekapitali-

zacji technicznej, konieczna jest realizacja inwestycji na poziomie co najmniej

625 MWe rocznie. Stopień dekapitalizacji źródeł wynosi 79%. W przypadku

sieci przesyłowych dekapitalizacja sięga 71%, a w przypadku ciepłownictwa

– 63%. Zatrzymanie procesu dekapitalizacji infrastruktury technicznej wyma-

ga realizacji inwestycji na poziomie 16 mld euro/rok (z tego 5 mld euro/rok

na elektroenergetykę). Nie będzie można zrealizować takiego poziomu inwe-

stycyjnego z kredytu, bo zdolność kredytowa polskiej elektroenergetyki jest

niewystarczająca (9–12 mld euro), a do roku 2015 potrzeba nam 25 mld euro.

Spłata odsetek spowodowałaby gigantyczny wzrost cen. Trzeba zatem szukać

innych rozwiązań.

Mobilizacja kapitału inwestycyjnego na taką skalę jest problemem, w szcze-

gólności gdy wraz z Polską walczą o niego inne kraje UE, które nie korzystają

z derogacji na uprawnienia do emisji CO2 dla swoich elektrowni, elektrocie-

płowni i ciepłowni w ramach nowej dyrektywy ETS oraz niedawno przyjętej dy-

zystaniu odnawialnych źródeł energii

rektywy o emisjach przemysłowych. Kraje UE bez wieloletnich derogacji w tym

uropiee

zakresie stwarzają korzystniejsze warunki do inwestycji w nowe moce energe-

tyczne niż Polska i kraje Europy Środkowej, które wywalczyły takie możliwości

w ramach negocjacji pakietu klimatycznego UE w 2008 roku. Znaczące w skali

całej UE (ponad 65 mld euro) środki przeznaczone dla Polski na lata 2007–2012

tylko w niewielkim stopniu zostały przeznaczone przez rząd (inaczej do proble-

wa energetycznego w

mu podeszły samorządy, o czym dalej) na OZE (tylko ok. 0,6% całości, łącznie

z funduszem spójności i funduszem rozwoju regionalnego). Większa część fun-

duszu spójności, będąca w bezpośredniej dyspozycji rządu, została przeznaczo-

na na rozwój potrzebnej, ale tradycyjnej infrastruktury, w tym energetycznej.

eczeństwa energetycznego opartego na wykor

Nadal przeznaczane są znaczne środki publiczne na ochronę krajowego górnic-

twa (i energetyki węglowej) i bynajmniej nie dotyczą one rozwoju technologii

czystego węgla, ale tymczasowej ochrony miejsc pracy w górnictwie i energety-

ce. Taka polityka inwestycyjna nie będzie służyć budowaniu długotrwałego bez-

pieczeństwa energetycznego. Polska w efekcie przyjętych priorytetów w imię

ochrony bieżących interesów energetyki nie korzysta jak dotąd w pełni z do-

stępnych w UE mechanizmów. Należą do nich m.in. ukierunkowany na zielone

technologie pakiet stabilizacyjny czy koncepcja wspólnych sieci europejskich,

które mogłyby wesprzeć budowę szerszej europejskiej koncepcji bezpieczeń-

stwa energetycznego, w tym w szczególności elektroenergetycznego.

Jednym z niewykorzystanych rozwiązań jest budowa połączeń międzynaro-

zystania odnawialnych źródeł energii dla wzrostu bezpieczeńst

dowych z sąsiadami Polski. Połączenie systemów pozwoliłoby na wyrównanie

zapotrzebowania na moc szczytową, jak również na efektywniejsze wykorzysta-

nie OZE wraz z nieuchronnym wzrostem udziału zielonej energii z niestabilnych

Bezpieczeństwo energetyczne.

Indywidualne, lokalne i regionalne czynniki europejskiego bezpi

źródeł w systemie elektroenergetycznym. Brak połączeń międzynarodowych

Potencjał wykor

1.

16

tworzy kolejną barierę dla rozwoju OZE. Nowe połączenia zminimalizowałyby

ponadto zapotrzebowanie na krajową moc rezerwową, a to w perspektywie „kli-

matycznej” (roku 2050), a nawet już w perspektywie pakietu klimatycznego (3 x

20% do 2020 roku) oznaczałoby znaczące obniżenie kosztów po stronie Polski.

Według analiz7 przeprowadzonych przez European Climate Foundation koszty

inwestycyjne w sektorze OZE będą jeszcze przez pewien okres wyższe, ale po

wybudowaniu infrastruktury koszty operacyjne gwałtownie spadną. Europa Za-

chodnia zakłada, że do 2015 roku zostanie zbudowany wspólny rynek energii.

W roku 2013 ma powstać rynek energii państw tzw. „starej” Unii, a reszta kra-

jów będzie do tego rynku stopniowo dołączana.

Inny promowany w UE, a niedostateczne wykorzystany w Polsce składnik

budowy bezpieczeństwa energetycznego to rozwój OZE. W efekcie liberalizacji

i w dobie polityki klimatycznej już w perspektywie lat 2020–2030 OZE odegrają

kluczową rolę w samozaopatrzeniu Europy w czyste nośniki energii. Różne

kraje Europy dysponują różnymi, ale w skali kontynentu uzupełniającymi się

odnawialnymi zasobami energii: na północy przewagę mają energetyka wod-

na, bioenergetyka i energetyka wiatrowa, południe Europy ma większe zaso-

by energii słonecznej i geotermalnej. Szacunki wskazują, że ogólny potencjał

ekonomiczny tych zasobów przekracza dwudziestokrotnie obecne ich wykorzy-

stanie. Takie poparte badaniami inicjatywy, jak Europejska Wspólnota Energii

Odnawialnej ERENE (powołanie – analogicznej do Euroatomu – nowej wspól-

noty na rzecz optymalnego wykorzystania dostępnego w Europie potencjału

zystaniu odnawialnych źródeł energii

odnawialnych źródeł energii), koncentrujące się na współpracy i wykorzystaniu

uropiee

odnawialnych źródeł energii w ramach ogólnoeuropejskiej sieci, w tym sieci

morskich, mają prowadzić do nawet całkowitego pokrycia naszego zapotrze-

bowania na energię ze źródeł odnawialnych już do 2050 roku, zwłaszcza jeśli

chodzi o energię elektryczną. UE pilnie potrzebuje kilku sztandarowych projek-

tów w tym kontekście, takich jak instalacja elektrowni słonecznych w Afryce

wa energetycznego w

Północnej i stworzenie farm wiatrowych na Morzu Północnym. Realistycznie

jednak oceniając, do 2030 roku Europa nie będzie jeszcze w stanie uzyskać peł-

nej niezależności w kwestii źródeł energii, będzie jednak w tym względzie zbli-

żać się do celu i należy ocenić jak najbardziej pozytywnie fakt, że procesy te UE

eczeństwa energetycznego opartego na wykor

zainicjowała z odpowiednim wyprzedzeniem.

Niewykorzystywanie możliwości, jakie daje UE w zakresie poprawy bez-

pieczeństwa energetycznego i klimatycznego, nie przekłada się wcale – wbrew

częstym w Polsce opiniom – na niskie ceny energii i poprawę konkurencyjności

gospodarki. Można postawić tezę, że w warunkach obecnej blokady inwestycyj-

nej proces zasadniczych reform w energetyce został zahamowany. Jest to spo-

wodowane derogacjami oraz trudnościami w budowaniu wolnego rynku energii

elektrycznej w Polsce, co wynika z monopolizacji i częściowej nacjonalizacji

sektora wytwarzania i dystrybucji energii w postaci czterech pionowo zintegro-

wanych krajowych koncernów energetycznych (PGE, Tauron, Enion, Energa)

zystania odnawialnych źródeł energii dla wzrostu bezpieczeńst

z dominującymi udziałami skarbu państwa. Tworzenie pionowo skonsolidowa-

nych koncernów państwowych odbywało się pod hasłem zwiększenia wartości

Bezpieczeństwo energetyczne.

Indywidualne, lokalne i regionalne czynniki europejskiego bezpi

Bezpieczeństwo energetyczne.

7

European Climate Foundation, Road Map 2050: A Practical Guide to a Prosperous, Low Carbon

Potencjał wykor

1.

Europe, Bruksela 2009.

17

krajowej energetyki i poprawy krajowego bezpieczeństwa energetycznego, ro-

zumianego jako bezpośredni wpływ rządu na politykę kluczowych krajowych

koncernów. Wszystko wskazuje na to, że w sytuacji monopolu i bez aktywnych

działań na rzecz efektywności energetycznej i odnawialnych źródeł energii oraz

otwarcia rynku, odnawialnym źródłom energii w Polsce trudniej będzie przebić

się na rynku niż w innych krajach UE. Nie uwzględniono dominującego w UE

poglądu, że na pełnej liberalizacji rynku energii elektrycznej ( unbundling, czyli

rozdzielenie elementów działalności, usunięcie utrzymujących się wąskich gar-

deł w tej dziedzinie przez ostateczne przyłączenie „wysp energetycznych” do

europejskiej sieci) najbardziej skorzystaliby krajowi konsumenci. Powstałym

w wyniku konsolidacji czterem grupom energetycznym o charakterze mono-

poli regionalnych dano możliwość działania, np. podnoszenia cen energii, bez

możliwości skutecznej ingerencji regulatora w procesy wewnątrz wymiany han-

dlowej tych grup i bez praktycznej możliwości wykorzystania przez odbiorców

końcowych instrumentów w postaci zmiany sprzedawcy energii/dostawcy.

Uwarunkowania strukturalne i przyjęty model rynku energii elektrycznej

w Polsce nieuchronnie – i całkowicie niezależnie od pakietu klimatycznego UE

– prowadzą do systematycznego wzrostu cen energii, coraz bardziej uderzając

w budżet drobnego biznesu, a w szczególności gospodarstw domowych. Na ry-

sunku przedstawiono trendy cen energii elektrycznej i gazu (sektor zmonopoli-

zowany w Polsce przez jedną firmę państwową (PGNiG)).

zystaniu odnawialnych źródeł energii

uropiee

wa energetycznego w

eczeństwa energetycznego opartego na wykor

W okresie dekady (1999–2009) ceny energii elektrycznej dla odbiorców koń-

cowych w Polsce – pomimo braku inwestycji w nowe moce – wzrosły o 107%, a

zystania odnawialnych źródeł energii dla wzrostu bezpieczeńst

gazu o 163 %, podczas gdy stosunkowo wysoki wzrost wynagrodzeń w okresie

2000–2009 był poniżej 64%. Nie da się tego zjawiska wytłumaczyć inaczej niż

wysokim stopniem zmonopolizowania sektora wytwarzania energii i paliw oraz

Bezpieczeństwo energetyczne.

Indywidualne, lokalne i regionalne czynniki europejskiego bezpi

ich dystrybucji, a także zachowywaną wysoką nieefektywnością w sektorze

Potencjał wykor

1.

18

energetycznym. Zjawiska tego nie da się też wytłumaczyć wysokimi kosztami

pakietu klimatycznego UE, co podnosi sektor energetyczny, lobbując wcześniej

przeciwko jego przyjęciu i obecnie na rzecz zwiększenia pomocy publicznej.

Skutek jest taki, że przeciętna rodzina w Polsce przeznacza na zakup paliw

i energii ponad 12%8 swoich miesięcznych przychodów (w tym na energię elek-

tryczną ponad 5%). Można zatem powiedzieć, że w przypadku znacznej grupy

gospodarstw domowych mamy do czynienia z ubóstwem energetycznym. Trud-

no nie postawić tezy, że w Polsce te niekorzystne zjawiska mogą się nasilać

i mają pewien związek z przyjętą koncepcją bezpieczeństwa energetycznego, a

w szczególności elektroenergetycznego – opartego na wzmacnianiu państwo-

wych monopoli węglowo-energetycznych. Polityka w tej dziedzinie, tworzo-

na w efekcie relacji rządu z energetyką korporacyjną, staje się coraz bardziej

zawodna w kontekście interesów odbiorcy energii i możliwości rozwoju OZE.

Trzeba zatem pamiętać o ciągłym budowaniu alternatyw organizacyjnych na

szczeblu regionalnym i lokalnym oraz o dostarczeniu odbiorcom końcowym al-

ternatyw technologicznych w stosunku do niezwykle w Polsce scentralizowane-

go modelu zaopatrzenia w energię. Dlatego warto bliżej przyjrzeć się zapomnia-

nej w Polsce składowej regionalnej bezpieczeństwa energetycznego oraz (na

początku ograniczonym) możliwościom działania obywateli na rzecz poprawy

ich indywidualnego bezpieczeństwa energetycznego.

1.5. zapomniana koncepcja lokalnego i regionalnego bezpieczeństwa energetycznego

zystaniu odnawialnych źródeł energii

uropiee

Przyjęło się, że do obowiązków rządów należy zapewnienie bezpieczeństwa

energetycznego. Rzeczywiście było tak w XIX, a częściowo także w XX wieku.

Starania o zapewnienie bezpieczeństwa prowadziły jednakże często do skut-

ków bynajmniej nie bezpiecznych – co najmniej kilka ostatnich wojen toczyło

się o ropę. Ale od czasu, gdy o bezpieczeństwie energetycznym nie decydują

wa energetycznego w

nowe gigawatowe bloki energetyczne na coraz droższe w pozyskaniu i eksplo-

atacji paliwa kopalne (paliwa jądrowe, węgiel, gaz) i większa liczba rurociągów

(prowadzących z miejsc, gdzie paliw tych będzie coraz mniej, do miejsc, gdzie

zapotrzebowanie na nie rośnie), ale działania na rzecz zwiększenia efektywno-

eczeństwa energetycznego opartego na wykor

ści energetycznej i wykorzystania lokalnych odnawialnych źródeł energii, rządy

przywiązane do energetycznego status quo i utartych schematów postępowania

wydają się niezdolne do samodzielnego rozwiązania problemu. Tradycyjne „do-

radztwo” zapewnione rządom ze strony równie tradycyjnych przedsiębiorstw

energetycznych też tradycyjnie prowadziło będzie tylko do przeinwestowania

w technologie schyłkowe i do wysokich kosztów oraz gwarancji rządowych,

akceptowanych (ukrywanych) pod szyldem „bezpieczeństwa państwa”. Chyba

dobrze, że w tej sprawie rządy choć częściowo rezygnują z monopolu na wiedzę

oraz władzę i korzystają w rozwiązaniu problemu ze współpracy w ramach UE.

Byłoby może jeszcze lepiej, gdyby uważniej przyjrzały się możliwościom, jakie

zystania odnawialnych źródeł energii dla wzrostu bezpieczeńst

w tym zakresie mają samorządy terytorialne.

8

W Wielkiej Brytanii zdefiniowano sytuację ubóstwa energetycznego jako stan, w którym znajdu-

Bezpieczeństwo energetyczne.

Indywidualne, lokalne i regionalne czynniki europejskiego bezpi

Bezpieczeństwo energetyczne.

je się gospodarstwo domowe przeznaczające na utrzymanie dostatecznego poziomu ogrzewania

Potencjał wykor

1.

więcej niż 10% swojego dochodu.

19

Kontynuując poprzednie wątki, zasadne wydaje się postawienie tezy, że

w podejściu do bezpieczeństwa energetycznego w Polsce brakuje składnika

regionalnego, oddolnego i indywidualnego, oraz że bezpieczeństwo energe-

tyczne – w przeciwieństwie np. do bezpieczeństwa militarnego – powinno

być bardziej sumą bezpieczeństwa regionalnego, lokalnego i indywidual-

nego niż podziałem bezpieczeństwa krajowego na regiony i gminy. Choć

obecna praktyka jest nieco inna, takie na wskroś nowoczesne myślenie po-

jawiło się w Polsce już prawie dziesięć lat temu. W informacji „o stanie bez-

pieczeństwa energetycznego państwa i działaniach podejmowanych przez

rząd w tym zakresie”, przygotowanej dla Rady Ministrów w 2001 roku9 (w

tym czasie trwała w Polsce m.in. batalia o przyjęcie strategii rozwoju ener-

getyki odnawialnej), pojawiły się m.in. takie wątki: „W przyszłości należy

założyć coraz większe znaczenie lokalnego bezpieczeństwa energetycznego

jako efekt konsekwentnie wdrażanej reformy administracyjnej kraju, pole-

gającej m.in. na delegowaniu szeregu uprawnień administracji centralnej na

szczebel województw, powiatów i gmin. (...) Można przewidywać, że bezpie-

czeństwo energetyczne będzie ewoluowało w kierunku funkcjonowania na

trzech poziomach:

lokalnym (gmina lub kilka gmin), którego najistotniejszym elementem jest

niezawodność i ciągłość dostaw energii cieplnej,

regionalnym (np. teren województwa), którego najistotniejszy element to

zdolność i gotowość do świadczenia usług przesyłania energii dla gmin (grup

zystaniu odnawialnych źródeł energii

gmin) oraz wymiany energii pomiędzy regionami,

uropiee

krajowym.

W przypadku realizacji takiego scenariusza odpowiedzialność za poziom bez-

pieczeństwa energetycznego rozłoży się następująco:

administracja rządowa – tworzenie warunków do nieskrępowanego roz-

woju infrastrukturalnych połączeń międzynarodowych, międzyregionalnych

wa energetycznego w

i wewnątrz regionalnych, umożliwiających niezawodne i nieograniczone świad-

czenie usług tranzytu, przesyłu i regionalnej dystrybucji energii,

administracja samorządowa – rozwój lokalnych potencjałów wytwarzania

energii elektrycznej i cieplnej, w tym odnawialnej, świadczenie lokalnych usług

eczeństwa energetycznego opartego na wykor

dystrybucyjnych oraz zapewnienie zaopatrzenia odbiorców w energię elek-

tryczną i ciepło”.

Szkoda zatem, że obecnie problem bezpieczeństwa energetycznego dys-

kutowany jest tylko z perspektywy geopolitycznej i korporacyjnej, skoncen-

trowanej na centralnych inwestycjach, rosyjskim gazie i krajowym węglu, a

zbyt mało mówi się o sposobach lokalnego i regionalnego poprawiania bez-

pieczeństwa energetycznego, na co mamy bezpośredni wpływ. Prawda jest

taka, że samorządy terytorialne i politycy wybierani wszak lokalnie dostrze-

gają zazwyczaj ten problem i widzą tu możliwości, ale mało rozwinięta jest

teoria i praktyka w zakresie połączenia tych dwóch perspektyw patrzenia na

problem w jeden system, a także słabe jest zaplecze polityczne, eksperckie

zystania odnawialnych źródeł energii dla wzrostu bezpieczeńst

i biznesowe promocji takiego podejścia.

9

Informacja rządu o stanie bezpieczeństwa energetycznego państwa, przyjęta przez Sejm 25

Bezpieczeństwo energetyczne.

Indywidualne, lokalne i regionalne czynniki europejskiego bezpi

stycznia 2002 roku.

Potencjał wykor

1.

20

Samorządy mogą odegrać szczególną rolę w rozwoju energetyki odnawial-

nej. Zdaniem byłej Komisarz UE ds. Polityki Regionalnej Danuty Huebner, w UE

coraz więcej przedsięwzięć realizowanych jest na poziomie lokalnym i regional-

nym. Teraz już 67% wszystkich inwestycji publicznych to te, o których decyzje

zapadają na poziomie regionu lub lokalnie. Jednocześnie samorządom zale-

ży na poprawie stanu środowiska na swoim terenie, redukcji zanieczyszczeń,

zwiększeniu bezpieczeństwa energetycznego regionu oraz poprawie bilansu

energetycznego poszczególnych gmin. Zasadne wydaje się zatem znalezienie

możliwości współpracy samorządów w tworzeniu strategii rozwoju energety-

ki odnawialnej. Do takich konkluzji i działań na rzecz energetyki odnawialnej

można dojść różnymi drogami. Część lokalnych samorządów „na własnej skó-

rze” odczuwa problem lokalnych zagrożeń dla środowiska, które widać nawet

przy próbie budowy obiektów energetyki odnawialnej (są one zresztą wyjątko-

wo silnie eksponowane). Część samorządów przez szeroko rozumianą odpo-

wiedzialność za swoich mieszkańców, za innych i za przyszłe pokolenia włącza

się do takich akcji, jak np. zainicjowany przez Komisję Europejską unijny Kon-

went Burmistrzów i Prezydentów Miast współpracujący z Komitetem Regionów.

Konwent koncentrować się ma na wdrażaniu pakietu klimatycznego 3 x 20%

w szczególności na terenach zurbanizowanych i raczej pod szyldem redukcji

emisji CO2. Jednakże pakiet 3 x 20% to nic innego, jak właśnie szeroko i per-

spektywicznie rozumiane bezpieczeństwo energetyczne na każdym szczeblu

i w całej UE. Samorządy – w przeciwieństwie do rządów i tradycyjnych przed-

zystaniu odnawialnych źródeł energii

siębiorstw energetycznych – widzą w tych działaniach głównie źródło korzyści,

uropiee

a nie źródło kosztów.

Chyba najbardziej znana reakcja samorządów na tego rodzaju problemy

pojawiła się wiosną 2008 roku, za czasów najgłośniejszego w Polsce w ciągu

ostatnich lat tzw. blackout-u szczecińskiego, w postaci stanowiska Konwentu

Marszałków Województw RP10 w sprawie zwiększenia bezpieczeństwa ener-

wa energetycznego w

getycznego kraju poprzez rozwój energetyki odnawialnej oraz sieci elektro-

energetycznych. Wydarzenie to dało początek tworzeniu się w Polsce tzw.

wojewódzkich rad bezpieczeństwa energetycznego. Polska nie jest krajem fe-

deralnym, nie jest też krajem wystarczająco zdecentralizowanym i w układzie

eczeństwa energetycznego opartego na wykor

kompetencyjnym trudno jest województwom w tym zakresie uzyskać szybkie

efekty. Nawiązując do obecnej struktury zarządzania bezpieczeństwem ener-

getycznym, niezbędne wydaje się tworzenie wyspecjalizowanych, wspiera-

jących samorząd instytucji. Mogłoby to być wspólne zadanie dla krajowych

regionalnych i lokalnych agencji energetycznych. Jest już ich w Polsce kil-

kanaście, a co najmniej kilka silnie związanych z samorządem wojewódzkim

działa bardzo aktywnie. W programach działań agencji wspieranych finanso-

wo przez Komisję Europejską (Pogram IEE – Inteligentna Energia dla Europy)

wpisane są cele związane z poprawą lokalnego bezpieczeństwa energetyczne-

go, m.in. opracowywanie regionalnych strategii energetycznych, regionalnych

zystania odnawialnych źródeł energii dla wzrostu bezpieczeńst

programów wykorzystania OZE oraz powszechne gminne plany energetycz-

ne, a także działania na rzecz końcowych odbiorców energii i promocji lokal-

nego wykorzystania OZE.

Bezpieczeństwo energetyczne.

Indywidualne, lokalne i regionalne czynniki europejskiego bezpi

Bezpieczeństwo energetyczne.

Potencjał wykor

1.

10 http://www.zwrp.pl/index2.php?option=com_content&do_pdf=1&id=671.

21

W stolicy regionu dotkniętego blackout-em – Szczecinie – i okolicach za-

częto lokalnie liczyć prawdziwe (nie polityczne) straty. Sprawa jest poważna,

bo np. straty tylko jednej fabryki nawozów w Policach to 10 mln zł, a Stoczni

Szczecińskiej 2 mln zł. Pojawiło się wiele komentarzy dotyczących tego, jak

rozwiązać problem od strony „technicznej”, ale zachęcające do szerszego

spojrzenia były głosy ekspertów i działaczy samorządowych, które podkre-

ślały, że „wydarzenia szczecińskie” zaszkodzą wizerunkowi miasta. W szcze-

gólności niepokojące byłoby to dla (lokalnego) przemysłu (choć większe fa-

bryki mają zazwyczaj podwójne zasilanie), zwłaszcza gdyby takie zjawiska

zdarzały się regularnie.

W tej sytuacji coraz większego znaczenia nabiera także jakość pla-

nów zagospodarowania przestrzennego (na szczeblach regionalnym i lo-

kalnym), planowania energetycznego (na szczeblu regionalnym szybko

rozwinie się to w tworzenie nie tylko wojewódzkich programów rozwoju

OZE, ale i regionalnej polityki energetycznej), a wykorzystać w tym celu

można też takie instrumenty, jak np. plany ochrony powietrza. Nie ulega

wątpliwości, że samo nawet najbardziej staranne wykonywanie zapisów

obecnie obowiązującego prawa nie wystarczy i w związku z opisanymi

wyzwaniami potrzebne będą zmiany ustawowe, jak również przekazanie

większej odpowiedzialności za bezpieczeństwo energetyczne (i środków)

na szczebel regionalny, a także na zasadzie subsydiarności na szczebel

lokalny. Plany rozwoju sieci spółek dystrybucyjnych powinny być za każ-

zystaniu odnawialnych źródeł energii

dym razem skorelowane z planami rozwoju energetyki odnawialnej w re-

uropiee

gionach i gminach i szczegółowo uzgadnione z samorządami, a samorzą-

dy powinny w związku z tym wiedzieć, gdzie będą promować inwestycje

w odnawialne źródła energii. Mając lepiej przysposobione samorządy,

rząd będzie mógł – na zasadzie partnerstwa i koordynacji – więcej zro-

bić i szukać rozwiązania problemu m.in. bezpieczeństwa energetycznego

wa energetycznego w

wewnątrz kraju, a nie tylko na zewnątrz, gdzie Polska samodzielnie nie

dysponuje wystarczającą siłą oddziaływania.

1.6. indywidualne bezpieczeństwo energetyczne

eczeństwa energetycznego opartego na wykor

Rządy i samorządy powinny stwarzać warunki do poprawy bezpieczeństwa

energetycznego każdego konkretnego przedsiębiorstwa i obywatela, ale powin-

ny też stwarzać warunki, aby indywidualny konsument energii mógł samodziel-

nie wpływać na lepsze, pewniejsze i bardziej ekologiczne pokrycie własnych

potrzeb energetycznych. Chodzi tu o wyzwolenie aktywności i przedsiębior-

czości obywateli poprzez usuwanie barier prawnych stwarzanych w obecnym,

scentralizowanym i w dalszym ciągu wysoce zmonopolizowanym systemie za-

opatrzenia w energię, ale też poprzez zadbanie o to, aby na rynku dostępne były

technologie małoskalowe umożliwiające rozwój generacji rozproszonej (MŚP)

i mikrogeneracji (gospodarstwa domowe). Można wykorzystać wspomniane

zystania odnawialnych źródeł energii dla wzrostu bezpieczeńst

wyżej, a dotychczas niedoceniane w UE doświadczenia amerykańskie oraz duże

pokłady przedsiębiorczości indywidualnej obywateli, także (a może w szczegól-

ności) w Polsce.

Bezpieczeństwo energetyczne.

Indywidualne, lokalne i regionalne czynniki europejskiego bezpi

Potencjał wykor

1.

22

Najbardziej znany polski pisarz futurolog Stanisław Lem po własnych

doświadczeniach wojennych i powojennych związanych z „zimną wojną”

miał silne przywiązanie do osobistego poczucia bezpieczeństwa. Dotyczy-

ło to też zaopatrzenia w energię elektryczną jego domu w Klinach, w któ-

rym mieszkał i tworzył w latach tzw. „gospodarki niedoboru”, w latach

70. XX wieku. Jak pisze jego syn Tomasz Lem w książce Awantury na tle

powszechnego ciążenia 11, częste (wręcz codzienne wówczas) wyłączenia

prądu spowodowały, że Stanisław Lem zaadaptował potężny i hałaśliwy

agregat prądotwórczy z kutra rybackiego, aby wzmocnić swoje poczucie

bezpieczeństwa energetycznego i zapewnić np. światło niezbędne nocą do

pisania książek. Jest to podbarwiona właściwym dla niezwykłej osobowo-

ści Stanisława Lema humorem anegdota, która pokazuje pewien rodzaj

przedsiębiorczości i potencjał indywidualizmu obywateli, którzy w okresie

socjalizmu musieli sobie sami radzić z wieloma niespotykanymi w tamtych

czasach w Europie niedogodnościami, w tym ze słabością scentralizowa-

nego systemu energetycznego.

Obecnie obywatele dysponują już znacznie większą gamą (ciągle jednak

zbyt małą) technologii energetycznych, które mogą z powodzeniem bez-

pośrednio wykorzystywać. Są to np., jeśli chodzi o zapatrzenie w ciepło (i

chłód), kolektory słoneczne termiczne, kotły na pelety z biomasy, pompy cie-

pła, a jeżeli chodzi o zaopatrzenie w energię elektryczną – małe elektrownie

wiatrowe, systemy fotowoltaiczne, mikrobiogazownie, ogniwa paliwowe na

zystaniu odnawialnych źródeł energii

biopaliwa czy nawet wodór wytwarzany w OZE. Zwraca jednak uwagę fakt,

uropiee

jak trudno jest konsumentom energii uzyskać dostęp do sieci i to, że rozwój

technologii dla potrzeb generacji rozproszonej jest zbyt wolny. Wydaje się,

że tradycyjne koncerny energetyczne mają nie tylko zbyt duży wpływ na re-

gulacje związane z dostępem niezależnych producentów energii do sieci, ale

też priorytety finansowania i zasady współfinansowania badań naukowych

wa energetycznego w

nad nowymi technologiami zbyt silnie koncentrują się na zachowaniu status

quo (akceptowane są jedynie inkrementalne innowacje w tradycyjnych wiel-

koskalowych technologiach, a zbyt mały nacisk położony jest na technologie

małoskalowe dla niezależnych, indywidualnych producentów energii). Do-

eczeństwa energetycznego opartego na wykor

tyczy to zarówno finansowania badań naukowych na szczeblu krajowym (w

Polsce dalej większość środków przeznaczana jest na rozwój tradycyjnych

technologii energetycznych, głównie energetykę węglową), jak i na szcze-

blu UE (nieproporcjonalnie wysokie nakłady na rozwój energetyki jądrowej

w ramach Euroatomu oraz zbyt silne nakierowanie na potrzeby tradycyjnych

przedsiębiorstw energetycznych, broniących się przed pojawieniem się na

rynku przełomowych technologii). W obecnym, niezwykle skostniałym (się-

gającym XIX wieku) systemie użytkowanych technologii najbardziej przeło-

mowe technologie energetyczne nie powinny kojarzyć się z gigantyczną ska-

lą, co było dotychczas powodem do dumy w środowiskach energetyków, ale

zystania odnawialnych źródeł energii dla wzrostu bezpieczeńst

powinny raczej być nakierowane na wielki potencjał replikacji technologii

małoskalowych. To dzięki takim technologiom, służącym decentralizacji ab-

surdalnie gigantycznych systemów, które budowaliśmy i które każdego dnia

Bezpieczeństwo energetyczne.

Indywidualne, lokalne i regionalne czynniki europejskiego bezpi

Bezpieczeństwo energetyczne.

Potencjał wykor

1.

11 T. Lem, Awantury na tle powszechnego ciążenia, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2009.

23

wykonują kolejny krok od konsolidacji i jednolitości w stronę niepewności

i chaosu, możemy trwale poprawić nasze bezpieczeństwo energetyczne. Po-

wolny, ale nieuchronny upadek dotychczasowych i niemających już znaczą-

cego potencjału rozwojowego (poza nieograniczonym potencjałem wzrostu

kosztów) systemów zaopatrzenia w energię może być zjawiskiem niezwykle

pozytywnym, o ile zachowamy ostrożność pozwalającą na wykorzystanie

niektórych ich osiągnięć i jeżeli z determinacją będziemy budować trwałą

alternatywę technologiczną.

Jest to szansa, ale i oczywiste wyzwanie dla Polski oraz w pewnym sensie

dla całej UE, która mając 40% udziału w rynku, jest wciąż światowym liderem

w eksporcie technologii wykorzystujących odnawialne źródła energii, cho-

ciaż przydział zasobów i środków finansowych na badania i rozwój tych tech-

nologii wyraźnie szybciej zwiększa się w Chinach i Stanach Zjednoczonych.

UE musi się upewnić, że może umocnić swoje prowadzenie przez odpowiednie

zwiększenie redystrybucji zasobów i środków finansowych, ale zarazem odej-

ście od nieuzasadnionego wsparcia technologii i anachronicznych generalnych

koncepcji energetycznych.

Dochodzimy bowiem do sytuacji, w której odbiorca energii może pójść do

jednej z sieci hipermarketów sprzedających materiały budowlane i wybrać ko-

lektor słoneczny czy turbinę wiatrową, a następnie samodzielnie je zainstalo-

wać i cieszyć się energią elektryczną, która zostanie przez nie wyprodukowana

niemalże w domu i zaspokoi całe jego energetyczne zapotrzebowanie. Dużego

zystaniu odnawialnych źródeł energii

znaczenia w tym procesie nabiorą sieci instalatorów i producentów urządzeń

uropiee

dla gospodarstwa domowego. W znanej publikacji Small Is Profitable 12 z 2002

roku autorzy naliczyli aż 207 korzyści dla konsumenta i obywatela, jakie niesie

rozwój generacji rozproszonej, a znaczna ich część pośrednio lub bezpośred-

nio związana jest z podniesieniem poziomu lokalnego i indywidualnego bezpie-

czeństwa energetycznego.

wa energetycznego w

Procesy te narastają i naruszą zasady organizacji rynku energetycznego

stworzonego przez dotychczasową energetykę korporacyjną, co musi natrafić

na opór. Niewiara w moc sprawczą państw i instytucji międzynarodowych bie-

rze się stąd, że rządy, próbując coś zmienić, musiałyby wpływać na zmiany my-

eczeństwa energetycznego opartego na wykor

ślenia w korporacjach, w których panuje przestarzały paradygmat bieżącej pro-

duktywności w oparciu o coraz bardziej ograniczone zasoby. Znany polski so-

cjolog i filozof, kluczowy reprezentant tzw. „szkoły ponowoczesności”, profesor

Zygmunt Bauman podkreśla13 rolę lokalnych inicjatyw o ambicjach prawdzi-

wie globalnych, jak np. ruchy ekologiczne czy konsumenckie w społeczeństwie

obywatelskim. Przestrzega jednak, że „jest to trudne, bo zadania są globalne,

a ich wykonawcy lokalni i trudno ich zorganizować”. Jednakże dzięki postę-

pom technologicznym i prawnemu limitowaniu roli monopoli w ograniczaniu

dostępu do sieci stanie się to możliwe. Nie da się bowiem w pełni zdominować

naszych gustów i preferencji. Ludzie nieustannie poszukują różnorodności oraz

zystania odnawialnych źródeł energii dla wzrostu bezpieczeńst

12 A. B. Lovins i in. (red.), Small Is Profitable. The Hidden Economic Benefits of Making Electrical Resources at Right Size, Rocky Mountain Institute, Snowmass 2002.

Bezpieczeństwo energetyczne.

Indywidualne, lokalne i regionalne czynniki europejskiego bezpi

13 Wywiad dla magazynu „Forbes” 2010, nr 8.

Potencjał wykor

1.

24

niezależności i pewności dostaw energii i znajdą je w nowych, małoskalowych

technologiach energetycznych.

1.7. zadania dla ue

Nie da się uzyskać znaczącej i trwałej poprawy bezpieczeństwa energetycznego

w układzie rządy – tradycyjne przedsiębiorstwa energetyczne. W efekcie współ-

pracy tylko tych partnerów oczywiste stają się jedynie koszty, a rezultaty będą

krótkotrwałe. Konieczna jest tu europejska perspektywa i współpraca, które ko-

rzystnie wpłyną zarówno na obniżanie kosztów zaopatrzenia w energię, jak i na

ogólną poprawę bezpieczeństwa i jakości usług energetycznych. UE powinna

działać także na rzecz demonopolizacji, decentralizacji oraz uwolnienia inicja-

tyw lokalnych i rozwoju małoskalowych technologii, bez których na liberalnym

rynku najsłabiej chronieni będą drobni odbiorcy energii.

Uruchomienie wsparcia UE dla procesu decentralizacji systemów energe-

tycznych i rozwoju technologii małoskalowych, właściwych dla społeczności

lokalnych, MŚP i indywidualnych konsumentów energii (zmieniających ich

w prosumentów), jest niezbędnym elementem procesu transformacji i zapew-

nienia płynnej ewolucji systemów energetycznych w kierunku zrównoważania

środowiskowego i bezpieczeństwa energetycznego na każdym szczeblu.

Na rzecz poprawy bezpieczeństwa energetycznego należy efektywnie wyko-

rzystać Traktat Lizboński, w którym po raz pierwszy zapisano kolejny szczebel

zystaniu odnawialnych źródeł energii

funkcjonowania Unii Europejskiej – samorządy lokalne i regionalne. Oznacza

uropiee

to m.in., że przy tworzeniu nowych przepisów UE regiony i samorządy lokalne

mają udział w konsultacjach, a ocena skutków wejścia w życie nowych przepi-

sów musi je uwzględniać. Uwzględnienie zapisów Traktatu powinno też znaleźć

odbicie w praktyce stanowienia polityki i prawa w zakresie energetyki i wdra-

żania dyrektyw UE na poziomie krajów członkowskich UE. Aktywizacja sa-

wa energetycznego w

morządów regionalnych i lokalnych (np. poprzez powołanie wspomnianego już

Konwentu Burmistrzów i Prezydentów Miast czy wcześniej Grupy Refleksyjnej

MERG reprezentującej regionalne agencje energetyczne), pilotowe instrumen-

ty finansowe, takie jak ELENA (skrót od „European Local Energy Assistance”

eczeństwa energetycznego opartego na wykor

– programu Europejskiego Banku Inwestycyjnego na rzecz energetyki zrów-

noważonej środowiskowo dla samorządów) czy CONCERTO (projekty demon-

stracyjne w ramach 7. Programu Ramowego Badań i Rozwoju UE), to ważne

zadania UE, wymagające poszerzenia i upowszechnienia. Bez uruchomienia ak-

tywności na poziomie lokalnym trudno będzie promować efektywność energe-

tyczną i rozwój odnawialnych źródeł energii – wymaga to w większości działań

o charakterze lokalnym, poniżej poziomu narodowego i rządów centralnych.

Rolą rządów powinno być stwarzanie warunków do tych inicjatyw i – wspólnie

z UE – koordynowanie działań na rzecz rozwoju nowoczesnej infrastruktury

energetycznej i rozwoju technologii.

zystania odnawialnych źródeł energii dla wzrostu bezpieczeńst

Okazję do podjęcia tych działań stanowią prace nad budżetem UE na lata

2014–2020, w tym nad priorytetami kolejnego programu badań i rozwoju UE.

Dotąd nie realizowano w pełni zaleceń UE, aby na OZE i efektywność ener-

Bezpieczeństwo energetyczne.

Indywidualne, lokalne i regionalne czynniki europejskiego bezpi

Bezpieczeństwo energetyczne.

Potencjał wykor

1.

25

getyczną przeznaczane były znaczące kwoty z budżetu UE14. Dotychczasowe

zalecenia, aby na OZE przeznaczać ok. 2% całego budżetu w ramach funduszy

finansujących politykę spójności–Funduszu Spójności i Europejskiego Fundu-

szu Rozwoju Regionalnego (ERDF), także nie były powszechnie respektowane.

Zgodnie z nowymi wyzwaniami energetyczno-klimatycznymi UE, związanymi

z pakietem 3 x 20%, w okresie 2014–2020 należy dążyć do zwiększenia udzia-

łu środków na OZE i zadbania o to, aby mogły być one także wykorzystane

zarówno na rzecz wsparcia inwestycji strategicznych (jak np. morskie farmy

wiatrowe), infrastrukturalnych (rozwój sieci przesyłowych i dystrybucyjnych

na rzecz OZE), jak też inwestycji w małoskalowe OZE, wpisane w generację

rozproszoną, i tworzenie lokalnych inteligentnych mikrosieci. Poprawie lokal-

nego i indywidualnego bezpieczeństwa energetycznego z pewnością służyłoby

wsparcie prac nad pełnym i terminowym wdrożeniem dyrektywy 2009/28/WE

o promocji stosowania odnawialnych źródeł energii, która zawiera szereg prze-

pisów (np. związanych z priorytetem przyłączania OZE do sieci czy rolą firm

instalacyjnych). W szczególności UE powinna aktywnie działać na rzecz pełne-

go otwarcia sieci dla mikróźródeł energii (możliwości rozliczenia netto prosu-

menta energii z lokalną spółką dystrybucyjną), gdyż w tym zakresie znacząco

odstaje od USA i nie wykorzystuje potencjału swoich obywateli.

Wymagany dyrektywą 20% udział energii z OZE w bilansie zużycia energii

finalnej brutto w 2020 roku i oczekiwany 30–35% udział zielonej energii w po-

kryciu zapotrzebowania na energię elektryczną (lokalnie może sięgać 50%) to

najlepszy sposób nie tylko na ograniczenie emisji, ale i na poprawę bezpieczeń-

uropiee

stwa energetycznego.

W celu wsparcia wdrożenia dyrektywy od strony technologicznej potrzeb-

na jest też krytyczna ocena 7. Programu Ramowego Badań i Rozwoju Tech-

nologicznego UE (obowiązującego do 2013 roku) przed przyjęciem kolejnego

programu do 2020 roku. Choć z całego budżetu 7. PR (53,2 mld euro) znaczącą

wa energetycznego w

cześć (2,35 mld euro) przeznaczono na obszar „Energia”, to budżet na Euro-

atom (2,75 mld euro) wydaje się nieproporcjonalnie wysoki. Rewizji wymagają

ponadto konkursy organizowane dotychczas w ramach priorytetu 7. PR „Ener-

gia”, gdyż nakierowane są one praktycznie wyłącznie na duże projekty z udzia-

łem wielkich korporacji energetycznych, które rzadko są nośnikiem innowacji

i realnych wdrożeń w energetyce odnawialnej.

W kolejnej dekadzie dostęp do nowych, coraz bardziej efektywnych i nie-

zawodnych technologii wykorzystujących lokalnie odnawialne zasoby energii

będzie tak ważny, jak w obecnej dekadzie dostęp do zasobów paliw kopalnych

i tym samym to bezpieczeństwo technologiczne, a nie surowcowe będzie coraz

silniej decydować o bezpieczeństwie energetycznym.

zystania odnawialnych źródeł energii dla wzrostu bezpieczeńst

14 Article 7 of Regulation (EC) No 397/2009 of the Parliament and of the Council of 6 May 2009

amending Regulation (EC) No 1080/2006 on the European Regional Development Fund as re-

Unia Europejska w drodze do niezależności energetycznej

gards the eligibility of energy efficiency and renewable energy investments in housing.

Potencjał wykor

2.

26

2. Unia europejska w drodze do niezależności

energetycznej

Zbigniew Karaczun

Jak zwiększyć bezpieczeństwo energetyczne Europy? Czy Unia Europejska

może stać się niezależna od zewnętrznych dostaw surowców energetycznych

i energii? W jaki sposób spowodować wzrost udziału odnawialnych źródeł ener-

gii w Europie, tak aby to one stały się głównym źródłem produkowanej przez

UE energii? W poniższym tekście podjęto próbę odpowiedzi na te pytania.

2.1. Wprowadzenie

Dwie z trzech Wspólnot Europejskich, powołanych do życia na mocy traktatów

rzymskich z 25 marca 1957 roku, bezpośrednio lub pośrednio dotyczyły ener-

gii. Celem Euroatomu15 – Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej – było (i

pozostaje) m.in. wspieranie rozwoju energetyki jądrowej w krajach należących

do Wspólnoty i wzmacnianie ich współpracy w tym zakresie. Europejska Wspól-

nota Węgla i Stali16 została powołana dla stworzenia europejskiego wspólnego

uropiee

rynku, którego celem było m.in. zwiększenie wydobycia węgla, traktowanego

wówczas jako podstawowy surowiec energetyczny, i ułatwienie obrotu nim po-

między państwami należącymi do Wspólnoty17. Pozwoliło to na szybki rozwój

sektora energetycznego w krajach należących do Wspólnot Gospodarczych i za-

pewnienie im wysokiego poziomu bezpieczeństwa energetycznego. Spowodo-

wa energetycznego w

wało to, że nie podejmowano w latach 60. dalszych działań mających na celu

koordynację polityki energetycznej na poziomie całej Wspólnoty, uznając ją za

jedno z tych zagadnień gospodarczych, które kraje członkowskie mogą i powin-

ny rozwiązywać we własnym zakresie.

Sytuacja zmieniła się w latach 70. wraz z pierwszym kryzysem energetycz-

nym, wywołanym wprowadzeniem przez państwa OPEC embarga na sprzedaż

ropy naftowej wydobywanej w tych krajach. Uświadomiło to politykom, że Eu-

ropa w znacznym stopniu uzależniona jest od importu surowców energetycz-

energetycznej

nych, a dostęp do nich i zaspokojenie stale rosnącego zużycia, staje się kwestią

istotną z punktu widzenia rozwoju gospodarczego. Politycy europejscy zrozu-

mieli także, że dostęp do surowców energetycznych staje się zagadnieniem stra-

niezależności

tegicznym, gdyż mogą one zostać wykorzystane przez kraje eksporterów jako

do

broń polityczna i gospodarcza.

w drodze

zystania odnawialnych źródeł energii dla wzrostu bezpieczeńst

15 Decyzja o powstaniu Euratomu zapadła już w czerwcu 1955 roku podczas obrad konferencji Europejska

mesyńskiej.

16 EWWiS powołana została na mocy Traktatu Paryskiego w kwietniu 1951 roku.

Unia

potencjał wykor

2.

17 Początkowo należało do niej 6 krajów: Belgia, Holandia, Luksemburg, Niemcy, Francja i Włochy.

27

Zrozumiano wtedy także, że Europa potrzebuje większej koordynacji po-

lityki energetycznej i że konieczne jest stworzenie instytucjonalnych ram dla

działań mających na celu zapobieżenie w przyszłości problemom z dostawą

energii. Pierwszym krokiem w tych działaniach był udział krajów Unii Europej-

skiej (UE) w powołanej w 1974 roku International Energy Agency (IEA), która

stała się najważniejszym europejskim narzędziem analizy i monitorowania mię-

dzynarodowego rynku energii. IEA rozpoczęła analizy możliwości zwiększenia

samodzielności energetycznej i bezpieczeństwa energetycznego Wspólnot Eu-

ropejskich. Konsekwencją pierwszego kryzysu energetycznego było także za-

cieśnienie współpracy krajów europejskich ze Związkiem Radzieckim (a póź-

niej Rosją) postrzeganym jako alternatywne – w stosunku do krajów arabskich

– źródło surowców. Zintensyfikowano także poszukiwania nowych złóż w Euro-

pie i zwiększano wydobycie własnych zasobów.

Niemal dwie dekady później, w 1991 roku, Unia Europejska ogłosiła Ener-

gy Charter Declaration18, która stała się podstawą dla przyjętego w 1994 roku

Energy Charter Treaty. Celem stworzenia tych dokumentów było wzmocnienie

współpracy między poszczególnymi stronami w zakresie bezpieczeństwa ener-

getycznego i wspieranie zróżnicowania dostaw surowców i energii do poszcze-

gólnych państw i regionów. Nadal jednak polityka energetyczna pozostawała

domeną poszczególnych krajów członkowskich i w większości przypadków nie

przewidywała znaczącego odejścia od paliw kopalnych.

Miało się to wkrótce zmienić. Lata 90. XX wieku to okres, kiedy europejski

sektor energetyczny musiał zmierzyć się z kolejnym wyzwaniem, jakim stała

uropiee

się konieczność redukcji emisji gazów cieplarnianych. Unia Europejska od po-

czątku negocjacji Ramowej Konwencji ONZ w sprawie Zmiany Klimatu stała

się jednym z najbardziej aktywnych negocjatorów i liderem międzynarodo-

wych działań w tym zakresie. Radykalne zmniejszenie emisji głównego gazu

cieplarnianego, jakim jest dwutlenek węgla, wymagało gruntownej zmiany

wa energetycznego w

sposobu wytwarzania energii i przejścia z procesu jej produkcji opartego na

spalaniu paliw węglowodorowych na pozyskanie jej ze źródeł odnawialnych.

O ile jednak ostra polityka klimatyczna i wyznaczanie ambitnych celów dla

Unii Europejskiej nie natrafiały na sprzeciw krajów członkowskich, to próba

kompleksowej zmiany podejścia do polityki energetycznej – już tak. Kilku-

krotnie podejmowane próby nowego jej zdefiniowania (w 1995, 2001 czy 2003

roku) nie przyniosły oczekiwanych rezultatów. Było to spowodowane przede

wszystkim dominacją własnych interesów poszczególnych państw członkow-

skich nad interesem Wspólnoty. Stało się to jednym z powodów, dla którego

Komisja Europejska zaczęła szukać innych dróg dla zwiększenia bezpieczeń-

stwa energetycznego UE.

2.2. bezpieczeństwo energetyczne wspólnoty

Unia Europejska jest uzależniona od paliw kopalnych. Wspólnota konsumuje

zystania odnawialnych źródeł energii dla wzrostu bezpieczeńst

około 17% energii wyprodukowanej na świecie, a jej niemal 80% pochodzi ze

spalania paliw węglowodorowych: węgla kamiennego, ropy naftowej i gazu

Unia Europejska w drodze do niezależności energetycznej

18 T. W. Walde (red.), The Energy Charter Treaty, Kluwer Law International, London 1996.

Potencjał wykor

2.

28

ziemnego. Połowa źródeł energii wykorzystywana w Unii Europejskiej pocho-

dzi z importu. W przypadku ropy naftowej udział importu sięga 80%, a gazu

ziemnego 57%19. Niektóre z krajów członkowskich są całkowicie uzależnione

od dostaw gazu ziemnego, dla innych pewność jego importu jest kluczowym

czynnikiem bezpieczeństwa energetycznego (tabela 1).

tabela 1.

Poziom uzależnienia wybranych krajów ue od importu gazu ziemnego (dane z 2005 roku)

kraj

udział gazu ziemnego z importu (%)

udział gazu importowanego z rosji (%)

Estonia

100

100

Finlandia

100

100

Czechy

98

70

Francja

98

26

Austria

88

74

Włochy

85

30

Niemcy

81

39

Polska

70

50

Źródło: IEA 2009

Uzależnienie od importu, obawa przed przerwaniem dostaw i brak wspól-

nej, europejskiej polityki energetycznej powodują, że niektóre kraje forsują pro-

jekty zwiększające ich własne bezpieczeństwo energetyczne, nawet wtedy, gdy

dzieje się to kosztem obniżenia bezpieczeństwa innych członków UE. Przykła-

dem może być tu projekt budowy rurociągu po dnie Bałtyku, łączącego Rosję

uropiee

z Niemcami, przeciwko któremu – w obawie o bezpieczeństwo własnych do-

staw20 – protestowały kraje nadbałtyckie i Polska.

Trudno się jednak dziwić. Takie postępowanie spowodowane jest brakiem

koordynacji polityki Wspólnoty w zakresie energii i bezpieczeństwa energetycz-

nego. Politycy, w obawie przed wyborcami, podejmują decyzje korzystne dla

wa energetycznego w

reprezentowanych przez siebie grup interesów i własnych, krajowych elektora-

tów, nie bacząc, że mogą one przynosić niekorzystne skutki w innych krajach.

Zwłaszcza że spodziewają się słusznie, że inne kraje będą postępować podob-

nie. Tak błędne koło zamyka się.

To, że obawy takie są uzasadnione i tak wysoki poziom uzależnienia od im-

portowanych paliw kopalnych stanowi znaczące ryzyko, stało się jasne w 2005

roku, kiedy to Gazprom, rosyjski monopolista w dostawach gazu ziemnego,

nagle odciął dostawy tego paliwa do Ukrainy. Ponieważ surowiec ten do kra-

jów UE transportowany jest rurociągiem biegnącym tranzytem przez Ukrainę,

skutki tej decyzji natychmiast odczuły niektóre kraje Unii Europejskiej, m.in.:

Austria, Niemcy, Polska i Włochy, które zaczęły otrzymywać nawet o 30% mniej

tego surowca. Chociaż kryzys trwał tylko kilka dni, dla wielu przedsiębiorstw,

19 Około 70% ropy i gazu ziemnego Unia Europejska importuje z Rosji i Bliskiego Wschodu, krajów zystania odnawialnych źródeł energii dla wzrostu bezpieczeńst

o niepełnych standardach demokratycznych i niestabilnych politycznie. Rosja jest dostawcą 45%

zużywanego w EU gazu i 29% ropy naftowej.

20 Budowa rurociągu omijającego kraje nadbałtyckie i Polskę i dostawa nim gazu dla „starych”

krajów UE nie spowoduje, że zabraknie tego surowca dla tych krajów. Zwiększy jednak zakres

Unia Europejska w drodze do niezależności energetycznej

swobody Rosji w „grze” dostawami tych surowców. Będzie mogła ona zamknąć dostawy do kra-

Potencjał wykor

2.

jów Europy Centralnej bez obawy, że zagrozi to jej interesom na zachodzie kontynentu.

29

bazujących na wykorzystaniu gazu dla celów produkcyjnych, oznaczał znaczą-

ce straty. Był też jednoznacznym sygnałem, że poziom bezpieczeństwa energe-

tycznego krajów członkowskich nie jest wystarczający. Przekonanie to umocni-

ło się w styczniu 2007 roku, gdy Transneft, inna rosyjska spółka, zablokowała

dostawy ropy naftowej rurociągiem Przyjaźń. Chociaż działanie to było wymie-

rzone w Białoruś, to skutki – w postaci 20% ograniczenia dostaw ropy – bardzo

silnie odczuły m.in. Niemcy i Polska.

Kryzys gazowy Rosja – Ukraina i naftowy Rosja – Białoruś oraz ogranicze-

nie dostaw do krajów członkowskich UE powinny uświadomić społeczeństwu

Unii Europejskiej, że dotychczasowa polityka Wspólnoty nie zapewnia bez-

pieczeństwa energetycznego w odniesieniu do jego podstawowego kryterium

– pewności dostaw. Duże uzależnienie Europy od importu surowców i energii

z krajów niestabilnych politycznie i z ograniczoną demokracją powoduje, że

gospodarka i społeczeństwo Wspólnoty staje się narażone na szantaż ze strony

„państw zbójeckich” czy państw nie w pełni wdrażających zasady demokra-

tyczne. Odpowiedzią na to zagrożenie powinno być zacieśnienie współpracy

państw członkowskich w kwestiach energetycznych, zwiększenie dywersyfi-

kacji źródeł zaopatrzenia i szersze wykorzystanie źródeł energii pochodzą-

cych z terenu państw UE. Tych ostatnich wystarczająca ilość jest tylko w przy-

padku surowców odnawialnych.

Chociaż, jak się wydaje, potrzeba taka jest dostrzegana, Wspólnota nadal

nie potrafi znaleźć praktycznego rozwiązania i zmniejszyć swojej zależności.

Powoduje to, że prognozy wskazują na dalszy wzrost uzależnienia UE od do-

uropiee

staw surowców energetycznych. W 2030 roku z importu pochodzić będzie aż

65% źródeł energii wykorzystywanych przez EU. W większości importowane

będą surowce nieodnawialne, pomimo planów szerokiego rozwoju odnawial-

nych źródeł energii.

wa energetycznego w

2.3. w stronę odnawialnych źródeł energii

Jedną z reakcji krajów wysokorozwiniętych na kryzys energetyczny lat

70. było tworzenie pierwszych planów rozwoju energetyki opartej na zaso-

bach odnawialnych. Proces ten nie trwał jednak długo i nie przyniósł sta-

łych zmian. Szybki powrót do niskich cen ropy naftowej i innych surowców

energetycznych i utrzymująca się przez następne trzy dziesięciolecia poli-

tyka niskich cen surowców i energii ograniczyła zainteresowanie rozwojem

odnawialnych źródeł energii (OZE). Nieufność wobec OZE podtrzymywa-

ły wielkie koncerny energetyczne, prowadząc bardziej lub mniej oficjalny

lobbing, niezainteresowane zmianą dotychczasowych kierunków gospoda-

rowania. Podjęte wówczas działania nie przyniosły więc trwałych efektów

i nie przyczyniły się do zmiany podstaw polityki energetycznej w krajach

rozwiniętych.

Znacznie silniejszy sygnał dla rozwoju odnawialnych źródeł pojawił się

zystania odnawialnych źródeł energii dla wzrostu bezpieczeńst

dwadzieścia lat później wraz z rozpoczęciem negocjacji klimatycznych. Podej-

mowane wówczas przez niektóre kraje decyzje o redukcji emisji w praktyce

oznaczały, że państwa te decydują się na zwiększenie roli OZE. Dotyczyło to

Unia Europejska w drodze do niezależności energetycznej

także Unii Europejskiej.

Potencjał wykor

2.

30

W 1996 roku Komisja Europejska opublikowała Zieloną, a rok później Białą

Księgę w sprawie rozwoju odnawialnych źródeł energii21. Był w niej sformuło-

wany cel, do jakiego Unia będzie dążyć – osiągnięcie w 2010 roku 12% udziału

energii ze źródeł odnawialnych w całkowitym miksie energetycznym Wspólno-

ty. Jako główne powody dla wprowadzenia tego priorytetu Komisja Europejska

wymieniała konieczność zwiększenia bezpieczeństwa energetycznego UE oraz

konieczność podniesienia skuteczności ochrony środowiska. Autorzy Białej

Księgi wskazywali na liczne korzyści, jakie dla całej UE przyniosłaby realizacja

przedstawionego celu rozwoju OZE. Było to przede wszystkim:

stworzenie nowych, dodatkowych 500–900 tysięcy miejsc pracy,

zmniejszenie kosztów zakupu surowców węglowodorowych wykorzy-

stywanych przez europejski sektor energetyczny o 3 mld euro rocznie (po

2010 roku),

zmniejszenie importu surowców energetycznych o 17,4%,

zmniejszenie po 2010 roku emisji CO2 o 402 miliony ton/rok.

Jednocześnie według obliczeń Komisji Europejskiej koszt realizacji tego celu w ska-

li całej Unii Europejskiej miał wynieść w latach 1997–2010 95 miliardów euro22.

Wytyczne Białej Księgi stały się podstawą dla przyjętej w 2001 roku dy-

rektywy 2001/77/EC w sprawie promocji energii elektrycznej ze źródeł od-

nawialnych na wewnętrznym rynku energii elektrycznej, w której powtórzo-

no cel zarysowany w Białej Księdze (12% udział OZE w produkcji energii).

Niestety, Komisji Europejskiej nie udało się przeforsować, aby cel ten był

prawnie zobowiązujący. Głównym argumentem była obawa wielu państw

uropiee

członkowskich, że nie będą w stanie osiągnąć takiego poziomu rozwoju OZE

– nie tylko ze względu na wysokie koszty inwestycyjne, ale także problemy

organizacyjno-techniczne, których nie będzie można rozwiązać w tak krótkim

okresie. Obawy te, jak się wydaje, były uzasadnione. W 2005 roku połowa

„starych” krajów członkowskich nie osiągnęła takiego udziału OZE, który za-

wa energetycznego w

pewniłby uzyskanie 12% udziału w 2010 roku23.

Nie zniechęciło to jednak Komisji do dalszych działań. W styczniu 2007

roku przedstawiona została mapa drogowa rozwoju OZE24, a już trzy mie-

siące później w trakcie Rady Europejskiej przyjęto prawne zobowiązanie

do zapewnienia w 2020 roku 20% udziału energii odnawialnej w zużyciu

energii finalnej całej UE. Na tej podstawie 23 stycznia 2008 roku Komisja

przedstawiła projekt nowej dyrektywy w sprawie rozwoju odnawialnych

źródeł energii25. Uzyskała ona polityczne poparcie 9 grudnia i została przy-

21 European Commission, Communication from the Commission. Energy for the Future: Renewable Sources of Energy. White Paper for Community Strategy and Action Plan, COM (97) 599 final, Brussels, 26.11.1997.

22 http://europa.eu/legislation_summaries/other/l27023_en.htm. Dostęp z 15.10.2010.

23 Należy pamiętać jednak, że cel wprowadzony przez dyrektywę 2001/77/EC nie był obligatoryjny, a jedynie polityczny, co powodowało, że nie wszystkie kraje członkowskie wykorzystały w pełni

dostępne zasoby, aby go osiągnąć. W przypadku, gdyby cel ten miał charakter obligatoryjny, zystania odnawialnych źródeł energii dla wzrostu bezpieczeńst

poziom rozwoju OZE obecnie byłby prawdopodobnie wyższy.

24 Commission of the European Communities, Communication from the Commission to the Council and the European Parliament: Renewable Energy Road Map. Renewable Energies in the 21st Century: Building a More Sustainable Future, COM (2006) 848 final, Brussels, 10.1.2007.

Unia Europejska w drodze do niezależności energetycznej

Potencjał wykor

2.

25 Dyrektywa 2009/28/UE w sprawie promowania energii ze źródeł odnawialnych.

31

jęta na Radzie Europejskiej 12 grudnia 2008 roku. Najważniejszą zmianą

w stosunku do wcześniejszego aktu prawnego było ustalenie celu prawnie

obowiązującego – 20% udziału energii ze źródeł odnawialnych w energii

finalnej w 2020 roku. Aby ten cel osiągnąć, zgodzono się na zróżnicowanie

zobowiązań dla poszczególnych krajów. Każdy z nich, w oparciu o własną

ocenę możliwości i wolę polityczną, określił udział OZE, jaki uzyska w 2020

roku (rysunek 1). Rozwiązanie to, przynajmniej w teorii, zwiększa szansę,

że cel zostanie osiągnięty.

rys. 1 cele rozwoju oze do 2020 roku w poszczególnych krajach członkowskich

energii finalnej %

dział wU

alta

M

ęgry łochy

W

Niemcy

Luksemburg

Republika Czeska

Republika Słowacka GrecjaPolska

HiszpaniaBułgariaFrancja LitwaSłowenia DaniaRumuniaEstonia

PortugaliaAustria

Finlandia ŁotwaSzwecja

Zjednoczone Królestwo Belgia

Niderlandy CyprIrlandia W

uropiee

Udział OZE w 2005 roku

Cel na 2020 rok

Źródło: Dyrektywa 2009/28/WE

Komisja Europejska, aby jednak jeszcze bardziej zwiększyć to prawdopo-

wa energetycznego w

dobieństwo, wprowadziła obowiązek przygotowania krajowych planów działań

rozwoju OZE do 30 czerwca 2010 roku. Do dnia 15 października 2010 roku pla-

ny takie zostały przygotowane przez 23 kraje członkowskie. Nie przedstawiły

ich: Belgia, Estonia, Polska i Węgry.

Można więc uznać, że Unia Europejska i jej instytucje zrobiły wiele dla

umożliwienia osiągnięcia postawionego celu. Czy jednak wystarczająco dużo?

Czy przerzucenie obowiązku rozwoju OZE na barki rządów krajowych zwalnia

instytucje unijne z ich aktywności? I jeszcze jedno, najważniejsze pytanie: czy

cel wprowadzony przez dyrektywę 2009/28/WE jest wystarczający dla zapew-

nienia Unii Europejskiej bezpieczeństwa energetycznego rozumianego zarówno

jako pewność dostaw energii, jak i bezpieczeństwo środowiskowe jej produkcji?

2.4. czego potrzebuje ue?

Jednym z paradygmatów budujących przez długie lata Wspólnotę Europejską

zystania odnawialnych źródeł energii dla wzrostu bezpieczeńst

była zasada solidarności – gotowość bogatych społeczeństw do dzielenia się

z biedniejszymi. Dzięki temu ogromny skok rozwojowy przeżyły m.in. takie

kraje, jak Grecja, Hiszpania czy Irlandia. Na praktycznym wdrożeniu tej zasady

Unia Europejska w drodze do niezależności energetycznej

skorzystały także nowe kraje członkowskie, które przystąpiły do UE po 2004

Potencjał wykor

2.

32

roku. Dzięki funduszom spójności realizowane są inwestycje pobudzające ich

rozwój gospodarczy i społeczny26.

Zasada solidarności miała także głębszy wymiar. Oznaczała gotowość spo-

łeczeństwa europejskiego do wyrzeczenia się pewnych dóbr i korzyści w imię

zapewnienia możliwości korzystania z nich przyszłym pokoleniom. Dzię-

ki temu Unia prowadziła przez wiele lat progresywną politykę ekologiczną,

przyjmując i wdrażając cele, które nie znajdowały porównania na świecie.

Przyczyniało się to także do tego, że gospodarka europejska przez wiele lat

pozostawała w światowej czołówce innowacyjności, skutecznie konkurując

na rynku międzynarodowym z innymi gigantami gospodarczymi – Stanami

Zjednoczonymi i Japonią. Wydaje się, że przekonanie, iż zasada solidarno-

ści nadal obowiązuje, leżało u podstaw decyzji mających na celu zwiększenie

w UE roli energetyki opartej na odnawialnych źródłach energii. Rozwój OZE,

nawet kosztem wyrzeczeń dla obecnego pokolenia, oznacza bowiem, że za-

chowujemy cenne zasoby dla przyszłych pokoleń i nie rozwijamy się kosztem

degradacji środowiska przyrodniczego.

Niestety, zmiany w układzie sił na międzynarodowym rynku gospodarczym,

pojawienie się na nim Chin i innych „tygrysów” gospodarczych, kryzys ekono-

miczny ostatnich lat zmieniły nastawienie społeczeństw europejskich. Wzrost

nastrojów populistycznych i nacjonalistycznych tworzy zagrożenie dla otwarto-

ści i jedności Europy. Wielu obywateli Europy uważa, że solidarność europejska

słabnie: Francja i Włochy wyrzucają rumuńskich Romów, Finlandia walczy z że-

brakami, w Irlandii dochodzi do zabójstw pracowników pochodzących z kra-

uropiee

jów członkowskich Europy Wschodniej i Środkowej oskarżanych o odbieranie

miejsc pracy Irlandczykom, a prezydent Francji upomina polityków nowych

krajów członkowskich, że nie siedzą cicho, gdy wielkie kraje UE podejmują de-

cyzje, lecz domagają się respektowania swoich interesów.

To wszystko odbywa się przy minimalnym i wybiórczym sprzeciwie polity-

wa energetycznego w

ków innych krajów, bo tak naprawdę nikt nie ma czystego sumienia. Chociaż

większość polityków głośno oburzała się na Grecję za oszukiwanie Komisji Eu-

ropejskiej, to w rzeczywistości nie podjęto wobec tego kraju żadnych radykal-

nych działań. Większość innych rządów bowiem stosuje różne sztuczki księgo-

we, aby „podciągnąć” swoje bilanse. Obrona własnych, narodowych interesów

dominuje nad dążeniem do wzmacniania współpracy europejskiej i zwiększania

koordynacji polityki wspólnotowej. Zasada solidarności umiera.

To bardzo zła perspektywa dla wspólnej polityki energetycznej Unii Euro-

pejskiej i budowy jej bezpieczeństwa energetycznego w oparciu o wykorzysta-

nie odnawialnych źródeł energii. Nie da się stworzyć nowego systemu bez więk-

szej solidarności krajów członkowskich. Konieczna jest akceptacja większego

ryzyka po to, aby cały system działał sprawnie i efektywnie: zamiast podejmo-

wać działania na poziomie krajowym (co jest stosunkowo „łatwe”), trzeba za-

ryzykować, wierząc, że działania podejmowane na poziomie europejskim będą

zystania odnawialnych źródeł energii dla wzrostu bezpieczeńst

równie skuteczne, a problemy poszczególnych państw traktowane będą rów-

26 Polityka spójności wpływa korzystnie także na gospodarkę krajów donatorów. Szacuje się, że Unia Europejska w drodze do niezależności energetycznej

ponad połowa środków wydanych w „nowych” państwach członkowskich wraca – w postaci ku-

Potencjał wykor

2.

powanych usług i towarów – do państw „starej” UE.

33

norzędnie. Poszczególne kraje członkowskie muszą zaakceptować zwiększenie

indywidualnego ryzyka wynikającego z przeniesienia zarządzania własnym

systemem energetycznym na wyższy, wspólnotowy poziom. Niezbędna jest ak-

ceptacja zasady, że bezpieczeństwo energetyczne tworzone będzie na poziomie

całej Wspólnoty, nie zaś pojedynczych krajów, a wdrażane inwestycje powinny

przede wszystkim poprawiać tak rozumiane bezpieczeństwo.

Kluczowym krokiem w budowie nowego, europejskiego ładu energetyczne-

go jest bowiem zacieśnianie współpracy i integracja krajów UE. Bez większego

zaufania, że Wspólnota może efektywnie rozwiązywać problemy energetyczne

Europy, nie będzie możliwy aktywny rozwój OZE. Tak więc odbudowa solidar-

ności europejskiej to pierwszy krok w budowie Europy opartej na wykorzysta-

niu odnawialnych źródeł energii.

Dotychczasowa praktyka Wspólnoty dobrze pokazuje, że najbardziej

sprawnie realizowane są te zadania stawiane przed UE, które są zarządzane

na poziomie całej Wspólnoty i koordynowane przez paneuropejską, specjal-

nie powołaną do tego celu, instytucję. Stworzenie Euroatomu przyczyniło się

do szybkiego rozwoju sektora jądrowego w Europie. Wspólnota Węgla i Stali

przez wiele lat pozwalała na utrzymanie niskich cen węgla i zapewnienie jego

ciągłych dostaw do elektrowni we wszystkich krajach unijnych. Konieczne

więc wydaje się powołanie nowej instytucji UE, która wspierać będzie ener-

getykę odnawialną. Powinna ona nie tylko monitorować działania w tym za-

kresie, podejmowane przez rządy poszczególnych krajów i sektor prywatny,

ale także w znacznej mierze koordynować te działania i promować te kierun-

uropiee

ki prac, które uznane zostaną za niezbędne z punktu widzenia tworzonego

nowego, ogólnowspólnotowego systemu energetycznego. Instytucja ta powin-

na ściśle współpracować z DG Research, tak aby zapewnić szybkie wdraża-

nie rozwiązań innowacyjnych. Powołanie unijnej instytucji odpowiedzialnej

za rozwój OZE to drugi krok w stronę zwiększenia roli odnawialnych źródeł

wa energetycznego w

energii w UE i ograniczenia zależności od paliw kopalnych.

Rozwój energetyki odnawialnej w Europie potrzebuje swoistego „Programu

Apollo” – połączenia programu naukowego, wykorzystującego wiedzę najlep-

szych specjalistów, z programem wdrożeniowym pozwalającym na wykorzy-

stywanie ich pomysłów, nowych rozwiązań i technologii w praktyce. Niezbędne

jest prowadzenie na poziomie ogólnoeuropejskim szerokich badań naukowych

i wdrażanie innowacyjnych rozwiązań w sferze rozwoju nowych, bardziej efek-

tywnych technologii OZE, inteligentnych sieci przesyłowych, magazynowania

energii, tworzenia jej rezerw, dostosowywania się odbiorców końcowych do

współpracy z odnawialnymi źródłami energii, czyli zmiana roli biernego konsu-

menta energii na jej aktywnego prosumenta27. Niezbędne jest tu wypracowanie

nowego pojęcia bezpieczeństwa energetycznego z punktu widzenia odbiorcy

końcowego – w większości przypadków problemy mocy w sieci mogą być roz-

wiązywane przez zmniejszenie zapotrzebowania na nią ze strony odbiorców

końcowych. Wymagać to będzie stworzenia nowych relacji: dystrybutorzy

zystania odnawialnych źródeł energii dla wzrostu bezpieczeńst

27 Więcej o tym zagadnieniu można znaleźć w pracy: J. Popczyk, Energetyka rozproszona na rzecz klienta – rynku – pakietu energetyczno klimatycznego, Instytut na rzecz Ekorozwoju, Warszawa Unia Europejska w drodze do niezależności energetycznej

2010.

Potencjał wykor

2.

34

w przypadku niedoboru energii zamiast kupować ją u wytwórców (którzy nie

zawsze będą w stanie zareagować w żądanym czasie), płacić będą tym użytkow-

nikom, którzy na określony okres zmniejszą swoje zużycie. Konieczne będzie

zróżnicowanie cen energii dla różnych wytwórców w zależności od ich gotowo-

ści reagowania na problemy sieciowe. Tym, którzy utrzymywać będą bloki re-

zerwowe, zdolne do natychmiastowego zasilenia sieci w energię (w przypadku

awarii), płacić trzeba będzie więcej. Pozwoli to na stabilizację pracy systemu

i zmniejszy ryzyko awarii. Rozszerzenie badań i współpracy naukowej i wdra-

żanie rozwiązań innowacyjnych to kolejny, trzeci, element budowy bezpieczeń-

stwa energetycznego Europy.

Czwartym niezbędnym elementem będą pieniądze. Program przebudowy

systemu energetycznego wymagać będzie, podobnie jak lot człowieka na księ-

życ, znacznych, stabilnych źródeł finansowania, koszt bowiem będzie wysoki.

Według wyliczeń Europejskiej Rady ds. Energii Odnawialnej (EREC)28 pełne

przejście Unii Europejskiej na paliwa odnawialne do 2050 roku kosztować

będzie 2,8 bln euro. To ogromna suma. I choć, jak oszacowała EREC, na-

kłady te z nadmiarem zrekompensują oszczędności wynikające z braku ko-

nieczności zakupu węgla, gazu ziemnego i ropy naftowej (oszacowane na 3,8

bln euro do 2050 roku), to jasne jest, że dostęp do funduszy może stać się

barierą dla zmian. Z drugiej strony warto pamiętać jednak, że na ratowanie

gospodarki europejskiej przed skutkami niedawnego kryzysu finansowego

i pomoc Grecji Unia Europejska wydała w ostatnich latach podobną sumę29.

Aby nie dopuścić do powtórki kryzysu unijnej waluty podobnego do tego,

uropiee

jaki wybuchł w Grecji, szczyt europejski, który odbył się w dniach 9–10 maja

2010 roku, uchwalił utworzenie specjalnego mechanizmu stabilizującego

wspólną walutę, dysponującego funduszem w wysokości 750 mld euro. Z tej

kwoty 440 mld euro stanowić będzie wkład krajów członkowskich do Euro-

pejskiego Mechanizmu Stabilizacyjnego, 60 mld euro pochodzić ma z budże-

wa energetycznego w

tu Unii, a 250 mld euro zadeklarował Międzynarodowy Fundusz Walutowy.

Ewidentnie wskazuje to, że jeśli jest wola polityczna, to uruchomione mogą

zostać nawet bardzo duże środki finansowe.

Pieniądze powinny wspierać inwestycje, zwłaszcza te, które pozwalają na

uniezależnianie się od paliw węglowodorowych i których realizacja podnosi po-

ziom bezpieczeństwa energetycznego w skali całej Wspólnoty. Bez wspólnych

projektów i inwestycji trudno będzie Europie uniezależnić się od surowców nie-

odnawialnych.

Kolejnym elementem powinna być lepsza koordynacja polityki UE prowa-

dzonej w poszczególnych dziedzinach. W chwili obecnej nie jest to takie oczy-

28 http://www.ecoportal.com.pl/eko-energia/100-energii-ze-zrodel-odnawialnych-do-roku-2050.

Dostęp w dniu 16.10.2010.

29 Wartość zadeklarowanej pomocy publicznej (gwarancji rządowych) dla ratowania gospodarek

narodowych do końca I kwartału 2009 roku tylko w trzech państwach unijnych wyniosła prawie

zystania odnawialnych źródeł energii dla wzrostu bezpieczeńst

2 bln euro! Wielka Brytania zadeklarowała na ten cel 656 mld euro, Niemcy 643 mld euro, a

Irlandia 624 mld euro (za: J. Osiński, Wstęp, w: Unia Europejska wobec kryzysu ekonomiczne-go. Zrozumieć kryzys, Wyd. SGH, Warszawa 2009, s. 7–12). Oczywiście udzielenie gwarancji nie oznacza, że fundusze te zostały w rzeczywistości wydane (tak jak to będzie miało miejsce

Unia Europejska w drodze do niezależności energetycznej

w przypadku inwestycji OZE), ale pokazuje gotowość rządów do przeznaczenia takich sum na

Potencjał wykor

2.

wybrane cele.

35

wiste. Tworząc progresywną politykę klimatyczną i naciskając na państwa

członkowskie, aby radykalnie zmniejszały swoje emisje gazów cieplarnianych,

Komisja Europejska aprobuje jednocześnie takie programy rozwoju, przygo-

towane przez poszczególne państwa, pod wykorzystanie funduszy unijnych,

których konsekwencją będzie wzrost emisji tych gazów30! Wzywając do ogra-

niczenia zanieczyszczeń komunikacyjnych, wspiera jednocześnie budowę au-

tostrad i infrastruktury promującej motoryzację. Promuje odchodzenie od pa-

liw kopalnych, a wyraża zgodę na dotowanie przemysłu węglowego. Jeśli Unia

Europejska chce być skuteczna, musi się to zmienić. Nie można jednocześnie

finansować rozwoju OZE i energetyki konwencjonalnej. Nie da się zapewnić

wzrostu udziału źródeł odnawialnych przy utrzymaniu subwencjonowania pa-

liw węglowodorowych, np. poprzez niewliczanie w cenę energii wyprodukowa-

nej ze spalania surowców nieodnawialnych kosztów zewnętrznych31.

2.5. Podsumowanie

Przyjęty przez UE 20% cel udziału odnawialnych źródeł energii powien być

traktowany jako pierwszy krok Wspólnoty do budowy gospodarki uniezależ-

nionej od paliw kopalnych. Jego osiągnięcie nie zapewni skokowej poprawy

bezpieczeństwa energetycznego Europy. Nadal 50%–60% energii będzie wytwa-

rzane z importowanych surowców nieodnawialnych. Niemniej jednak realizacja

tego celu może dokonać przełomu w sposobie myślenia o energetyce europej-

skiej oraz powinna pomóc w przełamaniu bariery rynkowej i technologicznej

uropiee

utrudniającej rozwój OZE. Masowe wykorzystanie technologii odnawialnych

źródeł energii przyczyni się do obniżenia ich kosztu. Rozpoczęta moderniza-

cja infrastruktury przesyłowej i dostosowywanie jej do potrzeb wykorzystania

OZE powodować będzie, że przyłączanie nowych mocy opartych na źródłach

odnawialnych będzie nie tylko tańsze, ale także mniej kłopotliwe. Można więc

wa energetycznego w

uznać, że choć 20% udział OZE to jeszcze nie rewolucja, ale jej początek, który

umożliwi w kolejnych latach znaczne przyspieszenie i ułatwienie ich rozwoju.

Z tego względu osiągnięcie tego celu jest tak ważne.

Europa potrzebuje nowego wyzwania, by nie pogrążyć się w samozadowo-

leniu i nie utracić dystansu do szybko rozwijających się nowych gospodarek.

Takim wyzwaniem może stać się uniezależnienie Unii Europejskiej od surow-

ców energetycznych. Jak pisał Ralf Fücks32 w przedmowie do publikacji ERE-

NE – Europejska Wspólnota Energii Odnawialnej. Studium Wykonalności, Unia

Europejska, żeby zachować dynamikę polityczną i akceptację opinii społecz-

nej, potrzebuje wielkich celów. ERENE – wskazujące na możliwość pokrycia

potrzeb energetycznych Europy wyłącznie przez źródła odnawialne – taki cel

wyznacza, podobnie jak projekt DESERTEC (wykorzystanie powierzchni pu-

30 Z. M. Karaczun, A. Kassenberg, M. Sobolewski, Fundusze Unii Europejskiej na lata 2007–2013 a ochrona środowiska, Wyd. InE, Warszawa 2008, s. 96.

zystania odnawialnych źródeł energii dla wzrostu bezpieczeńst

31 Przykładowo wg Europejskiej Agencji Środowiskowej koszty zewnętrzne produkcji energii elektrycznej w Polsce są najwyższe w UE i wynoszą 5-18 eurocent/kWh przy średniej unijnej 1,8-5,9

eurocent/kWh.

32 R. Fücks, Przedmowa, w: M. Schreyer, L. Metz, ERENE – Europejska Wspólnota Energii Odna-Unia Europejska w drodze do niezależności energetycznej

wialnej. Studium Wykonalności, Wyd. Fundacja H. Bölla, Warszawa 2009.

Potencjał wykor

2.

36

styni do produkcji energii słonecznej i wykorzystanie siły wiatru). O tym, że

projekt ten nie jest mrzonką grupy zapaleńców, świadczy fakt, że obok firm

z sektora nowych technologii (Schott Solar, MAN Solar Millenium), zaanga-

żowały się w niego liczne przedsiębiorstwa europejskie, także konserwatywne

firmy z sektora finansowego, takie jak Munich Re, Deutsche Bank czy HSH

Nordbank, oraz koncerny energetyczne i przemysłowe, jak: ABB, E.ON, RWE

czy Siemens. Wiele ostatnich analiz (European Climate Foundation: Roadmap

2050, Haga 2010; EREC & Greenpeace: RE-thinking 2050 – A 100% Renewable

Energy. Vision for the European Union, Bruksela 2010; PricewaterhouseCoopers

LLP, the Potsdam Institute for Climate Impact Research – PIK: 100% Renewable

Electricity. A Roadmap to 2050 for Europe and North Africa) także wskazuje,

że Unia Europejska może produkować całą elektryczność, jakiej potrzebuje,

ze źródeł odnawialnych, jeśli tylko Europa współpracować będzie w używaniu

swoich źródeł odnawialnych i przyjmie perspektywę europejską w miejsce per-

spektyw państw członkowskich rozwijających własne polityki i używających

w pierwszym rzędzie zasobów znajdujących się na ich własnym terytorium.

Wspieranie rozwoju energetyki odnawialnej nie może być jedynie obowiąz-

kiem krajów członkowskich, ale wymaga aktywnego działania ze strony insty-

tucji Wspólnotowych. Konieczne jest wyznaczanie i wspieranie inwestycji waż-

nych z punktu widzenia całej Europy – w chwili obecnej interkonektorów mię-

dzysystemowych, wzmacniających bezpieczeństwo krajowych systemów dzięki

ich połączeniu z systemami w innych krajach UE33. Niezbędne jest także pryn-

cypialne stanowisko Komisji Europejskiej wobec prób udzielania nielegalnej

uropiee

pomocy publicznej dla konwencjonalnych źródeł energii, gdyż kreuje to barierę

rynkową dla rozwoju OZE. Nadchodzące dwa lata to okres tworzenia założeń

dla wykorzystania nowych funduszy europejskich na lata 2014–2020. Ich pod-

stawą powinno być przeznaczenie wszystkich dostępnych środków na źródła

odnawialne i infrastrukturę z nimi związaną. Będzie to jednoznaczny sygnał, że

wa energetycznego w

Unia Europejska zdeterminowana jest do budowy niskowęglowej gospodarki.

Komisja Europejska wydaje się coraz lepiej to rozumieć34. Na początku

maja 2010 roku przedstawiła ona do konsultacji nowy dokument dotyczący

polityki energetycznej, wyznaczający kierunki jej rozwoju na lata 2011–2020.

Za najważniejsze uznano w nim35:

stworzenie nowoczesnego systemu zintegrowanych sieci przesyłowych,

postęp w kierunku gospodarki niskowęglowej,

wspieranie technologii innowacyjnych i odchodzenie od rozwiązań tra-

dycyjnych,

33 Gdy zimą 2002/2003 w sieci energetycznej Norwegii doszło do znacznego deficytu mocy, kryzys pomógł rozwiązać m.in. import energii z Polski (kablem prądu stałego po dnie Bałtyku). Drugim

czynnikiem był wzrost cen energii na rynku spot (do ceny około 100 euro/MWh), co spowodo-

wało, że wielu przemysłowych odbiorców zmniejszyło pobór z sieci i uruchomiło własne jednost-

ki wytwórcze. Za: M. Duda, Liberalizacja rynku a bezpieczeństwo dostaw energii elektrycznej, zystania odnawialnych źródeł energii dla wzrostu bezpieczeńst

„Przegląd Energetyczny” 2009, nr. 12.

34 A. Kassenberg, Polityka energetyczna oraz klimatyczna UE i Polski. Materiały szkoleniowe Instytutu na Rzecz Ekorozwoju, Warszawa 2010.

Unia Europejska w drodze do niezależności energetycznej

35 Towards a New Energy Strategy: for Europe 2011–2020, http://ec.europa.eu/energy/strategies/

Potencjał wykor

2.

consultations/2010_07_02_energy_strategy_en.htm.

37

wspieranie skoordynowanej polityki energetycznej wobec dostawców su-

rowców spoza Unii Europejskiej,

ochronę mieszkańców UE i zapewnienie im bezpieczeństwa energetycznego.

Przy właściwym sposobie wdrażania tych celów i wykorzystaniu odpowied-

nich instrumentów może stać się to istotnym elementem budowania bezpie-

czeństwa energetycznego Wspólnoty opartego na wykorzystaniu OZE.

Wspierając rozwój OZE, Unia Europejska nie może zapomnieć, że energe-

tyka odnawialna nie zawsze jest bezpieczna. Każda technologia – także OZE

– niesie za sobą zagrożenie, któremu należy przeciwdziałać – najlepiej już na

etapie podejmowania decyzji. Budowa nowego systemu energetycznego Unii

Europejskiej, opartego na wykorzystaniu źródeł odnawialnych, musi odbywać

się na podstawie wyników szerokiej analizy ich wpływu na środowisko przyrod-

nicze, społeczne i gospodarcze. Dopiero wtedy, kiedy wpływ ów jest mniejszy

niż przy wykorzystaniu źródeł konwencjonalnych, system oparty na wykorzy-

staniu odnawialnych źródeł energii powinien być wdrażany w skali europej-

skiej. Natomiast decyzje jednostkowe – gdzie i jaki rodzaj instalacji budować

– każdorazowo muszą być rozpatrywane indywidualnie, tak aby unikać nega-

tywnych oddziaływań na środowisko i/lub minimalizować je.

Powyższy przegląd nie omawia wszystkich działań, jakie powinny być po-

dejmowane w Unii Europejskiej, aby zwiększyć wykorzystanie OZE. Wskazu-

je on jednak na najważniejsze z nich. Choć zmiana dotychczasowego sposobu

myślenia o Wspólnotowym sektorze energetycznym wydaje się trudna, to warto

uświadomić sobie, że, jeśli Unia Europejska chce budować swoją pozycję lidera

uropiee

najbardziej konkurencyjnej gospodarki na świecie, jest ona niezbędna. W świe-

cie kurczących się zasobów surowców energetycznych i rosnących potrzeb,

gdzie dysponują nimi przede wszystkim kraje o niepełnych standardach demo-

kratycznych, w świecie zagrożonym przez degradację zasobów przyrodniczych,

innej drogi nie ma.

wa energetycznego w

2.6. Podziękowania

Autor chciałby serdecznie podziękować Andrzejowi Kassenbergowi i Mirosła-

wowi Sobolewskiemu za inspirację i uwagi przy przygotowywaniu niniejszego

tekstu. Niemniej jednak zaznacza, że wszystkie opinie i ewentualne błędy ob-

ciążają jedynie jego.

zystania odnawialnych źródeł energii dla wzrostu bezpieczeńst

Unia Europejska w drodze do niezależności energetycznej

Potencjał wykor

2.

38