Kobiety w czasach przełomu 1989-2009

Fundacja im. Heinricha Bölla
Bezpłatnie
Place of publication
Warszawa
Date of Publication
2010
Number of Pages
202
Licence
All rights reserved.
Language of publication
Polski
ISBN / DOI
978-83-61340-36-2

Dwudziestolecie przełomu roku 1989 skłania do rocznicowych podsumowań.
Rok 2009 był wypełniony intensywną debatą o osiągnięciach i porażkach, sukcesach i straconych szansach minionych dwóch dekad, bardzo często mającą – w krajach byłego bloku wschodniego – charakter rozliczeniowego domykania historii. Wobec intensywności nagłaśnianych medialnie sporów o hierarchię wydarzeń i symboli (polski Okrągły Stół versus upadek muru berlińskiego) i skład „listy zasłużonych” (czy i dlaczego powinni się na niej znaleźć Wałęsa albo Gorbaczow), zarówno rola i znaczenie kobiet w wydarzeniach roku 1989, jak i ich doświadczenia w dwudziestoleciu transformacji stanowią w oficjalnym rocznicowym dyskursie wątek marginalny.

Pomimo dwudziestu lat demokratycznej transformacji kobietom nie udało
się w sferze życia publicznego zniwelować na tyle dzielącego je od mężczyzn dystansu, aby ich głos w debacie publicznej był wyraźnie słyszany – a ponadto ocena minionych dwóch dekad z perspektywy kobiet nie do końca wpisuje się w klimat rocznicowego święta. Jest bowiem pewnym paradoksem, że dla kobiet z krajów byłego bloku wschodniego odzyskana w roku 1989 wolność wiązała się często ze znacznym ograniczeniem praw ekonomicznych, socjalnych i reprodukcyjnych.
Cięcia kosztów socjalnych, a tym samym związanych z macierzyństwem
uprawnień z okresu realnego socjalizmu, czy też restrukturyzacja dużych
zakładów przemysłowych najboleśniej uderzyły w kobiety. Szczególnie w początkowym okresie przemian kobiety – postrzegane przez pracodawców jako obciążony opieką nad dzieckiem i obowiązkami domowymi mało dyspozycyjny „pracownik gorszej kategorii” – doświadczyły masowego bezrobocia i feminizacji ubóstwa. Mimo zaangażowania w demokratyczną opozycję i ruch dysydencki, po 1989 roku kobiety zostały także wykluczone z udziału we władzy i relegowane do sfery prywatnej. Renesans przeżywał dyskurs prawicowy postrzegający kobietę wyłącznie przez pryzmat wspólnoty, jako strażniczkę wartości rodzinnych. We wszystkich postsocjalistycznych krajach środkowoeuropejskich, choć z różnym natężeniem i skutkiem, przetoczyła się debata w sprawie prawa do przerywania ciąży. W Polsce zakończyła się ona przyjęciem w 1993 roku restrykcyjnej ustawy antyaborcyjnej, której zapisy pozwalające na aborcję w skrajnych przypadkach, nie są przestrzegane w publicznych placówkach opieki zdrowotnej. Śmiało można zaryzykować tezę, że mimo rozbudzonych oczekiwań aktywne obywatelstwo kobiet zostało w praktyce ograniczone. W minionym dwudziestoleciu pojawiło się, co prawda, wiele organizacji kobiecych, które zwracają uwagę opinii publicznej na dyskryminację kobiet, starają się nagłaśniać rażące przypadki łamania praw
kobiet i prowadzą na różną skalę kampanie uświadamiające, nie powstał jednak masowy ruch kobiet. Nie zrodziło się poczucie wspólnoty interesów.

Wobec deficytu debaty publicznej na temat roli kobiet w okresie przemian,
publikacja Przedstawicielstwa Fundacji im. Heinricha Bölla w Warszawie
podejmuje próbę wielowątkowego dialogu o doświadczeniach transformacji,
oddając głos kobietom. Autorki publikacji oceniają minione dwudziestolecie reform z punktu widzenia kobiet z byłych krajów bloku wschodniego: Czech,
Polsk, Słowacji, Ukrainy i w dawnym NRD – i na tym tle – z perspektywy osobistych doświadczeń. Publikacja stanowi zarazem platformę międzypokoleniowego dialogu, albowiem autorki reprezentują różne pokolenia: pokolenie kobiet, których dorosłe życie rozpoczęło się na długo przed rokiem 1989, pokolenie kobiet, których dorosłość rozpoczęła się wraz z przełomem, oraz kobiety, które wcześniejszego okresu nie znają już z własnego doświadczenia. Wśród autorek są pisarki (m.in. Bożena Umińska-Keff, Petra Hůlová, Natalia Śniadanko, Sylwia Chutnik, Jana Juráňová), badaczki feminizmu (na przykład Agnieszka Graff, Jiřina
Šiklová czy też Mirjam Hirsch), dziennikarki (Rita Pawlowski, Jana Simon), które łączą pracę pisarką czy dziennikarską z zaangażowaniem w ruch kobiecy. W publikacji przeplatają się teksty osobiste z bardziej teoretycznymi rozważaniami, zaś teksty literackie stanowią niejednokrotnie dopełnienie bardziej obiektywnych prób opisu minionych dwudziestu lat.

Table of contents

Agnieszka Rochon, Agnieszka Grzybek
Wstęp 6

1. Polska
Bożena Umińska-Keff: Odzyskać traktory 14
Agnieszka Graff: Gdzie się podziała baba na traktorze i cyniczny twardziel? O bezpowrotnie utraconej genderowej niewinności 28
Sylwia Chutnik: Transformers, czyli przemiany w Polsce w oczach trzydziestolatki 39

2. Czechy
Petra Hůlová: Szczęście bez Seana Connery 56
Jiřina Šiklová: Kobiety i transformacja – przykład czeski 69
Kateřina Jacques: Czekając na aksamitną rewolucję kobiet 79

3. Słowacja
Jana Juráňová: O tym, jak przeszłość jest wciąż obecna w naszej teraźniejszości 100
Anna Grusková: Powiedzcie Zsófice i innym 111
Ľubica Kobová: Feminizm jako praktyka wolności 124

4. Niemcy Wschodnie
Rita Pawlowski: Nie da się stworzyć państwa bez kobiet! Niemieckie doświadczenia transformacji 1989-1990 140
Jana Simon: Moja pechowa włoska biografia 147
Mirjam Hirsch: O transformacji, czyli o niepodważalnej kategorii zachodniej na przykładzie postkomunistycznych Niemiec 157

5. Ukraina
Natalka Śniadanko: Być czy uważać się za…, czyli o niepopularności feminizmu w Ukrainie 170
Tania Malarczuk: Jedzenie i picie 182

O Autorkach 193