Heinrich Böll

21 grudnia br. Heinricha Böll ukończyłby 100 lat. Rok Jubileuszowy #100lat Boell stanowi doskonałą okazję do refleksji nad jego twórczością. W Katowicach zwrócono uwagę na publicystykę Heinricha Bölla i wydane ostatnio pamiętniki oraz jego polityczno-społeczną aktywność.

Radosny proces, który zowie się „międzynarodowym odprężeniem”, zdaje się przynosić najmniej tym, którzy w różnych systemach politycznych, pod groźbą donosu albo uwięzienia najusilniej za nim orędowali: pisarzom, akademikom, intelektualistom wszelkiej proweniencji.

Jestem ślepy na wielkość, tak jak niektórzy są ślepi na kolory, jestem ślepy na środowisko społeczne i staram się praktykować brak przesądów, co często mylone jest z brakiem sądu. Wielkość, tak jak ból czy radość, nie zależy od położenia społecznego.

Heinrich Böll pomiędzy historią a współczesnością – do jakich refleksji skłaniają dziś jego sposób rozumienia ojczyzny i polemika z prasą bulwarową? Daniel Schütz w poszukiwaniu odpowiedzi.

Nasz patron wnikliwie śledził stan społeczno-politycznych wolności w PRL. Szczególnie po wprowadzeniu stanu wojennego dążył do tego, by opozycyjni intelektualiści mieli głos i byli obecni w debacie publicznej. Jego postawa była w Niemczech wyjątkowa. Jako jeden z nielicznych podkreślał, że prawdziwa partycypacja w podejmowaniu decyzji politycznych wymaga obywatelskiego zaangażowania w politykę. A jak on działał na rzecz Polski pod reżimem komunistycznym?

Jak rolę pełnią media w kształtowaniu rzeczywistości społeczno-politycznej? Jak aktywnie przeciwdziałać agresji werbalnej? Pokaz "Utraconej czci Katarzyny Blum", ekranizacji powieści Heinricha Bölla, był punktem wyjścia do dyskusji o przemocy słownej i manipulacjach w dobie Internetu.

Jakie czynniki historyczne i społeczne ukształtowały patrona naszej Fundacji? Dlaczego „estetykę humanizmu” uznał za motyw przewodni swojej literatury? Historię Heinricha Bölla i percepcji jego dzieł nakreśla Viktor Böll, bratanek noblisty, w wykładzie wygłoszonym w Warszawie w 2004 roku w ramach debaty towarzyszącej wystawie „Heinrich Böll – życie i twórczość”.

Heinrich Böll z wielkim zainteresowaniem śledził wydarzenia za wschodnią granicą Niemiec. Interesował się zarówno stanem demokracji w PRL, jak też polską debatą i literaturą. Czego poszukiwał u polskich pisarzy? Komu przypisywał szczególne znaczenie?

"Rdzennie nie jestem nikim, jestem Niemcem, moim jedynym ważnym dokumentem, którego nikt nie musi mi wystawiać ani przedłużać, jest język, w którym piszę. W tym charakterze, jako Niemiec, cieszę się z tego wielkiego zaszczytu. Dziękuję Akademii Szwedzkiej i Szwecji za ten honor, który przecież nie tylko mnie spotyka, ale także język, w którym piszę, i kraj, którego jestem obywatelem" - oto fragment przemówienia Heinricha Bölla  z okazji otrzymania literackiej Nagrody Nobla. A jak brzmiało uzasadnienie Akademii Szwedzkiej?

„Kto dzisiaj czyta eseje polityczne, przemówienia, komentarze Bölla czy listy zamieszczane w rubryce „Od czytelników”, temu zaczepność, ostrość języka i sącząca się ironia zapierają dech w piersiach”, mówi austriacka pisarka i dziennikarka Eva Menasse w swoim podziękowaniu z okazji przyznania jej w 2013 roku Nagrody imienia Heinricha Bölla w Kolonii za wybitne osiągnięcia na polu literatury niemieckojęzycznej. Słowa te są trafne również dzisiaj, w setną rocznicę urodzin pisarza.