Ziemia a kobiety: ochrona praw to ochrona gleb

Szacuje się, że w Afryce 65% gruntów rolnych jest zdegradowanych, a 45% kontynentu pustynnieje. W ramach różnych inicjatyw starano się przywrócić właściwy stan gruntów rolnych i je chronić, przy czym pomoc często kierowano do drobnych gospodarstw o areale mniejszym niż 2 ha, które stanowią 80% gospodarstw w Afryce. Oferowano szkolenia z płodozmianu, sadzenia roślin okrywowych i innych praktyk poprawiających żyzność gleby, a także zachęcano do podejmowania naturalnych działań pozwalających walczyć z erozją gleby takich jak sadzenie żywopłotów, budowanie wałów ziemnych i tarasów oraz agroleśnictwo. Przekazywano także bezpośrednio środki produkcji takie jak nasiona, sadzonki drzew i sprzęt rolniczy.

Kiedy projekt się kończy, objęte nim gospodarstwa często przestają jednak stosować te praktyki. Wynika to z wielu przyczyn, w tym z braku dostępu do usług doradczych, rynków i środków produkcji rolnej. Ponadto gospodarstwa, które nie mają bezpiecznego prawa własności gruntów, nie mają też motywacji, by inwestować w praktyki wzbogacające ich glebę w długiej perspektywie takie jak agroleśnictwo czy tworzenie tarasów, ponieważ przynoszą one owoce dopiero po kilku latach.

Brak bezpieczeństwa w zakresie dostępu do ziemi dotyka zarówno kobiety, jak i młodych rolników. Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa (FAO) szacuje, że w Afryce Subsaharyjskiej około połowę siły roboczej w rolnictwie stanowią kobiety, choć kontrolują one jedynie około 15% gruntów rolnych. Mogą mieć prawo do użytkowania ziemi i gospodarowania nią, ale nie są jej właścicielkami. Ich prawo do decydowania o tym, co uprawiać, a także o ewentualnej dzierżawie lub sprzedaży gruntów jest więc ograniczone. Tradycyjne prawa do ziemi przysługujące kobietom są powiązane z prawami do ziemi przysługującymi ich mężom lub innym mężczyznom będącym ich krewnymi. Pola, które przydziela się kobietom, są zwykle małe i mniej żyzne.

Badanie naukowe przeprowadzone w Burkina Faso ujawniło paradoks – wysiłki podejmowane przez kobiety na rzecz poprawy zdrowia gleby i produktywności na uprawianej przez nie ziemi mogą zwiększać ryzyko utraty prawa do tych gruntów. Zjawisko to, nazywane przymusową rotacją, polega na tym, że właściciele ziemi – często mężowie – odbierają kobietom najbardziej urodzajne pola pod uprawy towarowe takie jak uprawy bawełny.

Podobnie jak w Burkina Faso również w Kenii kobiety tradycyjnie uzyskują dostęp do ziemi poprzez związanych z nimi mężczyzn. Choć istnieją przepisy i polityki dotyczące równości płci, wiele rolniczek w Kenii jest szczególnie narażonych na problemy i marginalizację. W szczególności wdowom często trudno jest utrzymać kontrolę nad ziemią, która w świetle prawa jest ich własnością. Nadal często zmusza się kobietę do oddania ziemi po śmierci męża. Kobiety nierzadko muszą więc uciekać się do wydzierżawiania gruntów, aby osiągnąć zysk i wykarmić rodzinę. Takie umowy dzierżawy zwykle zawiera się jednak tylko ustnie i na krótki okres, co pozbawia kobiety możliwości inwestowania w długookresowe praktyki takie jak ochrona gleby.

Aby temu przeciwdziałać, podjęto lokalne inicjatywy, których celem jest wzmocnienie praw do ziemi przysługujących kobietom. Na południowym zachodzie Burkina Faso w ramach jednej z tych inicjatyw zajęto się problemem przymusowej rotacji gruntów. Opierając się na tradycyjnych modelach zarządzania, pomaga się rodzinom i wioskom w osiągnięciu konsensusu co do praw związanych z ziemią. Celem jest to, aby sposób, w jaki rozporządza się ziemią, był bardziej sprawiedliwy i bezpieczny dla kobiet. Po wieloetapowym procesie negocjacyjnym, w którym uczestniczy szereg interesariuszy i interesariuszek, w tym tradycyjni wodzowie wiosek, mężczyźni będący głowami rodzin zgadzają się przenieść długoterminowe prawa użytkowania gruntów na swoje żony lub inne kobiety z rodziny.

W hrabstwie Kakamega na zachodzie Kenii pojawiła się oddolna inicjatywa zarządzana przez kobiety, w ramach której opracowano wytyczne w zakresie przejrzystych i wspólnie uzgadnianych warunków dzierżawy gruntów. W wyniki ewaluacji przeprowadzonej w 2021 r. ustalono, że inicjatywa ta poprawiła dostęp do ziemi dla kobiet, a także doprowadziła do bardziej zrównoważonego gospodarowania gruntami. Dzierżawcy i dzierżawczynie, którzy przestrzegali nowych wytycznych w zakresie dzierżawy, dwukrotnie częściej stosowali zrównoważone praktyki takie jak uprawy okrywowe, ściółkowanie i płodozmian w porównaniu z tymi, którzy trzymali się poprzednich, nieformalnych systemów dzierżawy.

Aby rozwiązać problem nierówności płci w obszarze odbudowy zniszczonej gleby, decydenci i decydentki polityczni muszą ściślej współpracować z lokalnymi społecznościami. Lepiej zrozumieją wówczas trudności związane z dostępem kobiet do ziemi oraz praktykami w zakresie gospodarowania ziemią – i jedne, i drugie różnią się w zależności od regionu. Tylko wówczas będzie można zaprojektować rozwiązania, które naprawdę odpowiedzą na lokalne potrzeby. Organizacje oddolne mogą pomóc zidentyfikować takie rozwiązania poprzez pośrednictwo i ułatwianie dialogu między lokalnymi społecznościami a instytucjami.

Na arenie międzynarodowej kwestię bezpieczeństwa praw do ziemi powszechnie uznaje się obecnie za podstawę zrównoważonego gospodarowania ziemią i glebą. W ramach Konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie zwalczania pustynnienia w 2019 r. przyjęto rezolucję, w której uznano, że odpowiedzialne gospodarowanie ziemią ma kluczowe znaczenie dla zrównoważonego użytkowania gruntów, oraz podkreślono jego rolę w walce z pustynnieniem, degradacją gleb i suszami. Często to przede wszystkim właśnie kobiety zarządzają ziemią i zasobami naturalnymi, a tym samym odgrywają kluczową rolę w promowaniu wydajności w rolnictwie i zarządzaniu zasobami naturalnymi. Dlatego kluczowe znaczenie ma zapewnienie im sprawiedliwego dostępu i praw do ziemi. Nie wystarczą dobre zamiary – aby zagwarantować sprawiedliwość w odniesieniu do płci w gospodarowaniu ziemią potrzeba woli politycznej i szeroko zakrojonych działań.