W miarę jak kryzys klimatyczny nasila się na całym świecie, coraz częściej dochodzi do gwałtownych burz i powodzi. Zdrowe gleby mogą pomóc w łagodzeniu skutków ekstremalnych zjawisk pogodowych. Dlatego ich ochrona jest obecnie ważniejsza niż kiedykolwiek wcześniej. Mimo to nadal się ją zaniedbuje.
Zdrowe gleby o dobrze zrównoważonej strukturze porów działają jak gąbka, wchłaniając wodę i uwalniając ją wtedy, kiedy jest taka potrzeba. Gleby filtrują również zanieczyszczenia, utrzymując i poprawiając jakość wód gruntowych. Organizmy żyjące w glebie takie jak grzyby i bakterie rozkładają określone rodzaje zanieczyszczeń, przekształcając je w związki nietoksyczne. Gleby są w stanie najlepiej wykonywać te funkcje, kiedy właściwie się nimi gospodaruje.
Gdyby gleba nie była w stanie magazynować wody, rolnictwo nie byłoby możliwe. Około 80% gruntów uprawnych na świecie nie jest sztucznie nawadnianych – polegają wyłącznie na opadach deszczu. Zdolność gleby do magazynowania wody odgrywa kluczową rolę w rolnictwie, ponieważ umożliwia roślinom przetrwanie okresów suszy. Należy koniecznie chronić gleby i stosować praktyki zrównoważonego rolnictwa, aby jak najwięcej wody deszczowej mogło wsiąkać w glebę, która udostępni ją roślinom. Jeżeli gleby są zagęszczone wskutek używania ciężkich maszyn rolniczych, może się przez nie przedostać mniej wody, a w wypadku ulewnych deszczów może dochodzić do lokalnych powodzi. Rośliny okrywowe takie tak koniczyna i łubin pomagają zapobiegać wymywaniu gleby podczas ulewnych deszczów i ograniczają ilość wody, która wyparowuje podczas upałów. Na terenach pagórkowatych, tarasy – stopnie wykute w zboczu – zmniejszają spływ powierzchniowy i pomagają zatrzymać wodę na ziemi.
Gęsta infrastruktura miejska również może uniemożliwiać glebie pełnienie funkcji magazynu wody. Jeżeli duże obszary miast są pokryte asfaltem lub betonem, woda deszczowa musi być odprowadzana do kanalizacji, a obfite opady mogą przeciążyć system kanalizacyjny i spowodować zalania. Europa to kontynent, na którym takie zasklepianie gleby jest najpowszechniejsze. W latach 1990–2006 obszar lądowy Unii Europejskiej (UE) wykorzystywany na cele urbanistyczne powiększył się o 1,5 mln hektarów, co odpowiada połowie wielkości Belgii. Jeżeli ten trend nie ulegnie zmianie, w ciągu najbliższych 100 lat zasklepiony zostanie obszar wielkości Węgier.
W obliczu kryzysu klimatycznego rośnie znaczenie zrównoważonej urbanistyki. Kopenhaga stała się w tym względzie pionierem. W odpowiedzi na kilka poważnych powodzi na przestrzeni ostatnich dziesięciu lat miasto to zostało przekształcone w tzw. miasto-gąbkę. Kluczowa część tego procesu polega na zazielenianiu i usuwaniu powierzchni nieprzepuszczalnych z zabudowanych i wyasfaltowanych obszarów. Niezasklepione gleby odgrywają nieodzowną rolę w ochronie przed powodzią. Podczas ulewnych deszczów wchłaniają wodę, a tym samym zmniejszają presję na sąsiednie obszary. Oprócz miast-gąbek potrzebne są też krajobrazy-gąbki. Nisko położone tereny i tereny podmokłe takie jak równiny zalewowe i torfowiska służą jako naturalna ochrona przed powodzią i obniżają temperaturę w okolicy dzięki parowaniu w czasie fal upałów. Wskutek działalności człowieka zostały jednak poważnie uszkodzone. W UE mniej więcej połowa wszystkich torfowisk jest obecnie zdegradowana – w większości przypadków osuszono je na potrzeby rolnictwa, leśnictwa czy też wydobycia torfu. Dotychczas ponownie nawodniono jednak jedynie 120 000 hektarów, co stanowi mniej niż 1% wszystkich osuszonych obszarów.
Należy ustanowić prawnie wiążące cele dotyczące zrównoważonego użytkowania, ochrony i regeneracji gleb jako kluczowych magazynów wody. Rolnictwo, które pochłania ponad 40% gruntów w Unii Europejskiej, może odegrać w tym kluczową rolę. Środki finansowe udostępniane w ramach Wspólnej Polityki Rolnej można wykorzystać w celu tworzenia bodźców zachęcających do przechodzenia na praktyki rolnicze, które są bardziej przyjazne dla gleb. W czerwcu 2024 r. Rada Europejska przyjęła rozporządzenie w sprawie odbudowy zasobów przyrodniczych, które zobowiązuje państwa członkowskie do odbudowy zdegradowanych krajobrazów w Europie. Ten akt prawny obejmuje cel odbudowy przynajmniej 30% osuszonych torfowisk do 2030 r. oraz 50% do 2050 r., z czego przynajmniej jedna trzecia musi zostać ponownie nawodniona. Rozporządzenie przewiduje jednak wyjątek dla rolników i rolniczek oraz prywatnych właścicieli i właścicielek ziemskich, dla których ponowne nawodnienie torfowisk będzie dobrowolne. Podobnie cele związane z odbudową ekosystemów rolniczych mogą być tymczasowo zawieszane w nadzwyczajnych okolicznościach, jeśli okaże się, że istotnie ograniczają grunty potrzebne w celu zapewnienia wystarczającej produkcji żywności.
Ten artykuł pojawił się pierwotnie na stronie: eu.boell.org