Prawa człowieka: prawa a rzeczywistość

Dystrybucja ziemi jest bardzo nierówna. Tylko jeden procent gospodarstw kontroluje ponad 70% gruntów rolnych na świecie. Ponadto prawo własności ziemi często nie jest odpowiednio ujęte w rejestrach odpowiadających standardom ksiąg wieczystych, co maskuje prawdziwy zakres tych rosnących nierówności. W wielu krajach naruszanie praw do ziemi prowadzi do marginalizacji i dyskryminacji dotkniętych tym osób. Na przykład w Kenii wdowy często tracą ziemię wskutek działań podejmowanych przez spokrewnionych z nimi mężczyzn. W brazylijskiej Amazonii wskutek wylesiania i nielegalnego wydobycia złota nadal niszczone i zagrożone są ziemie tradycyjnie należące do ludności rdzennej. Z kolei w Kambodży ekspansja wielkoskalowego rolnictwa narusza prawa drobnych rolników i rolniczek. Konflikty o ziemię często wiążą się z aktami przemocy. W latach 2012–2023 na całym świecie ponad 2100 osób zostało zamordowanych, ponieważ broniły swojej ziemi i środowiska.

W wielu międzynarodowych aktach prawnych dotyczących praw człowieka uznaje się prawo do ziemi przysługujące określonym grupom społecznym, które są szczególnie zagrożone. Są to między innymi deklaracja praw ludów rdzennych Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ), konwencja ONZ w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet oraz deklaracja ONZ w sprawie praw chłopów, rolników i innych ludzi pracujących na obszarach wiejskich. Innym kluczowym aktem prawnym dotyczącym praw człowieka jest międzynarodowy pakt praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych, który obejmuje prawo do odpowiedniego wyżywienia. Pakt ten został przyjęty przez Zgromadzenie Ogólne Organizacji Narodów Zjednoczonych w 1966 r. i wszedł w życie w 1976 r. Ratyfikowało go 176 państw. Zgodnie z paktem państwa mają obowiązek szanować uzasadnione prawa obywateli i obywatelek do ziemi, aktywnie je chronić i zapewniać, że nie będą one naruszane przez strony trzecie. Obowiązek ten jest w szczególności niezbędny dla ochrony praw do ziemi przysługujących kobietom, często zaniedbywanych i naruszanych.

Uzasadnione prawa do ziemi to nie tylko formalne prawa uznane przez państwa, ale też prawa przyznane w ramach nieformalnych systemów własności gruntów, które mogą obejmować zwyczajowe i wspólnotowe prawa do ziemi, a ich zakres wykracza poza zachodnią koncepcję własności indywidualnej. Uzasadnione prawa do ziemi obejmują także prawa mające swoją podstawę w tradycji, utrwalonych praktykach i zasiedzeniu. W praktyce oznacza to, że ludy rdzenne mają prawo do obszarów swojego tradycyjnego osadnictwa i użytkowania gruntów. Postępy w zakresie uznawania i ochrony tych praw są często powolne i niekonsekwentne. Kiedy w którymś z regionów sprawy posuwają się do przodu, w innym może pojawić się regres lub stagnacja. Na przykład we wrześniu 2023 r. w przełomowej sprawie Sąd Najwyższy Brazylii uznał prawa ludów rdzennych do ich tradycyjnych ziem, wydając orzeczenie, w którym stwierdził, że podejmowane wciąż przez rząd próby podważenia tych praw są nielegalne, podczas gdy w Bangladeszu kwestia uznania praw ludności rdzennej do ziemi od dekad tkwi w martwym punkcie.

Spoczywające na państwach obowiązki w zakresie ochrony praw do ziemi nie kończą się na ich granicach. Dla Unii Europejskiej (UE) oznacza to konieczność zapewnienia, że przedsiębiorstwa i organizacje posiadające siedzibę w UE i inwestujące w ziemię w innych państwach będą przestrzegać tych zobowiązań. Odpowiedzialność ta znajduje zastosowanie niezależnie od tego, czy dane inwestycje dotyczą ochrony bioróżnorodności, produkcji rolnej czy też innego sposobu użytkowania gruntów.

W 2012 r. dobrowolne wytyczne w sprawie odpowiedzialnego zarządzania tytułami prawnymi do gruntów, łowisk i lasów zostały przyjęte przez 124 państwa członkowskie ONZ. Do 2015 r. było ich już ponad 140. Wytyczne te to globalny precedens w obszarze ochrony tytułów prawnych do ziemi. Uznaje się je za wpływowe ramy prawne służące promowaniu sprawiedliwego dostępu do ziemi i zabezpieczeniu praw do ziemi. Choć mają charakter dobrowolny, opierają się na wiążących aktach prawnych z obszaru praw człowieka i wzmacniają powiązanie między bezpieczeństwem tytułów prawnych do ziemi, prawami człowieka i ochroną środowiska.

Dostęp do ziemi ma podstawowe znaczenie dla praw takich jak prawo do pożywienia, mieszkania i dochodu. Bezpieczne tytuły własności gruntów zachęcają ludzi do inwestowania w zrównoważone praktyki gospodarowania ziemią, które są kluczowe dla czystego, zdrowego i zrównoważonego środowiska. Zdrowe gleby zwiększają produktywność w rolnictwie i bezpieczeństwo żywnościowe. Bezpieczne tytuły własności i ramy gwarantujące przestrzeganie praw człowieka uwypuklają spoczywające na państwach obowiązki wobec swoich obywateli i obywatelek oraz pokazują, w jaki sposób przestrzeganie tych praw może być korzystne dla środowiska.

Pomimo korzyści wynikających ze sprawiedliwej dystrybucji ziemi, zrównoważonego użytkowania gruntów i przepisów ochronnych, egzekwowanie obowiązujących praw często pozostawia wiele do życzenia. Widać to w szczególności w kwestiach dziedziczenia oraz współdecydowania o własności ziemi, kiedy reformy dotyczące gruntów często napotykają na duży opór. Na przykład wysiłkom na rzecz zagwarantowania prawa własności ziemi kobietom często stają na drodze patriarchalne normy zakorzenione w strukturach prawnych i kulturze, a także duzi właściciele i właścicielki ziemscy posiadający znaczne wpływy polityczne. Organizacje reprezentujące społeczeństwo obywatelskie odgrywają kluczową rolę w upominaniu się o niezbędne reformy i nierzadko przodują w uzyskiwaniu postępów w stosowaniu uznanych międzynarodowo standardów w obszarze praw człowieka. Ich wysiłki zasługują na pełne wsparcie organizacji, instytucji i ciał politycznych takich jak UE, aby zapewnić, że prawa te będą przestrzegane i egzekwowane w sposób bardziej skuteczny i równy.