Agroekologia to odpowiedź na przemysłowy model rolnictwa, który wyzyskuje ludzi i niszczy gleby. W Brazylii dokonał się istotny przełom w tym zakresie pod względem społecznym i środowiskowym. Jedno jest już jednak pewne – aby móc promować agroekologię i przeciwstawiać się modelowi rolnictwa przemysłowego, konieczne jest prowadzenie odpowiedniej polityki ze strony rządu.
Rolnictwo przemysłowe opiera się na ekstensywnych monokulturach, dużej ilości środków chemicznych i ciężkich maszynach rolniczych. Model ten wykształcił się na Globalnej Północy. Począwszy od lat 60. XX wieku zaczęto go eksportować do Azji, Ameryki Południowej, a później również do Afryki. Ta tak mocno wychwalana zielona rewolucja odcisnęła swoje piętno na glebach – nadmierne stosowanie pestycydów zubaża życie mikrobiologiczne w glebie i zanieczyszcza wody, a ciężkie maszyny zagęszczają glebę i utrudniają drenaż. Poza tym model rolnictwa przemysłowego sprawdza się najlepiej na dużych areałach, co sprzyja koncentracji własności ziemi i wyludnianiu obszarów wiejskich, podczas gdy monokultury ograniczają z kolei różnorodność diety.
Agroekologia powstała jako alternatywa dla tego modelu. Rolnictwo w Brazylii obfituje w przykłady skutków zarówno rolnictwa przemysłowego, jak i prób tworzenia alternatyw opartych na agroekologii. Na przestrzeni ostatnich czterech dekad kraj ten stał się jednym z największych eksporterów produktów rolnych, w szczególności wołowiny, kawy, kukurydzy, soi i cukru. W miarę postępowania tej ekspansji handlowej karczowano olbrzymie połacie lasów, proces pustynnienia przyśpieszał, zużywano lub zanieczyszczano zasoby wodne, a bioróżnorodność malała. W odpowiedzi na te problemy ruchy społeczne, badacze i badaczki oraz drobni rolnicy i drobne rolniczki zjednoczyli się pod wspólnym hasłem agroekologii, aby przywrócić i rozszerzyć cały szereg praktyk rolniczych, których tradycyjne społeczności nigdy nie zaprzestały.
Na agroekologię składa się wiele elementów – multidyscyplinarna dziedzina nauki, ruch społeczny i zestaw praktyk rolniczych, które skupiają się na interakcji między roślinami, zwierzętami i ludźmi. Jej celem jest zachowanie zasobów naturalnych oraz utrzymanie systemów rolno-spożywczych. Zdrowe gleby to podstawa tego podejścia, ponieważ wspierają bioróżnorodność mikroorganizmów oraz obieg składników odżywczych niezbędny dla wzrostu roślin. Dzięki priorytetowemu traktowaniu ochrony gleby i bioróżnorodności w jej ekosystemach agroekologia dąży do zwiększenia wydajności przy jednoczesnym minimalizowaniu negatywnego wpływu na środowisko. Obejmuje to metody gospodarowania glebą, w tym korzystanie z zielonych nawozów, stosowanie płodozmianu i upraw międzyplonowych, integrację rodzimych gatunków drzew, kontrolę erozji oraz korzystanie z odmian roślin przystosowanych do lokalnych warunków. Agroekologiczna uprawa kawy zwiększyła na przykład bioróżnorodność roślin i poprawiła jakość gleb w brazylijskich lasach atlantyckich, a systemy rolno-leśne wpłynęły pozytywnie na żyzność gleby i jej zdrowie.
Agroekologia nie tylko opiera się na zasadach ekologii, ale też promuje wartości społeczne, gospodarcze i terytorialne, które zakładają, że w wypadku lokalnych problemów należy stosować oddolne rozwiązania. To zachęta dla gospodarstw rodzinnych, by samodzielnie sobą zarządzały oraz były autonomiczne i niezależne od przedsiębiorstw sprzedających nasiona i środki chemiczne. Agroekologia oznacza poszanowanie tradycyjnej wiedzy i dynamiki kulturowej, które były systematycznie niszczone przez struktury kolonialne.
Jako ruch społeczny agroekologia opowiada się także za lepszym dostępem do ziemi, sprawiedliwością środowiskową oraz równością pod względem wieku, rasy i płci. Zasady te dążą do integracji i wzmocnienia grup społecznych, które w przeszłości były wyzyskiwane przez przemysłowy system produkcji żywności. Najnowszy spis rolny pokazał, że mężczyźni zarządzają 81% gospodarstw rolnych w Brazylii. Rolę kobiet ograniczono w dużej mierze do prowadzenia domu i zajmowania się pracami rolnymi wyłącznie w jego bezpośrednim sąsiedztwie. Z tego powodu jednym z priorytetów agroekologii jest uznanie produkcji żywności prowadzonej przez kobiety na przydomowych działkach i udzielenie im pomocy w jej komercjalizacji. Rośnie liczba kobiet, które kierują inicjatywami w zakresie produkcji i marketingu. Kobiety odgrywają także wiodącą rolę w największej w Brazylii oddolnej demonstracji na rzecz agroekologii – Marszu Stokrotek – która odbywa się co cztery lata. W 2023 r. na ulice Brasílii – brazylijskiej stolicy – wyszło ponad 100 000 drobnych rolniczek.
Inicjatywy agroekologiczne w Brazylii były kiedyś rozproszone, ale od początku XXI wieku zaczęły wywierać wpływ na politykę, dzięki czemu zwiększono produkcję i więcej ludzi ma obecnie dostęp do żywności wytwarzanej metodami agroekologicznymi. Dwa przykłady programów politycznych z tego zakresu to Program Zakupu Żywności (PAA) i Krajowy Program Żywienia Dzieci w Szkołach (PNAE). W 2009 r. w ramach PNAE zaczęto priorytetowo traktować gospodarstwa rodzinne przy zakupie żywności dla ponad 40 mln uczniów i uczennic w ponad 160 000 szkół. PAA skupia się z kolei na kupowaniu żywności od gospodarstw rodzinnych i przekazywaniu jej organizacjom z obszaru pomocy społecznej. W grudniu 2023 r. Brazylia zmieniła ponadto wytyczne dla szkolnych stołówek, jeszcze bardziej zachęcając do korzystania z produktów ekologicznych i agroekologicznych.
Kolejny przykład działań politycznych promujących agroekologię to Polityka Krajowa na rzecz Agroekologii i Produkcji Ekologicznej (PNAPO). Utworzono ją w 2012 r. Jej celem jest promowanie transformacji w kierunku agroekologii. W ramach PNAPO obniżono na przykład oprocentowanie kredytów zaciąganych przez gospodarstwa, które metodami agroekologicznymi wytwarzają żywność wchodzącą w zakres podstawowego koszyka żywnościowego, a także zwiększono pomoc techniczną dla obszarów wiejskich. Zmiana władzy w 2016 r. uniemożliwiła realizację planu, ale odkąd Jair Bolsonaro przestał rządzić w 2023 r., PNAPO została wznowiona. Inna inicjatywa to Krajowy Program na rzecz Wzmocnienia Gospodarstw Rodzinnych (PRONAF), w ramach którego udziela się kredytów agroekologicznym gospodarstwom rodzinnym. Pomimo dużego znaczenia tego programu jego budżet jest jednak nadal niczym w porównaniu z finansowaniem dostępnym dla wielkich gospodarstw rolnych w Brazylii.
Przykład Brazylii pokazał, że instytucje publiczne odgrywają kluczową rolę w promowaniu agroekologii. Model dominujący wciąż zakłada, że gleba to jedynie bierny środek produkcji. Agroekologia, która przyznaje glebie należne jej miejsce – zakłada, że jest ona żywym, kluczowym elementem cyklu żywnościowego – wciąż jest natomiast niedostatecznie reprezentowana w architekturze politycznej.
Ten artykuł pojawił się pierwotnie na stronie: eu.boell.org